М. Әуезовтың әдебиет тарихы туралы зерттеулері

М.Әуезов қазақ әдебиеттану ғылымында алғашқылардың бiрi болып әдебиет тарихына байланысты зерттеу еңбектер жазып, мол мұра қалдырған. Жазушы өз мақала, еңбектерiнде айтып өткенiндей, әдебиеттi тану, оның тарихын, осы күнге дейiн жүрiп өткен жолын, өсу кезеңдерiн, түрлi заңдылықтарын бiлуден басталады деп түсiнедi. 20-жылдары: “Қазақ әдебиетiнiң бүгiнгi дәуiрi” (“Шолпан” журналы, 1922-23 ж. № 2-3, 4-5). “Ыбырай Алтынсарыұлы” (“Шолпан” журналы, 1923 ж. №6-7-8, 173-196 б.). “Халық әдебиетi туралы” (“Жас қайрат” журналы, 1924 ж. №3-4, 15-19 б.). “Қобыланды батыр” (“Таң” журналы. 1925 ж. №1, 119-126 б.: №2, 115-118 б.). “Әдебиет ескiлiгiн жинаушыларға” (“Қазақ тiлi” газетi, 1925 ж. 23-апрель) атты мақалалары мен “Әдебиет тарихы” (Қызыл-Орда, 1927 ж.) атты көлемдi зерттеу кiтабын жариялайды.
“Қазақ әдебиетiнiң бүгiнгi дәуiрi” атты алғашқы мақалада автор қазақ ауыз әдебиетiне, оның ерекшелiгi мен маңыз-мәнiне қысқаша шолу жасап өтедi. Ійткенi жазушы: “Ескi әдебиеттiң түрiн бiлу, бетiн ұғу, ағымына түсiну бiздiң өзiмiз үшiн керек” [1] - дейдi. Яғни, бұл бiздiң бүгiнгi әдебиетiмiздiң жай-жапсарын терең танып, келешек бағыт-бетiн дұрыс белгiлеу үшiн өте қажет деп бiледi. М.Әуезов: “Орыс жазушыларының қысқаша сындарына қарағанда, бiздiң ескi ауызша әдебиетiмiз бай өрнектi, түрлi, тарауы көп кестелi, қысқасын айтқанда, қазақтың даласы секiлдi кең, келешегi көрiктi үлкен, жалпы түрiк әдебиетiнiң iшiнде үлкен орын алатын әдебиет секiлдi көрiнедi... Себебi, әдебиетiмiзде өзге көп жұрттың ауызша әдебиетiнде жоқ нәрселер табылып отыр. Ауызша әдебиет бiр заманда тәртiптi жазба әдебиеттiң қызметiн атқарғандығы бiлiнiп отыр. Сол мiндетiн ұққандықтан ауызша әдебиет өз өрiсiн кеңейтiп әкеткенiн көрiп отырмыз. Сол ескi сөздiң iшiнде ескi қазақ өмiрiнiң әрбiр дәуiрi, әрбiр мезгiлi және жеке-жеке суреттерi де айтылған”[1,115-б.] — деп жазады.
“Халық әдебиетi” атты келесi мақаласында автор осы ой-пiкiрiн ары қарай өрбiтiп, қазақ халық әдебиетiнiң, яғни ауыз әдебиетiнiң осылайша өте жоғары сапалы болуы — әдебиетiмiздiң келешегi үшiн де жалпы халқымыздың “болашағы гүлдi, түбiнде iргелi ел болуына” негiзгi тұлға, себепшi деп түсiнедi. Сондықтан мақалада қазiр сол халық әдебиетiнiң үлгiлерiн ертерек қамдастырып, төгiлiп-шашылып, жоғалмай тұрғанда жинақтап, жүйелеп хатқа түсiрiп алу қажеттiгiн баса айтады. Бұл iсте, әсiресе, оқып жүрген шәкiрттердiң көп қолқабыс тигiзе алатынын жазушы өте дұрыс ескертедi.
“Қобыланды батыр” атты мақалада М.Әуезов ауыз әдебиетiнiң халықтың азаматтық тарихымен байланысы жайлы өте қызықты, әрi ғылыми тұрғыдан құнды ой-пiкiрлер айтқан. Автор жалпы ауыз әдебиетi шығармаларының, соның iшiнде батырлар жырының да негiзiнен ел хиялынан, арманынан туатындығын, бiрақ солай бола тұра олардың өмiрлiк, тарихи белгiлi бiр негiзi болатындығын “бiзге тiптi анық қылып тарих бетiн ашып бередi десек те, сол ескi тарих көлемiнде болған iрi мезгiлдердiң барлығының да ұлы суретiн нобаймен, тұспалмен көрсететiндiгiн” [2] атап айтады. Бұл шағын мақалаларда ауыз әдебиетi, әдебиет тарихының кейбiр мәселелерi, жеке өкiлдерi мен шығармалары жайлы қысқаша барлау, шолу түрiнде көрiнген алғашқы қадам жасалса, “Әдебиет тарихы” кiтабы жазушының сол ой-пiкiрлерiнiң жинақталып, жүйеленген тұңғыш тұлғалы зерттеу еңбектiң үлгiсi бола алған едi.
М.Әуезов бұл кiтапты жазуға үлкен дайындықпен келген деуге болады. 1923 жылы Ленинград университетiне оқуға түскенiмен сол жылдың аяғынан 1925 жылдың қыркүйегiне дейiн жазушы Семей қазпедтехникумында, мұғалiмдердi қайта дайындайтын курстарда қазақ әдебиетiнен сабақ бергенi белгiлi. Сол жылдары жазушы “Таң” журналында өзiнiң көркем шығармалары,мақала-зерттеулерiмен қатар ел арасынан жинаған көптеген ауыз әдебиетiнiң, әдебиет тарихының үлгiлерiн жариялайды.
Істiмiздегi ғасырдың бастапқы жылдарында, әсiресе кеңес үкiметiнiң орнаған кезеңiнен бастап жер-жерде бiрiншi басқыш мектептермен қоса бiртiндеп орта буын мектеп, техникум, институт, әр алуан мамандық жолындағы курстар ашыла бастады. Сондықтан М.Әуезовтiң “Әдебиет тарихы” атты бұл кiтабы қазақ ауыз әдебиетi туралы тұңғыш күрделi зерттеу еңбек болумен қатар сол дәуiр талабына сай мектеп, оқу орындарына арналған алғашқы оқулық та болып табылады. Сол алғашқы басылымдағы арнау сөзiнде жазушы: “Қазақ шөлiндегi бiлiм бұлағының күрекшiсi — қазақ оқушыларына арнадым” — деп жазыпты. Автор кiтаптың “Сөз басы” деп аталатын
Пайдаланған әдебиеттер:

1 ‘’Шолпан’’ журналы, 1922-23, N 2, 119-б.
2 М. Әуезов, 20 т. шығ. жин., 15 -т., А., 1984, 47-б.
3 М. Әуезов, Әдебиет тарихы, А., 1991, 12-б.
4 Қазақ әдебиетiнiң тарихы, 1-т., 1-к., А., 1960, 555-б.
5 Қазақ тарихи жырларының мәселелерi, А., 1979, 16-б
6 ''Әуезов үйi'' FМО архивi, N 382, 8-б.
7 М. Әуезов. Абайтану дәрiстерi, А., 1994, 13-б.
        
        М.Әуезовтың әдебиет тарихы туралы зерттеулері.
М.Әуезов қазақ әдебиеттану ғылымында ... бiрi ... ... ... зерттеу еңбектер жазып, мол мұра қалдырған. Жазушы өз
мақала, еңбектерiнде айтып өткенiндей, әдебиеттi тану, оның ... ... ... ... өткен жолын, өсу кезеңдерiн, түрлi заңдылықтарын бiлуден
басталады деп ... ... ... ... ... ... ... 1922-23 ж. № 2-3, 4-5). “Ыбырай Алтынсарыұлы” (“Шолпан”
журналы, 1923 ж. №6-7-8, 173-196 б.). “Халық ... ... ... ... 1924 ж. №3-4, 15-19 б.). ... батыр” (“Таң” журналы. 1925 ж.
№1, 119-126 б.: №2, 115-118 б.). ... ... ... ... газетi, 1925 ж. 23-апрель) атты мақалалары мен ... ... 1927 ж.) атты ... ... ... ... әдебиетiнiң бүгiнгi дәуiрi” атты алғашқы мақалада ... ... ... оның ... мен ... ... шолу жасап өтедi.
Ійткенi жазушы: “Ескi әдебиеттiң түрiн бiлу, ... ұғу, ... ... ... үшiн ... [1] - ... Яғни, бұл бiздiң бүгiнгi
әдебиетiмiздiң жай-жапсарын терең танып, келешек бағыт-бетiн дұрыс белгiлеу
үшiн өте ... деп ... ... “Орыс жазушыларының қысқаша сындарына
қарағанда, бiздiң ескi ауызша әдебиетiмiз бай өрнектi, түрлi, ... ... ... ... ... даласы секiлдi кең, келешегi көрiктi
үлкен, жалпы түрiк әдебиетiнiң iшiнде үлкен орын алатын ... ... ... ... өзге көп ... ... ... жоқ
нәрселер табылып отыр. Ауызша әдебиет бiр заманда тәртiптi жазба әдебиеттiң
қызметiн атқарғандығы бiлiнiп отыр. Сол мiндетiн ұққандықтан ауызша ... ... ... ... ... отырмыз. Сол ескi сөздiң iшiнде ескi
қазақ өмiрiнiң әрбiр дәуiрi, әрбiр мезгiлi және ... ... ... — деп ... ... атты келесi мақаласында автор осы ой-пiкiрiн ары қарай
өрбiтiп, қазақ халық әдебиетiнiң, яғни ауыз әдебиетiнiң осылайша өте ... ...... ... үшiн де ... халқымыздың “болашағы
гүлдi, түбiнде iргелi ел болуына” негiзгi тұлға, себепшi деп ... ... ... сол халық әдебиетiнiң үлгiлерiн ... ... ... ... жинақтап, жүйелеп хатқа
түсiрiп алу қажеттiгiн баса ... Бұл iсте, ... оқып ... көп қолқабыс тигiзе алатынын жазушы өте дұрыс ескертедi.
“Қобыланды батыр” атты ... ... ауыз ... халықтың
азаматтық тарихымен байланысы жайлы өте қызықты, әрi ғылыми тұрғыдан құнды
ой-пiкiрлер айтқан. Автор жалпы ауыз ... ... ... ... ... да негiзiнен ел хиялынан, арманынан туатындығын, бiрақ
солай бола тұра олардың өмiрлiк, ... ... бiр ... болатындығын
“бiзге тiптi анық қылып тарих бетiн ашып ... ... те, сол ескi ... ... iрi ... ... да ұлы суретiн нобаймен,
тұспалмен көрсететiндiгiн” [2] атап айтады. Бұл ... ... ... ... ... ... мәселелерi, жеке ... ... ... ... барлау, шолу түрiнде көрiнген ... ... ... ... ... ... сол ... жинақталып,
жүйеленген тұңғыш тұлғалы зерттеу еңбектiң үлгiсi бола алған ... бұл ... ... ... ... ... деуге болады. 1923
жылы Ленинград университетiне оқуға түскенiмен сол ... ... ... ... ... жазушы Семей қазпедтехникумында, мұғалiмдердi
қайта дайындайтын курстарда қазақ әдебиетiнен сабақ бергенi белгiлi. ... ... ... ... ... көркем шығармалары,мақала-
зерттеулерiмен қатар ел арасынан жинаған көптеген ауыз ... ... ... жариялайды.
Істiмiздегi ғасырдың бастапқы жылдарында, ... ... ... кезеңiнен бастап жер-жерде бiрiншi басқыш ... ... орта буын ... ... ... әр ... мамандық жолындағы
курстар ашыла бастады. Сондықтан М.Әуезовтiң “Әдебиет тарихы” атты бұл
кiтабы қазақ ауыз әдебиетi ... ... ... зерттеу еңбек болумен
қатар сол дәуiр талабына сай ... оқу ... ... ... ... болып табылады. Сол алғашқы басылымдағы арнау ... ... ... бiлiм ... ...... ... арнадым” — деп
жазыпты. Автор кiтаптың “Сөз басы” деп ... ... ... ... ... адам ... iлгерiлеген басқыштарына” қысқаша шолу
жасап, “қазақ ... аз ... ... ... ... адамзат
тарихын “1).тағылық тұсындағы ортақшылдық дәуiр, 2).ана қожалығы ... ... ... ... жүрген дәуiр, 4). мемлекет негiзi құрылған
дәуiр” [3] — деп ... ... ... ... өте ... ... ... елiнiң жалпы тарихына байланысты берген аз ... ... ... ... ескiлiгiнiң жазу күйiнде сақталып қалған белгiсi ... ... ... ... кең ... ... iшкi, сыртқы өмiр
жолындағы өзгерiстерiнiң барлығымен қатар алып отырып, ... ... ауыр ... ... ... Осы тұста М.Әуезовтің: «әуелден
алыс жерден бастауға болмайды. Әуелi өзiмiзге таныс ... ... ... ... ... табылған ескiлiктiң жұрнақтары көбейген соң, сол
бұйымдардан құрап, ... таяқ ... ... ерте ... ... тереңдеп
жылжи беру керек” [3,20-б.] — деген пiкiрiнiң де ... атап ... ... ... ... әдебиеттiң өмiршеңдiк, тәрбиелiк қасиетiмен қоса
оның өмiр ... ... ... ... жалпы тарихынан да мол
мағлұмат берерлiк қасиетiн жете түсiнiп, әдебиет тарихын саралап, салалап
жiктеудiң ... ... да ... таба бiлген сияқты. Ол кiтаптың осы
кiрiспе бөлiмiнде “әдебиет тарихының қолданатын жолы” деген мәселелерге ... ... ... теориялық таным-түсiнiгiн қысқаша тұжырымдап өткен.
М.Әуезов “Әдебиет тарихының қолданатын жолын” сөз еткенде ... ... ... ... ... ... тарихынан алатын орнын
айқындау үшiн: 1).шығарманы оны туғызған ... ... ... ... ... оны ... ... өмiрiмен, яғни қоғамдық ортамен
байланыста; 3).ақынды, оның елiн ұлтымен, ұлттық ерекшелiгiмен бiргелiкте;
4).ұлттың ерекшелiгiн табиғатпен ара ... яғни ... ... ... ... ... қарастыру және 5).көршi
халықтардан алған әсер үлестерiн де айырып тану қажет ... ... ... ... Мiне, ...... ... әдебиетiнiң тарихын
зерттеудегi басшылыққа алған, ... ... ... ... ... әдебиетi мен жазбаша әдебиеттiң айырмашылығы ретiнде келтiрген өзiндiк
айырым ... де ... ... Онда ... ... қалыптасып
қалған анықтамалардан тыс автор ауыз әдебиетiнде елдiң өнерi де, бiлiмi де,
тәрбиесi де, жалпы ... ... ... айта ... ... бiр ... ... беттеген арнаулы бағыт болмайды. Оны елдiң дiн
нанымы, елдiң белгiлi салты, әдетi туғызады” — ... ... ... ... ... ... ... арнаулы әнмен айтылады. ... оның ... ... ... ... бар. Ол желпiнiп айтылады”
[3,21-б.] — ... ... ... ... ... алғаш рет ауызша әдебиеттiң түрлерiн
жазушы: “1.Сыртшылдық салт өлеңдерi. 2.Әңгiмелi өлеңдер (батырлар әңгiмесi,
ел поэмалары, тарихи ... ... ... ... ... [3] деп ... Бұл кейiнгi зерттеу еңбектердiң барлығында
дерлiк ауыз әдебиетi шығармаларын жанрға бөлiп жiктеудiң алғашқы ... ... ... ... ... ... ... Өмiрдегi барлық
болмыс, құбылыс, ақыл-ой үздiксiз жылжып, өсiп дамып отырады. Бұл — өмiрдiң
өз заңы. Әдебиеттi, ауыз әдебиетiн тану, зерттеу де бiр ... ... ... ... ... өзi бұл мәселеге әлденеше рет оралып, өз
зерттеулерiн ... ... ... белгiлi. Солай бола тұрса да ғалымның
осы алғашқы ... ... ... ... ... ... ... кейбiрiнiң атын өзгертiп, орнын ауыстырған сияқты болғанымен,
негiзi бұлжымай сақталып ... ... 1948 жылы және 1960 жылы ... ... ... шыққан “Қазақ әдебиетiнiң тарихы” (I-том, I-кiтап) атты
академиялық басылымда ауыз ... ... ... ... берілген.
“Әдебиет тарихының” 1-бөлiмi “Сыршылдық салт өлеңдерiн” жазушы үш
түрге бөлiп қарастырады: ... ... ... ... шер ... Дiн ... мен ... туатын өлеңдер. 3).Қыз ұзату үстiндегi салт
өлеңдерi. Ал, ел салтындағы шер өлеңдерi: жоқтау, естiрту, ... ... ... ... ... ... қарастырады. Олардың әрқайсысының туып
таралуын халықтың күнделiктi тұрмыстық, ... ... ... ... “Жүрек қағысын өлеңмен, әнмен, кейде күймен
шығару ескiлiктiң сүйген түрi болған... Шер ... ... ұзақ ... мен ... ... кiсi ұзақ сөйлесiп тұруға әлсiз болады. Сондықтан шын
қайғы қысқа сөзбен көп мағынаны тiзiп, тиiмдi қып айтады” ...... ... өлеңдердiң басқа халықтар әдебиетiнде де молынан
ұшырасатынын айта отырып, автор ... ... ауыз ... ... ... ашып ... Айталық, жоқтау өлеңдердiң орыс
iшiнде көбiне жаттама болып келетiнiн, оны қайғылы үйдiң өз ... ... ... арнайы жалдамалы жоқтағыш-плакальщицалардың жылап
жоқтайтындығын, ал ... ... ... ... өз ... ... жаны ... айтады: “Басқа бiреудiң айтқан жоқтауын айту, жаттама өлеңдi
айту — қазақ ... мiн. ... ... ... шын қайғы-зарынан шыққан
емес, жалған жоқтау болады” [3,26-б.] — дейдi. ... ... ... де тiкелей тұрмыс тауқыметiнен туғандығын, ... ... сөз, ... ... ... сөз болатынын, яғни естiртуде көбiнесе
тұспал, жұмбақпен ауыр хабарға алдын ала дайындап алатынын ... ... ... ... алғашқы рет естiлетiн жерде, құр ғана қайғының ... ... ... ашып ... ... ... ... жолымен, соның емi сияқты жұбату да айтылады” [3,35-б.] —
деген тиянақты ... ... ... ... ... “1). Ескi ... ... өлең. 2). Iслам дiнiне байланысқан өлеңдер” — деп екiге бөледi.
Алғашқысына ... ... ... мен ... ... жатқызады. М.Әуезов
наурыз өлеңдерiне айрықша мән берiп, жоғары бағалайды: “Наурыз күн шығыс
халқының ... ... ... ... iшiнде, әсiресе көшпелi түрiктер
арасында ең қадiрлi, ең ұлы мейрам болып саналған. Наурыз — ... ... ... ... ... ... — деп атап ... Яғни
ол наурыз өлеңдерiнiң дiни ... гөрi ... ... ... ... ... отыр. Ійткенi мал баққан қазақ басқалардан ... ... ... болып келедi. Наурыз туып жазғытұрым келуiн қыс
бойы елдi қысып келген ауыртпалық өтiп, ендi жаңа үмiт, жаңа ... ... ел де, жер де, ... да жаңарып жадырайды. Сондықтан қазақ елi
ұлы iстiң ұлы ... ... ... ... ... айтады.
Ескi дiннiң сарқыты болып саналатын бақсы сарыны жайлы да
жазушы пiкiрi көңiл аударарлық: “Бақсының ... сөз ... ... ... ... Сөздерiнiң бiрi мен бiрiнде байланыс аз болса да әрбiреуi
кесек-кесек болып түйдектелiп түсiп отырады. Сипат ... ... ... ... ... жат ... ойда жоқ ... Сондықтан бiрiне бiрi үйлесiп, байланыспаса да өз ... ... ... асау сөздер, бiр бөлек жайын қуаттап болып, ортқып ... ...... ... ... сыпаттауларда әрi ғылыми
дәлдiк, әрi әдеби көркемдiк-эстетикалық талдау келiстi ... ... ... ... ... ... жарамазан өлеңiнiң өзi өзге жұрттардағы
сияқты жалаң дiни үгiт, сәжде, дұға сияқты ... ... ... ... ... ... мадақтау өлеңдерiне көп жақын
келетiндiгiн, яғни дiн таратушылардың қазақ iшiне “не ... да ... ... әдебиет өлшеуiнiң бiрiне түскен соң ғана жайылатынын” дұрыс
түсiнгендiгiн автор арнайы атап ... қыз ... ... түсiру үстiнде айтылатын жар-жар,
қоштасу, танысу, бет ашар сияқты салт өлеңдерi көбiне ... ... ... ... ... ... ол ... жас жұбайларды алдағы
жұмбағы көп жұптық өмiрге алдын-ала iштей дайындайтындай терең мағынаға ... ... ... ... ... ... ... жаңа түскен келiндi
келешекте ана болуға, қадiрлi келiн, үлгiлi жеңге ... ... ... 2-3 бөлiмiнде «Батырлар әңгiмесi'' мен ''Ел поýмаларын''
сөз етедi. Кейiнгi ... ... ... ауыз ... бұл ... ... және ... жырлары'' деп атаған. Мұнда М. Әуезов:
''Едiге”, “Қобыланды батыр”, “Ер Тарғын”, “Ер ... ... ... ... ... батыр” және '' Қозы көрпеш-Баян'' мен ''Қыз
Жiбек'' жырларының әрқайсысына жеке-жеке тоқталып, оларды алдымен қысқаша
мазмұндап ... одан соң ... ... ... ... талдаулар
жасайды. Сол арқылы автор әдебиет тарихы, ауыз ... ... ... ... ... ... шын мәнiндегi зерттеу еңбектiң де, оқулық
кiтаптарының да үздiк үлгiсiн ... бере ... М. ... бұл ... ауыз ... ... лекöиялар'' деп атауғада әбден лайық.
М. Әуезовтiң ''Батырлар әңгiмесiн'' талдауының ... ... ... ... ... ... ел тарихымен жанасатын тұстарын
айқындап, өзiндiк болжамын айтып отырады. Айталық, ... ... ... ... ... iзi бар ... ... батырды Жәнiбек, Әбiлхайыр
хандардың тұстасы, Ер Тарғын, Ер ... Шора ... ... ... ... ... ... автор ауыз әдебиетiрады. Әрине,
автор ауыз әдебиетiкi тарих көлемiнде болған iрi мезгiлдердiң'' байланысы
негiзiнен ... ... ... де ... атап ... М.
Әуезов ғашықтық жырларынан ''Қозы Көрпеш-Баян Сұлу'' жыры мен ''Қыз ... ... ... махаббат жыры болумен қатар көшпелi қазақ ... ... ... салт кәсiбiнен көп мәлiмет беретiн,
''қалың қазақ жайлаған жiбектей шалғыны, көлеңкелi ағашы, қоңыр желi, ... ақ ... бар. ... жыры ... ... ... iшкi, сытрқы
өмiрiнiң күйi, даласы мен ... ... ... ... ... ... Көрпеш-Баянның мәнiсi'' атты бұл ... ... ... ... ... олардың әрқайсысының бiр-бiрiне де,
басқаларға да мүлде ұқсамайтын өте шебер жасалған типтiк бейнелер ... ... бiр ... өте ... сұлу ... ... иелерi
мен, екiншi жағынан, қара күш пен өте дүниеқор пасықтардың тартысы ... қара бұлт пен ... ... найзағайды алыстырғандай болады'' деп
сыпаттайды. Автор осы сияқты ... аса ... ... ... оның мағыналы мазмұнынан басқа тiл кестесi мен өлең ... ... ... тiлi ... өлеңiндегi құлан жортыс сияқты құба жондатқан
аспандағы тiл ... ... ... ... ... ... жүрген қара
тiлi'' [3,131-б.] . Оның iшiнде кәрi-жас ... ... салт ... ... ... жар-жардың бәрi бар екендiгi және ... ... ... ... ... ағымына өте жарастық болып,
сұлу түр болып үйлесiп кететiнiн ... атап ... ''Қыз ... ... да ... ... ерекшелiктерiн
айқындап, құйқылжыта талдай келiп, оны ел ... ... ... ... ... деп өте жоғары бағалайды: '' Төлегендi көп көштен,
көп сұлу ... ... ... ... аса шебер, психологиялық әдiс
қолданады''. Бiр ... бiр қыз асып ... ... нұр ... ... ... ... екiншiсi '' таң мезгiлi болғанда, шолпанның туған
жұлдызы, ... ... ... бұл ... хор ... деп көштi бастап
бара жатқан он үш қыздан өтiп Жiбекке ... ... ... ... аса ... Мұны ... ... әдiс, психологиялық
жағынан анық динамикалы мотив болады'' [4] -- деп тұжырымдайды. Жырдың ... ... оның ... өте бай, ... ... болып келуiнде деп, онда
оқиғаны айтып берудiң: ''хикаялау сипаттау, сөйлету'' сияқты үш ... ... ... тоқталады. Әрқайсысына мол, дәл мысалдар келтiре
отырып дәлелдейдi. Бұл екi жыр ... авто 1939, 1948, 1960 ... ... ... жазған болатын.
Алғашқы “Әдебиет тарихы” кiтабының 4-бөлiмiнда “тарихи
өлеңдерге” де бiршама мол орын ... ... ... ... қарастырып
өткен өлең-жырларда көңiл-күй мен ақындық хиял тудырған “даланың ... ... ... есiп, ... ... ... ... кететiн” еркiндiк
болса, “тарих өлеңдерi ең алдымен ел тiршiлiгiнде анық болып өткен ... ... ... — деп ... ... ... белгiлi бiр тарихи
өткен арнаулы оқиғалардың “қақ ортасында болған атақты ... ... өмiр, ... iстелген iстiң жыры болады” және олар ... ... ... ... көзi көргендердiң аузынан тараған “жанды әңгiме”
болып жайылып, “кейде ақындардың қолына жетiп, өлең өлшеуiне ... ол ... ... мен суреттерiнiң шындығы көбiнесе ... ... ... ... ... ... кезi ... заманынан
берi қарай деп санайды. “Артқы өмiрi асусыз тау, өткелсiз су ... ... ... ... мына заманда тарихтың асу кезеңiнде
шығып, бергi бетке қарай құлаған сияқты ... деп, сол ... ... тарихи шолу жасайды. Ійткенi, “тарих өлеңдерiн толық ұғу үшiн
алдымен ... ... сол ... ... бiлу керек” деп түсiнедi.
“Бұл дәуiрдiң басы 1723 жылғы ақтабан шұбырындыда. Екiншi сатысы: ... шет ... ... ... елдiң алдында “темiр ноқта мен қайыс
ноқтаның таңдауы шыққан заман”— деп, қазақ елiнiң Ресейге қосылуы ... ... ... ... ... ... әлi де әбден мойынсұна қоймаған
кезiнде жазылған азат ойлы жас ғалымның бұл ... ... әрi ... қонымды, әрi өз маңыз-мағынасын әлi күнге жоймай, қайта құндылығы
арта түскен : ... елiн ... ... ... себептер көп. Бiр
жағынан қалмақ сияқты елдiң тiзесi батқан жаулығы болса, екiншi: Орта ... ... ... орыс ... қазақты бағындыруды
мақсат қылғандығы, осымен бiрге тағы бiр зор себеп, қазақтың өз хандарының
алалығы. Өзара жаулық пен араздық, ... ... ... ... ... ... ... көмек iздеп, қазақ елiн әр ... ... ... ... көп ... ... ел тiршiлiгi бiр
шымшытырақ мезгiлге жеткенде, орыс үкiметiнiң ... ... ... ... ... кiргiзiп әкетiп бара жатты [3].
Мiне, осылайша келiп, ел азып-тозып, “бiр ... ... ... ... ел ... ... ... бастады. Бұрын қайыс
ноқта болып созылудың орнына көндей кеуiп, ... ... ... қысып,
қинай бастады. Iлгергi ел билеушi тәуелсiз ... ... ендi ... ... ... сияқты тыңшысы, жорға құлы болған” ұсақ төрешiктер
келдi. Осындай қиыншылық құрсауға шыдай алмай, елдiң наразылығы, ... ... Олар ... ... ... жау”, елдiң өз iшiнен ... ет” ... ... мен ... ... “жүректiң түбiнде
жатқан дерт орыс билiгi екенiн бесiктегi бала да ... ...... сол ... ... туған қозғалыс, көтерiлiстер ... ... ... қолда бары деп “Кенесары — ... ... ... ... ... ... ... қарастырып талдау жасайды. Олардың
әрқайсысының жеке-жеке өзiндiк ерекшелiк қасиеттерiн ашып, анықтай отырып,
автор осы тарихи ... тән, ауыз ... ... ... ... ... ерекшелiктерiн саралап айқындайды. Сол ерекшелiктердiң
бiреуi: тарихи жырлар басқа өлең ... ... ... ... бой ... күнi кеше ғана ... өткен барлық оқиғалардың
бетiнде тарих басып өткен жер, сорғалаған қан, сойқақтаған iз ... ... ... ... ... ... ... қалай жырлайын десе
де, олар ... ... ... болып тұрып алып, кейiн қарай ... ... ... “тарихи өлеңдердiң көпшiлiгiн сол оқиғаның
iшiнде болып, сол заманды көзiмен көргендер жыр қылған. ... ... де, дәл ... ... ... кету ел хиялына қиынырақ болған” —
деп атап ... Бұл ... ақын ... қаншалық шарықтаймын дегенiмен
“өмiр кiсенiмен тұсалып” бұрынғы өлең, жырлардағы жасырынды сүйетiн тұманды
сарын сейiлiп, әдебиетте жаңа бағыт ... ... ... жағы ... ... ... “өлең тiлi құр ғана ұйқасы мен қызуын қуған ... сол ... ... ... ... ... құралған сом алтындай
жұмыр келетiн кесек тiл” [3,155-б.] — ... ... ... ... рет берген ғылыми анықтамасы мен талдау-танымдарының күнi бүгiнге
дейiн ... өте ... Ол ... 1979 жылы ... ... ... ... жырларының мәселелерi” атты ұжымдық еңбекте “...тарихи өлең”
терминiн ... ... ... ... ... ... болды” [5] — деп, оның кейiнгi ... ... ... көрсетедi.
Ауыз әдебиетiнiң “Ертегi” түрi М.Әуезовтiң ұзақ ... бойы ... рет ... ... терең зерттеген тақырыбы. Бiрақ бұл 5-бөлiм
алғашқы кiтабында өте ... ... ... ... Онда ... ... ... өте көп екенiн, “осы күнге шейiн қыстың ұзақ
түндерi қыр елiнiң барлығында ... ... ... ... ... атап
көрсетедi. Жазушы ертегiлердiң ескi ... ... ... ...... деп, елдiң ескi салт-әдетiн бiлдiретiн түрiн — ... яки ... ... деп ... бөледi. Сонымен қатар және бiр алуан
ертегiлер тобына Алдар көсе, Жиренше шешен және мұсылман күн ... ... Қожа ... ... ... ... Аңыз ертегiлердiң
iшiнде Алдар көсе, Жиренше, Қожа Нәсiр әңгiмелерiнiң мазмұнды, мағыналы
және өте шебер ... көп ... ... ескiрмей, ұмытылмай,
уақыт озған сайын жаңара, жаңғыра түсiп, халықтың ой-сезiмiне ... ... ... ... қастерлеп көрсетедi. Соның iшiнде туыстас көршi
елдердiң “шаїарлы әңгiмелерiнен ... ... ... Қожа ... да қазақ iшiнде өз жаны, өз тәнiндей үгiлесiп, сiңiсiп, халық
аузында күнделiктi айтылып отыратын Алдар, Жиренше ... ... ... ат) iлiнiп кеткенiн айтады. Ертегiлердiң ежелгi адамдардың
космогониялық ұғым-нанымдарын бақташылық кәсiп түрлерiн, ескi ... ... қана ... ... тылсым табиғат сырларын ашуға,
өзiн қоршаған жадау ортадан алыстағанын ... ... ... ... ... ... туысып, сiңiсiп кетуiн ... ... жас ... ... оянып, хиялы шарықтап өсуiне әсер етедi деп
санайды. Аңыз әңгiмелердiң iшiнен Қорқыт, Асан ... ... ... ... жайлы айтылатындарына жеке-жеке талдау жасап, әрқайсысының өзiндiк
ерекшелiктерiн ашып ... Ал күй ... ... ескi ... ... ... топталып жүретiн-синкретизм белгiсiн бiлдiретiн, соның
қалдығын сездiретiн ескi өрнек ретiнде ... ... анық ... ... ... ... тарихы” еңбегiнде автор мақал-мәтел, жұмбақтар жайлы
өте қысқа, тұжырымды, мәндi сыпаттама берген. Ауыз ... өте ... бұл ... ... өлең ... ... және сондағы
сөздердiң өзара үндесiп, үйлесiп, ассонанс, ... мол, ... де ... ... болатындығын. Екiншi бiр ерекшелiгi ретiнде “оларда
халықтың мал баққан тұрмысына байланысты образдар мен ... ... ... ... мысалдар келтiредi. Осы тұста М.Әуезовтiң
“Жұмбақ туралы” атты кеңiрек жан-жақты терең ... ... ... жылы ... майданы” журналының №10 санында жарияланғанында айта
кеткендi жөн деп бiлемiз. Мұнда ... ... ... ... сөз
есебiнде халық ортасында өте бағалы ... оның ... ... ... ... ... дәнi ... “жас баланың ойын
тапқырлыққа тәрбиелейтiн” көркем мәндi асыл мұра екендiгi сөз болады.
1927 ... ... ... ... өлеңдер” сөз болады.
М.Әуезов ауыз әдебиетiнiң бұл түрiнiң қазақ iшiнде өте мол ... ... ... ... өте ... өте ... ... сөз
болғандығын” мәлiмдеп, “Айтыс сөздерiнiң молдығы мен көп ... ... елi ... ... ... ... ... — дейдi.
Басқа халықтар арасындағы, ескi француз әдебиетiндегi “тенсондар”,
араб әдебиетiндегi “Мұғалла хат” сияқтылар анда-санда ... ... ... ... ... гөрi өлең ... ... Сондықтан бұл
“қазақ әдебиетiнiң өзiне ғана меншiктi саналады” дейдi. “Қазақтағы айтыс
әдебиет бөлiмi болудан басқа ел ... ... келе ... ... көпке бiрдей қызық беретiн жиын сауығы болған”. Сонымен қатар ол
кейде “бiлiм талас сияқты, жұмбақ пен ой ... ... ... ... Айтыс ақындары қазақтың “бұрынғы жортуылшыл батырларынан кейiн
тапқан екiншi алуандас батыры” ретiнде қазақ ... ... аты ... ... ... ... айтысты: ақындар айтысы, билер айтысы деп екi
жiкке бөледi.Ақындар айтысын айтыс өлеңдерiнiң сыртқы түрiне қарай ... және қара өлең деп ... ... ... мен Сара, Мұрат пен Жантолы,
Шөже мен Кемпiрбай, Сабырбай мен Тасыбай ... мол ... 1948, 1960 ... зерттеулерiнде автор айтысты:
әдет-салт айтысы және ақындар ... деп ... екi ... ... жеке-жеке
талдап қарастырған. Ақындар айтысын сыртқы көлемiне, түр ... түре ... және сүре ... деп, түре ... — қайым өлең, қара өлең
деп жiктейдi. Сүре айтыстан ... ... ... ... ... Әсет пен Ырысжанның, Шәдi мен Манат қыздың хат арқылы
айтысына және ... мен ... ... ... ... жылы ... ... 75 жылдығы аталып, конференция
өткiзгенде М.Әуезов “Жамбыл және халық ақындары” атты баяндама жасап, оны
кейiн ... етiп ... ... сол 1938 жылы бұл ... ... ... ... певец, нашедший юность свою” атты да
мақалалар ... ... 1945 жылы ... қайтыс болуына орай “Халықтың
ғасырлық жыры” атты мақаласын жариялап, 1946 жылы оның жүз ... ... ... “Жамбылдың айтыстағы өнерi” атты ғылыми
баяндама жасайды. Бұл баяндамасында М.Әуезов айтыс ақынына тән ... ... ... ... ... ондай ақындарға халық “суырып салма
ақын” деген атақ беретiнiн, олардың ... ... ... жалт ... өткiр өнер иесi” болатынын; “шабыты келген ақпа ақын ... ... ... ... ... тартқанда алғыр қыран бар өңiрдi сәтте
көрiп, шолып өтiп, қимыл ... шөп ... ... ... ... ... қылт
етiп бұққан түлкi түгiн iле шалып қалғандай. Айтыс ағымындағы ақпа ақын да
сондайлық көмескiнi көргiш, бұлдырды бiлгiш ... ... ... ... ұлы ақынның айтыстағы өнерiн осы тұрғыдан өте жоғары бағалайды. Бұл
айтылғандарға қоса жазушы ... N 248, 249 ... осы ... ... әлi де бiраз қолжазбалардың кездесетiнiн және олардың
кейбiрiне “1960 ж. 4 ... ... ... ... ескерсек, зерттеушi
ғалым бұл тақырыпты өмiрiнiң соңына ... ... ... ... Әуезовтiң туыстас қырғыз халқының ұлы эпосы «Манасты» зерттеуi - өз
алдына бiр төбе. Бұл жырды алғаш рет ... ... ... ... ... ... ... 1929 жылы САГУ-дiң аспирантурасында
оқып жүргенде өзiне ғылыми ... ... ... ... ... ... ... деген тақырыпты алмақ болып, соның iшiнде
«Манас» жыры туралы жеке ... ... ... ... 1930 жылы ... М. ... ... ғылыми-зерттеу институтымен келiсiм шартқа
отырып, ... 8 б.т ... ... ... ... ... Бұл екi аралықта жазушыны қамауға алу себебiнен жұмыс тоқтап ... 1934 жылы ... ... ... ... ... еңбек
тұтас күйiнде тек 1959 жылы «Әр жылдар ойлары» жинағында жарияланды. Ал
1936, 1938 ... М. ... ... және орыс ... жыр ... жариялап, 1952 жылы ... ... ... КСРО ... ... ... ... байланысты Ш. Айтматов «Құз
басындағы аңшының зары» атты сырласу ... ... ... әдiлiн
айтсақ, «Манастың» қара тiзiмге iлiнбей аман алуы Әуезовтiң нақ осы жолғы
тарихи ... ... ... (55-б) - деп ... * ... 1922-23 ... ... ... ... ... дәуiрi” атты
мақаласында ауыз әдебиетi мен жазба әдебиеттiң тарихы жайлы қысқаша шолу
жасап, жазбаша ... ... ... “Көшпелi дәуiр әдебиетi” деп
атаған едi. Онда автор жазба әдебиеттiң басы ... ... деп ... ... ... ... әдебиет тарихы ретiмен қарасақ, “ қазақта
жазба әдебиет Абайдан көп бұрын ... деп ... Осы ... ... ... ... көшпелi дәуiрдiң айырықша мiнезi деп” ел күндегi
өмiрi, күндегi ... ... ... ... ... iшiне ... және сол ... түпкi дертi, негiзгi себептi дәл таба
алмай, … жалпақ адасуда” болғандығын айтқан. Кейiнгi ... ... ... ары ... ... ... ... “көшпелi дәуiр” деген
атаудың орнына нақтылылау “Зар заман” деп атайды. Мұнда да жазба ... ... “ел ... сөз бола бастауын” атап, “жазба әдебиеттi
туғызатын, ең алдымен, жалғыз ... деп ... ... оның ... ретiнде Асан қайғыны атайды. Асан қайғы ел аузындағы әңгiме ... алыс ... ... деп, оның ... ... ... бiр-
екi толғауын келтiредi. Бiрақ ол ... өмiр ... ... ... ... одан ... ... өткен сияқты деген болжамын айтады.
Оған дәлел ретiнде Асан қайғы толғауларының iшiндегi: ... алар ... ... ... — деген және :
Ол күнде қарындастан қайырым кетер,
Ханнан күш, қарағайдан шайыр кетер.
Ұлы, қызың орысқа бодан болып,
Қайран ел, есiл ... ... не етер ... ... ... ... Жәнiбек заманында орысқа қарау мәселесi
туған емес дейдi. Қалай болғанда да, “алғашқы рет ... ... ... ... ... берiп, болжам айтқан Асан ... ... оны осы зар ... ... ... ... басы деп ... қайғы сөздерiнiң бәрi терең ой, ... ... ... ... ... қиын қиядан, бұлт құшқан биiктен, шыңыраудың
түбiнен шыққандай “қиырдан жиылған” суреттер болады. ... ... ... ... туған құлаша” немесе “қилы-қилы заман болып, қарағай
басын шортан шалғанда”, ... қызы ... ... ... ... ел, ... не болады” деген сияқты ауыр сұрақ, ащы жұмбақ ненi ... ... ... iшкi ... ... ... ... ойлап,
соны ұғыну керек” [3,202-б.] — дейдi.
М.Әуезов арғы заманның Сыпыра жырау, Қазтуғаны, ... ... ... ... жырауы, Досқожасы болсын, — зар заман ... орын ... ... ... ... ... бiр себебi,
олардың шығармалары жарытып қолға тимей отырса, екiншi себебi, бұл еңбекте
“қазақ елiнiң әдебиет жұрнақтарын сыртқы түрi мен ... ... ... бөлiп, әр түрiнiң орнын көрсетудi” мақсат еттiк дейдi. Сондықтан
да болар, Асан қайғыдан кейiн Бұхар жырауға ... өмiрi ... ... ... ... жоқ ... ал ... там-тұм сөздерге қарап “өмiрбаян түзу” мүмкiн еместiгiн, өйткенi
“ел iшiнде қалған, аңыз болған, көп аузына ... ... сөз, ... ғана ... болады” дейдi. Ақынның қолда бар 6-7 өлеңдерiнде
айтылған кей жайларға сүйенiп, оның ХІIII ... ... ... жасы ... және кейiндеу қайтыс болғанын айғақтап, ... ... аяқ ... ... болу керек” деген болжам айтады.
Автор одан әрi “Жырау” ... ... ... ақын ... ... өз ... бар. Бұның сөз үлгiсi, шығармасы — ... ... ... — “не болса сол көңiл ашар”, “әлдене” дерлiк сөздi айту
емес. Ол заман ... ... ... ... ... ... ... сөз қылады” [2,258-б.] — деп анықтама берген.
Жалпы сол ерте замандарда ақындар мен ... ... елдi ... мен ... қасында” “қалың елдiң iшiнен қосылған “қариялар кеңесi”
сияқты болған. Олардың дуалы аузынан шыққан “қорғасындай ауыр, оқтай ... ... ... да, ... да ем ... ... Хан мен елдiң
жарлықтары мен тiрлiктерiнiң оң, терiсiн сұрыптап, дұрысы ...... ... ...... ... ... да осылар болған деп көсiле
баяндап, еселеп бағалайды.
Бұхар жырау толғауларының сарыны Асан ... ... бұл да ... елiктеуден, қолдан жасап алған сарын ... сол ... ... ... ... ... қайнап шыққан шын жалын, шын
қайғы”. Асан қайғыдан кейiнгi шыққан ақын, ... денi оның ... ... ... ... ... ... ханға ақыл айтып, кеңес бере отырып, кейде
қатуланып қатал сындар айтатын өлеңдерiнен де ... ... ... ... өлеңшi, құр ғана ақылшы емес, керектi кезiнде ханның да, ... ... ... ... сөзi ... кей ... бөлiнiп жарылған елдiң
бiтiмшi биi де болып кететiнiн” ескертiп кетедi. Осы өлең ... ... ... автор: “Өлең сөздiң мiндетi елдiң ақыл-ойын тәрбиелеу,
бiлiм үйретiп, басшылық ету, ой түсiрiп, көзiн ашу, көңiлiн ... ... ... ... ... ... ... [3,204-б.] — деген сияқты
теориялық тұжырымдарын келтiрiп кетедi.
М.Әуезов Бұхар өлеңдерiн ... ... ... ... Оның сол
әзiрше қолда бар аз өлеңнiң өзiнде көп жәйдi сөз ететiнiн, ... ... ... ... жеке ... ... сақтау және көпке
тiзгiн бермей, оны нық ұстап, баурап отырып ... ерту ... ... ... екi ... бар деп ... “Тiлеген бетiңе айдап сал, ... ... ... ... ... ... ... жүрiсiң, iсiң қыздырмамен айдап
салу боп, ұран болсын, сөзiң жұмбақ болсын ... Осы ... ... жолы. Артында қалған сөзi де соны дәлелдейдi” — деп, ... ... ... ... болғысы келедi. “Түйiндi сөзiн бiрен-саран
жерге ғана көмбе-көмбе қып екшеп-екшеп тастайтын” өлең жолдарынан ... не ... ... ... киер қамқа тон,
Күн не болар айдан соң.
Шүберек болар тозған соң.
Құбылып тұрған бәйшешек,
Еңсесi биiк кең ... ... ... ... ... ... соң.
“Көпке ана сөз, мына сөздiң жотасын қылқылдатып,... әдейi ... ... ... [2,261-б.] — деп, жырауды таптық тұрғыдан
кiнәлағандай болады.
Аталыдан би қойсаң,
Атасыздан би ... жол мен ... аузы ... ... ... иесi ... ... дейдi де, оларды өзге топтан екшеп
шығарады” — деп ... ... ... ... ... ... тiлегiн-
талабын бүктемей көрсетiп ұстағанын сынайды.
Мұхтар Әуезов бұл еңбектi тағдыры таразыда теңселiп тұрған ... ... ... хан ... ... ... ... бағыт бетiн сынамасқа
амалы жоқ, әрине. Солай ете отырып, ... ... ... ... атадан
қалған асыл мұраның нәрi мен мәнiн, көркемдiк қуат сәнiн жас ... ... ... ... ... бола ... ары М.Әуезов Абылай заманынан бергi дәуiрдiң, ХIХ ғасырдың әдебиет
өкiлдерiне тоқталады. Бұл кезеңнiң ... ... есi ... ойлы
ақындар, нағыз зар заманның өз ақындары, екiншiсi: елдiң қызық-сауығын салт
қылған ... ... деп екi ... ... бөледi. Олардың iшiнен Махамбет,
Шортанбай, Мұрат, Алтынсарыұлы, Нарманбеттердiң өлеңдерiн қарастырып, айтыс
ақындарына кейбiр өлеңдерiмен осы ... ... ... ... ... ... атайды.
Махамбет Исатай бастаған көтерiлiстiң бiр басшысы да ... ... ... ... ... тар ... ... үгiт
пен iстiң соңына түскендiгiн, ... сөз ... ... ... қанын
қыздырып, желiктiрiп, көтерiлiске ертпекшi болады деп, оның ... атқа ... ..., ... саз ... (“Тар қамау”), деп келетiн және
“Мұнар күн” өлеңiнен үзiндi келтiрiп ... “... ... ... әрi ... әрi ... болыпты. Мiнезi өте қызулы, әдiс-
шеберлiктi көп ойламайтын, беталған жағынан қайтпайтын, қайсар ер ... — деп, ... ... ... өзiне мәлiм басқа да өмiрбаяндық
деректерiн келтiре отырып, өлеңдерiне әдеби, эстетикалық талдаулар жасаған.
Махамбет ... ... ... ... ... мол күрделi емес,
бiр ғана негiзгi тақырыпқа құрылғандай: “Бұрынғы өлең-жырда әр жерден шаң
берiп, басы ... ... ... ... ... қатты жымдасып,
екшелеп, бiр бас, бiр тас боп ... ... ... атқа ер ... ... ұзақ ... сөйлем есептi, “Неше алуан қатар жарасқан, жеке-
жеке суреттердiң байлауы ең аяққы ...... iсi ... ме?” ... қайырыммен аяқтайды. Ауызша айтылған желдiрме болғандықтан ұйқасы кейде
келiп, кейде келмейдi. Бiр жерiнде қат-қабаттап ... өзге бiр ... ... ... ... ұйқасты... қыздырма сөздiң құйылыс
— тасқыны билейдi”(179) — деп, кең ... ... ... ... Махамбет
өлең-жырлары туралы тек осы сияқты талдаулар ... ғана ... ... ... ... бiлдiрiп қана қоймай, сүйдiру керек. Жүректен
шыққан сөз жүрекке жетедi” ... ... ... Әуезов өмiр бойы есте
ұстап, әрдайым еске салып та отырушы едi
Махамбеттiң әлгiндей бiр ғана ... ... ... ... үш ... үш дәуiрге бөлiп тексеру ... ... ... ... ақын сол ... әр ... әртүрлi баян
етедi: “Алғашқы соғысып жүрген кездегi” көңiл екпiнi, сөз тасқыны да бiр
алуан, өзгеше. Одан ... ... ... ... ... екiншi түрде.
Ең аяғында қашқын-қысқын болып ... ... ... ... ... басқа деп дәлел-мысалдар келтiрiп өтедi. Автор Махамбет өлеңдерiнде жиi
кездесетiн ... ... да оның ... көркемдiк
ерекшелiктерi ретiнде атап көрсеткен.
Бұдан соң кiтапта ... ... ... Әбубәкiр, Шәңгерей
шығармалары туралы тақырыптарды жазған. М.Әуезов ... ... ... ... ... ... ... бастағанын айтып, олардың да
әрқайсының жеке және жалпысына ... ... ... Егер жыраулар
кезiнде жаңа туып келе жатқан заманның қара бұлттай түнерiп келе жатқан
райынан, сыңайынан ... ел ... ... ... ... ... ... “бұл күннiң ақындары баяғыдай шыққан бұлтты сөз қылмай, содан түскен
бұршақты, үй жыққан дауылды, мал ықтырған ... сөз ... Ақ ... ... ... ... “қаза мен дерт қандай болды, соларды
айтып күңiренетiн болды”. ... елдi орыс ... ... “ел ... ... ... айырылғанын айтады... Екiншiсi, ел жайлауын орыс
алып, жер тарылғанын айтады... ... ... дiн ... қадiр тозып, ру тiршiлiгiнiң шырқы бұзылғанын” айтады. Айналып
келгенде бәрiнiкi жиылып, “өткендi ... ... ... қазiргiден
қажып, торығу, алдыңғыдан шошынып, қорқу, ... ... ... — деп ... Шортанбай өлеңдерiне қысқаша тоқталып, оны сол дәуiр
әдебиетiнiң жалпы сарыны ... ... ... анықтаумен ңатар оның
өлеңдерiнiң өзiндiк мазмұн-мағыналық, көркемдiк ерекшелiктерiн қарастырады.
“Шортанбай шығармалары ХIХ ғасырдың 60-70 жылдарында кем шыққан бiр ... — деп, ... сол ... ... ... ... әлеуметтiк жай-
күйiне шолу түрiнде сипаттама берiп, ақын шығармаларының заман өзгешiлiгiне
байланысты туып, қалыптану ерекшелiктерiн ашып көрсетуден бастайды.
Шортанбай өзiнiң атақты ... ... ... ақыр ... ... жан ... iшер сүтi жоқ,
Арам, араз хан шықты,
Мiнiп көрер күшi жоқ,
Қайыры жоқ бай шықты.
Ақша деген мал шықты —
деп ... ... ... да, адамнан да, бар амалдан да түңiлiп,
ендi тек ... ғана үмiт ... ... ... ... заман”, “Тар
заман”, “Бала зары”, “Опасыз жалған”, “Осынша азды ел неден?”, ... ... ... сияқты өлеңдерiнде сол заман өзгерiстерiне үстегi халге ырза
болмай, алдыңғыдан ерте бастан түгiлiп, шошып, ... ... ... ... ... ... сөздiң бәрi “зар” боп, мұң, уайым,
заман уайымы боп шығады”. Ақын шығармалары ... ... ескi ... ... көпшiлiк бұқараға арналған “сынау сөзбен үгiттеу ... ... ... айтқанда “бұқараның өзiнiң өз мұңын айтып, оның да
қышыған ... қаси ... деп ... ... да баға ... ақын ... ... ерекшелiгiне байланысты:”Сөздiң
сырт келiсiмiн сонша қумайды. Оған iшкi мағына, ... ... ... ... себептi дыбыс күйлеу, шындықты ... ... үшiн ... ... ... ассонанс бұнда болмайды. Оның өлеңдерi iлгергi ... ... ... ... ... ... жабайы
тақ-тақ өлең боп қана көрiнедi” деген шынайы, әдiл де қатал пiкiр байлауын
бiлдiрген.
“...Сөз үлгiсi ... ... ... ... ... ... құлашын керiп келетiн” зар заманның екiншi бiр iрi ақыны
Мұрат та заман неден бұзылғанына өз шешiмiн айтады:
Бәйiт еттiм бұл ... ... ... ... заманнан.
Күн орнынан шығады, —
Заман азып не қылсын.
Бұның бәрi адамнан, —
деп адамгершiлiк құлық қасиетке иек ... ... ... оның
өлеңдерiнде де қайғы мен үмiтсiздiк басым. Ол ... ... онан ... сияқты:
...Кейiнгi туған баланың
Бұза ма деп реңiн
Шашын, мұртын қойдырып,
Адыра қалғыр заманның
Ащы суға тойдырып,
Жаратпаймын сүреңiн:
“Бұл сөзде жақындап келе жатқан заманның ақынды күптi ... ... ... ... патша үкiметiнiң қазақ елiн орыс қылмақ саясатын Мұрат сол
ниетiнiң шетiн ... ... ... ойын ашық ... ... өмiр ... Әбубәкiр ақынның өлеңдерi де көп жағынан
Шортанбай өлеңдерiмен мазмұндас, үйлес келедi. Оның ... ... ... ... ... ... Неғматуллин бастырған “Әдебиет
қазақия” деген кiтапшаға топталған. Мұхтар Әуезов ... ... ... ... ... “үзiлдi-кесiлдi хабарларға”
сүйенiп, оның өмiр жолы ... ... ... ... ... талдаулар жасайды Жасында ескiше ... жыл оқу ... ... кейiндеу ел iшiндегi жақсы атанып жүрген ... ... ... ... шенеп, көңiлашар ақын атанып, кәдiмгi
жыршының кәсiбiне ... және ... ... бас изеп ... өз ... ... ... зорая түскен орташа ақынның,
кейде олақ тiлмен айтса, кейде оқта-текте тауып айтып қалатын” өлеңдерiнiң
тақырыбы ... көз ... ... ... да, ... бағынышы,
мақсұты “молданың, ұстаздың, сыншы-ойшының үгiтi боп шығу” — деп, өлеңдерi
арқылы ... ... ... ақынның жанды кескiн-келбетiн көз ... ... ... ... ... күйiне, терең сурет
көрiнiске ұмтылмайды. Ол өлеңдерiн көбiнесе барлық ... ... ... ... ... тұтынып, құдайына сыйынудан бастайды: “Әбубәкiр
көп нәрсенi санағыш, бiрақ ... де ... ... ... өте ... ” — деп, ... және сол арқылы ақындық бағыт
бетiн, өзiндiк болмыс-бiтiмiн де айқындап, ашып бере ... ... ... ... сын пiкiр.
Шәңгерей ақын жөнiндегi сөз басқа. Ол — Бөкей ханның тұқымы, хан
Жәңгiрдiң немересi, аз ... ... да ... хандық құрған Сақыпкерейдiң
“Нарындағы көк ордада” туған баласы, мұсылманша да, орысша да бiлiм ... ... ... ... орыс ...... ... қазақтан шыққан бiрiншi дворян боп”, патша үкiметiнен таңдаулы
қоныс (имение) алып, ... қып ... ... ... ... бау-бақшалар
орнатып, көлiне құс шүйгiтiп, тоғайына тазы ... — әрi ... ... әрi ... ... — ақсүйек боп өз бетiнше кең сайран тiршiлiк
етедi”. Шәңгерейдiң артында сақталып ... ... өте аз. ... сол ... де ... ... ... iрi талантты ақын екенiн көрсетсе ... өзi бой ... ... ... ... ... әр кезiнде әлдеқалай
жазыла салған сияқты” [2,298-б.] — ... ... ... ... ... ХIХ ... соңы мен ХХ ғасырдың ... ... ... қараңғы күңгiрт сезiмдерге бой ... ... да, ... де ... ... ... өкiлдерi сияқты
“дәме мен дәрмен, сенiм мен үмiттен” күдер үзiп, бүгiнгiден қашатын “ұлтшыл-
байшыл сарындамашыл, дарашыл ақындарының басы ... ол ... ... ... ... сала ... ...сөзден бедер
салып, зергерлiк жағын көп бағып, жалт-жұлтын күшейтедi” — деп ... ... ... отырып, “...алып ұшқан, аспандаған кердең кербез
күйдi көрсетсе де, мағынасы жадағай, саяз ғана ... ... ... ... бар, ... өнiп ... нәр ... алыс тұманды айшық көп”[2,303-
б.] — деген сияқты сол кезеңнiң ерекшелiк ... ... ... да баға ... естен шығармайды. Мұны қалай түсiнсек те,
автордың сол бiр қиын-қыстау ... ... ... бiр ... айтудан тайсалмаған табандылығына, екiншi жағынан, осындай
шындықты қиыннан ... ... айта ... шын ... дән ... ... ағымына өлеңдерiнiң кейбiр сарынымен ... ... ... ... ... айтудан гөрi, мүмкiн болғанша, ем
айтқысы ... ... үмiт, ... жас ... ... болып, оларды
оқу, өнер-бiлiмге шақырады. “Бiрақ мұның айтқан ... бiр ... ... ... ағым ... —дейдi. Оның ақындық ерекшелiгiне
байланысты: кейбiр өлеңдерi оқымысты, үлгiлi ақындардың салтымен ... ... ... ең ... рет ... ... сыйпаттау
өлеңi басталады. Европа ақындарының үлгiсiмен қыр ... ... ... — деп ... ... ең ... ... шертiп зарлаған ақын деп Нарманбеттi
атайды. Ол:
“Сары арқа сарқыраған суық ... шақ, ... ... буың ... жарқ-жұрт етiп нөсер құйған,
Көк жасыл, кемпiр қосақ туың қайда —
деп, ... ... соң ... та ... ... ... ... қызығынан айырылды” деген бүгiнгi күннiң табиғатына да ... ... ... Әуезов творчествосының биiк нысанасы да ... асу ... Абай ... Абай ... болғандығы сөзсiз.1928 жылғы
“Өз жайымнан мағлұматта” : “Қазақ жазушыларынан, әрине, Абайды сүйемiн.
Менiң бала ... ... ... ... ... ... да Абайдан. Таза
әдебиет сарынына бой ұрғанда маған Абай деген сөз — ... ... ... ... ... бар сияқты. Абайды сүюiм үнемi ақылдан туған,
сыннан туған сүйiс емес, кейде туған орта, кiр ... ... ... ... бара-бар болатыны бар” [6] — деп ... ... ... ... ... ... Абайдың еткен әсер-ықпалын, үлгi-
өнегесiн үнемi, ... ... ... сөйлеген сөз,
баяндамаларында айтып отырған. Мұхтар Әуезов ең ... ... ... ... ертеден Құнанбай ауылымен құдандалы ... сiңiп ... ... әкесi мен атасының Құнанбай балаларымен,
Абайдың өзiмен дос көңiлде болғанын айта келiп, ... ... ... ... ... оқытатыны Абай өлеңдерi болатын... Содан ел
қыстаудан көшкенше күндiз-түнi өзi үйде ... ... Абай ... соны ылғи ... ... жақсылап жаттап алмаған жерлерiмдi
қайтадан ... ... ... едi... ... бiр қыс, бiр жазда
Абайды түгелге жақын жаттап шығып едiм” — деп ... ... бұл ... ... жоқ. ... ... жақсы көрдiм, бәрiн ұқпасам да ұйқасының өзi
де қызықтырғандай әсер ... — деп өзi ... ... ... ... ... сүйекке сiңе берген ғой. Сондықтан да ... ... оқып ... 1918 жылы Жүсiпбек Аймауытовпен ... ... ... шығарып, оған “Абайдың өнерi мен қызметi”, “Абайдан ... ... ... ... ... едi. 1922-1923 жылдары Ташкентте
университетте оқып жүрген кезiнде “Шолпан” ... ... ... ... кең, мол сөз ... “Қазақ әдебиетiнiң бүгiнгi дәуiрi”
атты тарихи әдеби сын зерттеуiн жариялайды. Онда келешек ғұлама ғалым қазақ
әдебиетiнiң тарихын ... ... және Абай ... деп ... ... ... жылдары Семей қаласында түрлi оқу орындарында әдебиет
тарихынан дәрiс бере жүрiп, “Таң” ... ... ... ... жарыққа шығарып, Семейдегi Географиялық қоғамның басшыларының
бiрi ретiнде Абайдың қайтыс болуының 20 ... ... ... ... ... ... кеш ... баяндама жасаған. Мiне, бұлар Мұхтар Әуезовтiң
келешекте өзi бастап, өз қолымен көтерер Абайтану атты әдеби-ғылыми, зәулiм
сарайдың ... ... ... қаз ... аяқ ... ғана ... айдын шалқар теңiзiне құйыла бастаған таудан аққан тас бұлақтар
едi. Осы 1918 ... ... ... ... ... өн бойына ұзақ жылдар
еш үзiлмей үнемi жалғасып, түрден-түр ашып, толығып, толысып отырған екен.
Абайтануға арналған ғылыми конференциядан бастап, ... осы ... ... үлкен-кiшi еңбектер жазып, жоғары оқу орындарында Абайтану
арнаулы ... пән ... өзi ... ... жүргiзiп қалыптастырды. Абай
тақырыбына ... ... ... ... ... ... Жалпы, жарияланған, жарияланбағаны бар, жазушы мұражайының
архивiнде осы тақырыпқа қатысты қолжазбалар елуден астам ... ... ... осы ... байланысты еңбектерi туралы қалам
тартпаған қазақтың ... ... ... мен ... ... кемде-кем. Мұхтар Әуезовтiң осы саладағы ... ... көбi оның ... ... ... жете тоқтала
қоймаған сияқты. Өйткенi ол Абай творчествосын зерттеуде алдымен ақын
өлендерiнiң қоғамдық-әлеуметтiк, ... ... баса ... ... Абай ... ... еңбектерiнiң шоқтығы, қорытынды iспеттi 1959
жылы шыққан ... ... ... ... ... ... тастау керек деген сорақылыққа шейiн барғандар да
болды” [2,20-т.,25-б.] — деп, өзi атап ... өмiр бойы ол ... ... бет ... ... ... осындай сорақылықтарға
қарсы күресiп, қорғанып, жауап әзiрлеу мен әуре-сарсаңға түсiп ... ... ... суреткер ғалым Абайдың ақындық қадiр-қасиетiн, өлеңдерiнiң
әсемдiк, ... ... ... ... ... ... ... Алдымен, 1954 жылы “Советтiк Қарағанды” газетiнiң 5-қыркүйектегi
санында берген интервьюiнде: ... ... ... ... өкiлдерiнiң арасында жүз бiрiншiсi емес, ... ... ... оның ... батыс әдебиеттерiнен үлгi-өнеге алғандығын баса айтқанымен,
“Абайға әсер еткен дүниелер көп... Бiрақ, Абай ... сол ... ... бәрiнен қорытылған асылы, жаңа бiтiм, тың тұлға” — ... ... ... ойын ... ... ... “Абайдың лирикасы” — деп аталатын
тарауында жан-жақты терең көркемдiк талдаулар ... Ал, ... ... ... ... ... ... сырлары оның әрбiр
өлеңiнiң өмiрлiк ... ... мен ... ... ашып ... ... өте ... өз алдына тың, тылсым жатқан мол асыл қазына
ғой.
Абайдың ... ... ... 1882 жылғы “Қан сонарда”
өлеңiнен бастап танылады. Онда ақын “өзiнiң күнi кеше ғана жүрiп өткендей,
адыр таулардың ... ... мен ... ... қия ... соны
қарға түскен iздерiмен дәл ғана, түгел ... ... оны тек ... пейзаж үшiн ғана алмай, адамның iс-әрекеттерiмен, неше алуан мiнез
ерекшелiктерiмен ... ... ... ... ... Сол ... “салқын күнде аппақ қардың үстiнде бусанып тамған қызыл
қан ... ... ... суреттеп бередi деп келтiредi автор.
Қар — аппақ, бүркiт — қара, ...... қаса сұлу ... ... таңдана, тамсандыра талдай келiп, “табиғатты, түлкi мен
бүркiттi түгел қосып, бiр бейне етiп, ақ еттi ... ... ... көп ... ... ... де кең ... танылады”
[2,20-т.,107-б.] — дейдi.
Сондай-ақ, осы өлеңге байланысты ... ... ... ... ... ... ... танытқанын академик З.Ахметов
1995 жылы “Қазақ тiлi мен әдебиетi” журналының №5 ... ... ... ... атты ... /6-б/ ... куәлiк әңгiме келтiредi:
әртүрлi қолжазба, ... ... ... ... ... аңдығанға” —
деген жол “Таудан” — деп ... ... Соны ... ... ... ... ... жүредi “Тас” деген сөздiң
өзiнде “тау” деген ұғым және бар. Бiрақ “Тау” деген жалпылама сөз, ... ... ... тән нақтылық бар. Абайдың сөздi дәл ... ... ... етiп көрсетуге жүйрiктiгi осы бiр ... ...... Бiр ғана балама өз орнына қоюдағы ... ... ... ... тек бiлiмдарлықтың ғана емес, ... ... ... да ... ... ... ... ақынның осы сияқты табиғат көркiн жыр ... ... ... ... де ... ... жасап, әрқайсысының өзiне тән
ерекшелiк, жаңалықтарын ашып ... ... ... аққан өзендi,
сымпылдап ұшқан үйрек-қазды, бұлтылдап шапқан құлын-тайды, сыңқылдап күлген
қыз-келiншектi, қутыңдап жүрген жас ... ... ... ... ... үйлестiре үнемi қозғалыс үстiнде суреттеу арқылы “өлеңге
өзгеше ағындылық (темп) бередi”. ... ... ... ... ... ... болғандықтан түрi менен өлшеу ұйқастарында да аса жанды, қызулы
жүрдектiк ... ... — деп, ... ... ... мен ... ... суретiнiң үйлесiп қабыса кеткенiне айрықша ... Ал, ... ... ... ... ... қыс келiп әлек салды”
деген жолмен “Алты қанат ақ орда үй ... ... ... ... арқылы
бұрын-соңды қазақ поэзиясында болмаған, қысты адам ... шал ... да “ең ... ... ... ... жоқ жемiт құда” — “кәрi
құдаға” теңеп суреттеуiмен “Абай Аяз бабайды орыс әдебиетiнен алып ... ... ... етiп, ... ...... көрiнiстерiн осындай барлық жанды тыныс демiмен айнытпай
суреттеген ... ашып ... өте ... ... ... ... ұлы ... құдiретiне үнемi құлай да бермей, орны келген жерде
орынды сын да айтып отырған. Көбiнше ... ... ... ... ... ... ақ күмiстей кең маңдайлы” деп ... де ... ... ... ... ... ... тұра,
яғни ерекше сұлу қызды келiстi бiткен маңдайынан бастап, көзiн, ... ... ... ... жауырыны, иығына дейiн аса бiр ... ... оған ... ... “қыз көре келген жiгiттiң, келiн айттыра
келген құданың көзқарасымен” қарап, “жанды, тiрi адамды ... ... ... ... ... сияқты”, “нақтылы дәлдiк болғанымен, iшкi сезiм
сыры жоқ” деп, қатал сын айтады. ... ... ... ... сынау”
адамзаттан гөрi жануарға -- жылқыға қонымдырақ шыққан деп, ... ... ... ... қуаттайды.
Мұхтар Әуезов ақынның осы алуандас тақырыпқа жазған ... ... ... ... ... өлеңдерiнiң көркемдiк шеберлiгiн, ... өте ... ... қатар олар да ... ... ... ... ... ... тұрпайылау болмысты
баяндайтын”, “әр алуан әсiрелеу, аса көтере сөйлеулерiн” атап ... ... сол ... тақырыбына жазған “Қызарып, сұрланып” деп келетiн және
“Желсiз ... ... ай” ... де ... ... алғашқысында “ыстық
жалынмен қырланған махаббатты табиғаттың көркем бесiгiне бөлеп ... ... ... пiшiн ... ... жайындағы “ең нәзiк, ең көркем
терең сөздермен” келiстiре суреттелгенiн атап ... ... ... ... ... сөз таба ... тек қана ... қаққан жүрекпен,
қабақпен сыр танытқан жастар” және солар арқылы “бар ... ... ... ... махаббат жырланады” — деп жазған.
“Желсiз түнде”... — қысқа қайырылған, аз жайға көп күйдi сыйғыза алған
“анық ... ... ... ... әсем ... ... тiл — сөз бен
айтылған күй емес, сөз жеткiсiз жүрек тiлi болуға тиiс. Ұлы ... ... ақын сол ... ... ... ... ғана ... жайды қысқа шебер ғана қайырып, кiлт тоқтайды. Оқушы өзi ойланып, ... арғы ... ... өзi ... етiп леп ... де, ... [2,20-т.,174-б.] — деп өлеңнiң пiшiнi мен бiтiмiндегi өзгешелiк пен
жаңалықты ашып бергендей. Жалпы Мұхтар Әуезов Абай ... ... ... жеке ... жаңа ... жаңаша мазмұн-
мағыналарын, философиялық ой-толғамдарын айырып атап отыруды мақсат етедi.
“Мәз болады болысың”, “Болыс болдым ...... ... ... ... ... “роман, повестiң iшiнде берiлетiн ... бар ... ... ... ... деуге болады. Суретшiлдiк,
сыншылдық, мысқылшылдық жағынан да Абай болыстың өз тiлiмен, бiрiншi жақтан
сөйлетiп, психологиялық автопортрет ... ... ... үлгi, өрнек
қалдырған.
Ал, “Өлсем орным қара жер” — деп келетiн өлеңiнде ақын өз ... ... ... ... ой ... ендi өлiм ... ... алғандай,
“өзгеше бiр ойлы мұңнан туған саналы сырдың жыры” екенiн, өлiм жайын ... ... ... ... ... ... ... табады”. Абай өмiрiнiң
соңғы шағының қорытындысы болған сияқты бұл өлеңiнде “әр шумақ, әр жолдың
iшкi мазмұнынан көрiнген ... ... ... ... ...... ... — өсекшi-жұртқа жаяр,
Сырымды тоқтатайын айта бермей —
деген соңғы жолдарында “өзi әдейi ырық берiп ... өлең атты ... ... ... [2,20-т.,176-б.] — деген ... ... ... ... ... ... ... да ашып көрсете кетедi.
М.Әуезов 1954 жылы пiкiрталас ретiнде жазған “Тағы да ... тiлi ... атты ... ... ... ... ... тоқталады. Ақынның көп iзденiстерiнiң ... ... ... де: ... өз ... ... ... жабайы
ұғым сөздерiн сырлап өсiрiп, көрiктеп ... ... деп, “Кiм ... ... ... және ... жайлауынан ел кеткен бе?” деген
өлең жолдарындағы жаңаша оралым, жаңаша қолданыс ... ... ... ... ... ... “Тың туыс, көрiктi келiсiм iздеген, әсем
сонылық тапқан. Күрделi, ылғалды ойды, ... ... ... ... ... ... деп, ақын ... басқа да мысалдар келтiре отырып,
Абайдың поэтикалық тiлiнiң ... ... ... аша түседi.
Оның өлеңдерi мен қара сөздерiнде де қазақ тiлiнiң мол, неше алуан қыры мен
сыры айқындалып, әсемдiк ... мен ... ... ... танытады.
Ал, әсiресе, Пушкин, Лермонтов өлеңдерiн аударуда ... ... ... және ... ... iздейдi де табады” деп, әдеби тiлдiң айдын
аясын кеңейтiп, ... ... ... бар ... ... ... ... өрiс-бағытын да бағдарлап белгiлейдi. “Мақсұтым
тiл ұстартып, өнер шашпақ” деп ... Абай ... ... ... ... ... ... көп жаңалықты әлдеқалай емес,
әдейiлеп iздене отырып қосқан болар” ... ... ... ... ... ... Абайдың ақындық, шеберлiк ерекшелiгiн оның
аудармаларында да айқын ... кең сөз ... Бұл ... ... аталып өткен әдебиетшi ғалымдардың еңбегiнен өзiнiң лайықты орнын
алғандығы мәлiм. Сондықтан да бiз Мұхтар ... Абай ... ... ... өз тақырыбымызға орай қысқаша шолу түрiнде сөз ... ... ... ... бұл өте күрделi, тарихи да танымдық
қадiр-қасиетi әрi тұңғиық терең, әрi ... биiк ... жеке ... ... ... ... ... шәкiрттерi болып
саналатын Мағауия, Ақылбай, Көкбайлардың шығармалары ... ... ... Абай ... әсер-ықпалы, творчестволық әдiс-
тәсiлдерiнiң ерекшелiктерiне байланысты алғаш рет тұжырым, байлаулар жасап,
кейiнгi ... ... ... жол ашып ... ... ... (Ибраїим) Құнанбаев” атты монографиялық зерттеуiнде Ақылбай мен
Мағауия шығармалары туралы жеке ... ... Онда ... және “Зұлыс” поэмаларына талдаулар ... ... ... ... да ... антик дәуiрiнен “Ескендiр”
тақырыбын, араб ... ... ... ... ... ... өрiс ... дәстүрiн” жалғастырып: Қазақтың Каф дегенi
Кавказ серек,
Құдайым сұлу биiк ... ... ... жүз ... ... тау жарған долы Терек” —
деп бастап, әкесiнiң Лермонтовтан жасаған аудармасындағы “Арыстанның
жалындай ... ... ... еске алғандай болады. Поэмада қызық оқиғалы
тартыс түйiндерiн өте шебер қалыптап, адам образын ... ... ... сияқты өте сезiмдi күйлердi аса зорайтып жырлайды. Өлең
тiлiнде, теңеулерiнде “көтере ... ... ... мысалдары көп
кездеседi” — деп, поэманың романтикалық сарында жазылғандығын айта ... ... ... ... бiр ... ... пен ... дәлдiк бар” [2,20-т.,232-б.] — деген қорытынды бағасын бередi.
Мағауияның: ... ... және ... ... ... кең талдаулар жасайды. ... ... бұл ... ... ... сюжеттiк, образдық мәдениет өрнегiмен” және
қазақ поэмасына ... ... ... орыс ... көп ... ... ... Адам бейнесiн жасауда ақын өз сөзiмен ... өз ... ... ... ... тартыстарымен дәлелдi
көркемдiкке сүйенiп, өмiрге жанасымды етiп суреттеу арқылы ... ... ... берген бағыт бойынша iзденген шәкiрт ақын ... ... ... өзi жазбаған анық сюжеттi поэманы ... ... — деп, өте ... ... ... Әуезовтiң 1994 жылы шыққан
“Абайтану дәрiстерi” атты кiтапқа енген “Абай мектебiнiң ... ... ... ... шәкiрттерiнiң дәл осы жөнiндегi табыс нәтижелерiн
айтқанда, олардың бiрде-бiрi Абай жеткен дәрежеге жеткен ...... ... де ашып бiлдiрген.
Осы кiтаптағы “Көкбайдың ақындығы” туралы мақаласында оның “Абай
айналасындағы бар ақынның iшiнде ... ... ... ең ... ... атап көрсетiп, 1924 жылдан бастап Абайдың өмiрбаянын
жазушыларға және барлық толық жинағын құрастыруға “Көкбай барынша зор ... едi” [7] — деп, мол ... ... дәрiптейдi.
Осы орайда Абайдың тiкелей төл шәкiртi болған Шәкерiм Құдайбердiұлы
жайлы ғалымның көзқарас бағасын айта кетудi ... ... ... ... жылы Абай ... ... “Абайдан соңғы ақындар” атты
мақаласында Шәкерiм өлеңдерiнiң ерекшелiктерi туралы қысқа да ... ... ... ... өте әдiл ... ... Кейiнгi еңбектерiнде бұл
мәселе сөз болмайды. Оның басы ашық обьективтi ...... ... атып ... оның ... ... қауесет-
жалаларды үйiп-төгiп, қолдан ... ... етiп ... бүкiл Абай
ұрпақтарын қуғын-сүргiнге ұшыратқаны белгiлi. ... ... ... ... ... ... кездеседi. Кейбiр оқырмандар,
әдебиетшiлер осы кейiпкерлердiң прототипi Шәкерiм деп ... ... ... ... автор көптеген танымал
кiсiлердiң өз есiмiмен атап, түстеп түгендеген. Ал, баз ... атын ... да ... ... ... болған. Бiрақ солардың ешбiрiне ... деп ат ... ... ... Сондықтан да ой-қияламызда он саққа
жүгiртуге ерiк ... ... ... ... да, ... ... да өзiнiң азаматтық, адамшылық ... дақ ... ... ... қала алған деп ойлаймыз.
Мұхтар Әуезов 1918 жылы жазған ... ... ... ... ... ... ... Құдайбердиев, Мағжан Жұмабаев,
Ахмет Мәметов, Бекет ... Омар ... ... олардың кей
өлеңдерiне тоқталып, ақындық ерекшелiктерiне теориялық ... ... ... ... ... ХХ ... бастапқы кезеңiндегi қазақ
әдебиетiнiң көрнектi өкiлдерi болып саналатын бұл ақындар өлеңдерiнiң мән-
мағынасына, өрнек ... ... үш ... ... ... бөлiп саралаған.
Кейiн 1923 жылы “Ақ жол” ... ... №270 ... ... елу ... тойы /юбилейi/'' деген мақаласында Ахмет
Байтұрсыновтың өмiр ... ... ... ... ... ... сөз ... Сол кезеңдегi халықтың ой-санасының оянып,
жетiлуiне, жастарының оқу-бiлiм бұлағынан сусындауына “Қазақ” газетi ... ... ... орасан мол әсер-ықпалын айта келiп, автор: “Ақаң
ашқан қазақ мектебi, Ақаң ... ана тiлi, Ақаң ... ... ұран — ... мысал”, “Маса”, “Қазақ” газетiнiң 1916 жылдағы қан
жылаған ... ... ... ... өнер-бiлiм, саясат жолындағы
қажымаған қайраты — бiз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын iстер ... ... келе ... қазақ әдебиетi Ақаңды өзiнiң басшысы деп санайды” — ... әрлi де ... ... ойын ... ... ... жоғарыда аталып өткен, 1928 жылғы “Өз жайымнан
мағлұмат'' атты ... ... ... анкета түрiнде қойған
сұрақтарына орай жауап сияқты етiп жазған екен. Онда қазақ жазушыларынан,
алдымен, Абайды ... ... ... ... де: ... соң ... ... жарқыраған әшекейiн сүйемiн. Қазақ ақындығының қара
қордалы ауылында туып, Европадағы мәдениет пен ... ... ... ... ... Арқа ... ... сезгендей боламын. Мағжан —
культурасы зор ақын. Сыртқы кестенiң келiсiмi мен ... ... бiр ... ... асқандай. Сезiмi жетiлмеген қазақ қауымынан
ертерек шыққандай. Бiрақ түбiнде әдебиет таратушылар ... пен ... ... керегiн терген ақын болмайды, заманынан баса ... ... — ақын ... ... -- ... үшiн деген таңба айқын
болмай, ... ... ... жол жоқ. ... ... ... бар
жазушысының iшiнен келешекке бой ұрып, артқы күнге анық қалуға жарайтын сөз
— Мағжанның сөзi. Одан ... ... ... өте ... ... [6,9-б.] — деп, Мағжан Жұмабаевтың ақындық ерекшелiгi жайлы
iлгергi айтқан ой-пiкiрiн жалғастырып, ... ... ... ... ... ... жазған: “Қазақ әдебиетiнiң тарихын жасау
мәселелерi”, “Традиции ... ... и ... ... “Из историй казахской литературы”, “Әдеби мұраға арналған
конференциядағы қорытынды сөз”, т.б. ... ... ... сай ... ... ... толғақты мәселелерi мен ХIХ ... ХХ ... бас ... ... ... өкiлдерiнiң творчестволық
ерекшелiктерiн қысқа жинақты ... ... ашып ... Бұл ... Әуезов жайлы жазылған ... ... ... ... аталып, айтылып жүр.
Пайдаланған әдебиеттер:
1. ‘’Шолпан’’ журналы, 1922-23, N 2, 119-б.
2. М. Әуезов, 20 т. шығ. жин., 15 -т., А., 1984, ... М. ... ... тарихы, А., 1991, 12-б.
4. Қазақ әдебиетiнiң тарихы, 1-т., 1-к., А., 1960, ... ... ... ... ... А., 1979, ... ... үйi'' FМО архивi, N 382, 8-б.
7. М. Әуезов. ... ... А., 1994, 13-б.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 17 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қайым Мұхамедхановтың қазақ әдебиетінде алатын орны15 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
М. Әуезовтың халықтық әдеби мұраларды зерттеуі51 бет
М.Мырзахметұлының абайтану ғылымдағы үлкен арнаны ашуы. «М.Әуезов және Абайдың әдеби ортасы» деген тақырыпты зерттеу нысанына алуы13 бет
М.Әуезов – әлем әдебиеті мойындаған тұлға28 бет
М.Әуезов- қазақ әдебиетінің классигі18 бет
М.әуезовтың халықтық әдеби мұраларды зерттеуі42 бет
Мұхтар Әуезов қазақ әдебиетінің негізін салушы4 бет
Мұхтар Әуезовтің қазақ әдебиеттанудағы өзекті мәселелерге сіңірген еңбегі16 бет
Мұхтар Әуезовтің қазақ әдебиеттануына байланысты жазған ғылыми еңбектері14 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь