Түсіндірме сөздіктер

Жоспар:

1. Лексикаграфия туралы түсінік және сөздердің түрлері.

2. Түсіндірме сөздіктер.

3. Қазақ тілінің 10 томдық түсіндірме сөздіктің құрылысы.

4. Сөздіктің рөлі.
Лексикография сөздіктерді құрастырудың ғылыми методикасы дегенді білдіреді. Сөздіктерді жасау үшін, тілдегі сөздер мен фразиологиялық оралымдарды жинау және оларды жүйеге келтіру жұмыстары жүргізіледі. Сөздік жасау жұмысы лексикографиялық жұмыс деп аталады.
Лексикография теориясы әр түрлі сөздіктерді жасау жұмыстарының тәжірибелерін ғылыми тұрғыдан қорытындылаудың негізінде және лексикологиялық зерттеулер мен олардың жетістіктерін таяныш етудің негізінде жасалады. Сөздіктің сапасы лексикография теориясының дәрежесі неғұрлым жоғары болса, сөздіктер де соғұрлым мазмұнды, соғұрлым сапалы болмақ. Сөздіктердің сапасын арттыру сөздік жасау жұмысына қатысты көптеген теориялық және практикалық мәселелер жайында зерттеу жұмыстарын жүргізуді қажет етеді. Олардың ішінде назар аударатын мәселелер мыналар: сөздің лексикалық мағыналарының типтері, мағына мен қолданылып, сөз мағыналарының сөздікте берілу тәртібі, полисемия құбылысы мен омонимия құбылысының айырмашылығы, фразеологиялық сөз тіркестерінің сөздікте берілу принциптері және т.б
Сөздіктерде сөздерге әр түрлі жақтан сипаттама беріледі. Осыған орай, лексикографиялық жұмысқа тіл білімінің әр түрлі салаларының, мысалы, лексикологияның, грамматиканың және стилистиканың сөздерге мінездеме беру тұрғысынан қатысы келіп туады.
Қазақ лексикографиясы қазақ тілі білімінің өзге салалары тәрізді негізінен соңғы 50-60 жыл ішінде туып қалыптасты. Революсияға дейін бізде не бары екі тілді шағын сөздіктер ғана болса, онан бергі кезеңде 10-15 түрлі сөздік түрлері пайда болды. Солардың ішінде ең көп шыққан түрі- екі тілді аударма сөздіктер.
Сөздіктердің тіл- тілде бірнеше түрі бар. Олардың әрқайсысы әр түрлі мәдени қажеттілікті өтеу үшін жасалады. Лингвистикалық сөздіктер жасалу мақсатына қарай бірнеше түрге бөлінеді.

1) Сөздіктердің ішінде тілдің лексикасының шығуын дамуын және оның бірнеше дәуірін қамтитын түрі бар. Мұндай сөздіктер тарихи сөздіктер деп аталады. Керісінше сөздіктердің кейбір түрі қазіргі тілдің сөздіктері деп аталады.
2) Сөздіктердің белгілі бір түрі тілдегі күллі сөздерді түгел қамтып сипсттауды мақсат етеді. Мұндай сөздік толық сөздік деп аталады. Сөздіктердің енді бір түрі тілдің енді бір дәуірдегі сөздерін немесе лексиканың белгілі бір саласын қамтитын сөздік түрінде жасалады. Мұндай сөздік толық емес сөздік деп аталады.
3) Сөздердің ана тілінде түсіндірілуі немесе басқа тілге аударылып түсіндірілуіне қарац сөздіктер екі түрге бөлінеді: бір тілдік түсіндірме сөздіктер және екі немесе көп тілдік түсіндірме сөздіктер.
4) Берілген сөздердің алфавит тәртібімен көрсетілуіне немесе сөздермен берілетін ұғымдардың топтпрының рет- ретімен көрсетілуіне қарай екі түрге бөлінеді: 1. дыбыстық немесе алфавиттік сөздіктер; 2. идиологиялық сөздіктер немесе ұғымдар сөздігі.
Сонымен, сөздіктерді төрт түрлі топқа бөліп қарауға болады.

1. Сөздердің шығу тегі мен олардың семантикасының дамуы туралы мағлұмат беретін сөздіктер. Тарихи сөздіктер.
2. Қазіргі тілдегі сөздердің мағыналарын түсіндіріп, олардың қолданылуы жайлы мағлұмат беретін сөздіктер. Бұларға кіретіндер: Түсіндірме сөздік. Аударма сөздік. Терминалогиялық сөздік. Диалектологиялық сөздік. Фразеологиялық сөздік. Стнонимдер сөздігі.
3. Сөздердің дыбыстық құрылысы мен олардың жазылуы туралы мағлұмат беретін сөздіктер. Бұлар: Фонетикалық сөздік. Орфографиялық сөздік.
4. Заттар мен құбылыстардың ұғымдарын айқындап түсіндіретін сөздіктер. Олар: Энциклопедиялық сөздік. Иллюстративтік сөздік.
Түсіндірме сөздік әдеби тілдегі жалпылама және жиі қолданылатын сөздерді қамтып, олардың мағыналарын талдап түсіндіруі әдеби тілдің лексикалық, семантикалық нормаларын көрсетуді мақсат етеді.
Орыс тілінде түсіндірме сөздік жасаудың мол тәжірибесі бар. «Словарь Академии Россиской» деп аталатын сөздік алғаш рет 1783- 1794 жылдары жасалды. Аталған сөздіктің алғашқы тәжірибесі ретінде үлкен мәні болды. Мұнан кейін де бірнеше сөздік жасалды. Осы сөздіктердің ішінен В.И. Даль құрастырған «Толковый словарь живого велико- русскогк языка» деген сөздік айрықша орын алады.
Кеңес өкіметінің алғашқы он жылының өзінде жаңа социололистік мәдениеттің жасалып дамуына жағдайлар жасалды.
В.И.Лениннің идеясымен орыс тілінің кеңес дәуіріндегі түсіндірмесөздігі жасалып, бірнеше жылдан кейін профессор Д.Н.Ушаковтың редакциясымен басылып шықты.
Түркі тілдердің әрқайсысының алғашқылары кейінгі жылдары жарық көре бастады. «Қазақ тілінің түсіндірме сөздігінің» бір томы 1959 жылы, ал екінші томы 1961 жылы жарыққа шықты. Бұл «Сөздік»- қазақ тілінде түсіндірме сөздік жасаудың ең алғашқы тәжірибесі.
Түсіндірме сөздікте сөздер семантикалық, грамматикалық және стилистикалық тұрғыдан түсіндіріледі. Мұнымен бірге, онда әдеби тілдегі сөздердің дұрыс жазылуы мен айтылуы да көрсетіледі.
Сөздікте енгізіліп, мағынасы түсіндірілетін сөз реестр сөз деп аталады. Әрбір реестр сөзден кейін ол сөздің қай сөз табына қатысты екенін көрсететін белгілер қойылады. Мысалы: зат (зат есім), сын (сын есім), ес (есімдік), үс (үстеу),т.б Архаизмдер мен историзмдерден кейін осы сөздердің бірінші буынынан құралған белгілер қойылады.
Егер сөз белгілі бір стильге тән болса, оған стилистикалық мінездеме беріліп, тиісті белгі қойылады. Мысалы профессор Д.Н.Ушаковтың редакциясымен шыққан «Орыс тілінің түсіндірме сөздігінде» көптеген сөздердің тұсына олардың қай стильге тән сөздер екендігі егер шет тілдерінен енген сөз болса, қай тілден енгендігі туралы белгілер қойылған.
Әдебиет тізімі.



1. К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» Алматы «Санат» 1993
2. Ә,Болғанбайұлы, Ғ.Қалиұлы «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы» Алматы «Санат» 1997 жыл.
3. Қазақ тілінің түсіндірме сөздігі 1 том, Алматы, «Ғылым» 1974 жыл.
        
        Жоспар:
1. Лексикаграфия туралы түсінік және сөздердің түрлері.
2. Түсіндірме сөздіктер.
3. ... ... 10 ... түсіндірме сөздіктің құрылысы.
4. Сөздіктің рөлі.
Лексикография сөздіктерді құрастырудың ғылыми методикасы дегенді ... ... ... ... сөздер мен фразиологиялық оралымдарды жинау
және оларды ... ... ... жүргізіледі. Сөздік жасау жұмысы
лексикографиялық жұмыс деп аталады.
Лексикография ... әр ... ... жасау жұмыстарының
тәжірибелерін ғылыми тұрғыдан қорытындылаудың ... ... ... мен олардың жетістіктерін таяныш етудің
негізінде жасалады. Сөздіктің сапасы ... ... ... жоғары болса, сөздіктер де соғұрлым мазмұнды, соғұрлым сапалы
болмақ. ... ... ... ... ... ... қатысты көптеген
теориялық және практикалық мәселелер жайында зерттеу жұмыстарын жүргізуді
қажет етеді. Олардың ішінде назар ... ... ... сөздің
лексикалық мағыналарының типтері, мағына мен қолданылып, сөз ... ... ... ... ... мен ... ... фразеологиялық сөз тіркестерінің сөздікте берілу принциптері
және ... ... әр ... ... ... ... Осыған орай,
лексикографиялық жұмысқа тіл білімінің әр ... ... ... ... және ... ... мінездеме беру
тұрғысынан қатысы келіп туады.
Қазақ лексикографиясы қазақ тілі білімінің өзге салалары ... ... 50-60 жыл ... туып ... Революсияға дейін бізде не бары екі
тілді шағын сөздіктер ғана ... онан ... ... 10-15 ... сөздік
түрлері пайда болды. Солардың ішінде ең көп шыққан түрі- екі ... ... тіл- ... ... түрі бар. ... ... әр түрлі мәдени
қажеттілікті өтеу үшін жасалады. ... ... ... ... ... ... бөлінеді.
1) Сөздіктердің ішінде тілдің лексикасының шығуын ... және ... ... ... түрі бар. ... ... тарихи сөздіктер
деп аталады. Керісінше сөздіктердің кейбір түрі ... ... деп ... ... ... бір түрі ... ... сөздерді түгел қамтып
сипсттауды мақсат етеді. Мұндай сөздік толық ... деп ... енді бір түрі ... енді бір ... ... немесе
лексиканың белгілі бір саласын қамтитын сөздік түрінде жасалады.
Мұндай ... ... емес ... деп ... ... ана ... түсіндірілуі немесе басқа тілге ... ... ... екі түрге бөлінеді: бір тілдік
түсіндірме сөздіктер және екі немесе көп ... ... ... ... сөздердің алфавит тәртібімен көрсетілуіне немесе сөздермен
берілетін ұғымдардың топтпрының рет- ретімен көрсетілуіне қарай ... ... 1. ... ... ... ... 2.
идиологиялық сөздіктер немесе ұғымдар сөздігі.
Сонымен, сөздіктерді төрт түрлі топқа бөліп ... ... ... шығу тегі мен олардың семантикасының дамуы туралы мағлұмат
беретін сөздіктер. Тарихи ... ... ... ... ... түсіндіріп, олардың қолданылуы
жайлы мағлұмат беретін сөздіктер. Бұларға кіретіндер: ... ... ... ... сөздік. Диалектологиялық
сөздік. Фразеологиялық сөздік. Стнонимдер сөздігі.
3. Сөздердің дыбыстық құрылысы мен олардың ... ... ... ... ... Фонетикалық сөздік. Орфографиялық сөздік.
4. Заттар мен құбылыстардың ұғымдарын ... ... ... ... ... Иллюстративтік сөздік.
Түсіндірме сөздік әдеби тілдегі жалпылама және жиі ... ... ... ... ... ... ... тілдің лексикалық,
семантикалық нормаларын көрсетуді мақсат етеді.
Орыс тілінде түсіндірме сөздік жасаудың мол ... бар. ... ... деп ... ... ... рет 1783- 1794 жылдары
жасалды. Аталған сөздіктің алғашқы тәжірибесі ретінде үлкен мәні ... ... де ... сөздік жасалды. Осы сөздіктердің ішінен В.И. Даль
құрастырған «Толковый словарь живого велико- русскогк языка» ... ... орын ... ... алғашқы он жылының өзінде жаңа социололистік ... ... ... жасалды.
В.И.Лениннің идеясымен орыс тілінің кеңес дәуіріндегі түсіндірмесөздігі
жасалып, бірнеше жылдан ... ... ... ... ... тілдердің әрқайсысының алғашқылары кейінгі жылдары жарық ... ... ... ... ... бір томы 1959 жылы, ал
екінші томы 1961 жылы жарыққа шықты. Бұл «Сөздік»- қазақ тілінде ... ... ең ... тәжірибесі.
Түсіндірме сөздікте сөздер семантикалық, грамматикалық және стилистикалық
тұрғыдан түсіндіріледі. Мұнымен бірге, онда әдеби ... ... ... мен айтылуы да көрсетіледі.
Сөздікте енгізіліп, мағынасы түсіндірілетін сөз реестр сөз деп ... ... ... ... ол ... қай сөз ... қатысты екенін
көрсететін белгілер қойылады. Мысалы: зат (зат есім), сын (сын есім), ес
(есімдік), үс ... ... мен ... ... осы сөздердің
бірінші буынынан құралған белгілер қойылады.
Егер сөз ... бір ... тән ... оған ... ... ... ... қойылады. Мысалы профессор ... ... ... ... ... ... көптеген
сөздердің тұсына олардың қай ... тән ... ... егер ... ... сөз болса, қай тілден енгендігі туралы белгілер қойылған.
Сөздікке енген әрбір сөздің лексикалық ... ... ... ... ... ... анықтаманың түсінікті және тұжырымды
болуы көзделеді. Кейде сөзге анықтама оның синонимі ... ... ... сөз оның ... ... ... ... сөздермен түсіндірілсе,
ажарлы деген сөз көркем, әдемі, сұлу ... ... ... ... ... болған жағдайда оның мағынасы түсіндірме сөздердің тізбегі
арқылы анықталады. Мысалы, етікші деген ... аяқ киім ... адам ... түсіндірме анықтама беріледі.
Сөздің анықтамасынан кейін әдебиеттен мысалдар, цитаталар ... ... ... ... ... бір ... ашып ... жағы көзделеді.
Сөздікте көп мағыналы сөздің ең ... ... ... ... ... туынды намитавті мағынасы және келтірінді мағыналары беріледі.
Түсіндірме сөздікте жеке сөздер ғана емес, сонымен ... ... ... ... мағыналары талданады. ... ... ... негізгі және туынды мағыналары түсіндіріліп
болғаннан кейін ромбикпен беріледі.Фразеологиялық сөз тіркесі өзіне ... ... ... ... беріледі. «Мысалы, басына көтеру, бас
бұзар, бас ... бас ... ... ... ... тұрақты тіркестері
бас деген сөздің сөздік мақаласында беріледі.
Сөздік мақалаларда сөздерге олардың шығу төркіні мен қай стильдік ... ... ... беру сол ... ... ... дәрежесімен
байланысты. Екінші сөзбен айтқанда белгілі бір тілдегі сөздердің лексикалық
және стилистикалық ... ... ... ... ... ... ... түсіндірме сөздігіндегі сөздерге берілген лингвистикалық сипаттама
соғұрлым жан- жақты болады.
Қазіргі қазақ тілінің толық түсіндірме ... ... ... ... оның ... ... қазақ тілінің сөздерін мүмкіндігінше түгел
қамту, олардың ... ... ашу, сол ... ... ... дәл ... және ... нормасын дұрыс айқындау болғандықтан оған
керекті материалдың да саны мен сапасы сол ... ... ... әрі мол, әрі сапалы болуға лайықты.
Сөздікті баспаға әзірлеу алдында ... ... ... ... ... философия ғылымдарының кандидаты, доцент
А.Әбілқаев өз пікірлері мен ескертпелерін айтты. Сөздікте кездесетін араб,
парсы сөздерінің ... ... ... ғылымдарының кандидаты, инженер
Е.Бекмұхамбетов белсене қатысты. ... ... ... ... ... оның терілуі мен басылуы үстінде де бөлімнің аға лаборанты М.Жүрсінова
көмектесті. Ал жалпы ... ... ... ССР Ғылыми академиясының
корреспондент- мүшесі А.Ы.Ысқақов.
Сөздікке енетін сөздер ... ... ... Сыртқы тұлға- тұрпаты
бірдей, бірақ мағыналары басқа атау ... ... ... белгілер
қойылып, мағыналары сараланады.
Зат есім жіне ... ... ... ... күйінде, біріккен
сөздер біріккен қалыпында алынады. Сын есімнің негізгі және ... ... ... түгел қамтылады. Етістіктің негізгі және туынды
түрлері, оның ішінде етіс ... атау ... ... ... екінші жақ
қалпында енгізіледі.
Толық түсіндіндірме сөздік шағын сөздіктің ... ... ... ... сөз ... мүмкіндігінше түгел жинақтап, толық көрсету мақсаиын
көздейді, сондықтан қазақ тіліндегі вариант және дублет сөздердің көпшілігі
қамтылып, бас- ... ... ... ... ... ... стильдік белгілері негізінен мынадай топқа бөлінеді.
1) Әдеби тіл шеберінен тыс қолданылу шегін көрсететін белгілер.
2) Сөздің әр түрлі стильдік ... ... ... ... ... ... бір саласына ғана жұмсалатын көрсететін стильдік
белгілер
Сөздердің қазіргі кездегі қолдану ... ... ... ... ... ... ... беріледі. Ал, оның қосымша
және ауыспалы мағыналары соңынан ... ... ... ... ... әрі ... болуы көзделеді. Сонымен қатар, берілетін анықтама
сөздердің грамматикалық құрылымына, олардың ... сай ... ... есім сөздерге берілетін анықтама есімдердің өз
ерекшеліктеріне орай ... ... ... ... ... ... ... асй келуі қарастырылады.
Сөз мағыналарына берілетін анықтама я түсінік негізінен үш түрлі тәсіл
арқылы жүзеге ... а) ... ашу, ә) ... табу ... б)
сілтеме жасау арқылы.
Сөздікте фразеологиялық тіркестердің барлық түрі ... ... ... ... ит ... жер, ат ... ... көкке ұшырады т.б
Фразалық варианттар яғни оның белгілі бір ... ... ... олар көбінесе үтір арқылы бөлініп, бірінен соң бірі тізбектеліп
беріледі.
Сөздікке енген әрбір сөздің ... мен ... ... ... ... ... ... көркем шығармалардан публицистикадан
және ғылыми, саяси әдебиеттерден нақты мысалдар беріледі.
Келтірілетін селлюстрациялық материалдар сөздің ... ... ... ... ... ... Сол себептен олар атау
сөзге қойылатын грамматикалық, стильдік белгілерге сай келіп, ... жан- ... ... ... ашып ... болуы және мазмұны
жағынан ұстамды да тұжырымды болып келуі қадағаланады.
Қазақ лексикографиясының тарихы мен тәжірибесінде ... ... ... ... да, ... ... төтенше.
Түсіндірме сөздіктің ондай төтеншеорны мен маңызы, бір жағынан,
халқымыздың рухани ... мен ... ... ... ... болса, екінші жағынан, қазақ тіл білімінің ... ... ... өтеуіне байланысты. Олай дейтін ... ... ... алып ... ... ... әрі ... әрі түсіндірме сөздігі есебінде жасалғандықтан және солай танылуға
,қабылдануға тиісті ... ... ол ... тіліміздегі сөздерді
түгел қамтуды, екіншіден, сол сөздердің бәрінің де мағыналарын ... ... ... ... ... оларға әдебиет нұсқаларынан тыңғылықты
мысалдар келтіріп, әрі қонымды, әрі нанымды етіп ... ... ... бір жүйе ... ... ... ... сай жасалатын толық
түсіндірме сөздік халыққа әдеби тілдің бірыңғай лексикалық, грамматикалық,
стилистикалық және ... ... ... ... ... көрсету үшін, оларды көпшілікке тарату үшін, сөйтіп
жалпы ұлттық тілдің мәдениетін көтере де, жетілдіре де беру үшін ... тіл ... ... ... ... сөздік қазақ тілінің әрқилы ғылыми проблемаларын, мысалы:
лексикологияның, ... ... ... және ... ... арнайы зерттеу жұмыстарын жүргізуге қажетті беретін
материал беретін, ... қоры ... ... ... бұл ... ... сөздер мен кірме сөздерді ажырату үшін аса ... ... ... ... көзі ... ... ... ақ бұл
сөздік- қазақ тілін шығу төркіні басқа тілдермен де, салыстыра, салғастыра
зерттеу үшін және ... ... да ... қарастырылатын тарихи,
типолпогиялық зерттеу жұмыстары үшін әрі жинақты, әрі жүйелі ... ... ... де қызмет көрсетеді.
Әдебиет тізімі.
1. К.Аханов «Тіл білімінің негіздері» Алматы «Санат» ... ... ... «Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы
мен фразеологиясы» Алматы «Санат» 1997 жыл.
3. Қазақ тілінің түсіндірме ... 1 том, ... ... ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 5 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«қазақ тілінен ағылшын тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін apertium платформасының негізінде жасау»33 бет
Регрессия коэффициентінің экономикалық түсіндірмесі7 бет
Сызықтық бағдарламалау есептерінің графиктік түсіндірмесі10 бет
Қазақ тілі сөздіктері55 бет
Қазақ тілінен орыс тіліне машиналық аударудың лингвистикалық сөздіктерін Apertium платформасының негізінде жасау57 бет
«Қазақ тіліндегі терминдік атаулар мен ұғымдарды білдіретін лингвостатистикалық сөздер мен сөз тіркестері»29 бет
Бүгінгі терминологияның даму сипаты5 бет
Рух тәрбиесінің ислам дініндегі мәні. сопылық42 бет
Сөздіктің түрлері және олармен жұмыс27 бет
Тілдік қатынас мәселесіне байланысты қолданылатын терминдер жүйесі13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь