М. Әуезовтың халықтық әдеби мұраларды зерттеуі

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .3

І.тарау
1.1. М.Әуезов халықтық әдеби мұраларды зерттеуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5

ІІ.тарау
1.1.Зар заман ақындары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .30

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..52

Пайдаланылған әдебиеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55
Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі.Халықтың тарихына, рухани мұраларына зеректік М.Әуезовтің қаламгерлік міндетін арттырып,өмір бойы сан алуан ғылыми ізденістерге ұмтылдырды. Мұндай ізденістердің бірі және бірегейі жазушы ғалымның халықтық әдеби туындылары зерттеуі болып табылады. Ол өткен ғасырдың 20-жылдарынан бастап фольклор тарихынан мақаламен тың зерттеу еңбектер жазды. Бұл еңбектердегі негізгі мақсат, өзі атап көрсеткендей – «... ескі күннен бастап Абай мезгіліне шейін қазақ тіліндегі шыққан сырлы сөздің түрлерін айырып, жік-жікке бөліп, әрбір дәуірден қадау-қадау белгі қойып, сол белгілер бойынша тарих шаңы басып жатқан есіліктің желісін созып шығу болды ». Ойша қаламгер шығармашылықтың бағзы заманнан бері қарай қоңыраулатып келе жатқан көші қай» кезеңде қай асудан асты, қай деңгейге жетті, міне, соның ұлы сүрлеуін тауып алуды мақсат тұтқаны аян.
Ол фольклорлық туындылардан тілдің тұнған байлығын, ел санасында екшелеген, бағасын алған сарындарды, сөз меруертін іздеді. Соларды жаңа әдебиеттің ғимаратын орнатуға пайдаланды.
Демек, ғалым халықтық әдеби мұраның мәнін қазіргі дәуірдің сөз өнері мұқтажын қаншалықты өтей алатындығы тұрғысынан тексерді. Әдебиеттің қазіргі кезеңдегі ерекшеліктерінің бәріне айналып отырған мифтердің, аңыздардың кеңінен орны алуының ал оның өзі Әуезов дәстүрінің өмішеңдігіне дәлел.
Фольклор менжазба әдебиеттегі көркемдік тәсілдердің бірін – бірі байыту заңдылығы бүгінгі таңдағы әдебиеттану ғылымының өзекті мәселелерінің бірі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеті.
Бұл зерттеуіміздің ең басты мақсатымыздың бірі – заманымыздың заңғар жазушысы, қазақ әдебиеті мен мәдениетінің ХХ ғасырдағы биік шыңы М.Әуезовтің артына қалған ұлан – ғайыр мұраларын зерделеп, қазақ әдебиеті тарихын зерттеуші ретінде әдебиеттану ғылымына қосқан үлесін тану.
Осы негізгі мақсатқа сәйкес мынадай міндеттер алға қойылды:
– М.Әуезовтің ғалымдық, қайраткерлік келбетін тану;
– Ғалымның қазақ әдебиеттану ғылымына қосқан үлесі;

Зерттелу деңгейі.
Еңбекті жазуда М.Әуезовтің “Әдебиет тарихы” оқулығы негізге алынды. Сондай-ақ жұмыста 1997 жылы Алматы қаласында, Шәкір Ыбыраевпен Серікқазы Қорабаевтың құрастыруымен шыққан “Мұхтар мұрасы”, К.Сыздықовтың “Мұхтартанудың беймәлім беттері” атты кітабы пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының әдісі.
Диплом жұмысында салыстырмалы кешенді талдау, салыстырмалы тарихи талдау әдіс – тәсілдері қолданылды.
Жұмыстың құрылымы.
Диплом жұмысы кіріспеден, “М.Әуезов халықтық әдеби мұраларды зерттеуі”, “Зар заман” ақындары деген екі тараудан және қорытындыдан тұрады. Соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген.
Пайдаланылған әдебиеттер.
1. М.Әуезов. Әдебиет тарихы. А., 1991.
2. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-том. А., 1960
3. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 17-том. А., 1985, 158-бет.
4. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 19-том. А.,1985.
5. М.Әуезов. Шығармаларының он екі томдық жинағы. 11-том. А., 1969.
6. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 15-том. А., 1984.
7. ХХ ғасыр басындағы қазақ ақындарының шығармалары.А., 1963.
8. Бес ғасыр жырлайды. 2-том. А., 1989.
9. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-том., 2-кітап. А., 1964.
10. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 18-том. А., 1985.
11. М.Әуезов.Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 20-том. А., 1985.
12. К.Сыздықов. Мұхтартанудың беймәлім беттері. А., 1997.
13. К.Сыздықов. Мұхтар Әуезов - әдебиет сыншысы. А., 1973.
14. К.Сыздықов. Ұстаздық ұлағат. А., 2001.
15. Мұхтар мұрасы. А., 1997.
16. А.Мамыт,Ф.Қайсова. М.Әуезовтің халықтық әдеби мұраларды зерттеуі./ Әуезов оқулары – 3. 1-том, Шымкент 2001.
17. М.Көлбаев. Манас жырының тарихын айқындаудағы М.Әуезовтің зерттеулері./ Әуезов оқулары – 3. 1-том, Шымкент 2001.
18. Ә.Қоңыратбаев. Шеберлік сырлары. А., 1979.
19. Р.Нұрғали. Әуезов және алаш. А., 1997.
20. Ш.Әлеукенов. Замандас парасаты. А., 1997.
21. Қазақ жұмбақтары. А., 1993.
22. Р.Бердібай. Жауһар мұра зерттеушісі / Мұхтар мұрасы.А., 1997.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
................................3
І-тарау
1.1. М.Әуезов халықтық ... ... ... ... ... тарихына, рухани мұраларына зеректік
М.Әуезовтің қаламгерлік міндетін арттырып,өмір бойы сан алуан ... ... ... ... бірі және ... ... халықтық әдеби туындылары зерттеуі болып табылады. Ол ... ... ... фольклор тарихынан мақаламен тың зерттеу
еңбектер жазды. Бұл еңбектердегі ... ... өзі атап ...
«... ескі күннен бастап Абай мезгіліне шейін қазақ тіліндегі шыққан сырлы
сөздің ... ... ... бөліп, әрбір дәуірден қадау-қадау белгі
қойып, сол белгілер бойынша тарих шаңы ... ... ... ... ... болды ». Ойша қаламгер шығармашылықтың бағзы заманнан бері қарай
қоңыраулатып келе ... көші қай» ... қай ... асты, қай деңгейге
жетті, міне, соның ұлы сүрлеуін тауып алуды мақсат тұтқаны аян.
Ол фольклорлық ... ... ... байлығын, ел санасында
екшелеген, бағасын алған сарындарды, сөз меруертін іздеді. Соларды ... ... ... ... ... ... ... мұраның мәнін қазіргі дәуірдің сөз өнері
мұқтажын қаншалықты өтей ... ... ... ... ... ... бәріне айналып отырған мифтердің, аңыздардың
кеңінен орны ... ал оның өзі ... ... ... ... ... ... көркемдік тәсілдердің бірін – бірі
байыту заңдылығы бүгінгі таңдағы әдебиеттану ғылымының өзекті мәселелерінің
бірі.
Зерттеудің ... мен ... ... ең ... ... бірі – ... ... қазақ әдебиеті мен мәдениетінің ХХ ... биік ... ... ... ұлан – ... ... зерделеп, қазақ әдебиеті
тарихын зерттеуші ретінде әдебиеттану ғылымына қосқан үлесін тану.
Осы негізгі мақсатқа сәйкес ... ... алға ... М.Әуезовтің ғалымдық, қайраткерлік келбетін тану;
– Ғалымның қазақ әдебиеттану ғылымына қосқан үлесі;
Зерттелу деңгейі.
Еңбекті жазуда М.Әуезовтің “Әдебиет тарихы” оқулығы ... ... ... 1997 жылы Алматы қаласында, Шәкір Ыбыраевпен Серікқазы
Қорабаевтың ... ... ... ... ... ... ... атты кітабы пайдаланылды.
Зерттеу жұмысының әдісі.
Диплом жұмысында салыстырмалы кешенді ... ... ... әдіс – ... ... ... ... кіріспеден, “М.Әуезов халықтық әдеби мұраларды
зерттеуі”, ... ... ... деген екі тараудан және ... ... ... ... ... ... халықтық әдеби мұраларды зерттеуі
М.Әуезов қазақ әдебиеттану ғылымында алғашқылардың бірі болып әдебиет
тарихына байланысты зерттеу ... ... мол мұра ... ... ... өз ... еңбектерінде айтып өткендей, әдебиетті тану оның
тарихын, осы ... ... ... ... ... өсу ... ... білуден басталады деп түсінеді. Ол жасынан-ақ ... ... ... ... ... ... ескі жыр - ... оларды зерттеу саласында да өнімді еңбек етті. Оның қаламынан қазақ
халқының ауыз әдебиетіне арналған көптеген зерттеулер шықты.
Мұхтардың әдебиет ... оның ... мен ... ... ... ... ... қазақтың қоғамдық өмірінің дамуы жағдайларына сүйеніліп
айтылған бұл ойлар кейін өріс ала ... ... ... ... ... - 1932) ... ... қалды. Оның алғашқы күрделі еңбегі
«Әдебиет тарихы»(1927, ... ... ... ... ... кітаптардың қатарына қосылды. Тек Қазақстан дербес тәуелсіздігін
алғаннан кейін ғана ... ағын » ... ... ... тиім ... ... М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» (Алматы, 1991) да толық
күйінде ... ... ... бұл кітапты жазуға үлкен дайындықпен келген деуге болады.
1923 жылы Ленинград университетіне ... ... сол ... аяғынан
1925 жылдың қыркүйегіне дейін Семей қазпедтехникумында ... ... ... ... ... сабақ бергені белгілі.Сол жылдары
жазушы «Таң» журналында өзінің көркем шығармалары, мақала – зерттеулермен
қатар ел ... ... ... ауыз ... ... тарихының
үлгілерін жариялайды.
Журналдың №1 санында: «Сыбан Сарыбай ақының Сұлтанбай ... ... ... ... ... ... ... өсиет сөздері», «Жанақ
ақын айтуындағы «Қозы Көрпеш-Баян сұлу» ... ... ... ... ... ... қошқасқаны.Қозы Көрпеш-Баяннан», «Сыбан
Ақтайлық би» Көкебай ақсақал айтуынша «Жаман сарт сарыны».
№3 ... ... ... «Алтыбай ақының Тіленшеге айтқан
сөзі».
№4 санында: «Абылай орыспен соғысамын дегенде, Бұхар жыраудың айтқан
бір толғауы», ... ... ... ... ... т.б.
1925 жылы «Қазақ тілі» газетінің 23-сәуірдегі санында «Әдебиет
ескілігін жинаушыларға ... ... ... Оған ... ... деп
қол қойған екен. Мақаланың авторы М.Әуезов екендігін жазушы творчествосының
білгірі Қайым Мұхаметжанов «Қазақ әдебиеті » ... 1971 ... ... санында архив деректерінен дәлел келтіре отырып жариялады. ... ... да, ... тілі, ой оралымдары да оның М.Әуезов
туындысы екендігі ... ... ... ... ... ... ... тарихы», зерттеуіндегі ой-пікірімен сабақтасып, ... ... сол ... ... та ... ... мақаладағы әдебиет
тарихын жинап , зерттеудің маңызы туралы айтылған тұстар кітаптың «Жазудан»
деп аталатын арнауындағы ойлармен тікелей үйлесіп ... ... ... ... ... мен жырдан келтірілген мысал кітаптың ... ... » атты ... еш ... қайталанып келеді.
Міне, бұл айтылғандар «Әдебиет тарихы » зерттеуінің сол 1924-1925
жылдары жазушының педтехникумда, курстарда ... ... ... ... ... керек.
Бұл кітап – қазақ халқының ұлттық әдебиетін тұтас күйінде жүйелеп
зерттеуге ... ... ... Автор алғы сөзінде оның қазақ әдебиетінің
бүкіл тарихын толық қамту ... ... ... Онда ... ... Абай ... шейін қазақ тілінде шыққан сырлы сөздің түрлерін
айырып, жік-жікке бөліп,әрбір дәуірден ... ... ... ... ... тарих шаңы басып жатқан ескіліктің желісін ... ... ... ұлы ... тауып алу»міндеті қойылады. Мұхтар
кезінде абыроймен орындап шыққан осы ... ... ... бұл ... ... ... айналғаны қазақ әдебиет тарихы туралы ... АССР - нің ... ... ... ... ... ғұлама ғалым
А.Байтұрсынов «Оқу құралы», «Тіл – құрал », «Әліппе астары» еңбектерінен
кенйін 1926 жылы ... ... » ... ... еді. Бұл ... ... ... теориялық зерттеу болса,соған іле-шала ... ... ... ... ... тарихына арналған тұңғыш жүйелі
еңбек болып саналады.
Сонымен, М.Әуезовтің «Әдебиет тарихы» атты бұл ... ... ... әдебиеттің тарихы туралы тұңғыш күрделі зерттеу ... ... сол ... ... сай ... оқу орындарына арналған алғашқы
оқулық та болып табылады. Сол алғашқы басылымдағы арнау ... ... ... ... ... күрекшісі – қазақ оқушыларына арнадым», -
деп жазыпты.
Автор кітаптың «Сөз басы » деп ... ... ... ... ... ... ... басқыштарына» қысқаша шолу жасап,
«қазақ ескілігінен аз мағлұмат» беруден бастайды. ... ... ... ... ортақшылдық дәуір, 2.Ана қожалығы жүрген
дәуір, 3. Атамен ру ... ... ... ... ... ... (6) – деп ... оларға берген анықтама – мағлұматтары өте айқын,
әрі көңілге қонымды.
Қазақ елінің жалпы тарихына ... ... аз ... ... ... ... ескілігінің жазу күйінде сақталып қалған белгісі жоқ »
болғандықтан, «елдің ұзын – ырға тарихын кең көлемді ... ... ... ... өзгерістерінің барлығымен қатар алып отырып, толық пішінді
құрастыру ауыру болып » отырғандығын ... ... ... ... елінің
жалпы тарихына мағлұмат жиып жүрген ... ... ... ... ... ел ... берген дәлелдермен белгілерге
сүйенетіндігін, яғни арғы дәуірдің біздің ... ... ... әдет ... да, өлең ... ... ұғымында қалған
белгілер болады», - дейді. Бұдан әрі қарай жазушы қазақ ... ...... діні ... ... және ...... діні кіргеннен
бергі дәуір деп үлкен екі дәуірге бөліп, әрқайсысына қысқаша ... ... ... ... алыс ... ... ... Әуелі
өзімізге таныс бергі заманнан бастау керек, ... ... ... ... ... соң, сол бұйымдардан құрап, қолға таяқ
алып, ескілікті ерте заманға қарай тереңдеп жылжи беру керек », (1.20) ... ... де ... ... атап өткен ләзім.
Сонымен, М.Әуезов мұнда әдебиеттің өміршеңдік тәрбиелілік қасиетімен
қоса оның өмір ... ... ... өмірінен, жалпы тарихынан да мол
мағлұмат берерлік қасиетін жете түсініп, әдебиет тарихын саралап, ... ... ... да дұрыс таба білген сияқты. Ол кітаптың осы
кіріспе бөлімінде ... ... ... жолы ... мәселелерге де
арнайы тоқталып, өзінің теориялық таным – ... ... ... «Әрбір тарих белгілі жолдағы істің өткенін, гүлденгенін сөз
қылады», - деп, алдымен, ертедегі әдебиеттарихының ішінен әдебиет ... ... ... болған үлгілерін айырып, бөліп ... ... ... ... соң ол әдебиеттің осы үлгілерінің тууына негіз
болған өмір құбылыстарынң, дәуір ерекшелігін, қоғамдық ортаны қоса ... ... деп ... ... ... әр ... себептерді, шарттарды
тереді. Мәселен, белгілі ... ... ... мен ... сыртқы
өмірмен қандай байланысы барын айтады,ақынның өз өмірі, өз ... ... ... себептер болса, солар теріледі....», (1.16) –
дегенде, ... бір ... ... ... шығармаларын тарихи
кезеңдерге сүйене отырып зерттеу қажеттілігін, сонымен бірге әр ... ... ... ол ... ... туды, өмір шыңдығымен
қаншалықты байланыс, сабақтастығы бар ... ... ... ... ... ... қолданылатын жолын сөз еткенде осы пікірін
ары қарай таратып, нақтылай түсіп, әрбір әдеби ... ... ... ... ... ... орнын айқындау үшін, жалпы әдебиет
үлгілерін жете танып игеру үшін: 1) шығарманы оны ... ... ... қоса ... 2) ... оны ... ... өмірімен, яғни
қоғамдық ортамен байланыста; 3) ақынды, оның елін ... ... ... 4) ... ерекшелігін табиғатпен ара қатынасын,
яғни тұрмыстық, мәдени, салт дәстүр өзгешеліктерін ... ... ... 5) ... ... алған әсер үлестерін де айырып тану
қажет деген негізгі ойларын ортаға салады.
Міне, ...... ... ... ... ... ... ұсынып отырған басты принциптері. М.Әуезов ... ... ... ... ... ... ... белгілеріде көңіл аударарлық. Онда бұрын соңды айтылып қалыптасып
қалған анықтамалардан тыс автор ауыз ... ... ... де, ... ... де, ... өмірге көзқарасы жинақталатынын айта келіп, «ауызша
әдебиеті бір жаққа қарай беттеген ... ... ... ... ... елдің белгілі салты, әдеті туғызады», - дейді. Сондай-ақ, «Ауызша
әдебиеттің барлық ... ... ... ... ... айтылады.Сол
себепті оның сыртқы түрінде жазбадан айырмасы бар. Ол желпініп айтылады»,
(1.21) – деген ... ... ... ... ... ... «1)сыршылдық салт өлеңдері, 2)
әңгімелі өлеңдері (батырлар әңгімесі, ел поэмалары, ... ... ... ... 4) ... мақал, мәтел, жұмбақ», (1.) деп топтастырады.Бұл
кейінгі зерттеу еңбектердің барлығында ... ауыз ... ... ... ... алғашқы үлгісі ретінде аталып, кейінгі топтастыруға
негіз болып келеді. Өмірдегі барлық болмыс, құбылыс, ақыл – ой ... өсіп ... ... Бұл - ... өз заңы. Әдебиетті, ауыз
әдебиетін тану, зерттеу де бір ... ... ... жоқ. ... М.Әуезовтың
өзі бұл мәселеге әлденеше рет оралып, өз зерттеулерін дамыта, жетілдіре
түскені белгілі. Солай бола ... да, ... осы ... ... ... ... болып қаланғаны сөзсіз. Олардың кейбіреуінің атын
өзгертіп, орын ауыстырған сияқты ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ халқының эпосы мен фольклоры» атты
зерттеуін ... ... ... ... » журналының 1939 жылғы
№10-11, 1940 жылғы №1 сандарында жариялайды, ... ол ... ... атты ... алғы сөзі ... ... Бұл зерттеуде қазақ
ауыз әдебиеті «1.Халық поэзиясының шағын түрлері: үйлену – салт ... ... ... ... («қоштасу», «естірту»).
2.Ертегі, аңыздар, мақал, ... ... ... ... ... балаларға арналған ертегілер,
күй аңызы»). 3.Батырлар жыры ... «Ер ... «Ер ... ... ... ... «Қыз ... «Айман-Шолпан»).
5.Тарихи жырлар. 6.Айтыс өлеңдері», (3.158)- болып жіктеледі.
Осы еңбегінде М.Әуезов ... ... ... асыл ... төккен.
Соның бірі – ертегінің поэзиялық, көркемдік сипаты туралы. «Көркем поэзияға
ауызша поэзия қаншалықты көп қор құйған болса, бүгінгі ... ... ... ауызша әңгімесі сондайлық жатық жолмен көп араласып, табысып
жатыр. Бұл жай қазақтың салт ертегілерін ... мен ... ... ... ... ... түйінді, проблемалы мәселе». Бұл тұжырымдарда
фольклор мен ... ... ... үздіксіз басытып отыратын тұрақты
заңдылығы мейлінше анық көрсетілген.
Кейінгі 1948 жылы және 1960 жылы ... ... ... ... «Қазақ әдебиетінің тарихы»(1том,1 кітап) атты
академиялық басылымда ауыз ... ... ... ... ... мен 1960 жылғы басылымда «Жұмысшы жырлары»тараулары
қосылған. Ал 1927 жылғы ... ... осы ... ... ... ... ... қысқаша шолу түрінде берілген.
Міне, бұл айтылғандардан байқалып ... ... ауыз ... ... ... ... сол алғашқы еңбегінен бастау алып,
негізгі тірек болғандығын айқындап отырса ... ... ... «Сыршылдық салт өлеңдерін» туған
ретіне қарай жазушы үш түрге бөліп қарастырады: ... ... ... шер ... 2.Дін ... мен ... ... өлеңдер. 3.Қыз
ұзату үстіндегі салт өлеңдер.
Ал ел салтындағы шер өлеңдерді: жоқтау, ... ... ... ... ... ... ... қарастырылды. Олардың арқайсысының туып, таралуын
халықтық күнделікті тұрмыстық, әдет-ғұрып салтымен ... ... ... қайғысын өлеңмен, әнмен, кейде күймен шығару ескіліктің
түрі болған....Шер өлеңі өлгенше ұзақ болмайды, шер мен қайғы үстінде ... ... ... ... болады. Сондықтан шын қайғы қысқа ... ... ... ... қып ... (1.22) – деп ... сияқты өлеңдердің басқа ... ... де ... айта отырып, автор солардан қазақ ауыз әдебиетінен өзіндік
өзгешелік, ерекшеліктерін ашып ... ... ... өлеңдердің орыс
ішінде көбнесе жаттама болып ... осы ... ... өз ... ... емес, арнайы жалдамалы ...... ... ал ... ... ... үйдің өз ішіндегі барлық жаны жылап
жоқтайтынын айтады: «Басқа біреудің айтқан жоқтауын айту – ... ... ... ... ... шын қайғы – зарынан шыққан емес, жалған жоқтау
болады», (1.26) –дейді.
Естірту, көңіл айту ... де ... ... ... ... ... сүйеу сөз, көңіл айтып жұбатқан сөз болатынын,
яғни естіртуде көбінесе тұспау, жұмбақпен ауыр хабарға алдын – ала дайындап
алатынын айтса, ... ... ... алғашқы рет естілетін жерде, құр
ғана қайғының бірін айтып, ... ... ашып ... қазақтағы
бауырмалдық, туысқандық, жан күйерлік жолымен, соның емі ... ... », (1.35) – ... байланысты өлеңдерді автор: 1) Ескі дінің сарқыты болған өлең.
2) Ислам дініне байланысқан өлеңдер – деп ... ... ... наурыз
жайындағы сөздер мен бақсы сарынын жатқызады. М.Әуезов наурыз өлеңдеріне
айрықша мән беріп, жоғары ... ... күн ... ... ... ... ... ішінде, әсіресе көшпелі түріктер арасында ең
қадірлі, ең ұлы мейрам болып ... ...... ... елдің кәсіп мейрамы», (1.36) – деп атап көрсетеді. Яғни ол наурыз
өлеңдерінің діни нанымдардан көрі ... ... ... ... ... ... ... мал баққан қазақ басқалардан гөрі табиғатқа
тікелей тәуелді болып келеді. Наурыз туып, жазғытұрым келуін қыс бойы ... ... ... ... енді жаңа ... жаңа ... ... ашылып,
ел де, жер де, жан-жануар да жаңарып жадырайды. «Сондықтан қазақ елі ... ұлы ... ... қуанышпен қарсы алатын», - дейді.
Ескі діннің ... ... ... ... ... ... да ... көңіл аударатындай: «Бақсының сарынында сөз қуаты ерекше ... ... ... бірі мен ... байланыс аз болса да әрбіреуі
кесек-кесек болып түйдектеліп түсіп ... ... ... ... суретті қайдағы қиыннан, жат жерден, ойда жоқ ... ... ... ... ... да өз ... ... келетін асау сөздер, бір бөлек жайын қуаттап болып, ортқып ... (1.41) – ... ... ... ... әрі ... ... әдеби әрлілік те жатқандай.
Ал ислам дініне байланысты туған жарапазан ... өзі ... ... ... діни ... ... дұға сияқты тәуба,
жалбарынулардан гөрі қазақтың сүйегіне үйреншікті ... ... көп ... келетіндігін, яғни дін таратушылардың қазақ ... ... да ... жұрнағы болып, әдебиет өлшеуінің біріне түскен соң ғана
жайылатынын дұрыс түсінгендігін автор арнайы атап айтқан.
Жазушы қыз ұзатып, келін түсіру ... ... ... ... беташар сияқты салт өлеңдері көбінесе қалыптасқан жаттама болып
келеді дейді. Соның өзінде де ... жас ... ... ... ... өмірге алдын-ала іштей дайындайтындай ... ... ... ... ... ... қазақ елінің жаңа түскен келінді
келешекте ана болуға, қадірлі келін, үлгілі жеңге болуға ... ... ... аталып өткен 1939 -1940 жылдары Л.Соболевпен бірге ... ... ... мен ... » атты ... ... ... бұл бөлімде де біраз өзгерістер бар. Ол, ... ... ... 10-15 жыл ... ... кейін автордың таным
түсінігі, көз ... бір ... ... ... ... ... сай өзгеріске
ұшырап отыру табиғи ... ... ... ... ... еңбекті
М.Әуезовтың өзі ғана жазса, бұл еңбекті қосалқы авторы мен ... ... ... ... ... ең негізгі себебі жазушының 1930-1932
жылдары қамауда болып, одан ... ... ... қатаң бақылауда
жүргендігі мен 1937 жылғы ел басынан өткерген ... ... ... ... де еді. ... ... ... большивик жазушысы Л.Соболевті
ықтап, бірлесіп жазуындада осы ... ... ... ... ... ... ... орыс жазушысы Л.Соболевтің кезінде ... ... ... сіңірген үлкен еңбегіне күмән келтіріп. Нұқсан келтіруден
аулақпыз ... оның ... ауыз ... ғана ... орыс ... ... маманы болғандығы кімге болсада белгілі. Қайдан болғанда да, ... осы ... ... сол ... ... ... асыл
рухани қазынасы ел игілігіне айналып, одақ оқырмандарына жолдама ала алғаны
сөзсіз.
Сонымен,алғашқы ... ... салт ... бұл ... поэзиясының шағын түрлері » деп аталып, түгелдей дерлік ... ... ... ... ... » тараудан алынып
тасталынып, наурыз, арбау, жалбарыну өлеңдері мен жарапаздан саясат ағымына
сәйкес үш-төрт сөзбен ... қана ... Салт ... ... ... ауысып, кейбірі басқаша аталды. Айталық, «қыз ұзату ... ... - ... – салт ... ... - ... - «сыңсу» болып
өзгерді. «Жоқтау» өлеңдерін орыс фольклоры мен ... ... ... ... 1957 жылы ... қазақ ССР тарихының 1-томына арнап
«Қазақтың ауыз ... атты ... ... Онда тарих ... сай ... ... ... ... жүйелеп жазған автор
кей жерлерде жаңа ой- пікір толғамдарда айтып ... ... ... кәсіпке байланысты салт өлеңдері туралы қазақтың төрт түлік мал
жайлы көптеген өлең жырларында малдың қадір-қасиетін, бағып ... жұт ... ... ... жыр ... ... әдебиетінің көпшілігі көшпелі
малшылардың көхз қарастарын, ұғымдарын, көп ... ... ... ... ... (4.385) – ... ... айтады.
Алғашқы кітаптағы 2-бөлім «Батырлар әңгімесін» М.Әуезов орыс, европа,
фольклористикасында сол кезеңде ... ... ... «ұлы батырлар
және кіші батырлар» деп екі жікке ... ... ... оны ... ... салмай, қазақ жырының өз табиғатына сәйкес саралай алған. Бұлардың
негізгі айырмасы, алдамен жырдың тууының тарихы ... ... ... ... ... тууы ерте ... ... заманымен сабақтаса болып
келеді. Ол кездегі тыныштық, амандық,түгелдік ылғи найзаның ұшы, біліктің
күшімен алынатын, қара ... ғана ... ... ... ... ... батырлары туысы бөлек, орны басқа, ел қиялындағы баға – ... ... ... әрі ел ... ... елдің ұлы қамқоры ханы
қатарлы болғандар. ... ... ... ... пері ... ... көп ... әулие айтып, қорасанға қой атқан күнде
туған, айрықша жаратылған ерекше ... кіші ... ... ... қазақтың тіршілігі тыныштық
дәуіріне қарай ауысып, асау ханның жуасыған кезінде шыққан батырлар. Әуелгі
батырлар ... ... ... ... ... ... ететін болса,
соғы батырлар әншейін қоңыр ... ... ... ... ... ... пішіні алыстағы ерекше жан сияқтанбай, ... ... ... ... (1.97) – дейді автор. Яғни бұл ... ... ... ... «әрбір ру отырған жер ыңғайына қарап, бөлек-бөлек елдік
жасап кеткен ... ... ... ... ... ісімен күшінің
бәрі де қазақтың өз ... ... пен ... ... ... үй
іші, туыстың ғана жоғын жоқтайды », - деп ... ... ... ... ... «Ер ... «Ер Сайын»,
«Нәрікұлы Шора батыр» жырларын, кіші батырларға: «Қамбар батыр», «Алпамыс
батыр» жырларын ... ... осы ... әр ... ... ... оларды
алдымен қысқаша мазмұндап алып, одан соң олардың мәнісіне тоқталып, ... ... ... Сол арқылы автор әдебиет тарихы, ауыз әдебиеті
туралы алғаш рет қазақ әдебиеттану ... шын ... ... ... оқу ... да ... ... жасап бере алған. М.Әуезовтің ... ... ауыз ... ... ... деп ... да ... лайық.
Өкінішке орай жоғары оқу орындары үшін өте қажетті оқулықтарының осындай
үлгісі бізде әлі күнге етек алып ... ... жоқ. Ал өзге ... орыс ... мен ғылымында соңғы кездерде әр ... ... ... ... ... жазылып қалыптасып келеді.
М.Әуезовтің «Батырлар әңгімесін » талдауының негізгі бір ... ... ... ... ел ... ... тұстарын айқындап
өзіндік болжамын айтып отырады. Айталық, Едіге жырында Тоқтамыс, Ақсақ
Темір ... ізі бар ... ... батырды Жәнібек, Әбілхайыр
хандардың тұстасы, Ер Тарғын, Ер Сайын, Шора ... ... ... ... ... ... ауыз әдебиетінде жырланатын оқиғалар мен «ескі тарих
көлемінде болған ірі мезгілдердің» ... ... ... ... де арнайы атап көрсеткен.
Этикалық жанырлардың үш тобы бойынша да ғалым қызық ойлар түйген.
Батырлар жырынан ... «Ер ... ... ... ... «Қозы Көрпеш - Баян сұлу», «Қыз Жібек », «Айман- Шолпан», тарихи
жырдан XVIII ... ... ... жоңғар басқыншылығына қарсы азаттық
күресін бейнелейтін ... ... ... ... ... Сырым, Исатай, Махамбет, Бекет, Жанқожа ... ... ... еңбегінде автор эпостың шығу тегі мен табиғаты ... ... ... айтқан «Эпостық дастандардың шығу тегі сөз болғанда, олар
тұрмыс - салт жырларының негізінде туды деп ... ... ... ... ... ... ... жыры, ол қалыңдық әкелгенде айтылатын
үйлену салт жыры, ол өлгенде жанкүйерлер жылап-сықтап айтатын ... ... ... ... эпостық жырдың негізін құрамауы ... ... ... ... ... дәйектеме мысал табады. Осы еңбегінде автор
батырлық, ... ... ... ... ... Оларға
тақырыптық, идеялық талдау жасайды. Эпостық қаһармандарға ... әрі дәл, әрі ... ... ... ... жырларын бұл кітабында «Ел поэмалары» деген атпен
беріп, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу» ... «Қыз ... ... ... ... көп ... ғалымдық тәжірибесі, мол білімі, ... мен ... жете ... ... көрініс береді. Аталған
еңбектер қазақ фольклортану ғылымын ... көп ... ... ... елеулі ізденістер. Зерттеуші «Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ... ... ... олардың халықтың өрнектерін
ажыратады. Атап өтерлік бір мәнді түс автордың қазақ жырлары мен Орта ... ... бір ... ... ... үндестік барын тауып
отыратындығы. Мұндай тарихи – ... ... ...... ең ... әдістердің бірі. М.Әуезов «Қозы Көрпеш – Баян сұлу»
жырын «Таһир - Зуһрамен»: ... ... ... эпосының
тарихи шындыққа жанасымы, жырдағы жер, су, адам ... ... ... ... аз емес.
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жырының «өзге көп тжүрік ... ... ... ... ... ... ... өзінде талай
варианттары бар екендігін ... оның ... бар үш ... ... ... Олар: Радлов бастаған, Жетісу қазағының ... ... ... ... ... осы ... ауыз әдебиеті ... ... ... ... ... ... себептері туралы ... ... ... ... ... ... өзгерістері
екі себептен болған : біреуі – көп ... ... ... ескі ... ... ... ... ойсыз кіргізген өзгерістер бар,
бұл – ықтиярсыз кірген жаңалық, жаттық . ... түрі ... ... ... ыңғайына қарай бейімделіп кеткен өзгеріс, бұл –
ықтиярлы өзгеріс, әдейі кіргізген жаңалық»,(1.113) – ... ... ... ... ... ... ... жол салып, өзіндік ой – пікір айту ... ... ... ... ... ... ... – соңды айтылған түрлі
пікірлерді саралап, төте жол табуға да мүмкіндік тудыратыны бар. Сондықтан
М.Әуезовтің ғашықтық жырылар ... ... ... ... – Баян сұлу » жайл
талдаулары өте дәлелді, кейінгі зерттеулерге жол-жоба, үлгі боларлықтай.
Автор бұл жырды өте ескі ... ... діні ... ... ... деп ... Оның ... ретінде жырдың түркі тілдес халықтардың
ішінде көп заман бұрын алыс сол ... ауып ... ... саха ... кездесетінін айтады. Яғни жыр кейінірек олардың артынан қуа барғаннан
гөрі, сол ерте дәуірде осы жақтан өздерімен бірге ала ... ... ... соң бұл ... тууына негіз болған көшпелі елдің ескі еже қабыл
салты екендігі. «Бұл білімді, өнерлі, өзінше сезімдімін ... ... ... қаншлық қара таңбадай кемшілікті мінез болса, сол ортада соны
дұрыс деп өскен ... ... де ... ... ... ... ... (1.120)- дейді.
«Қозы Көрпеш – Баян сұлу» жыры мен «Қыз Жібек» ... жыры ... ... ... халқының өзгеден бөлек тұрмыс – тіршілігінен, салт,
кәсібенен көп мәлімет ... ... ... ... ... шалғыны,
көлеңкелі ағашы, қоңыр жүйелі, малға шүйгін ақ көгесі бар. Сарыарқаның жыры
барлық қазақ елінің ... ... ... күйі, даласымен кәсібі, салтының
жыры ....Кең алданды әңгіме осы сияқты белгілеріне қарағанда, Қозы Көрпеш
қазақтың ... ... ... ... ... тұтас бір дәуірдің мол
қорытындысы болады», (1) – деп ... ... ... – Баян ... ... атты бұл талдауында жазушы жыр
кейіпкерлеріне жеке-жеке ... ... ... ... ... да ... ұқсамайтыны өте шебер жасалған типтік бейнелер сияқты.
«Ежелден мінезге ... ... баға ... бар ... ... ... сын ... барлық тіршілік жіптері көп тараулы мінездермен ... елі бұл ... ... ... мінез сынына жүйріктігін айқын
көрсеткен», (1.121) – дейді. Жырдағы, бір жағынан, өте ... сұлу ... ... ... ... қара күш пен ... ... «қасын түйген қара бұлтпен жүйрік, өткір найзағайды салыстырғанай
болады» деп ... осы ... ... аса ... ... ерекшеліктері қатарына
оның мағыналы мазмұнынан басқа тіл кестесімен өлең ... ... ... батырлар өлеңіндегі құлан жұрт сияқты құба жондатқан аспандағы ... ... ... ... ортасында кестелеп айтылып жүрген қара тіл »
(1.131) .Оның ішінде кәрі жас бірдей ... салт ... ... ... жар-жардың бәрі бар екендігі және олардың ... ... емес ... ... өте жарастық болып, сұлу түр ... ... ... атап ... «Қыз ... » ... да ... өзіндік ерекшеліктерін
айқындап, құйқылжыта талдай келіп, оны ел әдебиетінің ішінде жазбаның
романы сияқты ... деп өте ... ... ... 1939 жылы шыққан еңбекте «Ғашықтық жырлары» деп аталып,
біраз өзгертілген. Авторлар «Ғашықтық жырларының» батырлық эпостан ... үш ... ... атап ... 1) ... өзекті тақырып
екі жастың ынтық махаббаты мен бақытқа жету жолындағы ... ... Бұл ... драмалық негізінде халықтың әдет-ғұрып салты ... ... ... ... түрде сипатталады, оқиғалар мен кейіпкерлердің
іс-әрекеттері психологиялық жағынан нанымды етіп беріеді деп санайды.
Мұндағы және бір ... ... ... ... екі ... басқа
«Айман-Шолпан » жыры еніп, ол да өте қысқаш сөз болған.
«Қозы Көрпеш – Баян ... ... ... ерте ... ... ... ... қарастырғаны мәлім. Оның ... ... 1925 жылы ... журналының №2 (70-72б) санында жариялағанын
жоғарыа айтғқан едік. Бұл ... ... Абай ... ... ... ... екен. Ол негізінен Жанақ ақынның вариантына келеді. Осы ... 1936 жылы жеке ... етіп ... алғы сөз ... ... жылы және 1960 жылы ... ... әдебиетінің тарихында» бұл жыр
туралы М.Әуезовтің өзі жазды. Екі ... ... ... ... жоқ ... те ... Бірақ автор бірінен-біріне көшіре салмаған.
Жеке-жарым редакциялаудан тыс бұл ... ... ... ... басқа
да түркі тілес елдердің әдебиетші-зерттеушілерінің кейінгі еңбектері жайлы
өз пікір байлауын беріп отырады. Жалпы «Қозы Көрпеш» жыры ... ... ... ауыз ... мұраларын академиялық тұғырдағы зерттеудің үздік
үлгісі деп бағалауға ... ... деп ... ... » жыры жайлы 1948 және 1960 жылғы кітапта М.Әуезов жазған
зерттеудің бір ... ... ... жоқ ... ... ... ... бірге жазған еңбектегіден гөрі өтекең, мол әрі терең де ... бас ... ... мен ... азат ... ... дұрыс
мүдде жолында табысуын «Бұрын жұрт аталық ... ... ... ... ... ... керек десе, белқұда, ежеқабылдар айнымас жол
десе, енді мына ... ... өз ... ... өр ... ... ... басталады» (5.397)- деп жоғары баға береді.
Одан әрі қарай жырдың ескі әдет-ғұрып, ертедегі ... ... ... ... ... ... ойысқанына өкініш білдіргендей
болды. Соның өзінде бұл «Қыз Жібек » жырының көркемдік ерекшелігіне айрықша
сүйсініспен ... ... ... ... көп ... сұлу ... қасынан өткізгенде жыршы аса
шебер, психологиялық әдіс қолданылады. Бір ... бір қыз асып ... нұр ... бетінде, бұралып кетіп барады, екіншісі «таң мезгілі
болғанда,шолпанның туған жұлдызы, пейіштен шығып ... бұл ... ... деп көшті бастап бара жатқан он үш қыздан өтіп Жібекке жетпей жатып-
ақ Төлегеннің ынтықтығы, ... аса ... Мұны ... «үдетпелі,
өндімелі әдіс, психологиялық жағынан анық динамикалық мотив болады»
Алғашқы «Әдебиет тарихы» кітабының 4-бөлімінде ... ... ... мол орын ... ... дейінгі қарастырып өткен өлең
жырларда көңіл-күй мен ақындық қиял тудырған даланың желіндей, кезіне қарай
шалқып ... ... ... ... ... ... ... болса, «тарих
өлеңдері ең алдымен ел тіршілігінде анық болып өткен ... ... (1.14), деп ... ... ... ... бір тарихи дәуірде
өткен арнаулы оқиғалардың қақ ... ... ... ... басынан
кешкен өмір, қолмен істелінген істің жыры болады және олар көбіне сол
оқиғалардың ішінде ... көзі ... ... ... жанды әңгіме
болып жайылып, кейде ақындардың ... ... өлең ... ... ол ... сөзі мен ... ... көбінесе даусыз
болады.
М.Әуезов нағыз тарихи өлеңдердің басталған кезі Абылай заманынан бері
қарай деп санайды. ... ... ... тау, ... су ... белгісіздік,
кезеңнің астында жатса, мына заманда тарихтың асу ... ... ... ... ... ... »,- деп, сол заманнан бергі дәуірге
тарихи шолу ... ... ... өлеңдерін толық ұғу үшін алдымен
солардың мезгілін, сол заманның шартын білу ... деп ... ... басы 1723 жылғы ақтабан шұбырынды. Екінші сатысы:орыс
сияқты шет жұртқа бағынуға айналып, ... ... ... ... ... таңдауы шыққан заман»,-деп, қазақ елінің Ресейге қосылуы жайлы өз
тұжырым, түсінігін айтады.
Үстем саясатқа әлі де ... ... ... ... ... ... жас ғалымның бұл туралы көзқарасы әрі қызықты, көңілге қонымды, әрі өз
маңыз-мағынасын әлі күнге ... ... ... арта ... ... ... ең бір толғақты көкей кесті мәселесі жайлы пікірін
өзімше мазмұндап, әрімен нәрін кетіріп алғаннан көрі сәл ... ... ... өз ... ... жөн ... ... «Қазақ елін орысқа
бағындыруға зорлаған ... көп. Бір ... ... ... ... тізесі
батқан жаулығы болса, екінші-Орта Азия хандықтарының қысымшылығы, ... ... ... ... ... ... осы мен бірге тағы
бір зор себеп, қазақтың өз ... ... Өз ара ... ... ... ... жауламақ үшін әрқайсы кез-келген жұрттан ... ... елін әр ... ... ... ... Осындай көп
себептер тұтасып, ел ... бір ... ... жеткенде, орыс
үкіметінің шеңгелі қомағайлықпен созылып, қазақ даласын ... ... бара ... Орысқа бағыну, елдің алдына ұсынған сыбағалы табақтай
болып, еріксіз бой ұсындыруға айналды. Ел өмірімен ... ... ... қалған белгілер көп », -деп жазады.
Міне, осылайша келіп, ел азып-тозып, бір законінен соң екінші
законі ... ел ... ... ... ... Бұрын қайыс ноқта
болып созылудың орнына көндей ... ... ... ... қысып, қинай
бастады. Ілгері тәуелсіз хандардың орнына енді орыс үкіметінің «көз, құлағы
сияқты тыңшысы, ... құлы ... » ұсақ ... келді. Осындай
қиыншылық құрсауға шыдай алмай, елдің наразылығы, қозғалыс шыға ... сол ... ... туған қозғалыс, көтерілістер
туралы жырлардың ішінен әзірге ... бары деп ... ... «Бекет батыр» жайлы жырларды қарастырып талдау жасайды. Олардың
әрқайсысының ... ... ... ... ... ... отырып,
автор осы тарихи жырларға тән, ауыз әдебиетінің басқа түрлерінен, батырлар
жырынан өзгешелік, ерекшеліктерін саралап ... Сол ... ... басқа өлең жырлардағыдай, тұспалмен асыра, сорғалаған
қан, сойқақтаған із болып ашық ... ... ... ... қылып қалай жырлайын деседе, олар көпнесе ... ... ... ... кейін қарай шегінбей қойған. Екінші ерекшелік тарихи ... сол ... ... ... сол заманды көзімен көргендер
жырлаған.
Келесі, ... ... ... ... бұл ... тек қысқаша
шолу түрінде өте аз орын берілген. Сол 1939-40 жылдары одан ... ... де емес еді. Сол ... ... ақ ... ... ... Оның есесіне, мұнда «Есім туралы жырда» оның Азия тайпаларының
хандарына қарсы күресі жайлы және ... ... ... он мың ... жыр бар ... ... әдебиетінің ертегі түрі - М.Әуезовтің ұзақ жылдар бойы үзбей,
бірнеше рет қайта оралып, ... ... ... Бірақ бұл 5-бөлім
алғашқы кітабында өте қысқаша шолу түрінде ... ... Онда ... ... ... өте көп ... осы ... шейін қыстың ұзақ
түндері қыр елінің барлығында ертегі тыңдап ертегі айтумен ... ... ... ескі ... ... белгісін сақтап қалғандарын-
әуезе деп, елдің ескі салт ... ... ... ... ... ертегі деп екіге бөледі. Сонымен қатар және бір алуан ... ... ... ... ... және мұсылман күн шығысындағы осыларға
ұқсайтын Қожанасыр жайлы әңгімелерді жатқызады.
Ал мақал-мәтел, жұмбақтар жайлы кітаптың кіріспе бөлімінде ... ... ... сөз ... 1937 жылы ... ... ... 6-класына арналған
«Әдебиет хрестоматиясын» жазған. Ол 1938 жылы толықтырылып, қайта басылды.
Онда ХIX ғасырдағы қазақ, орыс ... ... ... ... ... ... қысқаша мәліметтер берілген. Сонымен қатар қазақ ... ... ... ... ... ... ... «Қырық өтіріктің мағынасы», «Қамбар жырының қысқаша ... ... ... түр ... ... ... деген тақырыптық енген екен. Хрестоматия мектеп оқушыларына арналып
жазылды ... те, ... ... ... да біз ... ... ... тұжырымды тың ойлар айтады. «Фольклор атаулының барлығы әрбір ... ... ... ... мол ... есепті болады. Көп ірі шығармалар
фольклордың тілінен, көрікті кестесінен, мазмұн, түр ... ... ауыз ... ... ... оның ... көркем
әдебиетімізге тигізер әсер-ықпалын нақтылай түскен.
Аңыз ертегілердің ішінде Алдар көсе, Жиренше, Қожанасыр әңгімелерінің
мазмұнды, ... және өте ... ... көп ... ... ... ... озған сайын жаңара, жаңғыра түсіп, халықтың ой
сезіміне рухани нәр беріп отыратын қасиетін ... ... ... ... ... ... ... әңгімелерінен қыдырып» ауысып келген
Қожанасыр бауырымыздың да қазақ ішіне өз ... өз ... ... ... ... ... ... отыратын Алдар, Жиренше сияқты
жаппай атауға ілініп кеткенін айтады.
Бұл кітаптың ... ... ... ... ... ... «Қырық өтіріктің» мағынасы еніпті. Мұнда автор «қырық» санының
қазақ ұғымындағы ... гөрі ... ... ал ... ... ... екен ... шын тілекпен, «болмасты болды деп, қисынсызды
қиюластырып айта алатын» халықтың ... ... ... ... ... ... ... серпінінен туған терең
тапқырлық әңгіме, өлеңдер деп ... 1939 жылы ... ... жазған бұл еңбекте бұл бөлім
«Ертегі, аңыздар, мақал-мәтелдер, жұмбақтар» деген атпен салт өлеңдерінен
кейін ... ... мол ... ... ... ... ... жайындағы, салт ертегілері, балаларға арналған
ертегілер және аңыз ертегілер, күй аңызы деп ... ... ... ... адамдардың космогониялық ұғым-нанымдарын,
бақташылық кәсіп түрлерін, ескі әдет-ғұрып, салтарын білдіріп қана ... ... ... сырларын ашуға, өзін ... ... ... ... ... тыным таппай ұмтылуын, адамның табиғатпен туысып,
сіңісіп кеуін айқындап, елдің, әсіресе, жас баланың ой-санасы ... ... ... әсер етеді деп санайды.
Аңыз әңгімелердің ішінен Қорқыт, Асан қайғы, Алдар көсе, Жиренше шешен
жайлы ... ... ... ... ... өзіндік
ерекшеліктерін ашып көрсетеді. Ал күй аңыздарының бұрынғы ескі түрдегі бар
өнердің бірігіп топталып ... ... ... соның
қалдығын сездіретін ескі өрнек ретінде терең сырлы анық шебер новеллаға
келетіндігін айтып дәлелдейді.
Мұнда мақал-мәтел, ... ... өте ... ... ... Ауыз ... өте мол ... бұл түрінің қазақта өлең
формасында келетінін және сондағы ... ... ... ... ... мол ... де мейлінше терең болатындығы.
Екінші бір ерекшелігі ретінде оларда ... мал ... ... ... мен сарындардың мол ұшырасатындығын атап, нақты
мысалдар келтіреді.
Осы тұста ... ... ... ... алғы ... «Қазақ
жұмбақтары » өз алдына кітап болып жарияланған. Алғы сөз бен мына ... ... ... ... ... Алғы ... «Бұл кітапта Ғылым
академиясының қазақстандық филиалы әзір өзінің ... ... ... ... ... ... тұтас беруге ... ... ... қазақ тіліндегі жұмбақтардың түрін көрсете
алатын кітап етуге тырыстық, сондықтан да барлық жұмбақтарды ... ... ... ... Бұл ... ... «аспан, жер,
хайуан, адам т.б. барлығы 20 тақырып»,-деп қосымша түсінік бере кеткен.
Жалпы ... ... ... екі ... негізгі мазмұны
бірдей.
1927жылғы «Әдебиет тарихының» 6-бөлімінде «Айтыс өлеңдер» сөз болады.
М.Әуезов ауыз әдебиетінің бұл түрінің қазақ ... өте мол ... ... ... ... өте ... өте қызулы, бағалы ... ... ... ... ьолдығы мен көп жайлылығына
қарасақ, қазақ елі ... ... ... ... - ... өнер – айтыстың әлеуметтік шындықтарды көтерудегі, үлкен
заманалық мәселелер қоюдағы, ақындық тапқырлық пен ... ... мен ... ... ... ... Ол, ең алдымен, айтыстың
көркем сөз өнері, төкпе өлең шығарудың мектебі, ... ... ... ... ... ... тәсілі екендігін атап өтеді.
Бұл тұжырымына ревалюциядан бұрын өмір көшкен ... ... ... ... ... ғалым айтыстың жанырлық ішкі жіктерін ашып
жүйелейді. Қыз бен ... ... ... ... ... ... айтыстар да, жазбаша айтыстарға да көңіл ... ... ... тағы бір ...... өмір шындығын толық
ашуға қабілеттілігі. Ғалым айтыстың табиғатына тән ерекшеліктің бірі –
қоғамдағы, жеке ... ... ... жарқыратып ашуы және
кемшілік атаулыны аяусыз әшкерелей алуы деп ... ... ... ... ... ірі қомақты етіп, қауым алдына жайып салып,
сұмдықтарды өшпестей етіп ... ... ... хас жанрлық
өзгешелігі десе болады.
Бұл реттен алғанда айтыс ауыз әдебиетіндегі ең ... ... ... ... ... ... ... проблемаларды
Көтерген айтыстарды, соның ішінде Біржан мен ... ... ... ... келтіре отырып, жалпы бұл жанрдың қазақ көркемсөз
мәдениетінің жүйесіндегі ... ... ... ... ... пен теңсіздік жайлағар ескі заманның небір ауыр ... ... ... ... ... көңіл түкпіріндегі мұңдары мен сырларын
жұртшылық таразысына сала білуін айтыс ақындарының тарихи еңбегі санайды.
Айтыстың тағы бір ... ... ... ... ... ... тапқырлық сайысның көпшілік алдында өтетіндігі және айтыста жеңген
мен ... ... ... өзі ... ... ... көзі ... құлағы естіп бағалайтындық дүниеде сирек кездесетін
құбылыс. Өмірдегі орны, ... тегі мен ... ... ... төмен болғанына қарамастан, айтыс кезінде әріптестердің тек ... ... ... ... жанр «демакратиялығы» айтысқа кез келген
қабілетті адмның қатыса алуына ... ... ... ... ерлермен қатар, әйелдердің де елеулі орын алуы осыған байланысты.
Қоғамдық мәселелерде теңсіздік көрген әйел, қыздар ... ... ... де
болса терезесі тең саналған. Қазақ арасында ақындық ... ... орын ... қарап М.Әуезов «сол айтыстардың бәрін жия берсе,
үлкендігі Алатаудай болар еді » ... Бұл ... ... ... шындық
жатыр еді.
Ақындар айтысының көп қырлылығын, соның бірі оның тамашалық ... де ... ... ... ... ... өнер жарысында тек ақындық
дарындылық қана байқалып қоймай, ... ... ... тани ... ... ... дәлелге
тоқтаушылықта сыңға түседі. Демек айтыстағы ақын ... ... да ... ... ... ... әдебиет бөлімі болудан басқа ел ... келе ... ... ... көпке бірдей қызық беретін жиын сауығы
болған. Сонымен қатар ол кейде білім талас сияқты, жұмбақ пен ой ... ... ... ... айтысты: ақындар айтысы, билер айтысы деп екі жікке бөледі.
Ақындар айтысын айтыс өлеңдерінің сыртқы түріне қарай қайым өлең ... өлең деп ... ... ... мен ... Мұрат пен Жантолы, Шөже мен
Кемпірбай, Сабырбай мен ... ... мол ... ... ... айтысының автор қысқаша сипаттап, ішкі мағынасына қарай төрт
жікке бөліп, ... ... ... қоса ... деп ... ... ... тақпағын мысалға келтіреді. Екінші – екі биің әділ
билікке таласып айтқан талас сөздері деп Ақтайлақ пен ... ... ... – арбасып, ырғасып жұмбақпен, тұспалмен айтысатын талас
билік деп оған мысалға Қараменде мен ... ... ... Ал
төртінші – даумен билік тұсында не жамандап не мақтап айтатын ... ... ... ... ... ... ... 1939 жылғы Л.Соболевпен бірге жазған еңбегінде билер айтысына
тоқталмаған.1948 және 1960 ... ... ол ... ... деген атпен
беріліп, екеуін екі басқа автор жазған. Сол екі еңбекте де ... ... ... негізге алынып, жетекші болғандығы айқын.
М.Әуезов осы «Айтыс ... ... ... ... ... кеңес дәуірінде өткен айтыстарға да біршама ... ... Иса, ... жаңа ... сай ... ... еткен.
Біз бұл еңбегімізде өз тақырыбымыздың ... сай ... ... ... арнайы зерттелген еңбектерінен гөрі әлі де жете
зерттелмеген саласына ... ... ... ... ... ... ... тек шолу түріне тоқталып отырмыз. Соның өзінде ғұлама
ғалымның ... ... ... ... ... белді өкілі Жамбылдың
творчестволық ерекшелігіне байланысты еңбектерінде ... ... ... жөн көрдік. Жамбыл туралы хабарлама, таныстыру сияқты мақалалар
негізінен 1936 жылы ... ... оның ... творчествосы туралы кең
әрі терең толғамды, ... ... ... еңбектер 1938 жылдан
бастап жазылған екен.Сол жылы Жамбылдың ақындығының 75 жылдығы ... ... ... ... және ... ... » атты ... оны кейін мақала етіп жариялайды.
Бұл туралы ғылым академиясы 1964 жылы шығарған ... ... ... «Қазақ әдебиетінің тарихы» 1-том, 2-кітабында: «М.Әуезовтің
бұл мақаласы бір Жамбыл ғана емес, барлық ақындардың ... ... ... ... ... ... жол-жоба көрсеткен программалық
мақала еді» деп арнайы атап көрсеткен.
Бұл ... ... ... ... тыс ... ... ... қол жазбалардың ішінде №248, 249-папкілерде: «Жамбылдың
бұрынғы қатты мысқыл өлеңдері», ... ... ... ... ... ... де ... кездеседі. Олардың
кейбірінде «1960 жыл, 4 апрель» деген уақыт мерзімі қойылған екен. ... ... ... ... ... ... соңғы сәттеріне дейін
назардан тыс қалдырмай, алдағы жоспарына да тиек етпек ниетте болған ... ... ... ... ... ... көлеммен мөошерленбей,
санамен өлшенеді ғой. Олай ... ... бұл ... ... ... ... ... анық.
Орта Азия мен Қазақстан халықтарының ауыз әдебиетінде ұқсас сарындар
үндес жерлер көп, елді ... ... ... ... мол. ... XIX ... ұлы ғалымымыз Ш.Уалиханов жіті аңғарып, туысқан
көрші халықтар әдебиетімен мәдениетіне көп ... ... еді. Осы ... ... ... бірі - ... Мұны оның қырғыз халқының
батырлық эпосы - «Манасты» зерттеумен айқын ... Бұл ... ... ... айтушыларын тыңдап, оның негізгі желісі мен жетекші
сарындарын анықтауға ғалым бірнеше жыл жұмсаған. Соның нәтижесінде ... мен ... мен ... ... ... оның орнымен
ерекшелігін көрсеткен. «Манасты» зертеушілер бұл күнде аз емес, бірақ сонау
отызыншы жылдардың өзінде-ақ жырдың ... ... дәл ... ... ... өз ... ... заман ақындары
Абылай заманынан басталатын әдебиетті Мұхтар «Зар ... ... Оның ... зар ... ақындарын сол дәуірдің тарихи жағдайлары
туғызған. «Ақтабан-шұбырындыдан» басталған қазақ қайғысы кейін ... ... ... ... бас иіп, асаудың жуасып, алыптың
басылған уақытымен» жалғасады. ... ... ... - дейді Мұхтар, -
жоғарыда саналған екі-үш тарихи ... ... ... ... ... ... бұл дәуір жүз жылдай уақытта созылады. Осы жүз жылдық дәуір
қазақ өмірінің ... ... ... бір ... ... салаға түсіріп
жібереді. .. бұрын жаман-жақсы болса даөзінің ханы билеп, өз ... ... ел, бері ... ... ... айырылды. Бұрынғы хан елден өзгеден
бөлек бір тіршілігінің белгісі сияқты болса, бері келген ... ... көз, ... ... болымсыз ғана төрешігі болып қалды. Соңғы
уақыттың хандары қазақтың қасы, патша өкіметінің ... ... ... ... ... ханның маңайынан өлекседен тараған сасық иістей
толып жатқан ұсақ төрешік, ұсақ би, ру ... ... ... бәрі ... ... құлы ... Ел ... өзгеріп, азуға айналғанының
бір белгісі осы еді. Бұдан соңғы ... ... ... ... ... автор патшасы үкіметінің қазақ жеріне иелік ... мен ... ... ... жерсіз шаруаларын қоныстандыруын
қосады. Бірінен соң бірі ... ... ел ... қыса ... ... ... ... ішінен ел мұңын, ел тілегін ... екі ... ... ...... халін қайғырып, елдің мұң-зарын жалынды
сөзбен суреттеген кемеңгер ақылшы қария, ... ... ... ... ой батырлары болса, екіншісі – елдің ескі күйін қайтармақ болған ... ... ... ... ... ... Осы тұстан бастап
әдебиет жазба ... ... ... ... тіршілігін бейнелеуге ауысады.
Біз ілгеріректе қарастырып өткен М.Әуезовтың 1922-1923 жылдары жазған
«Қазақ ... ... ... атты мақаласында ауыз әдебиеті мен жазба
әдебиет жайлы ... шолу ... ... ... басталу кезеңін
«Көшпелі дәуір әдебиеті» деп атаған еді. Онда автор жазба әдебиеттің ... ... деп ... ... ... ... ... әдебиет тарихы
ретімен қарасақ, «Қазақта жазба әдебиет Абайдан көп бұрын ... ... Осы ... ... басы ... ... ... дәуірдің айрықша
мінезі деп, «ел күндегі өмірі, күндегі сезімі, ... ... ... ... кіре ... және сол ... түпкі дертті, негізгі
себепті дәл таба алмай, «жалпақ адасуда» болғандығын айтқан.
Кейінгі еңбегінде жазушы осы ой пікірін ары ... ... ... ... дәуір» деген атаудың орнына ... «Зар ... ... Мұнда да жазба әдебиеттің белгісі ретінде «ел тіршілігінің сөз бола
бастауын» атап, «жазба әдебиетті туғызатын, ең алдымен, жалғыз ақындар» ... ... ... ... буыны Абылай заманынан басталса, арты
Абайға келіп тіреледі», - дей ... ... оның ... ... ... ... ... Асан қайғы ел аузындағы әңгіме бойынша Әз-Жәнібектей
алыс заманның тұстасы деп, оның Жәнібекке ... ... ... ... Бірақ ол Асанның өмір сүрген кезеңі Абылай ... ... ... бұрын өткен сияқты деген болжамын айтады. Оған дәлел ретінде
Асан қайғы толғауларының ішіндегі: ... алар ... ... ... - ... ... қарындастан қайырым кетер,
Ханнан күш, қарағайдан шайыр кетер.
Ұлы, қызың орысқа бодан болып,
Қайран ел, есіл ... ... не етер ... ... ... ... ... заманында орысқа қарау мәселесі
туған емес дейді.
Қалай болғанда да, ... рет ... ... ... сезіп,
тұспалмен белгі беріп, болжал айтқан Асан қайғы» деп, автор оны осы ... ... ... ... басы деп ... Ой ... өзі
тұрған заманның түрлі белгілеріне қарап, ... ... ... ... ... ... ... құлы еді,
Тышқан жеп жүні түледі.
Аққу құстың төресі
Ен жайлап көлді жүреді.
Аңдып жүрген көп дұшпан
Елге жау боп келеді.
Құладын қуды өлтірсе,
Өз ... ... көп сені ... Асан ... неге ... ... орыстың
Қорған сап, тыныш жатырсың.
Өзің, Жәнібек, елден асқан батырсың...
Асан қайғы сөздерінің бәрі терең ой, мағынасы тылсым жұмбақ. ... ... қиын ... бұлт ... ... ... ... «қиырдан жиылған» суреттер болады».
«Құлан жортпас қу тақыр», «құлықтан туған құлаша», немесе «қилы-қилы
заман болып, қарағай ... ... ... ... ... орысқа бодан
болғанда, қайран ел, есіл жұрт не болды» деген сияқты ауыр сұрақ, ... нені ... ... ... ... ... ішкі жұмбақ
мағынадағы түбірі бірлігін ойлап, соны ... ... ... ... осы бөлімнің соңында арғы заманның ... ... ... ... ... ... Базар жырауы, Досқожасы болсын, ... ... ... ... орын ... ... бірақ оларға
тоқталмауымыздың бір себебі, олардың шығармалары ... ... ... ... ... бұл еңбекте «қазақ елінің әдебиет жұрнақтарын сыртқы
түрі мен мағынасына қарап арнаулы жіктерге ... әр ... ... мақсат еттік дейді.
Сондықтан да болар, Асан қайғыдан кейін Бұхар жырауға ауысады.
«Бұхар жырау – Абылайдың ... ... ... ... ... ... айтып, бет нұсқайтын кемел ақылшысы», дейді. Жалпы, сол ... ... мен ... ... елді ... хан мен ... ... елдің ішінен қосылған «қариялар ... ... ... ... ... шыққан «қорғасындай ауыр, оқтай жұмыр, өткір» ... да, ... да ем ... отырған. Хан мен елдердің жарлықтары
мен тірліктерінің оң, терісін сұрыптап, дұрысы ...... ... болса – ұшықтап жөнге салушылар да осылар болған деп келісе баяндап,
еселеп бағалайды (ия, ... ... ... ... ... да ата ... сол ... көрініп жүрсе, нұр үстіне
нұр құйыла береді ғой!).
Бұхар ... ... ... Асан ... ... ... ... жалаң еліктеуден туған, қолдан жасап алған сарын емес, сол өз заманының
«дерті улатқан ақынның жүрегінен қайнап шыққан шын ... шын ... ... ... ... ... жыраулардың дені оның дәстүрін ... ... ... ... жырау да Абылай, Асан сөзінің шешуін айт деп сұрағанда (бұл
толғау ... ... ... басылымдарында көп ... ... ... үзіндіні ұзақтау болса да, сол күйінде
көшіруді жөн көрдік):
Ханға жауап бермесем,
Ханның көңілі қайтады.
Қайтара жауап сөйлесем,
Халқым не деп ... ... ... ... ... не ... ... сұрасаң,
Маған қаһар қылмасаң.
Қарағай судан қашып,
Шөлге біткен бір дарақ,
Шортан шөлге шыдамсыз,
Балықтағы бір қарақ.
Ойлама шортан ұшпас деп,
Қарағайға ... ... ... бір ... ... ... шекпен кигізіп,
Балды май жағар мұртыңа.
Ел қамын айтқан жақсыны
Сөйлетпей ұрар ... алар ... ... ... тимес өзіңе
Есіктегі құлыңнан... –
деген толғауына, сондай-ақ «Бірінші тілек тілеңіз...», «Айналасын ... «Ей, ... ... ... қайда барасың...» деп
басталатын толғауларын мағыналық, көркемдік ерекшеліктеріне терең де, ... ... ... ... ақыл айтып, кеңес бере отырып, кейде қатуланып
қатал сындар айтатын өлеңдерінен де мысал ... ... құр ғана ... ғана ... ... ... ... ханның да, қараның да қатты сыншысы,
қатал тезі болатынын..., кей ... ... ... елдің бітімші биі де
болып кететінін» ескертіп кетеді.
Осы өлең-жырларды талдай отырып, ара-арасында автор: ... ... ... ... тәрбиелеу, білім үйретіп, басшылық ету, ой түсіріп,
көзін ашу, көңлін ояту. Сондықтан өмір ... ... ... ... деген сияқты теориялық тұжырымдарын келтіріп кетеді.
Бұдан ары М.Әуезов ... ... ... дәуірдің, XIX ғасырдың
әдебиет өкілдеріне тоқталады. Бұл кезеңнін ақынарын «біреуі – есі ... ... ... зар ... өз ... ... – елдің қызық-
сауығын салт қылған айтыс ақындары» деп екі алуан ... ... ... ... ... Мұрат, Алтынсарыұлы, Нарманбеттердің өлеңдерін
қарастырып, айтыс ақындарынан кейбір өлеңдерімен осы ... ... ... ... қожа ... ... Исатай бастаған көтерілістің бір басшысы да бола жүріп,
жыраулардың үлгісімен «жаңа заманда, тар ... ... үгіт ... соңына түскендігін, ...сөз сөйлесе жалпы ... ... ... көтеріліске ерітпекші болады деп, оның ... атқа ... ... саз ... (Тар қамау), деп келетін және
«Мұнар күн» өлеңінен үзінді келтіріп, ... Ол ... ... ... - ... ... ... 1925 жылы Ташкенде басылып шыққан алғашқы
жинағынан алған болар. Оларды кейінгі 1962 жылғы ... ... ... 1979 жылы ... ... жинақтардағы өлеңдермен салыстырғанда,
аздап болса да текстілік өзгерістер байқалады: Алдымен, «Ереуіл (кейінгі
жинақтарда «Ерулі») атқа ер ... ... ... жер ... ... келтіруінде «Егіндікті жер шалмай» болып келген. Бұл ... жылы ... ... жазған 7-класқа арналған «Қазақ әдебиті»
оқулығында жинақтағыдай беріліпті.
«Толарсақтан саз кешіп»... деп ... өлең ... екі ... ... жырлары» деген мақаласында (Қазақ әдебиеті. ... ... ... жаңа ... сәйкес басқаша конструкцияларға
түсіп, «Тар қамау» және ... ... ... екі ... ... Жинақтағы «Тар қамау» өлеңінің 8 жолдан ... ... ... ... ... ... берілген: (екуін қатарластырайық):
Ат басына соқтырып,
Ата-енені сөктіріп,
Нәлет болсын жігіттер
Біздің бұл жүрген жүріске
Тағыдай таңдап су ішкен
Тарпаңдай тізесін бүгіп от жеген
Тағы сынды ... ... да ... тар ... тағы бола ... ... бұл ... таңдап су ішкен,
Тарпаңдай тізесін бүгіп от жеген
Тағы сынды ер едік,
Тағы да келдің тар жерге.
Таңдасаң тағы бола ... ... бұл ... ... басына соқтырып,
Осынау біздің жүрген жүріске!
Мұнда шумақтардың, жеке жолдың ауысқанынан басқа, асты ... да ... ... да ... ... ... ... «Қоштасу» деп атаған өлеңге енгізген жолдарда М.Әуезов мысалға
келтіретін:
Бұрынғыдай қарыштап
Қона алмадық қонысқа,
Келе алмадық келіске.
Жағалай қонып қонысқа,
Тағы жақын ... ... ... соңғы екі жолы еш жерге енбей қалған.
«Мұнар күн» ... ... ... ... «Аса ... ... деп, «Хас бәйтерек жығылып» - «Жас бәйтерек ... ... - ... ... ... өзгерістер бар. Бұл жерде біз
өзіміз текстология маманы болмағандықтан, арнайы ... ... ... ... ... ... ... ғылымы үшін тұспал,
болжамнан гөрі нақтылық керек қой.
М.Әуезов Махамбеттен ... ... ... өлеңді жазып
шығара бастағанын айтып, олардың да әрқайсысының жеке және жалпысына ортақ
ерекшеліктерін ашады.
Егер жыраудың кезінде жаңа туып келе ... ... қара ... келе ... ... ... шошынып, ел басына төнер қауіп-
қасыретті жұмбақтап жыр етсе, «бұл ... ... ... ... ... ... содан түскен бұршақты, үй жыққан дауылды, мал ықтырған соққыны
сөз қылды». Ақ ... ... ... ... ... қаза мен ... болды, соларды айтып күңірене жырларына қосатын.
Шортанбай өзінің «Зар заман» өлеңінде:
Мынау ақыр заманда
Алуан, алуан жан шықты,
Арам, араз хан шықты,
Қайыры жоқ бай ... ішер сүті ... ... күші ... деген мал шықты-
Деп күңіреніп, күйзеліп, замманнан да, адамнан да, бар ... да ... тек ... ғана ... болады.
Зар заман ағымына өлеңдерінің кейбір сарынымен ғана Ыбырай
Алтынсарин заман зарын айтудан ... ... ... ем ... ... ... ... жас буынға артқандай болып, оларды оқу, ... ... ... ... емінде бір бағыттық, анықтап бастаған екпін,
ағын ... Оның ... ... ... ... ... ... салтымен жазылған мәдениетті ... ең ... рет ... ... ... ... ... ақындарының үлгісімен қыр тұрмысының көркін ... ... ... ең ... ... шертіп зарлаған ақын деп
Нармамбетті атайды. Ол:
«Сарыарқа сарқыраған суың қайда,
Түнде шық, күндіз мұнар, буың қайда.
Найзағай ... етіп ... ... ... ... қосақ туың қайда-
Деп, заман бұлылған соң ... та ... ... көркінен, бұрынғы
жарқын қызығынан айырылды деген бүгінгі ... ... да ... ... айтады».
М.Әуезов күрескер ақын Махамбеттің өмірі мен ақындығын жеке-
жеке тақырыпқа бөліп ... ... әрі ... әрі ... куйші-домбырашы болыпты. Мінезі өте қызулы,әдіс-шеберлікті көп
ойламайтын, бет ... ... ... қайсар ер адам болған»деп,
күрескер ақынның өмірінен ... ... ... да ... деректерін
келтіре отырып, өлеңдеріне әдеби, эстетикалық талдаулар жасаған.
Махамбет өлең-жырлары туралы тек осы ... ... ... ... ... бізге. «Әдебиет туындыларын білдіріп қана қоймай,
сүйдіру керек. Жүректен шыққан сөз жүрекке жетеді» деген ... ... бойы есте ... әрдайым еске салып та отырушы еді ғой.
Әрі суреткер, әрі ғалым 7-класс оқушыларына ... бұл ... ... ... бір ғана негізгі күрес тақырыбына жазылған
өлең-жырларын үш кезең, үш ... ... ... керек дейді: «...Тақырыбы
біреу болғанымен, ақын сол тақырыбын әр кезде әр түрлі баян етеді: «Алғашқы
соғысып жүрген кездегі» ... ... сөз ... да бір алуан, өзгеше.
Одан кейін жеңіледі. ... ... ... көңіл-күйі екінші түрде. Ең аяғында
қашқын-қысқын болып жүдеп-жадап» жүрген кездегі ... тағы бір ... ... ... ... Махамбет өлеңдерінде жиі ... ... да оның ... ... ... ... атап
көрсеткен.
Бұдан соң кітапта жазушы Шортанбай, Әбубәкір, Шәңгерей шығармалары
туралы тақырыптарды жазған екен.
Егер ... ... ... ... ... ... оны сол
дәуір әдебиетінің жалпы сарыны аясында өзінің бағыт бетін анықтаумен ғана
шектелсе, мына оқу ... оның ... ... ... ... қарастырады.
«Шортанбай шығармалары XIX ғасырдың 60-70 жылдарында көп шыққан бір
ағынды көрсетеді » - деп, ... сол ... ... өміріндегі тарихи
әлеуметтік жай-күйіне шолу түрінде сипаттама беріп, ақын ... ... ... ... қалыптану ерекшеліктерін ашып
көрсетуден бастайды.
Шортанбайдың «Зар заман», «Тар заман», «Бала ... ... ... азды ел неден», «Байды құдай атқаны» деген сияқты өлеңдерінде ... ... ... ... ырза болмай, алдынғыдан ерте ... ... ... ... ... ... ... аузынан шыққан
сөздің бәрі «зар» боп, мұң, уайым, ... ... боп ... ». ... ... ... ескі ... сарынмен көпшілік бұқараға
арналған «сынау сөз бен ... сөз » ... ... ... ... ... өз мұңын айтып, оның да қышыған жерін қаси кетеді» деп
таптық тұрғыдан да баға ... ... ... ... өзі ... ... алдын-ала
айта кететіндей, ақындық қуаты күшті емес, өлеңдері құба төбел, жадағай.
Сондықтан да оны ғұлыма ғалым сол 20-30 ... етек ... ұр да ... ... ... ... желкелеп тастамай, өз сүйегіне
біткен сыпайы сырбаздықпен ... сын – ... ... бір ... ... ... ... бірқатар жыл оқу оқып, молдалық қылып, кейіндеу ел
ішіндегі жақсы атанып жүрген ірілі-уақты ... ... ... ... көңіл ашар ақын атанып, кәдімгі жыршының кәсібіне түскен» ... ... бас изеп ... ... өз ... ... ... түскен орташа ақынның, кейде олақ тілмен айтса, кейде оқта-
текте тауып айтып қалатын өлеңдерінің тақырыбы ... көз ... ... да, ... ... ... «молданың, ұстаздың, сыншы-
ойшының үгіті болып шығу» деп, өлеңдері арқылы ... ... ... ... ... көз алдымызға елестеткендей болады. Сондықтан әдеби
сын-зерттеудің өзгеше бір үлгісі іспетті жазылған ... ... ... ден ... жөн ... отырмыз.
Әбубәкір өлеңдерінде ақындық ... ... ... ... «Тілі тақ-тақ жадағай, екінің бірі сөйлеп жүрген тіл...өзінің
бірқалыпты жорға емес, жортақы құрғақ үгітіндей, айнымайтын бірқалыпты төрт
жолды ... бар. ... көп ... ... ... отыратын:
«білдім-білдім», «жеттім-жеттім» деген сияқты бір орында көп ... олақ ... да ... ... ... ... ... болып қалған
тозған үгітті, тозған тақырыпты қайта төбіндеу - ... де ... Бір ... бір ... «сары жұртты» қайта-қайта шиырлай бергенге
ұқсайды »
Ақынның ортасы, тыңдаушы, бас шұлғып қостаушылары да – «бұрынғы орын
дәрежесінен ... ... бұл ... ... ... ... ру
басы», «тұғырдан түскен би», «әлқуаты кетіп, ескісіне ... ... ... ... өлеңдерін көбнесе барлық кітапшыл, діншіл шала оқулы ақындардың
үлгісін тұтынып, құдайына сыйынудан ... деп ... ... бере ... ... ... ... бере көр.»
Жан жаратқан жалалым.
Қайғылы болы заманым,
Заманым солай ... ... ... табаным,
Патсадан жәрдем болмаса,
Түзеуге жоқ-ты амалым,-
деп заманның ауыртпалығын, соған наразылығын айта ... ... ... ... айта ... «Бұл жері – екі ... ... құдай болуға
ылайық, бірақ Әбубәкір осы сөзді әдейі алады. Бір ... ... ... айта ... де жат ... ... оны Абай кешірген дәуірдің ақыны, заманы бір, таптық тұрғылары
да жақын деп, екеуінің кей тақырыптарын ... ... ... «Әбубәкір Абайша тұрғыдан қарамайды... әкімнің үлкеніне
келгенде қиялап өтеді, қарсымын демейді...»
Шәнгерей ақын ... сөз ... Ол – ... ... тұқымы, хан
Жәңгірдің немересі, аз уақыт болса да соңғы хандық құрған Сақыпкерейдің
«Нарындағы көк ... ... ... да, орысша да білім алған
сыршыл ... ... ... орыс ... тізіміне
жазылып, қазақтан шыққан бірінші дворян ... ... ... ... ... ... ... қып үйлер салғызып, алмалы тоғай, бау-бақшалар
орнатып, көліне құс шүйгітіп, тоғайына тазы жүгіртіп, әрі ... ... ... ...... боп өз ... кең сайран тіршілік етеді».
Шәңгерейдің артында сақталып қалған өлеңі өте аз. ... сол аз ... ... қатардан жоғары ірі таланты ақын екенін көрсетсе де, Шәңгерей өзі
бой салып, көңіл бөліп еңбектенбеген..., әр ... ... ... ... ... ... Таптық тұрғыдан ақын орыстың ХІХ ғасырдың соңы мен ... ... ... ... неше ... қараңғы күңгірт
сезімдерге бой бұрып, діни ... да, ... де ... ... ... сияқты «дәме мен дәрмен, сенім мен үміттен» күдер
үзіп, бүгінгіден қашатын «ұлтшыл-байшыл ... ... ... болады».
Сондықтан ол алған тақырыбының көбіне «үкілеп-тұмарлап, айшық сала
сөйлеп,... сөзден бедер ... ... ... көп ... ... - ... қасиетін жоғары сипаттай отырып, «...алып ... ... ... ... ... де, ... ... жадағай,
саяз ғана нәрсе болады. Сарнап тұрған үн бар, ... өніп ... ... алыс ... көп» - ... ... сол ... ерекшелік
дағдысымен үстем көзқарас тұрғысынан да баға беруді естен шығармайды.
«...Есеңгірете айтқан боп, жалғыз сөз ... қуып ... ... ... қазақ әдебиетінде бұрын болмаған өрістерді табады.
Күйлі сөздің күштісін айтқан ескек ... бірі ... ... ... ... ... суретті – күйлілік тапқандай болады. Бұл дыбыс
күйлілігіне жанасатын сөз». Жоғарыда аталып ... 1937-38 ... ... ... ... 6 класқа арналған «әдебиет христоматиясында» Мұхтар
Әуезов қазақ әдебиеті тарихының өкілдерінен Махамбет, Абай, ... ... ... ... Дөнентаевтардың өмірі мен творчествосы туралы
қысқаша мағлұмат жазған екен. Оның ... ... 20 ... шығармалар
жинағының 17-томына енгізілген. Бұл еңбектердің құндылық қасиеті автордың
қашан да ... тың ... ... қатар, аталған ойшыл
ақындардың өмірі мен творчествосы туралы ... ... ... бастау бұлақтардың көзін ашып, із тастай алғандығы болды.
Абайдың ақындық мектебінің тікелей шәкіртттері ... ... ... ... шығармалары жайлы, олардың тақырыптық
жаңалықтары Абай дәстүрінің әсер-ықпалына, творчестволық әдіс, ... ... ... рет ... ... ... кейінгі
зерттеушілерге жөн-жоба көрсетіп, жол ашып берген.
М.Әуезов «Абай Құнанбаев» атты монографиялық зеттеуінде Ақылбай мен
Мағауия шығармалары ... жеке ... ... Олар ... 1959 ... «Әр жылдар ойлары» жинағында және «Қазақ әдебиеті тарихының» 2-том,
1-кітабына (1961ж) жеке-жеке тарау болып ... ... ... және ... ... ... ... ерекшклігіне тоқталады. Ақыбай да Абайдың антик дәуірінен
«Ескендір» ... араб ... ... ... алып, ұлттық
шеңберден кеңірек өріс іздеген дәстүрін жалғастырады. Мағаияның: ... ... және ... ... ... соңғысына кең
талдаулар жасайды. Романтизм сарындағы бұл ... ... ... ... образдық мәдениет өрнегімен» және ... ... ... шеберліктерімен орыс поэмаларынан көп үлгі алғанын айқын
танытады. Адам бейнесін ақын өз ... ... ... өз ... ... арқылы қонымды тартыстармен дәлеледі ... ... ... етіп суреттеу арқылы кесек табысқа жетеді. «Абай
береген бағыт бойынша ізденген ... ақын ... осы ... ... ... анық ... поэманы туғызады» деп, өте жоғары бағалайды.
Мұхтар Әуезовтің 1994 жылы шыққан «Абайтану ... атты ... ... ... ... деген қолжазба тезисте:
«Абай шәкірттерінің дәл осы жөніндегі табыс нәтижелерін айтқанда,
олардың бірде-бірі Абай ... ... ... ... деп ... ... ашып білдірген.
Осы орайда Абайдың тікелей төл шәкірті болған Шәкәрім Құдайбердіұлы
жайлы ғалымның көзқарас бағасын айта кетуді орынды санаймыз.
Мұхтар ... 1918 жылы ... ... ... ... ... атты мақаласында Шәкәрім өлеңдерінің ерекшеліктері туралы қысқа да
болса өте дәл, ... ... өте әділ ... ... ... ... Кейінгі еңбектерінде бұл мәселе сөз болмайды. Оның басы
ашық ... ...... ... ... атып ... оның
басына қисынсыз қауесет жалаларды үйіп-төгіп, қолдан «халық ... ... ... Абай ... ... ұшыратқаны белгілі.
Жазушының көркем туындыларында ... ... ... ... Кейбір оқырмандар, әдебиетшілер осы кейіпкерлердің прототипі
Шәкәрім деп түсінеді.
«Егемен Қазақстан» газетінде осыдан аз ... ... ... ... ... ... куәлік сөзі бойынша қазақтың көрнекті қайраткері
Әлімхан Ермеков Мұхтар Әуезовке: «Кітаптарыңда Шәкәрімді жағымсыз ... - деп, ... ... ол ... ... ... шығару
үшін амалсыз жасадым ғой деген екен. Мұнысын Ә.Ермеков те жөн ... ... екен ... сияқты сөздер жазылған болатын. Бұл айыз-екі
айтылған әңгімелер ғой.
Әрине, әркімнің әрқалай түсініп, жорамал жасай ... ... да жөні жоқ. ... көркем шығарманың өзіндік ... ... ... ... жазылған туындыларында автор көптеген танымал
кісілерді өз ... ... ... ... Ал баз ... атын да,
затын да өзгертіп жіберуге мәжбүр болған. Бірақ ... ... ... деп ат ... ... ... Сондықтан да ой-қиялымызды он саққа
жүгіртуге ерік бергенімен, жазушы тарих алдында да ... ... ... дақ ... таза ... ... қалалған деп
ойлаймыз.
М.Әуезов 1918 жылы жазған «Абайдан соңғы ақындар » атты мақаласында:
А.Байтұрсынов, Ш.Құдайбердиев, ... ... ... ... ... олардың кей өлеңдеріне ... ... ... ... ... шолу түрінде қарастырып
өткен.
Кейін 1923 жылы «Ақ жол» газетінің ... №270 ... ... ... ... деген мақаласында А.Байтұрсыновтың
өмір жолы, қоғамдық-әлеуметтік қызметін, әдеби-ғылыми ... сөз ... ... ... ой ... ... жастардың оқу-білім
бұлағынан сусындауына «Қазақ» газетімен оқу кітаптарының ... ... ... айта келіп, автор: «Ақаң ... ... ... ... ана ... Ақаң ... ... елшілдік ұран - «Қырық мысал»,
«Маса», «Қазақ» газетінің 1916 ... қан ... ... баласына істеген
еңбегі, өнер-білім, саяасат жолындағы қажымаған қайраты – біз ұмытсақ та,
тарих ұмытпайтын істер болатын.... Жаңа өсіп келе ... ... ... ... ... деп санайды » деген өзінің әрлі де нәрлі ... ... ... ... ... биік нысанасы да жеткен асқаралы
асу шыңы да Абай тақырыбы, Абай ... ... ... ... әлемге айдай
анық бұл жайды тәшпіштеп жатудың жөні жоқ. ... де, ... ... ... бола ... әлгі «Өз ... ... жазылған автордың
жан сыры іспетті кейбір ой-пікірін еске ала кетелік:
«Қазақ жазушыларынан әрине Абайды суйемін. Менің бала ... ... ... нәрімнің барлығы да Абайдан. Таза әдебиет сарынына бой
ұрғанда маған Абай ... сөз ... ... ... ... ... бар ... Абайды сүюім үнемі ақылдан туған, сыннан туған суйіс
емес, кейде туған орта, кір ... ... ... ... ... барабар
болатыны бар» деп жазады.
Жазушы бүкіл өзінің ... ... ... ... ... ... ... үнемі, жазған өмірбаян, мақала-зерттеу,
сөйлеген -сөз, баяндамаларында айтып отырған. Өзі Абай ... ... бір ... нәр ... шөл ... бір ауамен тыныстаған екі алыпты
айырып білуге еш мумкін емес. Ел арасында ауызша айтылып ... ... ... ... ... еткен-Абай» деген сөздің мәтелге айналып
кетуінің өзі-ақ көп ... ... ... ... ... ең алғашқы жазған осы өмірбаянында арғы аталарының
ертеден Құнанбай аулымен құдандалы ... ... ... ... өзінің
әкесі мен атасының Құнанбай балаларымен,Абайдың өзімен дос ... ... ... ... өткен балалық уақытымда әкелерімнің үнемі оқытатыны
Абай өлеңдері болатын... Содан ел қыстаудан өлеңдерін жаттатып, соны ... ... ... ... алмаған жерлерімді қайтадан отырғызып,
қайта ... ... ... бір қыс, бір ... Абайды түгелге жақын
жаттап шығып едім», - деп жазады.
Бұл, әрине, бостан-бос ... жоқ, ... ... ... көрдім,
бәрін ұқпасам да, ұйқасының өзі де қызықтырғандай әсер ететін» - деп ... ... ... ... ... ... ... сіңе берген
ғой. Сондықтан да болар Семей семинариясында оқып ... 1918 жылы ... ... «Абай» атты журнал шығарып, оған «Абайдың өнері һәм
қызметі», «Абайдан соңғы ... ... ... ... ... ... ... Ташкентте университетте оқып ... ... ... ... Абай ... туралы кең, мол сөз ететін «Қазақ
әдебиетінің бүгінгі дәуірі» атты тарихы, ... сын ... ... ... ... ... қазақ әдебиетінің тарихын Абайға дейінгі және
Абай дәуірі деп бөліп, шолу ... ... ... Семей қаласында
түрлі оқу орындарында әдебиет тарихынан дәріс бере жүріп, «Таң» журналында
Абайдың ... ... ... ... ... Семейдегі
Географиялық қоғамның басшыларының бірі ретінде Абайдың қайтыс болуының 20
жылдығына арнап екі-үш күнге ... ... ... кеш ... баяндама
жасаған.
Міне, бұлар Мұхтар Әуезовтің келешекте өзі бастап, өз қолымен көтерер
Абайтану атты әдеби-ғылыми, зәулім сарайдың іргетасын ... ... ... аяқ ... ғана еді. ... ... ... теңізіне құйыла
бастаған таудан аққан тас бұлақтар еді.
Осы 1918 жылдан басталған еңбек жазушы ... өн ... ұзақ ... ... ... ... түрден-түр ашып, толығып, толысып отырған екен.
Мұхтар Әуезов осы 40 жылдан астам уақыт аралығында жасаған қыруар
ерен ... жәй атап қана ... ... ол ... Абай ... ... 1933, ... 1945, 1957 жылы құрастырып жариялады. Оның
ішінде ақын еңбектерінің 40 проценттейін өзі іздеп тауып енгізген . ... ... ... ... ... ... ... жеке
жинақ етіп жариялатады. Өзбек, қырғыз, татар, қарақалпақ, ... ... шет ел ... ... ... шығуына көп еңбек сіңірген.
Ақынның ғылыми өмірбаянын көп ізденіп, төрт рет ... ... ... ... ... Ол ... ... «...Өмірбаянды
жазу ғылыми еңбек, зерттеу болатын. Оны оп-оңай ала салып, тізе салған ... ... 1927 ... бері ... ... ... түзеліп келеді.
Дұрысталып, өсіп, тереңдеп келеді» деп жазған екен.
«Абай жолы» атты төрт томдық роман – эпопеясын, ... ... ... ... ... ... ... либреттосын жазды.
Абайтануға арналған ғылыми монографиядан бастап, жалпы осы тақырыпқа
жүзге тарта үлкен-кіші ... ... ... оқу ... ... ... пән ... өзі бастап дәріс жүргізіп, қалыптастырды. Абай
тақырыбына докторлық, кандидаттық диссертациялар жазылуына жетекшілік,
басшылық ... ... ... ... бар, жазушы мұражайының
архивінде осы тақырыпқа қатысты қолжазбалар елуден ... том ... ... ... ... дәуірлік маңызы бар үлкен ұлы тақырыпқа ... ... ... ... XX ... ең үздік шығармалардың ... ... ... ... көрнекті көркем туындылар жазып, әрі
терең де тегеурінді ғылыми зерттеу еңбектер жазуы - әлемдік ... ... ... ... ... теңдесң, аналогі жоқ таңғажайып тың
құбылыстың бірі болып саналары сөзсіз.
Міне, бұл еңбектерде жазушының ұлы ақын туралы көркем ... ... сын ... де ... ... ... ... Бірақ бұл түп-түгел, түбегейлі зерттеліп болды деген ұғымды
білдірмейді. Ол – ... ... ... ... ... ... тереңдей түсіп, жаңа қырынан жаңара берер тақырып.
Абайдың жаңашылдығы, шыншылдығы, сыршылдығы 1882 ... ... ... ... Онда ақын ... күні кеше ғана жүріп өткендей,
адыр таулардың ой-қырын, ... мен ... ... қия беттерін, соны
қарға түскен іздерімен дәл ғана, түгел көрсетеді. Бірақ оны тек ... ... үшін ғана ... ... іс-әрекеттерімен, неше алуан мінез
өзгешеліктерімен араластырып, ... ... ... ... Сол ... ... күнде аппақ қардың үстіне бусанып тамған қызхыл
қан тамшысындай жанды шындықты суреттеп береді деп келтіреді автор.
Қар – ... ...... түлкі – қызыл,
Ұқсайды қаса сұлу шомылғанға... –
деген жолдарды таңдана, ... ... ... ... түлкі мен
бүркітті түгел қосып, бір бейне етті», ... ... ... осы ... «Жаз», «Күз», «Қыс» өлеңдеріне де
келістіре талдау жасап, әрқайсысының өзіне тән ерекшелік, ... ... ... күркіреп аққан өзенді, сымпылдап ұшқан үйрек-қазды,
бұлтылдап шапқан құлын-тайды, сыңқылдап ... ... ... жас бозбаланы осындай бір-біріне ұйқас сөздермен іштей ... ... ... ... арқылы «өлеңге өзгеше ағындылық (темп)
береді». «Өлеңнің ішінде жанды тіршілік, қайнар қызу мол ... ... ... ұйқастарында да аса жанды, қызулы жүрдектік бар», - деп ... ... мен ішкі ... ... суретінің үйлесіп қабыса
кеткеніне айрықша ... ... ... ... өлеңінде «Кәрі құдаң қыс келіп әлек салды»
деген жол мен ... ... ақ орда үй ... ... ... ... арқылы
бұрын-соңды қазақ поэзиясында болмаған, қысты адам бейнесінде, шал ... да «ең ... ... ... ... жоқ ... құда – ... теңеп суреттеуімен «Абай Аяз бабайды орыс ... алып ... ... ... етіп, қабыстыра кетеді», - дейді.
Табиғат көріністерін осылай ... ... ... ... ... ... ашып көрсетіп, өте жоғары бағалай тұра, талғампаз
сыншы-ғалым ұлы ақынның құдіретіне үнемі құлай да бермей, орны ... ... сын да ... ... ... ... келісімді жырлайтын «эстет ақын».
«Қақаған ақ күмістей кең маңдайлы» деп ... ... де ... ... ... ... ... тұра, яғни ерекше сұлу қызды
келісті біткен ... ... ... ... одан ары «ұлы мүшесіне»,
жауырыны, иығына дейін аса бір реттілікпен суреттей ... оған ... «қыз көре ... ... ... айттыра келген құданың
көзқарасымен» қарап, «жанды, тірі адамды бейнелеудің ... ... ... ... ... «нақтылы дәлдік болғанымен, ішкі ... сыры ... ... сын ... Осылайша «сырт мүсінін санап, сынау» адамзаттан гөрі
жануарға – жылқыға қонымдырақ шыққан деп, ... ... ... өлеңін құптап
қуаттайды.
Мұхтар Әуезов ақынның осы алуандос ... ... ... сөзі»,
«Қыз сөзі», «Көзімнің қарасы» өлеңдерінің көркемдік шеберлігін, шешендік
теңеулерін өте жоғары ... ... ... тиіп ... болса да
кездесетін кейбір «натуралистік қалыптағы тұрпайылау болмысты баяндайтын»,
«әр алуан ... аса ... ... атап ... ... сол махаббат тақырыбына жазған «Қызарып, сұрланып» ... және ... ... ... ай» ... де ... ... «ыстық жалынмен қырланған махаббатты табиғаттың ... ... ... ... мазмұн, жаңаша пішін тауып, махаббат
жайындағы «ең нәзік, ең көркем ... ... ... ... ... ... ... кеште алғаш кездесіп, сөз таба алмай, тек
қана лүпіл ... ... ... сыр ... ... және ... «бар ... бусанып, көрініп тұрған жанды махаббат жырланады», деп
жазған.
«Желсіз түнде...» - қысқа қайырылған, аз ... көп ... ... ыстық тынысты, нәзік ырғақты, әсем лирика». «Бұндағы тіл – ... күй ... сөз ... ... тілі болуға тиіс.Ұлы суретші және
психолог ақын сол жайлардың барлығын емеуріннен, еестен ғана ... ... ... ... ғана ... кілт ... ... өзі ойланып, өзі
қиялдап, арғы сырдың баршасын өзі қосатындай етіп леп ... де, ... деп ... ... мен бітіміндегі өзгешілік пен жаңалықты ашып
бергендей. Жалпы, Мұхтар Әуезов Абай өлеңдерін талдағанда ... жеке ... жаңа ... жаңаша мазмұн мағыналарын,
философиялық ой-толғамдарын айырып атап отыруды мақсат етеді.
«Мәз болады болысың», «Болыс болдым мінеки» ... ақын ... ... ... ... ... ... берілетін жанды образдың бар
мүсін кейпін» қапысыз қамтыған ... ... ... ... жағынан да Абай болыстың өз тілімен, бірінші ... ... ... ... ... ... ... өрнек қалдырған.
Ал «Өлсем орным қара жер» деп келетін өлеңінде ақын өз өмірінің қилы
кезеңіне терең ... ой ... енді өлім ... ... алғандай, «өзгеше
бір ойлы мұңнан туған саналы сырдың жыры» екенін, өлім жайын айта отырып,
өлместің сырына ауысып, «аса ... ... ... Абай ... ... ... ... сияқты бұл өлеңінде «әр шумақ, әр жолдың ішкі
мазмұынан көрінген түкпірлі толғау, сымбатты сырлар бар», деп ... ... - ... ... ... ... айта бермей, -
деген соңғы жолдарында «өзі әдейі ырық беріп ... өлең атты ... ... ... - деген байламымен терең тұңғиық ойлылықтың өзіндегі
жасырын нәзік ойнақылығын да ашып көрсете кетеді.
«Мақсұтым тіл ұстартып, өнер ... деп ... Абай ... ... ... ... ... синтаксисіне көп жаңалықты
әлдеқалай емес, әдейілеп іздене отырып ... ... ... ... ... ... Абай жайлы зерттеу, зерделеу еңбектерін ... сай ... шолу ... ... сөз ... болдық. Жоғарыда
айтып өткеніміздей, бұл өте күрделі, тарихи да танымдық қадір-қасиеті әрі
тұңғиық терең, әрі шырқау биік ... ... ... ... сөз өнері саласындағы дәстүр ... ... ... жадымызға салады. Себебі, әрбір ұрпақ
рухани мұраның ең керектісін ... ... ... мен ... ... өмір ... ... бұрынғы замандарда қалыптасқан озық
дәстүрлерге иек артады. Бүгінгі егеменді еліміздің ... ... ... ... ... ... сананы қалыптастыруға қызмет етуі
тиіс.
Бұл мақсатты ... ... үшін ... келе ... ... ... пайдаланумен шектелу жеткіліксіз. Сондықтар бүгінгі
ұрпақ жаңа ізденістер, тың ... соы ... ... Ал, ол үшін көне
әдеби дәстүрді ... ... ... ... ... белгілі бір кезеңнің
сөз өнері ескі көркем мұраны жалаң қайталамай, оның өз ... ... ... ... Әуезов қазақ әдеби мұраларының қайнар көзі – ... осы ... ... ... ... ... ғалымның бұл
мәселе төңірегіндегі еңбектерінің тиянақтылығы, ауқымдылығы кезінде оны
кеңестік фольклортанушылардың алдыңғы шебіне шығарғаны ... ... өз ... ... ... орны мен ... ... оның
қазіргі әдебиетте қалай пайдалану қажеттігін зерделеуді мақсат еткен.
Жазушы-ғалымның халық әдебиетіне баса назар аударуында шығармашылық
қызығушылықтық жатуы заңды. ... ... ... ... ... тарихи
оқиғаны, өмір, табиғат, кәсіп туралы халықтық тәжірибені этнографиялық
суреттеулерді молынан кездестіруге ... Бұл ... ... де, ... сол ... ... азық алып, өмір тәжірибесін
молайтты. Фольклор ... ... ... ... ... ... әдет-ғұрып, салт-сана, өнер-білім жайындағы түсініктердің
жиынтығы екені даусыз.
Халық ауыз әдебиетінде отан қорғау ... ... ... ұлылық,
табиғат құбылысы, жүйрік аттың сыны, ару қыздың сән-салтанаты, ер ... ... ... ... ... өсиеті, суырып салма ... ... ... әні, ... ... ертегісі, халық дәстүрі, тарихи
шежіре, философия, дидактика, өнегелі сөз түгел қамтылады. Мұнда мәселенің
ірісі, ... жоқ ... да ... және ... ... ... туындылардың М.Әуезов атап көрсеткен тағы бір ... өзі ... ... ... ... ... сырын, жер жағдайын,ауа райын
бағалап, сол көрген білгенін ертегіге жырға, жұмбаққа, ... ... ... ... қоймай, оның тылсым да дүлей күшіне
қарсы ... «Қой ... ... ... ... ... жайлы қоныс табуды қиялдауы. Халқының сәуегейі атанған Асан қайғы –
көк ... ... ... ... ... ... ... нұрлы
болашағы. Ол жел майсымен талай шөлейт құнды, асқар тауды, қалың жынғылды
кезіп еліне ... ... ... Мойымас, қайтпас қажырлы қайратын Асан
ата халқына арнайды, келер ұрпақ үшін ... ... ... ... үшін ... оны « ... деп атаған. Бірақ ол тек сары ... ғана ... қарт ... ел ... ... ... сақталмас
та еді.
М.Әуезов қазақтың фольклорлық мұраларын болмысын сөз ... ... жолы мен ... ... ашу ... ... Халық
арасында кең тараған өлең, жыр, толғауларға ғылыми талдаулар жасап, ... ... ой ... биік болғандығын, оның өмірдің биік
мұраттары мен сұлулыққа ұмтылысын зерделеген. Оны ... ... ... қана қоймай, кейінгі ұрпақтың бойына таратуды да басты нысана
еткен.
Ұлы ... ... ... өмір ... көркем бейне
жасаудың өзіндік ерекшеліктері мол екендігіне айрықша көңіл бөлген. Ол ауыз
әдебиетінде дәстүрлік, ұжымдық ... ... ... ... таным –
түсініктері қабаттаса жүретіндігін, көпқабаттылық көріністерін терең
зерделеген.
Сайып келгенде, жазушы – ... ... ... ... ... мынадай мақсаттарды көздеген деп айтуға дәйек бар:
1) халық әдебиетінен сөз өнерінің ғасырлар бойы ... ... ... ... ... ... іздейді;
2) халықтық мұраларды тарихи шындықты танудың туралы деп білді;
3) фольклорлық туындыларға жазба ... ... ... ... ... ... ... әдебиеттер.
1. М.Әуезов. Әдебиет тарихы. А., 1991.
2. Қазақ ... ... ... А., ... ... ... ... томдық жинағы. 17-том. А., 1985, 158-
бет.
4. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 19-том. А.,1985.
5. М.Әуезов. Шығармаларының он екі ... ... ... А., 1969.
6. М.Әуезов. Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 15-том. А., ... ХХ ... ... ... ... ... ... Бес ғасыр жырлайды. 2-том. А., 1989.
9. Қазақ әдебиетінің тарихы. 1-том., 2-кітап. А., 1964.
10. ... ... ... ... ... 18-том. А., 1985.
11. М.Әуезов.Шығармаларының жиырма томдық жинағы. 20-том. А., 1985.
12. К.Сыздықов. Мұхтартанудың беймәлім ... А., ... ... ... ... - ... сыншысы. А., 1973.
14. К.Сыздықов. Ұстаздық ұлағат. А., 2001.
15. Мұхтар мұрасы. А., ... ... ... ... ... ... зерттеуі./
Әуезов оқулары – 3. 1-том, Шымкент 2001.
17. М.Көлбаев. Манас ... ... ... М.Әуезовтің
зерттеулері./ Әуезов оқулары – 3. 1-том, Шымкент 2001.
18. Ә.Қоңыратбаев. Шеберлік сырлары. А., 1979.
19. ... ... және ... А., ... ... Замандас парасаты. А., 1997.
21. Қазақ жұмбақтары. А., 1993.
22. Р.Бердібай. Жауһар мұра ... / ... ... ...

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 51 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
М.әуезовтың халықтық әдеби мұраларды зерттеуі42 бет
«Абай жолы» эпопеясындағы кездесетін салт-дәстүрлердің қазақ әдебиетінде алатын орны4 бет
М. Әуезовтың әдебиет тарихы туралы зерттеулері17 бет
Абай жолы романы12 бет
Авторлық стиль және мұхтар әуезовтың көркем аудармалары41 бет
М. Әуезовтың өмірі19 бет
М.О.Әуезовтың өмірбаяны8 бет
Мұхтар Әуезовтің өмірбаяны3 бет
Мұхтар Әуезовтың шығармашылығы10 бет
Тарихи романдардың басты идеялық-көркемдік ерекшелігі. Р.Тоқтаровтың «Абайдың жұмбағы» романына әдеби талдау (образдар жүйесі, портреттер, мінездеу, жазушының тіл шеберлігі, жазушы стилі)14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь