Ауа-райы: болжам мен болмыс

І. КІРІСПЕ
1.1. Ауа.райы: болжам мен болмыс

ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Қазақ елі . ауа райын болжаудың халықтық болжамдары
2.2. Ауа райын табиғат көріністері мен құбылыстары арқылы болжау
2.2. Ауа райы құбылыстарының қазіргі заманғы болжамдары

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Ауа райын болжау – ауа райын алдын ала ғыл. негізде анықтау. Алдымен синоптик. процестер (ауа массалары, антициклон, атмосф. шебі, т.б.) анықталады, соның негізінде атмосф. құбылыстар (жауын-шашын, тұман, боран, т.б.) болжанады. Уақыт ұзақтығына байланысты Ауа райын болжау өте қысқа, қысқа (1 – 2 тәулікке), орта (3 – 10 тәулікке), ұзақ (бірнеше айға дейін) және өте ұзақ (бір жылдан астам) мерзімдік болып бөлінеді. Синоптик. және аэрол. ст-лардан келетін мәліметтердің өңделуі нәтижесінде циклондар мен антициклондардың, т.б. синоптик. нысандардың қозғалысы бақыланады. Ауа райын болжау үшін қысым және топография карталары, ғарыштық түсірімдер, т.б. мәліметтер қолданылады. Синоптик. жағдайларды болжау бірнеше кезеңнен тұрады: 1) циклондар мен антициклондардың пайда болуын, дамуын және қозғалысын болжау;
2) атмосф. шептердің қозғалысын және өзгеруін болжау;
3) атмосферадағы ағындардың бағытын болжау.
Қазақтардың ауа-райына байланысты болжамдары ерте заманнан бері табиғатқа етене жақын өскен, табиғаттағы болып жататын құбылыстарға назар аударып, тіршілік тірегі болған дәстүрлі шаруашылығын соған сәйкестендіріп жүргізген. Қазақ халқы ауа-райын алдын-ала болжауға адамнан бастап, жан- жануар, аң-құс, балық әртүрлі жәндіктердің қылықтары, сол сияқты табиғаттағы ағаш, өсімдіктер, табиғи құбылыстар және т.б. арқылы бақылаған. Қазақ халқында ерте кезден ауа-райын алдын ала бақылап, мал-жанын түрлі апаттарға бермейтін астроном – есепшілер де өте көп болған. Осындай есепшілерді әр ауыл, әр тайпа адамдары жиі іздеп барып, одан сол жылғы табиғатта қандай өзгерістер болатынын және жауын-шашының, ыстық-суықтың қай деңгейде болатындығын сұрап біліп, соған сәйкес мал-жандардың жағдайларын ерте бастан жасап, түрлі апаттардан сақтанып отырған. Қазақ ауа-райын болжаушылары ауа-райын бақылап, күн есептеудің дәстүрлі әдістерін құпия ұстап, оны атадан балаға мұра етіп қалдырған.
1.Унифицированные методы мониторинга фонового загрязнения природной среды. Под.ред.Ф.Я.Яровицкого. М:Гидрометеоиздат, 1989.
2. Алексеенко В.А., Алексеенко Л.П. Биосфера и жизнедеятельность. М: Логос, 2002.
3. Ковда В.А., Керженцев А.С. Экологический мониторинг: концепция, принципы организаций 1983 г.
4. Соколов В.Е., Базилевич Н.И. Теоретические основы и опыт экологического мониторинга.:М.Наука, 1983
5. Ахметов Е., Кунаев М. Геоақпараттық жүйе негіздері: оқу құралы.- Алматы: Арыс, 2008.- 208б.- 1 ч.з., 9 зем.
6. Трифонова Т.А., Мищенко Н.В., Краснощеков А.Н. Геоинформационные системы и дистанционное зондирование в экологических исследованиях. М.:Академический проект, 2005
7. Байдельдинов Д.Л. Экологическое законодательство РК (проблемы совершенствования, перспективы развития). Алматы
8.Астапенко П. Д. Ауа райы туралы әңгіме. А. 1983.
9. Ауа райының құбылуы. А. 1984.
10. Бірмағамбетов Ә., Мамырова Қ.
11. Географиялық сөздік. А 1992.
        
        МАЗМҰНЫ
І. КІРІСПЕ
1.1. Ауа-райы: болжам мен болмыс
ІІ. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
1 Қазақ елі - ауа райын ... ... ... ...  мен ...   ... Ауа райы құбылыстарының қазіргі заманғы болжамдары
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Ауа райын болжау – ауа райын алдын ала ғыл. негізде ... ... ... ... атмосф. шебі, т.б.)
анықталады, соның негізінде атмосф. құбылыстар ... ... ... ... байланысты Ауа райын болжау өте қысқа,
қысқа (1 – 2 тәулікке), орта (3 – 10 тәулікке), ұзақ ... айға ... өте ұзақ (бір ... ... ... болып бөлінеді. Синоптик. және
аэрол. ст-лардан ... ... ... ... т.б. ... ... қозғалысы бақыланады. Ауа
райын болжау үшін қысым және топография ... ... ... ... ... ... жағдайларды болжау бірнеше кезеңнен
тұрады: 1) циклондар мен антициклондардың ... ... ... ... болжау;
2) атмосф. шептердің қозғалысын және өзгеруін болжау;
3) атмосферадағы ағындардың бағытын болжау. 
Қазақтардың ауа-райына ... ... ерте ... ... ... ... ... табиғаттағы болып жататын құбылыстарға назар
аударып, тіршілік тірегі болған дәстүрлі шаруашылығын соған сәйкестендіріп
жүргізген. Қазақ халқы ауа-райын ... ... ... ... ... ... балық әртүрлі жәндіктердің қылықтары, сол сияқты
табиғаттағы ағаш, өсімдіктер, ... ... және т.б. ... ... ... ерте ... ауа-райын алдын ала бақылап, мал-жанын түрлі
апаттарға бермейтін астроном – ... де өте көп ... ... әр ауыл, әр тайпа адамдары жиі іздеп барып, одан сол ... ... ... ... және ... ыстық-суықтың қай
деңгейде болатындығын сұрап біліп, соған ... ... ... ... ... түрлі апаттардан сақтанып отырған. Қазақ ауа-райын
болжаушылары ауа-райын бақылап, күн ... ... ... ... оны атадан балаға мұра етіп ... ... де олар ... мен ... ... бақылап, естелікке алып отыруымен бірге,
өз кезегінде ман-жанға қолайлы жаңа өріс, ел-жұртқа жайлы ... ... да ... рөл ... ... Жыл ... ... күнтізбе бойынша
көктем, жаз, күз, қыс деп төрт мезгілге бөлінеді. Бұл қазіргі ... ... Ерте ... ... ... жыл мезгілін, яғни
жыл он екі айды ... ... ... әр ... ... ... ... өзгеше болатын. Жылтоқсан (көктем), Жазтоқсан ... ... ... (қыс). Жылтоқсан деп ... жыл ... ... ... ... ... ... ай), жазда – жайлауда (екі
айдам астам), күзде – күзеуде немесе күзекте (бірер ай), қыста – ... ... ... ... ... ... ... қарапайым әдіс, тәсілдерін білген. Ауа — райын болжай алатын ... ... қой ... ... ... ... ... өзгерісін
сезу қасиеттерін терең анықтай алған қазақтың өмірлік тәжірибесінен, таным-
түсінігінен туындап отыр. Қойдың мінез-құлқын мен әрекетіне ... ... ... ... ... қарағанда, өзге түліктерден бұрын
қой қазақ жерінің климатын тез сезетін, қазақтың жері мен табиғатына әбден
бейімделген түлік ... ... ... ... ... бәрі бағытта
күйсеп жатса, келер күні сол жақтан боран тұрады. Жылқы – бір жылдық, қой ... ... сиыр 2-3 ... ... ... ... ... Жыл басы
саналған, күн мен түннің теңелген күні, яғни 22-Наурыз ... ... ... мен ... дәл ... ... Ұлыстың ұлы күні
есепшілер таңертең Күннің шығыс көкжиектен қандай ... ... ала ... ... тәжірибеге сүйеніп, Күннің түрліше аталуына
көңіл бөлген:
— егер бұл күні таңеретең Күннің түсі күңгірт тартып, ... ... ол жылы ... мол ... жер көгі құлпырып өсетін көрінеді;
— егер бұл күні таңертең Күн ... ... ... лебі ... ... шақырайып туса, ол жылы құрғақшылық болуы мүмкін. ... ... ... ... ... ... ... далада өрт қаупі пайда
болады;
— егер бұл күні ... Күн ... ... ... төге ... атса – ол жылы ... жайлы, молшылық жылы болады. Есепшілер бұл
Күн ... он бір, он төрт ... бір рет ... ... ... бақылап білген. Әдетте, ауа-райын бақылаушылар жаз
есебін күн мен түннің теңелген ... ... Онда ел ... ... төрт түлік малдың қимыл-қылығын ерекше қадағалайды. Ұлыстың ... ... да жаңа ... ... ... Жаңа ... ... қарсаңындағы
немесе күн мен түн ... ... төрт ... ... ... қарап есепшілер сол жылдың қандай болмағын бақылап отырған.
Мысалы, егер сол күні кеште ... ... қой ... ... ... ... ерте ... деп жорамалдайды. Ал сол түні түйе түлігі ернін
жиі жыбырлатып, ... ... ... да ... ерте келеді екен деп
есептеген. Сондай-ақ ол күні қойдың өз қорасына алшаңдай басып ... ... ерте ... ... ... құмалағы қар ішінде бармақ бойы
батып кетсе, көктем ерте туып, жер тез ... ... ... ... ... ... қалса, көктем 40 күн кеш туады. Яғни, ... ... ... ... ... деп ... ... байланысты қазақта
айтылатын мынындай сөз бар: «Ұлыс күні құмалақ қарға бармақ бойы ... ... ... арбамен шық. Құмалақ қар бетінде қыдырып жатса, қырық
күндік жерге шанамен шық».
Егер құмалақ қарға өз ... ... ... ... сол жылы ... мол болып, жер көгі желініп біткенімен, тез бой ... ... ... ... қара ... ... сақталады. Қыстың соңғы кездері жылқы
ықылықтап, жабағылар ішін тартса, көп ... қар суын ... ... ... ... Ал, ... қорадағы қойлар жайылымнан ... соң ... ... онда ол жылы ... ... Егер ... болжаушылар
сол арқылы жазда шөптің қалай шығатынын білмек болса, онда шолпан жұлдыздың
тууына қарайды. Жаңа тоғыстың ... ... ... ... ... жаз
жаңбырлы болады. Бұл – құт белгісі. Ол жылы шөп шүйгін ... төрт ... ... және сол жылғы қыстан мал басы аман шығады деп күтіледі. Егер
жаңа тоғыста көлшіктегі құрбақаның ... ... ... алдағы күндер
тез жылынып, ауа-райы малға да, жанға да жайлы болады. Жаңа ... ... ... ... биік тұрса, онда жаз айлары жаңбырлы болып,
шөп шүйгін болады. Сондай-ақ, бұл күні ... ... ... ... ... ол да ... ... жайлы болатындығының белгісі. «Қой үстіне
бозторғай жұмытқалаған кез» деп осындай ... ... ... ерекше
жарқырап туса, онда жазда шөп мол шығады. Ал ... ... ... ... ... деп тұжырымдаған. Бұдан басқа бұлақ- бастау көзі, өзен-
көл деңгейі және жер асты ... ... ... та жаздың қандай
болатындығын болжаған. Торғайлар суға шомылса, сиырлар ... ... күн ... деп жорамалдайды.
Қой жүні қобырап, дымқыл тартып тұрса, ... ... ... ... бұлттанып іле-шала жауын-шашын келеді. Қозы-лақ секендеп
ойнақшыса, жауын жауады. Егер қойлар ... ... ... ... ... ... көзі шығады. Бақа, балықтардың мінезі де ауа-райы
туралы сөйлеп береді. Саз, балшық, ... ... ... ұзақ ... ертеңгі ауа-райы жақсы болады. Олар судан алыстап бақылдаса, ауа-
райының ... ... Егер ... ... ... ... ғана ... бақылдаса, ауа-райынының бұзылатын білдірген. Бақалар
бақылдап шуласа, ауа-райының жақсаруының ишарасы. ... су ... ... ... ... – жауынның белгісі. Тауық жерге аунап қанатын қағып
тазалана бастаса, жаңбыр жауады. Жаңбыр сіркіреп ... ... ... ... ... онда ақ ... болады, яғни ұзаққа созылады. Қыста қаздар
қаңқылдаса, жылы болады, аяқтарын бауырына тығып жатып алса күн ... ... ... Далада көкектің «қу-қу» даусын жиі естісеңіз алдағы
күндер ашық болады. ... ... ... ... ұшып ... күн ашық
болады. Егер жиекте жүрсе, күннің бұзылатындығың белгісі. Қазақ ... ... ... ... де ... ... ... білген. Қатты жел дауыл алдында құмырсқалар әбігерленіп,
мазасыздана бастайды. Көктемде қар ... ... ... ... жағынан бастап ерісе, жаз жылы, ұзақ, жайдарлы болады, ал алдымен
ерісе, салқын жаздың келгенін ... ... Егер ... ... ... жазда шөптің қалай шығатынын білмек болса, онда ... ... ... ... ... ерекше жарқырап туса, онда жазда
шөп мол ... Ал ... ... ... шөп мандымды шықпайды деп
тұжырымдайды. ... ... ... көзі, өзен-көл деңгейі және жер асты
суларының азайып-көбеюіне қарап та жаздың қандай болатындығына кесім жасап
отырады. ... суға ... ... ... ... ... күн жауады
деп жорамалдайды. Сиыр танауын тартып, мүйізін шайқаса, дауыл немесе боран
болады. ... ... ... арқылы да ауа-райының өзгерісін алдын-ала
болажаған. Торғайлар топтаса ұшып, қайта-қайта ұшып-қонып, денелерін ... ... ... ... көп жауынның, көктемде, қыста ауа-райының
бұзылуының белгісі болады. Жауын- жауып ... ... ... ... ... күн ашылады, жауын тоқтайды. Торғайлар топтанып ... неше ... ... ... күз ұзаққа созылады. Ашық күндері
ормандағы ақ тиін ұясынан шықпай қойса, күн райы ... Киік топ- ... ... жаққа бет алса, онда ауа-райы қатты бұзылып, суық болады деген
сөз. Сиыр танауын ... ... ... ... ... ... ... дінді қазақтар айды киелі деп табынатын да ... ... ... халық ауа-райын алдын-ала болжаған. Ай шалқасынан туса, онда ... күн ... суық ... яғни ... ауа-райы қолайсыз болады,
ал ай енкіш, еңкейіп туса, онда сол айда күн ... ... ... ... Ай
туғанда бұрынғысынан үлкендеу көрінсе, сәулесі қызғылт болса, ... ... ... ЕЛІ - АУА РАЙЫН БОЛЖАУДЫҢ ХАЛЫҚТЫҚ БОЛЖАМДАРЫ
Адамзаттың тіршілігі өмір сүрген ортаға, табиғат ... ... ... ... ... мен ... тығыз байланысты. Ертеде, ғылым мен техника дамымаған заманда,
Құдайдан өзге сенері жоқ ... ... ... мен ... ... ... ... сәйкестіре қалыптастырып жүргізу
мақсатында көп ... ... ... ... Шаруа адамына егін егіп,
өнімін молайту және төкпей-шашпай мезгілінде жинап алу, малды ... ... ... ... ... ... ... тағы басқа да
тіршілік проблемалары жергілікті жердегі ауа райы құбылыстарын ... ... ... етті. Ол үшін, бір жағынан, ауы райының ... не ... ... ізділікте жүретіні зерттелсе, екінші жағынан,
ондай ... ... ... үй және түз хайуандары, жәндік-мақұлықтар
қандай әрекет — құлық танытатынын байқау ... еді. ... бойы ... жүргізілген оңды, кейде сәтсіз бақылау, ... ауа ... ... ... ... ... ... берді.
Ауа райын алдын ала болжаудың тәжірибеде ақталған халықтық нұсқалары
баршылық. Олар әлі күнге ... өз ... ... жоқ. ... ... ... ... болуы мүмкін. Өйткені, соңғы жылдары республиканың ... ... ... өзгерді. Әуе кеңістігі ластанды, ... ... жер асты ... кермектенуде. Ондаған өсімдік тұқымын
жойды. Топырақ эрозиясы біраз жер ... ... ... бәрі қай ... да, ауа райының қалыптасқан табиғи ... ... ... ... талай жылғы өмір дәлелдеген халықтық тәжірибе нұсқалары
негізін сақтап қала ... - ... ... ауа ... ... мен табиғат құбылыстарының
бейнелену дәрежесі
Қазақтарда жануарлар қылықтарына бақылау негізіндегі көптеген болжамдар
бар. олар ... ... ұй ... жылқы, қой, ешкі, сиыр,
түйе.
Қазақ халқы жылқы малын сергек мал дейді. ... ... ... ... алдын - алып бөлжәйді. жылқылар топтасып, жүйткіп, ... ... ... күн ... ... ... ... жауын қарлы
борасын болады деп біледі. жылқылардың жұны ұрпиып, жәйылуға зауқы ... онда ... ... күн ... ауа райы ... ат ... - ... жазда жел күшейіп жауын жауардың, ал қыста қар жауып, қарлы
борасын болады. жылқы ыққа ... жел, ... ... ... ызғар
суық жел болады. айғыр ұйырын, мойынын жерге сала, жиса ауа райы кешікпей
бұзылады. жылқы малы ... ... ... қай ... қарап жәйіла
берсе, жәйлі жылы күндер болады, ал желге қарсы жәйілса, жәйсіз ... ... бие ... суалса, кешікпей жауын жауатын болады. соғымға
сойылған жылқынын бауыр жұны (қылшығы) ұзын болса, алдағы ... қар ... ... жұны ... үрписе, жазда жауын жауып, қыста күн суытады.
егер ... ... ... онда ... ... қар суын ... ... ... ... ыққа ... ... қыс қатты болады. жылқы
ышыр тартса, ауа райы бұзылады. жылқы оқыранып, жусаса, боран ... ... ... ... ... күн жылынып, қар суын ішеді.
Қазақтар қойдың қылығы ... ауа ... ... ала бөлжәйді. қой
тінішсіздәніп, көңді тарпып, қызып мәзәсіздәнсә қар жауып, борасын ... ... ... ... тәңертең ерте қойдың жағдайын
байқағанда олар желге қарсы ... ... ауа райы ... болатынының
белгісі. қой көп түшкіріп, пысқырса, аспанға бұлт ... ... ... ... ... қой ... ... сілкінсе жауын жауғанын
қойып, күн ашылады. ... жұны ... ... жас болса, жауын
жауардың белгісі. қыстың басында қой қорадан озы шығып жатса сол ... ... ... ... қой ... жиыла бастаса. кешікпей күн шіліңгір
ыстық болады. қыста, көктемде қой кез - ... ... ... ... ... күндер жәйлі болатынның белгісі, ал желге қарсы жәйілса, күн суытудың
ишарасы. қыста сойылатын қойлардың ... жұны ұзын ... ... ... ... қар көп болады. егер қойлар өрістен қайтқанда ... бір - бір ... ... ... сол жылы жұт келеді деп көреді халық. қойлар тысын
қайраса, кешікпей күн борандатады, ал қой ... ... ... қасыса
қыста қар қалың жауатынның ишарасы болмақ. өріске өрер қой ... ... ... ... ... олар ... еркін кіретін болса, жыл жақсы
болуының сыңайы болмақ деп көреді қойшылар. қотандағы қой бір ... ... ... ту ... ... соғады. күзде қозылар енелерінен
қалғыштап, отардан жиы болынып қала беретін болса, қыс ... ... ... ... ... ... ... шыққыштап жәйілса, қыс аса жәйлі болмақ.
күзде, қыста өріске шығардың алдында қойлар секіріп ойнақтап бірін - ... ... жиы ... ... қатты суытудың хабары. ал мұндай
қылық жылы ... ... ... онда ауа райы бұзылады. қой өрісте
тоқтамай тұрақсыздана жүгірсе ... ... ... ... қазып
тебіндесе, кешікпей боран, мүмкін ... ... ... ... ... қойлар жиектеп шашырай жатса, қыс жәйлі жұмсақ болады. қозы, лақ
секеңдеп, ойнақтаса, жауын жауады. егер қойлар ... ... ... ... ... ... көзі шығады.
Қазақ халқы ешкі малын ауа райына төзімсіз мал, сондықтан олар ... ... ала ... ... ... ... деп есептейді. егер
ешкілер тасқа, биік жерге ... ... ... тас, ұй, қораға үйген
тезек, жүк ықтасынына тығылып тұрса, онда кешікпей жауын - ... ... ... суық жел ... ... болады. кешке өрістен қайтқан
ешкілер ауылға қарай асыға жүгірсе, қораға асықса, түнде күн ... ... ... қорадағы ешкілер тінішсіздәнсә ауа райы қолайсыз болудың
белгісі. тәңертең ешкілерге назар салғанда, олар ... ... ... сол күні ... жылы ... ... «шыбжыңдап», салқын, тығылатын
жер іздеп жүгірсе, күн шыбынды, мұнартқан болады. бұл күн ысудың да ... ешкі ... ... ... ... күн ... ... ешкі малы
«түшкіріп, пысқырып» мәзәсіздәнсә, онда ... ... ... ... ешкі
қорадан тыс, дөңес жерге жатса, қыс жақсы болады. ешкі малы ... ... ... күн суытудың сыңайы болмақ. ешкілер кенет суалып кетсе, жауынды
күндер болады. ешкі малдары кез - келген ... ... ... ... ... ал ... ... жәйілса күн ызғарлатады. ешкі, серке, текелер көң
тарпып, тінішсіздәнсә, қар жауып, қарлы борасын соғатын сыңайы болмақ.
Қазақ ... сиыр ... ... ... сол ... ауа ... алдын ала болжап айтатын болған. ... ерте сиыр ... олар ... ... қарап, бейғам күйсеп жатса, сол күні күн
жылы, желсіз, жәуінсіз, қарсыз болады. егер күн бұзылатын ... сиыр ... ала ... уақыты болсада өрістен ауылға ерте ... сиыр ... ... тінішсіздәніп жан - жағына қарап, ... ... ... ... борасын соғып, қар жауып, күн ... ... ... ... ... мөңіресе, жауын жауардың ишарасы болмақ. жауын
жауып жатқанда бұқа мөңіреп, өкіре жүрсе, аспан ашылудың ... ... ... ... ... ауа райы ... ... сиыр желге
қарап жәйілса, күн суытудың белгісі. ал ... ... қай ... ... да күн жылы ... ... ... болмақ. сиыр кенеттен суалса,
онда кешікпей ылғал жауын ... ... жұны ... бұрсиып, ұй
маңайында айнала берсе ауа райы ... ... ... болып, күн суытудың
сыңай болмақ.
Қазақ халқы түйе малының қылығы арқылы ауа райын болжап ... ... ... ... ... артық сезімтәл деп біледі. түйелер ауа ... екі - ұш күн ... ... ... жел ... ... ... боран,
дауыл соғатын болса, түйе күлде, бұта, ши түбінде төмен қарап шөгіп жатады.
түйе ертеңгісі, жәйылымға жәйбарақат озы шықса, күн ... ... ... ... ... ... бота, атандар тайраңдаса күн ... ... ... ... ... - алсын таяп келсе, қар, жауын жауып,
дауыл бұрқасын соғатынның ... ... топ түйе ыққа ... күн ... белгісі. түйе тобы қыста, көктемде кез - келген жаққа, басы
ауған тұсқа жәйіла ... ... ... күн ... ауа райы ... ... ... қарсы жәйіла бастаса, күн бұзылып суытады. түйе ... ... ... ... егер қыс ... түйе малы ... жібірләтсә кешікпей
су ішеді немесе қар жауып қар суын ішеді, қар асайды деп ... ... ... ... ... да көрсетеді. ауа райын болжаушы
есепшілер күн мен тұнның теңелу тоғысын мизамнан бастап есептейді. ... ... ... ... түйе малы басын құбылаға қаратып, торт аяғын
торт жаққа керіп, талтая керіліп, ... ... сол ... қыс жәйсіз
болады деп көріледі.
Табиғат құбылыстарының бейнелену дәрежесі. табиғат жұмыр жер бетіндегі
барша тіршілік атаулының алтын ... ... ... ... адам ... ұшын
ең қасиетты де қастерлы ... адам ... ... ... ... тану ... ... да, озын жалпы жаратылыстың бір
өкілі ретінде сезіне былды. ... ... ... ... отыруын
мұқият бақылау қазақ халқының шаруашылық омыры ұшын орасан зор тіршілік
тұрмыстық ... ... ... жыл ... мен ар жыл мезгілдеріндегі
табиғат құбылыстарын көбінесе аспан денелерімен жан-жануарлар ... ... ... - ... ... деп халқымыз табиғаттың сан алуан
құбылыстарымен жабайы жан-жануарлар арасындағы ... ... ... ... ... ... тұжырым қорытындылар жасайды. ары оған
ерекше ман ... оны ... деп ... әрбір амалды жануарлар тіршілігіндегі
байқалатын озгерыстермен байланыстырып отырған. осындай ой пікірлердің
көпшілігі иекологиялық ... де ... ... ... ... ... ... да халықтың қағидалары көптеп
кездеседі. «бекірінің басы тасқа ... ... ... ... ... ... ... қарай өрлеп, өрістейтіндігін аңғартады. күз мезгілінде
су біршәмә тартылған кезде ... ... ... ... жағалауына топ-
төбімен жиналып, тұс мезгілінде бастарын су ... ... ... ... ... ... бірінің соңынан бірі тызылып тұрады. оны
халық «бекіре ойнағы» деп атайды.
Қазақ халқында «тасбақа дауылы» деген ұғым бар. ... ... ... деп оның киесінен қорыққан. тасбақа ... бірі - қысы ... ... ... ... ... ... айында
тасбақа ұйқысынан оянып, ынын тастап жер бетіне шығады. дал осы ... ... ... ... жел соғады. мұны халық «тасбақа ... деп ... ... ... тасбақа әлсіз болғандықтан сауытының үстінде қалған
топырақ қалдығын осы кезде соққан жел үрлеп түсіреді деп ұққан. бұл ... ... ... ... ауа ... ... мен тұспа тұс
келеді.
Каспии теңізінде кездесетін бірден бір ... ... ... ... оның ... ... ... бірі мұз қатқанда мұз үстіне
шығып күшіктеуі халық назарын аударған. «итбалықтың ... ... ... ... ... деген амал кезінде, яғни ақпан айында бір жетідей
боран соғып, күн қатты суытады. осы кезде жаңа туған ... ... ... ... оның ... ... жағдай жасайды.
Халық арасында айтылатын амалдың бірі «боры сырғақ». бұл ақпан айының
15-17 күндері сәйкес келеді. ол ... күн ... ... ... ... жауады да арты сырғақты қарға айналады. бұл кезде ... ... ... ... ... табиғат құбылысын халқымыз «боры
сырғақ» деп атайды.Құстар ... де ... ... бар. ... ... ұғым жыл құстарының көктемде келуіне және ... ... ... ... ... «құс ... ... айының 26-28 -іне сәйкес
келеді. ең алғаш ... ... ... бірі ... бұл ... ... ... ызғарынан күн суынып, жапалақтап қар жауады.
мұны сол жылғы соңғы қар деп ... құс ... ... ұғымы жыл
құстарының келіп қайтуына байланысты қалыптасқан.«Қызыл ... ... ... ... ... он ... келетін ауа райының өзгерісіне
байланысты айтылады. бұл күндері жұмыртқа ... ... ... ... ... осы кездері 1-2 күнге созылған суық болады. ... ... ... ... деп ... ... ... ауа - райы құбылыстарын болжау
ҚОЙ
—     күзде, қыста өріске шығар алдында ойнақшып секіріп, бірін-бірі ... аяз ... ... ... жылы ... байқалса, ауа райы
бұзылар;
—      қысты күні қорадан ерте өргізерде ... ... ... ... ауа райы ... қысқы жайылымда үйіріліп топтасса немессе сапырылысып ... ... ... ... ... ... тұяғымен тепкілесе, тістерін
жиі-жиі қайраса, кешікпей боран соғады;
—     қыс ... қора ... ... ... ... қыс ... ... тұяғымен төсін жиі қасыса, сойғанда қарын түгі қалың болса, қыста қар
қалың болар;
—     қыста қораға ... ... ... ... ... қарсы қарап
күйсеп жатса, ауа райы тұрақтанып, жақсарады;
—     күзде тау ... отар ... өрді ... ... ... қалғыштап, отардан бөліне берсе, күздің соңы, қыстың басында
сақа қойлар аузына бір-бір тал шөп ... ... ... қыс ... ... қозылар қоралы қойдың алдын орап жайылса — қыс қолайлы;
—    жүні қобырап, дымқыл тартса, жиі-жиі ... лақ, ... ... сақа қойлар құлағын қаққыласа, жаңбыр жауар;
—     сілкініп сүйкеніссе, маңырап шуласа, жауын басылып, күн көзі
ашылар.
ЖЫЛҚЫ, ... ... ... ... күні түйе бір ... ... жайсыз жатса — келер қыс
қатты; басып құбылаға ... төрт ... ... ...... ... түйе ернін жиі жыбырлатып, жылқы оқыранып, құр жұтынса, ... ... ... жиі ... ауа райы ... суатқа айдаған Қара мал пысқырынып тебінсе, жанбыр жауады;
—     сиыр танауын ... ... ... ... мазаланса, дауыл не
боран соғады.
ЖАЛПЫ ҚҰСТАР
—     көңілдене сайраса — келер күн ашық;
—     ... ... күн ... жыл ... ... ...... қыс қатты;
—     жыл құстары топ-тобымен бір мезгілде оралса, көктем тез кіреді;
—     жер ... ... ауа райы ... күзде ұясын күн түсетін жаққа салса - қыс суық, көлеңке бетке салса,
жылы болмақ;
—     қыста үй төңіректей жиналып ... ... ... күн суытады.
ЖАҢБЫР ЖАУАДЫ
—    темендеп ұшса, топтанса, ұяларына қонып ықтаса, өзендегі, арықтағы
суға түссе, үрейленіп шуласа, жем ... ерте ... ... тез тыйса, найзағай ойнайды.
ҚАЗ БЕН ҮЙРЕК
—      үстеріне қар шашып ... - ... ... не ... көрінеді;
—      қыстап қалса — қыс; қолайлы, көктем ерте кірмек;
—      қаз бір аяғын кетеріп ұзақ тұрса не ... жиі ... ... ... қаз ... ... жөндемей жұмыртқаласа — жаз құрғақ, жөндеп
биіктетсе — жаз жаңбырлы;
—    қаз бен үйрек суға шомылып қиқулап, ... ... ... райы ... ... ұясын су жағасына таяу салса — жаз қуаң, судан қашық ... ... ... ... қаз ... күн жылынады;
—    аязды күні үйрек қанатымен жиі желпіпсе, аяз сынады,
ҚАРЛЫҒАШ
—     келгенде терек бұтақтары жапырақ жаяды;
—    ... ... ... ... ... дауыл соғады;
—     жер бауырлай ұшса, жаңбыр жауады не жел тұрады;
—     биіктей ұшса, ауа райы жақсарады, ... ... ... ... жақтаң оралуы — күннің жылынғаны;
—     тырауласа, қиқулап ... әрі ... ... ... ... ... шығармай тым жоғары ұшса немесе билесе, күн жылынады;
—    үнемі ... ұшып ... ауа райы ... ... беттей ұшса, жылылықты кұт, кері бағытта ұшса, кұн салқындайды;
—    жылы жаққа қайтқаннан ... үш апта ... ... аяз тұрады;
—     қазан айының басында көрінбесе, қыс бір ай кеш түседі. 
ШАҒАЛА
—    төмен ... ... ... су ... ұзақ, көбіне қалқып ұшса, ауа райы тынышталады;
—    жағалауда қалықтап, жартастар ... құм, ... ... жерлерде
қиқулап ұшса, теңіз дауылы көтеріледі.
БАЛШЫҚШЫ
—    балшықтан шығып, далада ұшып жүруі — ауа ... ... ... түн бойы ... сайраса, бұзылған ауа райы жайлы қалпына түседі, ауа
райы бұзылар болса, үнсіз қалады.
ҚЫЗҒЫШҚҰС
—     ... ән ...... күн ... ... ерте ... су ... тұман жауын, шық мол түседі;
—     ку-кулеген дауысы жиі естілсе — алдағы күн ашық.
КЕПТЕР
—    гүрілдеп шуласа — ... ... дем алып ... бір ... ... ... күн ... пана іздеп, жасырына бастаса, ауа райы бұзылады.
ҚАРАТОРҒАЙ
—     көрінгені — ... ... ... ерте ... — көктем шуақты;
—    кеш қайтуы — қоңыр күздің қолайлылығы және келер қыстың жұмсақтығы;
—    жүнін үрпитіп мазасызданса, ауа райы ... бір ... ... ... топтанып ұшып қоныс аударса, кешікпей жел
тұрады, топтанып шырылдаса, күн көзі ашылады;
—    ... ұшып ... неше ... ... ... күз ... созылады.
БОЗ ТОРҒАЙ
—    келгені — орман алаңының қардан ашылғаны;
—     ұя салғаны — ... ... ұзақ ... ... ... ... әндетсе, күн кезі жарқырап, ауа
райы жақсарады;
—     күзде топтасып, ұзақ шиқылдасса, қар ауады;
—     үнсіз жүрсе, жаңбыр жауады.
ШЫМШЫҚ
—    ... ... ... ... аяз ... ... жиі-жиі шиқылдаса, күн жылынады.
САУЫСҚАН
—     үй жағалай үшып, шатыр ішіне қонақтаса, боран болмақ.
ҚАРҒА
—    ерте көктемде қарға шомылса, күн ... ... ... ашып ... ... ... ... ағаш бұтақтарына жайғасып немесе шуылдасып топтанып ұшса, күн суытып,
боран ... ... ... ... ... қарқылдаса, аяз тұрады;
—     жиналып шуласып, төңіректі басына ... қар ... ... әр ... ... ... - күн ашық желсіз;
—     ағаш діңгегіне жақын қонақтаса - күн желді.
ҰЗАҚ
—     келгені - көктемнің кіргені;
—    әдеттегіден ерте оралса, ... ... ... ... ... ... кешікпей жаңбыр жауады;
—    қыста тұмсығын қанатының астына тықса, аяз тұрады;
—     теректің ұшар ... ... күн ... орта ... ... арасына тығылса, аяз кушейеді.
ТАУЫҚ
—    жүнін үрпитіп қытқылдаса, ауа райы ... ... ... ... ... ... қауырсынын тарағыштаса,
жаңбыр жауады;
—    қораз кешке шақырса, ауа райы ... ... ... ... күн
жылынады;
—    үстіне, төңірегіне топырақ шашса, күн шуақты болмақ;
—     мезгілінен бұрын күзде түлесе - қыс жылы;
—   ... ерте ... ... аяз ... жазда жаңбыр жаумақ;
—    бір аяғын бауырына алып, екінші ... ... ұзақ ... ... құйрығын бұландата берсе, бұрқасын соғады;
—    жаңбыр сіркіреп тұрғанда далаға шығып жем ... ақ ... ... жаңбырлы күндері қораз таң ата шақырса, күн ашылады.
БАЛЫҚ
—     өзенде күні-түні шоршып ойнаса, судан шоршып ... ... ... ... ... ауға ілінбей, қармақ қақпаса, мамыр айының соңында күн ... ... ашық күні ... ... кешікпей ауа райы бұзылады.
ҚОЯН
– жазды күні өте көп тараса – ... қыс ... ... үйді ... аяз ... ... ... теректің төменгі діңіне салса - келер қыс аязды, жоғары
діңіне салса - ... ... көп ... - ... қыс ұзақ әрі ... әлсін-әлсін қатты шыңғыра берсе, жауын-шашын болмақ.
 ИТ
– қарға жатса, не керіліп њзақ жатса, таяуда књн жылынбақ;
– ұзақ ұйықтаса, ауа райы бұзылмақ;
... ... ... ... ... ... ... бұрқасын соғады;
– итаяққа құйған асты аз ішіп, бұйығып жата берсе, жаңбыр жауады, мезгілсіз
қайта-қайта ұлуы - ... ... не ... ... ... ... ұзақ ... күн жылынады;
– жуынса - күн шуақ;
– суды ... ... ... ... ауа райы жылынады;
– пеш үстіне шығып бұйығуы - салқындық ... ... ... ... - қыста бұрқасын, жазда жел тұрып, жаңбыр ... ... ашып ... ашық, бауырына тығып ұйықтаса жаңбыр жауады;
– тұмсығын бауырына ... - ... аяз, ... ... ... ... ... артқы екі аяғымен тұрып, алдыңғы аяқтарымен жер тырналаса, боран соғады.
АРА
—     шырын жинаудан ерте оралса, ауа райынын қолайлылығы ... ... кеш ... ұясына топталып жиналса, таласса және қатты
гуілдесе, жаңбыр ... ... ... ... ... ... ерте ... көк жапырақ жайған
мойыл мен шетен ағашына тобымен ... ... ауа райы ... ... ұясынан ұшып, қайта қонып гуілдессе, ауа райы жақсарады;
—     ... және ... ... танытса — жаз құрғақ, қуаң;
—     жаңбыр бұлты төніп келгенде жұмысын тоқтатпаса, жаңбыр жаумайды;
—     ұясынан ұзап шықпаса, ауа райы бұзылады;
—     ... ... ашық ...... ... бітесе — келер қыс
суық;
—    ұя қабырғаларына топтанып отырса, аптап ... ... ... ... ... өзі жұрт көзіне ... ... ауа райы ... өрмекті шеңберлеп тоқыса, ауа райы ашылады;
—     өрмек торы көп ... күн ... ... ... ... тоқыса, күн жылынады;
—    өрмектің арқау (бас) жібін ұзын өрсе, қолайлы ауа райы тұрақтанады;
—     өрмегін ... ере ... ... ұя ... кіріссе, күн суытады;
—     өрмектің ұзын желі аралықтарын көлденен қысқа жіптермен бекітіп, жаңа
торын жиілетсе, жел ... ... ... ... ... айының алғашқы күндері ұзын ақ ермегі ұшса — күз жылы, қар кеш
түседі.
КӨБЕЛЕК
—     гүлге қонбаса, ауа райы ... ... ... ... ... ұшса күн көзі ... ... арасын, қуысын немесе басқа ықтасындарды паналаса, найзағай
ойнайды.
ШЕГІРТКЕ
—    кешкісін топтанып секіріп ... шөп ... ... ұзақ ... ... ... ... шырылы әдеттегіден қатты шықса — ауа райы құрғақ;
—     ... ... ... ... ... — жаз ... ... жазда ініне бидай сабаны мен құрғақ шөпті көп тасыса — ... ... суық әрі ... мезгілсіз інінен шықса, жаңбыр жауады.
ШАЯН
—    судан жағаға шығып ұзақ жатса, жаңбыр жауады.
ҚҰНДЫЗ
—    күні бойы тынбай еңбектенсе, жаңбыр жауады.
ҰЛУ
—     ... ... ... ... ... аптап түседі.
ЖАУЫН ҚҰРТЫ
—    жер бетіне шығып жыбырлап жүрсе, кешікпей жаңбыр жауады.
СУ ЖЫЛАН (САРЫБАС ЖЫЛАН)
—     жолға шығып ұзақ ... ... ... ... ... ... ... күз ұзақ әрі жылы болады.
ШЫБЫН
—    қысты күні ұйде ұшса, боран соғады;
—    ертеңгісін қатты ызыңдап ұшса, ауа райы жақсарады.
 МАСА
- кешке ... және ... ... ауа райы жақсарады;
- топ-тобымен шелектегі суға үймелеп ызыңдаса немесе ... ... ... ... ертеңіне жаңбыр жауады.
ҚҰМЫРСҚА
—     ертеңгісін илеуінің аузын ашып, ерсілі-қарсылы шұбыра бастаса, тыным
таппай жұмыстанса, ауа райы жақсарады;
—     ... ...... қыс жылы;
—    күзде үйіндісі биіктей түссе — келер қыс қатты;
—     сапарынан асыға оралса, илеуіне тығыла бастаса, жауын жаумақ.
ҚОҢЫЗ
—     ... күні ... көп өрсе — жаз ... ызыңдап ұшса — күн ашық;
—     кешкісін төмен ұшса, алақанға отырғызғанда ... тез ... ... ... ... ... қоңыз), ауа райы жақсарады;
—     бұлыңғыр ауа райында түстіктен жел соғып тұрғанда ұшса, күн ... суда ... ... ... ... ... ... секіріп жұрсе,
жауын жауады;
—     сыртқы қабығы ... ... ... ұзақ және ... бақылдаса, ауа
райы жақсарады.
КИІК
—    топ-топ болып басқа ... бет ... ауа райы ... бұзылып, суық
түседі.
 
2.2. АУА РАЙЫН ТАБИҒАТ КӨРІНІСТЕРІ  МЕН ҚҰБЫЛЫСТАРЫ    АРҚЫЛЫ БОЛЖАУ
 
Қыркүйектегі ауа-райына қарап, алдағы қыстың қандай болатынын ... ... ... тымық күндер мизам шуағы деп аталатын. Шуақты күндер көп
болса, алдағы қыс ... ... ... деп ... Бұл айда ... сағыммен
шұбатылып, мизам ұшады. Ауа-райын бақылаушылар қыс ... күн мен ... ... тұсы – ... бастап бақылау жүргізеді, мұнда да жан-
жануарлар мен табиғат құбылыстарына ... ... ... ... 22 ... мал бір ... ... жайсыз жатып, мазасызданып шықса, онда, сол
жылғы қыс қатты болады. Ал түйе сол күні басын ... ... төрт ... жаққа жіберіп жайылып жатып ұйықтаса, онда қыс өте ... ... ... Егер ... суық ... ... тастаса, қойлар өрістен
қайтқанда ауыздарына шөп тістеп қайтса, қыс өте қатты болады. Ал егер ... ... ... қыс жай ... деп ... ... ін қазғанда
топырағын алысқа тастаса, қыс жайлы болады, ін ... ... қыс ... ... інін суға ... қазса, сол жылы құрғақшылық, ал алыс қазса,
жауын-шашын көп болады. Күзде тышқан ... ... ... ... қар
жауады. Егер тышқандар шөбін биік жинаса, қар көп ... ... ... тас ... ... күзет отырса, онда жел соғатынды
білдіреді, ал шөпті аз жинаса ... жылы қыс ... ... Қыста
торғайлар ұясына мамық таси бастаса, күн кенет қатты ... Егер ... ... ... ... қыс ... ... Күзде, қыста өріске
шығардың алдында қойлар секіріп, ойнақшып, бірін-бірі қуалап, ... ... ... ... суытып қыс түседі. Қысты басында қорадағы қойлар
жиектеп шашырай жайылса, ... ... ... ... ... ... жылы ... аяқтарын бауырына тығып жатып алса күн суытады
немесе ... ... Күн ... ... не ... не аяз ... ... бататын болса, ауа райы жылынуға тиісті. Қазақтың «Ертеңгі күн
құлақтанса, еліңді жау шапқандай ... ... күн ... ... ... ... ... мақал осыдан айтылса керек. Егер қыс ... ... ... ... кешікпей қар жауады. Егер бұлт ортасынан ыдыраса ауа-
райының ... ... ал ол ... ... ... ... бет
алғаны. Есепшілердің міндетіне тек аспан денелері бойынша уақыт мөлшерін
анықтау немесе жан-жануардың мінез-құлқын бақылап, ... ... ... төрт ... ... шөптерді талғап жегізіп отыру міндеті де
қосымша ... ... ... ... бақылаушылар бір жылды алты
ай жаз, алты ай қыс деп екіге бөліп қарайды, яғни, «үркерлі айдың бәрі ... ... ... ... көрінген уақытты түгел «қыс», ал үркер төмен ... ... ... аралықты «жаз» деп есептеген. Қазақ халқы табиғат
құбылыстарын бақылай ... ... ... ... ... астрономиялық түсініктері мен білімдерін жинаған.
ЖЕР СІЛКІНУ НЫШАНДАРЫ 
—     құстар қым-қиғаш ұшып-қонып, улап-шулап ... ... ... безеді;
—     иттер қыңсылап, кейде мезгілсіз ұлып мазасызданады;
—    мысықтар жер тырналап, мияулап үйден қашып шығуға тырысады;
—    жыландар топтанып өзге ... ... ... өз мекенінен жедел қоныс аударады;
—    атжалмандар мен тышқандар ... ... ... ... ... ... ... кейде өзара таласады;
— жылқы оқыранып, сиыр мөңіреп, қой маңырап, шошқа мен үй қояндары ... ... ... ... ... ... бөлігі бұлттан тазарады.
Күн батарда көкжиек ашық өң ... ... ... ... жел ... ... тынады.
Күн шапағы кеште қызарып, сарғылт-қызыл сәуле шашады.
Таңертең ұсақ жаңбыр жауады.
Таңертең тырнақша гүлдері ашылады.
Таңертең аспанды көшпелі бұлт торлап, ... ... ... ... ... ... іші далаға қарағанда жылырақ болады.
Жазғы түнгі аспанда жұлдыздар жиі көрінеді.
Түнде шөп басына қалың шық түседі.
Ай батқан соң аспан шайдай ашылады.
Баяу жел ... ... ... ... ... торлаған бұлт ыдырайды.
Тұман жер бауырлай түсіп, ұзақ қонақтайды.
Тұман түнде жер бауырлай қонып, күн шыққанда тарайды.
Шарбы және түйдек бұлттар ... ... ... ... тазарады.
Ақ қараған гүлдеріне құрт-құмырсқалар жоламайды.
Дала шырмауығының гүлдері ашылып, жапырағы жайылады.
Күзгі күн қыраулы болады.
Жел бәсендеп бағытын ... ... ... ... не ... ... көмір тез күлге айналады.
Үй пешінің мұржасынан шыққан түтін тік көтеріледі.
Ауа күндіз ысып, ... ... ... не ... ... ... ... кейін ертеңгісін тұрған жел түсте күшейіп, кешке ... ... ауа райы ... ... ... ... қабат-қабат қалың бұлт
торлайды.
Атмосфералық қысым бірте-бірте өседі.
Ауа температурасы төменден, ... ... ... ... ... солтүстік-батысқа ауысады.
Ауа температурасы күндіз жоғарылап, түнде төмендейді.
Түнде тынық, әлсіз жел еседі.
НАЙЗАҒАЙ ОЙНАЙДЫ
—    тұманды күні ауа қапырық болса;
—    күн ... ... ... ... ... ... ашық ... күні көбелек кенеттен үйге ұшып кіріп, түн түспей-ақ
төбенің ең қараңғы бөлігіне қонақтаса;
—     әр ... қою ... ... ... ... тез ... ЖАУАДЫ
—    күн бұлтқа не қызарып батса;
—    күн көзінің айналасы торланса;
—    күн батарда аспан ... ... шөп басы өте ... болса;
—   таңертең шық тамшысы жапырақтың ұшында не шөп басында мөлтілдеп тұрса;
—    ... ... ... ... жел ... өзен суы жылынса;
—    күндізгіден кеш жылырақ болса;
—    тұманда жұлдыздар көрінсе;
—    өзен суының деңгейі төмендесе;
—     бұлт аспанды ... ... ... ... ... көшсе;
—     батыс жақтан найзағай ойнаса;
—     жоңышқа жапырақтары бір-біріне жабысып бүріссе;
—     қоғажай сабағы иіліп, басыи томен салса;
—    үйеңкінің ... ... ... ... ... пайда болса;
—     гүлдің хош иісі әдеттегіден мол тараса;
—    желсіз күні орман шуылдап тұрса;
—     аққайынның шырыны көк ... ... күн ... қатты ысып кетсе.
—     Ымыртта басталған жауын түні бойы жауады.
—     Жаңбыр жауғанда қақ суы көбіктенсе, соңы нөсерге ұласады.
—    Күн тұншыға күркіресе — жай ... ... ... ... ... Тұз ... ауа райы да ... Айды күңгірт тұман басса, сулы-сылпық ауа ұзаққа ... Күн ... ... ... ашылады.
—    Таң алдында басталған жаңбыр ұзақ жаумайды.
—     Шарбы бұлт шашырай қонса, жел ескенмен, жаңбыр жаумайды.
—    Жауын жұма күні басталса, келесі ... ... ... орта шегінде үркер таң ата батады. сол күндері арқар, құлжан,
тау теке, тау ешкі ... ... ... ... тау теке тастан ұшады»
деген касіби аңшылардан соз ... бұл ... ақ ... ... ... қатты сүзіседі. текелері жәйілмайді, дене салмағының бірәз бөлігін
жоғалтады, кейде текелер көтерем ... ... оны ... ... ... қалысы» (теке қалысы) деп атайды.
Қараша айында жауатын ақ нөсер жауынды халқымыз «киіктің мойын жауары»
деп те атайды. бұл ... ... ... ... ... текелердің сасық
иысы жуылып тазарады.
«Аласапыран» - көктемде наурыз айында, ... ... қар күрт ... ... ... ... қиын ... туады. осындай жәйсіз, қолайсыз
мерзімді ... ... ... ... 17-21 ... аралығында болатын жауын-шашынды
күдер. бұл ары жылы соғып өтетін азық, ары ... ... жұрт ... ... ... ... отыратын болған.
«Самарқанның көк тасы жыбитын күн». наурыз айының 22-ы күні шығыс
күнтізбесі бойынша жаңа жыл ... бұл күні ... күн ... ... ашық ұзақты ... ... ... ... ... ... ... бұл соз «көктем, жаңа жыл
басталды» деген ... ... ... ... ... орта ... аса бере алғаш ... ... ... жер ... ... ... ... күндері
басталады. осы сәттердегі найзағайдың жарқылын халық: «қызырдың ... қыс ... деп ... ... сауырдың соңғы күндерінде 2-3 күнге созылатын суық
жел соғады. бұл «тобылғы бүршік ... яғни ... ... жәйді,
алғашқы көк шыға бастады деген соз.
«Боқырау». кейде бозқырау немесе қыс амалы ... бұл ... ... суық ... бұл ... ... ... үсік шалып, су бетіне қаймақ
мұз тұрады. осы айдың  20-25 - ы ... ... ... ... ... ... ... айында құстар өңтүстікке қайта бастайды. бұл
кезде алғашқы қар түседі, күн суыиды. осы айдың ... қай жылы ... ... кейде жәңбір болып отырған.
«Қырбастың қызылы». қазақстаның сөлтүстігінде қыс ерте ... ... ... ... жұрт «қырбастың қызылы» деп
атайды. бұл кезде қатты аяздар, суықтар болады. 
Қазақтар аспан әлеміндегі негізгі пләнеталарді жақсы айыра ... ... ... ... ... ... мұны ... жерге тұсуы» дейді. маусым
айының басында үркер көрінбей кетеді. содан кейін 40 күн шілде ... ... ... жер ... ... соз ... ... күн шілде». маусым, шілде айында 40 ... ... ... ... ... аталатын мал - жанға ... ... ... орта ... басталады. бұл кезде үркер туады, жер құрғап, шоп буыны
қатып, сарғая бастайды.
«таразының тууы». тамыз айының ортасында ауа райы ... ... ... ... ... ... күз нышаны біліне бастайды. «таразы туса, таң
суыр» деген ... ... ... ... ... ... екінші он күндігінде салқын басталады,
жәңбір жауады, түнде шоп ... шық ... осы ... күндізгі шуақты
күндер болады. далада ұзыннан - ұзақ ... ... ... жылы
мезгілдерді «мизам шуақ» деп атайды.
«Сүмбіленің тууы». «сүмбіле туса - су суыр», дейді ... ... ... ... он күндігінде күз келеді, жауын басталады.
3. АУА РАЙЫ ҚҰБЫЛЫСТАРЫНЫҢ ҚАЗІРГІ ... ... ... ... интернет бетінен көретін ауа-райы ... ... ... ... оны неге ... ... Аталған
сұрақтарға аз-кем тоқталып өтсек. Осы тұста 1966 жылдың 25 маусымында, яғни
бүгін тұңғыш рет ... атты ... ... ... ... Бұл метеорология саласындағы елеулі оқиға болды. Сол ... ... ... мәліметтер шындыққа едәуір жақындай түскен еді.
Енді синоптиктердің жұмысына үңіліп көрейік. Бұл мамандар ... ... ... ... ... алып ... ... күн бұрынғы
табиғаттың «сыйын» алдын-ала болжау үшін метео-жерсеріктерінен алынған
мәліметтерді ... Яғни ... ... метеорология дамыған және кей
дамушы мемлекеттерде толығымен жерсеріктің ... ... ... ... ... ... сұлбасы
Метео-жерсерік – бұл ауа-райын бақылап және ... ... ... жер ... Оның ... Жер ... ... түзілуін және тағы да басқа көптеген табиғи құбылыстардың өзгерісін
бақылайтын аса сезімтал аспаптармен ... ... ... компьютерге әртүрлі картиналар түрінде ... ... ... соған сай өз болжамдарын жасап, болуы мүмкін дауыл, жаңбыр,
аптап ... жел, ... ... және т.б ... мезгілді ақпарат таратады.
Кейбір әуесқойлар арнайы ... ... ... ... (сигналдар) алып, өздігінше болжамдар да ... ... ... ... ... ол ... шынайы ақпарат алу үшін арнайы білім
мен кәсіби құрал-жабдықтардың қажет екенін айта ... ... де ... ... ... ... рейстердің аттануына рұқсат
беріп немесе оларды уақытша тоқтата тұрады. Бұл ... олар ... ... әуе жолындағы және қонатын аймағындағы ауа-райын ескереді.
Метео-жерсеріктен алынған мәліметтер негізінде болжанатын ауа-райының
температурасы шын мәніндегісінен минус немесе плюс 5 ... ... ... ... ... оған ... жасау – қазіргі таңдағы
метеорологияның ең тиімді әрі шынайы әдісі болып табылады. Себебі орбитадан
бұлттар мен ауа ... ... алып және ... циклондардың
жақындауы алақандағыдай көрінеді.
Одан бөлек, метеорологтар жергілікті ауа-райын болжау ... ... да ... ... ... олар ... ... уақыттағы ауа-райын болжау үшін қолданылады
ҚОРЫТЫНДЫ
Кең даламыздың көркі деп аталатын «сахараның ... - ақ ... ... ... ... айтылатын «құралайдың салқыны»
деген амал бар. ол көктемдегі олардың төлдеуіне байланысты қалыптасқан. бұл
мамыр айының аяғына жуық ... ... ... келеді. бұл кезде ақ
бөкендер жаппай лақтайды. ақ бөкеннің лағын халқымыз дәріптеп «құралай» ... бұл ... күн ... ... ... ... да, жас ... суықтан ширығып, қатал табиғат жағдайына ... ... ... ... ... ... лақ ... деп те атайды. киік қанша көп болса да
олар 2-3 күн ішінде түгелдей ... ... соңы ... ... ақ ... тіршілігінде ерекше бір кезең
«теке бұрқылдақ» деп аталады. бұл кезде ақ ... ... ... ... топ ... ... оны ... «киіктің матауы» деп те
атайды. бұл ... күн ... алыс жер ... көрінбей, бұрқасындатып
тұрады.
Жалпы атмосфералық прөтсиеестер батыстан шығысқа ... ... бұл ... ... республикәнің батыс не сөлтүстік - батыс
аудандарында ертерек басталады да шығыс аудандарға кештеу түседі. дегенмен,
олар республикә территөриясіндә бір он ... ... ... ... қазақстан территөриясіндә жыл сайын қайталанып отыратын ауа ... ... ар ... мен ... ... ауа ... құбылыстарды дала халқы әркез назарына ұстап, оған ат қойып,
айдар тағып баға беріп отырған. жыл он екі айды ... ... ... ... он екі ай ... артұрлы амалдарды атадан балаға мирас
қып үйретіп, сабақтай білген.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1.Унифицированные методы мониторинга фонового загрязнения ... ... ... ... ... В.А., Алексеенко Л.П. Биосфера и жизнедеятельность. М:
Логос, 2002.
3. Ковда В.А., Керженцев А.С. ... ... ... организаций 1983 г.
4. Соколов В.Е., Базилевич Н.И. ... ... и ... ... ... Ахметов Е., Кунаев М. Геоақпараттық жүйе негіздері: оқу ... ... 2008.- 208б.- 1 ч.з., 9 ... ... Т.А., ... Н.В., Краснощеков А.Н. Геоинформационные
системы и ... ... в ... ... ... ... ... Д.Л. Экологическое законодательство РК (проблемы
совершенствования, перспективы развития). Алматы
8.Астапенко П. Д.   Ауа райы ... ... А. ... Ауа ... ... А. ... Бірмағамбетов Ә., Мамырова Қ.
11. Географиялық сөздік. А 1992. 

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мс және амс мәліметтері бойынша, ауа температурасына салыстыру31 бет
Өндірістік тәжірибе бойынша есеп беру 5В061200 – «Метеорология» мамандығы бойынша40 бет
"Өскемен қаласының атмосфералық ауасы және агроценоздарының ластануын бағалау"32 бет
1986 жылдан 2002 жылдар аралығындағы салқын кездегі Алматы және Астана қалалары бойынша ауа температурасының термикалық режимі38 бет
Statistic analytic system (SAS) бағдарламалық өнімін қолдана отырып әр бақылау бекетіндегі уақыттың әр түрлі кезеңіндегі (тәулік, ай, жыл), қала кескініндегі (ауданында) атмосфералық ауаны ластайтын заттардың орта шоғырын есептеу бойынша бағдарламалық қамтама өңдеу43 бет
«Райымбек Агро» ЖШС-те СМЖ және қаупсіздік жүйесін дайындау79 бет
Автомобильден шыққан газбен ауаның ластануы15 бет
Адам болмысы мен ойлауының жалпы формалары29 бет
Адам болмысының қайталанбас ерекшелігі9 бет
Адамның шығу тегі. Тіршіліктің пайда болуы туралы болжамдар15 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь