Қазіргі қазақ тілі фонетикасы

1.Ассимиляция құбылысы және диссимиляция
2.Қазақ орфоэпиясының жай.күйі
3.Қазақ жазуы және орфографиясы
4.Пунктуация мәселелері
Ассимиляция (Ықпал) (лат. assimilatio - ықпал) - екі дыбыстың айтылуы мен акустикасына қарай бір біріне ықпал ете үндесуі. Дауыстылармен дауыстылар, дауыссыздармен дауыссыздар үндеседі.
Сөйлеу процесінде бір сөз екінші сөзбен, бір буын екінші буынмен өзінің екпіні, буыны, т. б. жақтарынан жиі қиюласатыны сияқты, бір дыбыс екінші дыбыспен де үйлесіп, үндесіп тұрады. Сингармонизм дауыстылардың үндесуі болып есептелсе, ассимиляция, негізінде, дауыссыздардың үндесуі болып есептеледі.
• Ассимиляция толық түрде ұшырайды; басқаша айтқанда, бір дыбыс екінші дыбысты дәл өзіндей етіп, толық еліктіреді; мысалы: жаз / са, сүз / се (айтылуда: жасса, сүссе); қосымшаның с дыбысы түбір сөздің соңғы з дыбысын дәл өзіндей етіп толық еліктіріп отыр: жасалу орны жағынан да, жасалу жолы жағынан да, дауыс қатысы жағынан да — бұл екеуі бірдей. Сол сияқты, з + ш немесе с + ш түрінде екі дауыссыз қатар түрса ш + ш түріне айналады; мысалы: сөз + шең, жұмыс + шы (айтылуы: сөшшец, жұмышшы); ш + с болса да ш + ш түріне айналады: қаш + са, шаш + са (айтылуы: қашша, шашша); з + ж түрі ж + ж-ға айналады: боз жігіт (айтылуы: божжігіт);
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі 
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
Филология факультеті
СӨЖ ... ... ... тілі фонетикасы
Топ:Фи-503
Орындаған:Камбаева Н.Т
Тексерген:Қалиева.С.Е
Семей 2015 ж
ЖОСПАР:
1.Ассимиляция құбылысы және диссимиляция
2.Қазақ орфоэпиясының жай-күйі
3.Қазақ жазуы және орфографиясы
4.Пунктуация ... ... (лат. ... - ... - екі ... ... мен ... қарай бір біріне ықпал ете үндесуі. Дауыстылармен дауыстылар, дауыссыздармен дауыссыздар үндеседі.
Сөйлеу процесінде бір сөз екінші сөзбен, бір буын екінші ... ... ... ... т. б. ... жиі ... ... бір дыбыс екінші дыбыспен де үйлесіп, үндесіп тұрады. Сингармонизм дауыстылардың үндесуі ... ... ... ... ... ... болып есептеледі.
* Ассимиляция толық түрде ұшырайды; басқаша айтқанда, бір дыбыс екінші дыбысты дәл өзіндей етіп, толық еліктіреді; ... жаз / са, сүз / се ... ... ... қосымшаның с дыбысы түбір сөздің соңғы з дыбысын дәл өзіндей етіп ... ... ... ... орны ... да, ... жолы жағынан да, дауыс қатысы жағынан да -- бұл екеуі бірдей. Сол сияқты, з + ш ... с + ш ... екі ... ... ... ш + ш түріне айналады; мысалы: сөз + шең, жұмыс + шы ... ... ... ш + с ... да ш + ш ... айналады: қаш + са, шаш + са (айтылуы: ... ... з + ж түрі ж + ж-ға ... боз жігіт (айтылуы: божжігіт);
* Ассимиляция жарым-жартылай түрде ұшырайды; басқаша айтқанда, бір дыбыс екінші ... дәл ... етіп ... бір ... еліктіреді, мысалы: қаз + ға, тас + қа; ... ... ... ұяң з ... ауанымен қосымшаның басқы дыбысы да ұяңдап түр; түбірдің ... ... с ... ... ... басқы дыбысы да қатаң айтылып тұр. Сол сияқты, ақ ешкі дегеннің айтылуы ағешкі ... ... ... ... ... қ дыбысы ғ дыбысына айналып түр; ал ақ бала дегеннің айтылуы ақпала ... ... ... ... ... ықпалымен б дыбысы п дыбысына айналып түр; бала + лар (ұй\лер), қыз + дар (кәз + дер), ат + тар (шәп + тер) ... ... ... түр. Осы ... ... ... ... болады: бір дыбыс екінші дыбысты толық, дәл өзіндей етіп өзгертпей, бір ғана артикуляциялық белгі жағынан өзгертіп тұр; ... ... ... ... дыбыстар дауыс қатысы жағынан үндесіп түр: дыбыстар тіркесі үяң + қатаң (қатаң + үяң), үнді + қатаң ... + ... ... дауысты + қатаң, (қатаң + дауысты) түрде келмей, қатаң қатаңды тілеп, дауысты және үнді мен ұяң үяңды (немесе үндіні) тілеп тұр. ... ... ... тілімізде өте жиі қолданылады. Ал, толық түрдегі ассимиляция қазақ тілінде де, өзге тілдерде де тым ... ... бір сөз ... ... мен ... аралығында) немесе бірнеше сөз көлемінде (сөздер аралығында) тетелес келген дыбыстардың үндесуін ассимиляция дейміз.
* Толымсыз ассимиляция - екі ... ... ... етуі (қаз. Агіт + бай - Айт + пай ұяң ... ... айналуы).
* Толымды ассимиляция - екі дыбыстың қосылып, бірдей айтылуы нэтижесінде пайда болатын ... (қаз. Дос + жан - ... ... сөз көлемінде немесе бірнеше сөз аралығында алғашқы дыбыстың кейінгі дыбысқа артикуляцпя жағынан өзіне ұқсата ықпал етуін прогрессивтік ... ... Кей ... жуан ... ... жуан түрде, жіңішке түбірге қосымшаның жіңішке түрде жалғануын да прогрессивтік ассимиляцияға ... ... ... ... ... дауыстыларға байланысты. Мәселен: су + лар + ымыз + ға, жер + лер + іміз + ге ... ... ... ... кейінгісі жіңішке естілуі тиісінше жуан, жіңішке дауыстыларға байланысып тұр; осындағы алғашқы дауыстылар кейінгілерді игеріп тұрғандығы даусыз. Бұл ... ... ... заңы ... ... жатқыза тексеру мақұл.
Сипгармонизм категориясы дауысты мен дауыстының қарым-қатысын тексереді де, ... ... ... бен ... ... ... мен дауыссыздың) қарым-қатысын тексереді.
Регрессивті ассимиляция.Бір сөз көлемінде немесе бірнеше сөз аралығында кейінгі дыбыстың алғашқы дыбысқа ... ... ... ұқсата ықпал етуін регрессивтік ассимиляция дейміз. Регрессивтік ассимиляция прогрессивтік ассимиляция тәрізді бір сөз көлемінде де, екі сөз ... де ... ... ... ... бір түрі ретінде қарастырылады.Ассимиляцияда көрші дыбыстар бір-бірімен үндесіп,ұқсап тұратын ... ... ... ... немесе ұқсас дыбыстардың біреуі өз орнын ұқсастығы жоқ дыбысқа береді.Яғни диссимиляция-бір сөз ішіндегі ... ... жоқ екі ... одан да көп ... ... ... ... және араға басқа дыбыстар салып тұруы мүмкін.
* Бұл-әдеби тілде сирек құбылыс,көбіне нрмаланбаған тілде(диалект,қарапайым тілде және ... ... ... бұл да прогрессивті және регрессивті болады.Орыс тілінде қарапайым сөйлеуде бомба,трамвай сөзін бонба,транвай түрінде айту ... ... ерін ... ... ... ... тұрған м дыбысы>>аласталып>>,оның орнын тіл алды н алады.Сондай-ақ коридорды,колидор ... айту ... ... Ал ... ... түрде айту-прогрессивті диссимиляция.Қазақ тілінде дыбыс үндестігін ескермей сөзді жазу боййнша айту осы диссимиляциға мысал бола ... ... ... ... ... ... жай-күйі
Орфоэпия (гр. 'orthos' - дұрыс, epos - сөз, сөйлеу) - ... мен сөз ... ... ... ... ... Тілдегі сөздердің айтылуы мен жазылуы бірдей бола бермейді. Қазақ тілінің дыбыс ... ... ... ... ... ... ауытқып айтылады. Мысалы, құлұн, өнөр, түңгү, Амаңгелді, көг гүл, ... ... т.б. ... дұрыс айту нормалары дыбыс үндестігіне, яғни ілгерінді, кейінді, тоғыспалы ықпал заңдылықтарына негізделеді. Сөздердің дұрыс айтылуы орфоэпия сөздіктерде көрсетіліп отырады. ... ... ... ... білу сөздің әуезділігін сақтауға мүмкіндік береді, сөз құлаққа жағымды естіледі. ... ... ... ... нормаларын реттеп отырады. Әр тілдің орфоэпиясы сол тілдің басты фонетикалық ... ... ... орыс тілінде сөздің дұрыс айтылуы, негізінде, екпінге байланысты болса, қазақ тілінде сингармонизм зандылығына байланысты.
Қазақ тілінің дыбыс жүйесінде әсіресе ... ... ... орын ... ... ... ... бірыңғай жуан немес жіңішке, бірыңғай езулік немесе бірыңғай еріндік болып ... ... мәні бар деп ... ... ... ... үн т. б. ... бір-бірінен дискеретті бірліктер яғни жеке фонемалар ғана емес, сөздің біріңғай жуан ... ... ... ... ... тұр. ... ... үндестігі қазақ тілі орфоэпиялық негізгі нормаларының бірі болып табылады.
Сондай-ақ қазақ тіліндегі дауыссыздардың бір- бірімен үйлестілігі ... ... ... ... [біссіз] бізсіз, [түңгү) түнгі. б. орфоэпиялық норма үшін ... мәні бар. ... ... ... қалыптасуы мен дамуына тікелей байланысты. Мысалы, [ш]-мен с-йлеу: [шаш] -- [чаш] емес, [ұш] -- [үч] емес, [ж]-мен сөйлеу: ... -- ... ... ... -- ... емес т. б. ... ... тілде кездесетін "л" - "д" дыбыстық нұсқ апа- рының маңцай (маңлай диал.) жылқылар (жы- лқыдар диал.) болып айтылуы ... ... тіл ... қалыптасуымен байланысты.
Қоғамдық өмірде шаршысөз түрлерінің (театр, кино, радио-телевизия хабарлары т. б.) ... ... ... ... артуы орфоэпиялық нормалардың орнығып, ұлттық сипатқа ие болуын жеделдете түсті. Алайда қатаң ... ... ... айту ... [қолғойды] -- [қолқойды] емес, [кәсібодақ] -- [кәсіподақ] емес, соңғы ... ... ... әріп ... ... ... жазылса, солай оқу дағдысымен байланысты бұзылып, "қатқылдата" дыбыстау жиі ұшырай ... Бұл жай ... ... ... ... әуезділігіне нұқсан келтіретін жағымсыз құбылыс, нормадан жөнсіз ауытқу деп табылады
Қазақ тілінің орфоэпиялық нормасы және оның ... ... ... ... ... бірі-проф.М.Балақаев.Ол өзінің>>Қазақ тілі мәдениетінің мәселелері>>деп аталатын еңбегінің алғы сөзінде былай дейді:>>Бірақ сөздердің айтылу нормасы және сол норманы ... ... ... ... қалып келеді.Сондықтан да бізде бұл мәселе жөнінде күні бүгінге дейін ала-құлалық байқалады.
М.Дүйсебаеваның>>Қазақ әдеби тілі ... ... ... ... ... ... арналған зерттеу.
Автор дұрыс сөйлеудің нормасы тіліміздегі белгілі бір ... ... ... ... ескеріп,тіліміздегі дыбыстардың әрқайсысының айтылуындағы ерекшеліктерге жеке-жеке тоқтайды.
Қазақ тілі орфоэпиялық ... ... ... біршама дұрыс баяндаған,осы саладағы ізденістерге үлгі-өнеге боларлық-Р.Сыздықованың>>Сөз сазы>>.1983жылы жарық көрген бұл ... ... ... ... ... ... түсіріліп,36параграфқа топтастырылған. Және мұның өзі құрғақ,жай қағида болып қалмаған;мысалдар берілген,жаттығуы және бар.Еңбектің және бір ... ... ... сөздердің ритмикалық топ құрап айтылатынын және ондай топтардың түрлерін(он бес түрлі)анықтайды.
Ә.Жүнісбековтің еңбектері тіліміздегі дыбыстардың акустика-атикуляциялық, қасиеттерін дұрыс танытып қана ... ... да ... ... бере ... ... ... жөніндегі пікілер,мақала,зерттеулер,орфоэпиялық сөздіктердің жасалуына түрткі болды.Олар:Қ.Неталиеваның>>Қазақ тілінің орфоэпиялық сөздігі>>және М.Дүйсебаевның>>Қазақ тілінің қысқаша орфоэпиялық сөздігі>>.
Оның үстіне сөздің дұрыс айтылуын анықтауда,орфоэпиялық ... ... ... ... критерийдің де басы ашылып болған жоқ.Бұл мәселеге байланысты көзқарастар мынадай болып бөледі:
1)көпшілік ... ... ... ... жуық дыбыстау:
3)жастардың айтуын норма деп тану(өйткені болашақ жастардікі ғой);
4)астананың айту ... ... ... ... ... үлгі ... ... тән машығын ескеру;
7)мәдени-тарихи дәстүрді басшылыққа алу;
8)тілдің ішкі даму заңдары қуаттайтын форманы мойындау.
Орфоэпиялық норманы ... ... үшін ... ... дыбыстың акустика-артикуляциялық белгі-қасиеттерін,қолданылуындағы(айтылу,жазылуындағы)ерекшеліктерді жақсы білу керек болады.
Пайдаланылған әдебиет:Сапархан Мырзабеков Алматы2006 83-88беттер
Қазақ жазу және ... ... ... ... жазу таңбалары (графика, алфавит, әліпби) мен орфографиясы (емле) проблемасы ХІХ ғасырдың 90-жылдарынан бастап баспасөз бетінде көтеріліп, ... ... ... ... "Дала уалаяты газетінің" 1896-жылғы 27-санында Ыбырай Алтынсаринның ағартушылық идеясын қолдаған сауатты азамат А.Құрмамбаевтың "Қазақ тілі турасынан" деген ... ... ... автор қазақтың жазба тілі ноғай (татар) сөздерімен ... ... деп ... ... Бұл қазақ тілінің сөздік қазынасы жайындағы алғаш көтерілген мәселе болса, әрі қарай ұлттық ("қазаққа ... ... ... пунктуация мәселелері де әңгіме бола бастайды. "Дала уалаяты газетінің" (әрі ... ДУГ) 1896 ... 31-32 - ... ... ... Д.Сұлтанғазиннің "Қазақ тілінше жазу туралы" деген көлемді мақаласында қазақ тіліне шеттен келген сөздер жайында айта ... - деп ... ... ең ... ... ... айтады. Бұл принципті қазақ емлесі күні бүгінге дейін танып келеді. Ал орыс тілінен еніп ... ... ... Д.Сұлтанғазин өзгеше принципті ұсынады. Алдымен, ол қазақ тіліне ... ... ... ... қабылдай бергенді қостамайды да, орыс тілінен сөз алуға назар ... ... ... Олардың емлесі жайында да пікір айтады. Орыс сөздерін екі топқа бөледі, ертеде еніп, қазақша тұлғаланып кеткендерді сол ... жазу ... ... Ал жазу ... ... сөздерді араб жазуының мүмкіндігінше орысша тұлғасын сақтап жазуды қостайды: . ... ... ... деп ... сөздерді генерал деп жазу керек дейді. Газет осы тәртіпті ұстанған. Біздің ... ... ... ... келе ... ... бірі - жазба арқылы келген орыс сөздерінің орысша ... ... жазу ... қазақша айтылуынша жазу дилеммасы басын ХІХ ғасырдан алады екен. Біз қазір ... ... ... ... ... ... қазақ мәдениеті үшін алфавит таңбаларының тіл табиғатына үйлесімді, қолайлы болуы жөніндегі мәселе жиірек сөз болды. ДУГ-та Д.Сұлтанғазиннен басқа Р.Дүйсенбаев, О.Әлжанов, ... ... ... ... ... ... да тіл, графика, емле жайында пікірлерін білдіріп отырды. Д.Сұлтанғазин аталған газеттің 1899 жылғы ... ... ... қазақ әліпбиі жөнінде сөз қозғап, христиан миссионерлері ұсынған жазуы мен араб жазуының қазақ тілінің фонетикалық жүйесіне қайсысы ... ... ... ... араб ... былайша реформалау керек деген сияқты нақты ұсыныстар айтпайды.
Тіл (қазақ тілі) жайында жазылған мақалалардың көпшілігінде араб әліпбиінің қазақ тілі үшін ... оны ... не жаңа ... ... қажет дейді (Р.Дүйсенбаев Қазақ тілінің фонетикасы>>Алматы1993 119-120беттер.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
1.Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы.2.Фонема туралы ілімнің алғашқы негізін салушылар 3.Фонетика ғылымын зерттеуде қолданылатын әдістер.4. Дауысты жане дауыссыз фонемалар6 бет
Транскрипция және транслитерация мәселелері. Қазіргі қазақ тілі фонетикасы саласында еңбек еткен ғалымдардың еңбектеріне шолу.Он сөйлем жазып, фонетикалық талдау14 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы жайлы7 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы және фонема8 бет
Қазіргі қазақ тілі фонетикасы пәнінің зерттелу жайы3 бет
Қазіргі қазақ тілінің фонетикасының нысаны мен міндеттері16 бет
Қазіргі қазақ фонетикасы8 бет
Қазіргі қазақ фонетикасы жайлы5 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
Ағылшын тілінен орыс тіліне жарнама мәтінін аудару ерекшеліктері17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь