Этносоциология туралы

Этникалылықтың теориялық мәселелері
Этносаралық қатынастар
Қазақстандағы этносаралық қатынастарды социологиялық зерттеу
Этносоциологиялық зерттеу методологиясы
Этносоциология ғылыми бағыт ретінде этнология, әлеуметтік психология мен социологияның тоғысқан жерінде пайда болды.
Этносоцилогия әр түрлі этникалық орталар мен әлеуметтік топтардағы этникалық процестерді анықтайтын әрі зерттейтін ғылыми пән.
Этносоциология арнайы социологиялық орта деңгей теориясы ретінде эмпирикалық зерттеулер негізінде қалыптасты.
Этносоциологияның пәні - этникалық топтардың дамуының әлеуметтік аспектілерін және қызмет етуін, олардың бірдейлігін, өзін-өзі ұйымдастыру формалары мен мүдделерін, ұжымдық жүріс-тұрыс заңдылықтарын, этникалық топтардың әрекеттесуін, осы топтарға енген тұлғалардың өзара байланысын және әлеуметтік ортасын зерттейді [1].
Этносоциологиялық зерттеудің саласы өте кең. Олар - әлеуметтік өзгерістердің этникалық ерекшеліктері, кәсіби ұстанымдардағы тенденциялар, этникалық топтардағы әлеуметтік жылжулар қарқыны, ішкі және сыртқы көші-қон, отбасы ішіндегі қатынастардың этникалық өзіне тән ерекшелігі, тілдердің дамуындағы этнолингвистикалық жүріс-тұрыс пен тенденциялар, мәдени аралық өзара әрекеттесу, мәдени аралық шекаралар проблемалары, мәдени ара қашықтықтағы діннің рөлі, этникалық өзіндік сана-сезім, авто және гетеро таптаурындар, этносаралық ынтымақтастық, этникалық мүдделер мен этносаралық тілдесуге нұсқама, этносаралық ұстанымдар, шыдамдылық пен шыдамсыздық, ұлтшылдық проблемалары, этносаралық жанжалдардың әлеуметтік және әлеуметтік-психологиялық негіздері.
Этносоциология қоғам өмірінің барлық әлеуметтік маңызы бар салаларының этникалық өзіне тән ерекшеліктерін социологиялық өлшемдер мен социологиялық зерттеу әдістерін қолдану тұрғысынан қарастырып, зерттейді.
        
        ЭТНОСОЦИОЛОГИЯ 
Этносоциология ғылыми бағыт ретінде этнология, әлеуметтік психология мен социологияның ... ... ... ... ... әр ... ... орталар мен әлеуметтік топтардағы этникалық процестерді анықтайтын әрі зерттейтін ғылыми пән.
Этносоциология ... ... орта ... ... ретінде эмпирикалық зерттеулер негізінде қалыптасты.
Этносоциологияның пәні - этникалық топтардың дамуының әлеуметтік аспектілерін және қызмет етуін, олардың бірдейлігін, ... ... ... мен ... ... ... ... этникалық топтардың әрекеттесуін, осы топтарға енген тұлғалардың өзара байланысын және әлеуметтік ортасын зерттейді [1].
Этносоциологиялық зерттеудің саласы өте кең. Олар - ... ... ... ... ... ... ... этникалық топтардағы әлеуметтік жылжулар қарқыны, ішкі және сыртқы көші-қон, отбасы ішіндегі қатынастардың этникалық ... тән ... ... ... ... жүріс-тұрыс пен тенденциялар, мәдени аралық өзара әрекеттесу, мәдени аралық шекаралар ... ... ара ... ... ... этникалық өзіндік сана-сезім, авто және гетеро таптаурындар, этносаралық ынтымақтастық, этникалық мүдделер мен этносаралық тілдесуге нұсқама, этносаралық ұстанымдар, шыдамдылық пен шыдамсыздық, ... ... ... ... ... және ... негіздері.
Этносоциология қоғам өмірінің барлық әлеуметтік маңызы бар салаларының этникалық өзіне тән ерекшеліктерін социологиялық өлшемдер мен социологиялық зерттеу ... ... ... ... ... ... ... мәселелері
Этникалылық терминінің қалыптасуының өзіндік тарихы бар, ол этникалылықты әр түрлі әлеуметтік ғылымдар мен ... ... ... арнасында қарастырған теориялар мен көзқарастардың дамуымен байланысты [2].
Этникалылық түсінудегі мазмұнды аспектісінің рөліне қатысты пікірталастар өткен ғасырдың 70-ші жылдарында басталды. ... ... ... ... ... сәттер көп кездеседі. Кейбір ұғымдар түсініксіз немесе қазіргі жағдайды шынайы көрсете алмайды. Пікірталастардың пайда болуы этникалық проблеманы бірінші жоспарға ... ... ... ... ... ... категорияларын (этнос, ұлт және этникалылық) тыңғылықты теориялық ... ... ... ... Кең ... ... қарамастан "этникалылық аса жаңа түсінік болып көрінеді", - дейді Н.Глейзер мен Д.П. Мойнихан. Олар мынадай фактіге назар аударады: бұл терминнің ... ... ... ... Оксфорд сөздігінде тек 1972 жылы ғана пайда болды. Бұл терминді ғылыми айналымға енгізу Л.Уорнер мен ... ... олар бұл ... ... кездегі қауымдардың мәртебелік жүйесі" атты жұмыста қолданды.
Этникалылық - бұл ғылымда кеңінен қолданылатын, қоғамда мәдени айырмашылығы бар ... ... мен ... бар ... білдіретін категория. Отандық қоғамтануда кез келген жағдайларда, әр ... ... ... (ру, ... ұлт) ... ... ... жайлы сөз болған кездерде "этнос" термині кеңінен қолданылады. Этнос түсінігі ... ... және ... ... бар ... ... олар топты, сол сияқты сипаттамалар жиынтығына ие басқа топтардан айырылмайды. Ғалымдар ... да ... ... ... ... бірлік жоқ, бірақ олардың этникалық немесе этникалылықтың бар екені жайында айтуға мүмкіндік беретін қауымдастық үшін тән бірқатар ... ... ... ... топ ... ... ... аумақ пен тарихи шығу тегі, ортақ тіл, материалдық және рухани мәдениеттің ортақ белгілері жайында түсініктің болуы; отан және ... ... ... ... ... ... ... халық деген түсініктің бір бөлігін құрайды деп есептелінетін мемлекеттілік сияқты; ерекшелік сезімі, яғни топ мүшелерінің соған жатқызылуы және осыған ... ... ... әрекет жасаудың формалары жатады.
Этникалық қауымдастыққа М.Вебер берген анықтама әлі күнге өз мағынасын сақтауда. Оған сәйкес, ... ... - оның ... ... шығу ... ... физикалық бет-пішінге және әдет-ғұрыпқа немесе екеуіне де немесе отарлануы мен көшіп-қонуы ... ... ... ... ... ... ие топ. ... түсінуде әлеуметтік және мәдени аумақтарда қандай да бір топ бар деген түсінік маңызды рөл атқарады (Ф.Барт). ... ... ең ... мүшелерінің өздері үшін маңызы бар деп санаған (немесе бұл маңыздылық сырттан таңылған) және ол өзіндік сана-сезімнің негізінде жататын сипаттамасымен ... ... ... - мәдени айырмашылықтарды ұйымдастыру формасы. "Халық" ұғымы этникалық қауымдастық мүшелері бір немесе бірнеше ортақ атауға және мәдениеттің ... ... мен шығу тегі ... ... ... ие және ... ... тарихи жады бар, өздерін айрықша географиялық аумақмен байланыстыра алатын және топтық ынтымақтастық сезімін көрсете алатын адамдар тобы деп ... және ... кең ... ұғым "ұлт" ... ... Оған әр ... тарихи әрі қазіргі заманғы мағыналы мазмұн жатқызылады. Ең кең таралғаны осы ... ... бір ... азаматтарының жиынтығын саяси бірлестік ретінде белгілеу болып табылады. Кейде саясатта ... деп ... ... ... ... ... ... ұғымы). Ұлттардың басым көпшілігі әр түрлі тілде сөйлейтін және әр түрлі дінді ұстанатын бірнеше, ... ... және ... ... қауымдастықтарды қамтиды (американдық, үнді, канадалық, қытайлық, швейцариялық, т.б.). Әдетте мемлекетте ең көп ... ... ... үстемдікке (ресми) мәртебеге ие болады, ал аз қауымдастықтардың мәдениеті ассимиляция мен ... тап ... ... қатар, ұлттар, этникалық қауымдастықтар немесе этникалық ұлттар деген түсінік (этнос түрі ретінде) айтарлықтай дәрежеде ... ... ... ... және ... ортақ мәдениеті мен өзіндік сана-сезімі бар тұрақты этноәлеуметтік қауымдастығы ретінде түсіндіріледі. КСРО-да этникалық ұлт және ұлттық-мемлекеттік құрылыс деген түсінік ... ... ... Этникалық қауымдастықтар (халықтар) ұлттар деп аталды, ал іс жүзінде өмір сүрген азаматтық ұлт кеңес халқы деп аталды.
Ұлттың екі ... ... өмір ... орын ... ... пен ресми тіл азаматтық ұлт түсінігін шоғырландыру құралы ретінде пайдалануды жөн көреді; этникалық қауымдастықтар жетекшілері мен белсенділері мәдени ұлт түсінігін өз ... ... ... мен ... ... ерекшеліктерін сақтауда мемлекет және үстем мәдениет тарапынан ассимиляция мен кемсітушілік қаупінен қорғау құралы ретінде қолданылады. Ұлт түсінігінің көпмағыналы қолданылуы ... мәні ... ... ... танылмағанымен қазіргі әлемде бара-бара кеңінен таралуда.
Ұлт ұғымының ғылыми мазмұны, оны талқылауа көптеген ірі ғалымдар мен ... ... ... ұзақ және ... ... пікірталастардың тақырыбы болып табылады. (И.Гердер, О.Бауэр, К.Каутский, М.Вебер, К.Маркс, В.И. Ленин, П.Сорокин, Н.А. Бердяев, ... ... ... Д.Амстронг, Б.Андерсен, Э.А. Баграмов, Ю.В. Бромлей, А.Г. Здравомыслев, Э.Геллнер, Л.Н. ... ... ... ... ... ... ... ғылымда жалпылама қолданылатын "ұлт" түсіндірмесі, әсіресе егер сөз оның шекаралары, ... мен ... ... ... ... жоқ. ... да ... уақыттарға дейін қоғамтануда ұлтты нақтылы тұтастық, қауымдастық деп түсіну ... ... ... және әлі күнге дейін өз позициясын сақтауда. Бұл ... ұлт ... ... өзіндік сана-сезімі, ортақ еркі бар бірыңғай және мақсатты бағытталған ... ... ... қарастырылады. Ұлтты қазіргі заманғы эмоционалдық және саяси заңдылыққа ие болған, бірақ ... ... ... және бола ... ... ... ретінде қарастыруға болады. Өз кезегінде ұлт ұжымдық түрде қуаттауға болатын бейне ретінде, ұлтшылдық саяси аумақ ретінде (доктрина және ... ... өмір ... ... ... ... өмір сүре ... лексикада, көбіне ғылыми әдебиетте этнос және ұлт түсінігі синоним ретінде қолданылады, өйткені "этнос" "этникалылық" ... ... ... үшін ... ... табылады, ал "ұлт" ұғымы көбіне адамдардың этникалық тұтастығының мемлекеттік формасы ретінде анықталады. Сонымен бірге, В.М. ... ... ... "Ұлт ... ... ... ... фактісімен берілген нәрсе емес, өзімнің күш-жігерімнің арқасында және жеке таңдауым бойынша берілген нәрсе. Этносты мен таңдамаймын, ал ұлтты ... ... ... Ұлт ... антропологиялық және этникалық анықтауы емес, ол индивидтің мемлекеттік, әлеуметтік, мәдени тиістілігі" [3]. Оның үстіне жаңарту мен жаһандану жағдайында ... ... ... ... ... ... ... уақыт бұрын таралған сенім іс жүзінде расталмай отыр.
"Ұлт" жөнінде айта отырып, тағы бір ... бар ... ... ... ... жөн. ... ғылым дәстүрінде кеңестік уақыттан бері "ұлттық" пен "ұлтшылдықты" анықтауда айтарлықтай қатаң айырмашылық қалыптасты. Біріншісін алатын болсақ ол жерде өз ... ... ... сүйіспеншілік сезімі және жақындығы, игілігі жайында қамқоры, ана ... ... және ... ... және ... ... ... дамуы түсіндіріледі. "Ұлтшылдық" "ұлтқа" керісінше, атап айтқанда өз этносын басқаларға қарсы қою, басқа ұлттардың мүдделері мен сезімдерін құрметтемеу, менсінбеу, т.б. ... ... ... ... (В.А.Тишков [4]), әлемдік ғылымға сілтеме жасай отырып "ұлт" пен "ұлтшылдықты" бір ұғым ретінде ... ... атап ... ... оның ... ... ретінде - этникалық ұлтты айрықша әлеуметтік бірыңғайлық және ол жерде жеке мемлекеттілікті құру құқығын мойындалуы ұсынылып отыр. Посткеңестік ұлтшылдық ... ... ... ... тарихи және басқа да объективті сипаттамалардың негізінде ... ие ... ... ... ... ... ... және саяси тәжірибе деп анықталады.
"Ұлт", "ұлттық", "ұлтшылдық" түсініктері біртексіз түсіндірілуіне ие және екі ... ... - ... ... және мемлекеттік (саяси). Этникалық және мемлекеттік қауымдастықтардың ... ... ... Оларды бір-біріне қарсы қою әрекеттері мен біреуін дұрыс деп мойындау, ... ... ... ... ... қажет емес этноұлттық бедерсіздікке міндетті түрде алып келеді.
Ю.В. Арутюнян, Л.М. Дробижевалар [5] тарапынан этносоциологияның ғылым ретінде қалыптасуына ... ... ... ... ... ... ... табиғатын әрқалай түсінуші, зерттеудің екі негізгі бағыты қалыптасты: примордиализм және конструктивизм. Алайда бұл екі бағыттан басқа бірқатар авторлар (Ю.В. Арутюнян, Л.М. ... ... ... - ... көрсетеді.
Этникалылық феномені этнос және ұлт категорияларының мазмұнын анықтайды. Примордиалистер этносты, адамдардың өз халқына деген санасыз, аффективті түрде байланып қалуы бар, тек ... ... деп ... Ұлт ... ... ... ... үшін тән этностың түрі" деп анықталады. Көбіне ғылыми дәстүрде "этнос" және "ұлт" категорияларының айырмашылығы тек лингвистикалық сипатта ғана болады.
Этникалылықты примордиализм ... ... ... ... қандай да бір байланып қалу ретінде қарастырады. Примордиалистік тұрғыда екі ... ... алға ... ... және эволюциялық-тарихи. Әлеуметтік-биологиялық бағыттың өкілдері арасынан Л.Н. Гумилев [6] пен Ю.В. Бромлейді атап кеткен жөн. Соңғысының көзқарасына сәйкес, ... ... ... ... (өз ... бекітілген тіл, мәдениет, сана-сезім) сипатталатын әлеуметтік топ, бірақ бұл қасиеттер тиісті аумақтық, ... ... ... жағдайларда қалыптасады. Л.Н. Гумилев этносты жануарлардың өмір сүру ортасына ұқсатып, тірі жандар мен түрлердің, Hoto Sapіens-тің биологиялық бірлестігі ретінде ... Л.Н. ... ... ... бастауына "пассионарлық түрткі" (қандай да бір космостық сәуле) себеп болды. Әрі қарай этностың дамуы орналасу аумағымен және ... ... ... ... ... ... ең ... өкілі Энтони Смит болып саналады. Ол этносты аты бар, ата-бабалары жөніндегі мифтерде мойындалатын, ортақ тарихы мен мәдениеті, ... ... бар ... ... және ынтымақтастық сезіміне ие адамдар жиынтығы деп анықтайды.
Сонымен, примордиализм ... ... да бір ... ... ... және не тарихи дамумен, не биологиялық эволюциямен байланыстырылған индивидтің субъективтіктен жоғары тұратын сипаттамасы ретінде қарастырылады.
Примордиализмнің ... ... ең ... ... топ мүшелерінің тиістілігінің объективті сипаттамалары бар ортақтық ... ... ... тіл, ... ... тип, дін, ... және ... психикалық құрылысы. Бірқатар ғалымдар этникалық ортақтық әлеуметтік архетип ретінде алғашқы мәнге ие және оны ... ... ... ... болып табылады дейді (Н.Глейзер, Д.Мойнихан, Ресейлік авторлардың көпшілігі). Этникалылық - ол адамның сабақтас тиістілігіне ие болу ... ... ... ... ... ... мен ... мағынасы (Ж.Де Вос, Л.Романуччи-Рос). "Этникалық тамырлар" негізінде қазіргі заманғы ұлттардың тұтас шежіресі жасалады (Э.Смит). Топтық этникалық ... бөлу үшін ... ... ... ... ... және ... қайта қалпына келтірулер кеңінен қолданылады. Олар этникалық топтардың ... ... ... мен ... картографиялауға сүйенеді (С.А.Артюнов, В.П.Алексеев).
Бұл дәстүр шеңберіндегі соңғы тұрғылар, кез келген топтық әлеуметтік ұқсатудың ... ... ... ... формаларын мойындайды, бірақ ол тек өткен кезеңге бағытталған және мәдени-тілдік сипаттамалары арқылы қазіргі кездегі күйінде ... ... ... ... ... ... психо-мәдени түрінде талдануы да этникалық ұқсатуды "Мен"-нің ажырамас психологиялық бөлігі деп қарастырады, ал оның өзгеруі табиғи емес және адамға ... ... ... ... ... ... көзқарастар этномәдени айырмашылықтарға ерекше мән берілетін мемлекет оны ресми тіркейтін және этникалық негізде мемлекететтілік құруға дейін баратын қоғамдарда ... ... Бұл ... ... сонымен қатар социологиялық талдау әдісі негізінде ресей этнографиясында негізгі еңбектер жазылды (Ю.В.Артунян, ... ... ... ... ғылымда да беделді жақтастары бар (У.Коннер, Д.Миллер, Р.Ставенхаген).
Этносоциологияда примордиалистік бағыт Эрнст ... ... және ... деген кітабы жарыққа шыққанға дейін үстем болды. Конструктивизмнің кең таралуы Геллнердің атымен байланыстырылуда. Э.Геллнер [8] ұлт пен ұлтшылдықтың бірегей тұжырымдамасын ... деп ... ... өз ... ... ... ... байланыстырады. Ұлттар идеясын Геллнер өзі ұсынған екі ережесінде іске асырады. Оларға сәйкес екі адамның бір ұлтқа жатуы, идеялар, ... ... ... жүріс-тұрыс пен тілдесу амалының жүйесі ретінде түсінілетін бір мәдениет біріктіретін болса, сонымен қатар олар ... сол ... ... ... ... ғана іске асады. Э.Геллнерден басқа батыстық дәстүрде конструктивизм бағытында еңбек етушілер ... ... ... ... ... ғалымдар ішінен В.А.Тишковты айтуға болады.
Конструктивистер ұлттар мен мемелекет арасындағы тығыз байланысты ... Ұлт - ... ... ... ... ... ... мәдениет пен өзара қолдаумен қатар, ортақ азаматтық та біріктіреді. Азаматтық түсіндіру ұлттың этникалық түсіндірмесі оны этнотілдік және этномәдени категория ... ... ... қарағанда ұлтты саяси-құқықтық категория ретінде түсініктемелейді. Сонымен ұлт конструктивизм тарапынан көбінесе ... ... ... ... ... ... ... ұлт - бұл елестетілетін саяси, сонымен бірге қажетті шектелген және тәуелсіз ретіндегі елестетілетін ... Оның ... ... ... ... Ұлт ... сияқты елестетіледі, өйткені адамзат тарапынан өзіне тең келетін елестеуші ұлт жоқ. Ұлт ... ... ... ... ұлттар еркіндік жайында армандайды. Бұл еркіндіктің көлемі мен символы - тәуелсіз мемлекет. Ұлт ... ... ... ... "ұлт" ... өзі терең "көлденең қауымдастық" жөніндегі ойды қамтиды.
Жалпы айтқанда, конструктивизмнің мәні, оның жақтастырының көзқарастырына сәйкес, этнос өзге ... ... ... интеллектуалдық конструкт дегенге саяды (суретшілер, жазушылар, ғалымдар мен саясаткерлер). Бұл ... ... ... ... мүшелерінің санасына, былайша айтқанда "этникалық кәсіпкерлер" тарапынан әсер ету құралдарының көмегімен таратушы, ... ... нақ өзі. Өз ... жету үшін этникалылықты пайдаланатын адамдарды осылайша атайды.
Инструменталистік түсіндірмелерде этникалылық дегенде ең алдымен, билік үшін ... ... ... ... ... және мүдделеріне қол жеткізу үшін шығарылған идеология түсіндіріледі. Мұндай тұрғыдан қарау этносаралық қатынастарды саясаттану тұрғысынан зерттеуге, яғни билік социологиясы мен ... ... тән. ... қауымның өмір сүруі социологиялық функционализм тұрғысынан түсіндіріледі. Этникалық топтар өмір сүргендіктен олар белгілі бір ... ... ... және ... ... ... келеді.
Инструменталистік теориялар арасынан ассимиляциялық тұжырымдамалардың бір тобын атап көрсетуге болады. Ең көп тарағаны "балқыту қазаны" ... ... ... Ол теорияға сәйкес АҚШ-тың барлық этникалық аз топтары бірыңғай халыққа балқытылуы қажет. Ал ... ... пен ... ... арқасында пайда болатын белгілі бір мүдделер үшін ... ... ... ... ... олар жаңартылған ұлттық мемлекет жолындағы уақытша кедергілер ғана. Алайда, 1970-ші жылдардың ортасында-ақ ... ... ... АҚШ ... ... ... феноменімен кезікеннен кейін "жаңа этникалылықты" түсіндіру үшін ассимиляция теориясының жарамсыз екендігін мойындауға мәжбүр болды. Осыдан кейін ассимиляционизмнің ... ... ... ... бірігетін топ ретінде, ал этникалылықты топтық мүдделерге қол жеткізу құралы және топтың саяси күресте белгілі ресурсы ретінде анықтай ... ... [9] ... ... ... - ... танысу қоғамтанушыларға қолда бар тұжырымдамаларды өз зерттеулерімен толықтырып, тексеру үшін назарды шоғырландыруға жақсы мүмкіндік береді деп санайды.
Бірқатар жылдар көлемінде ... ... мен ... маңызды түсінігі болып келді, бірақ сонда да ол басқа түсініктермен ... оның ... ... мен ... әзірге түсініксіз болып көрінеді деген этникалылық феноменіне қатысты айтылған пікір антрополог М.Бэнкске тиесілі. Бұл проблеманы қозғаған кез ... ... ... өз ... ... тырысады.
Этникалылықты түсінудегі барлық тұрғылар міндетті түрде өзара бірін-бірі жоққа ... ... ... ... ең ... аспектілерін контекстіге сезімталдығы бар конструктивистік негізде біріктірудің келешегі орасан зор. Этникалылықты түрлі деңгейлердегі әлеуметтік диспозиция мен жағдайға тәуелділік ... және ... ... ... ... ... әлемдік жүйелердің трансұлттық деңгейінде (У.Ханнерц, И.Валлерштайн), "ішкі отарлаушылық" мемлекет-ұлттары шеңберінде (М.Хеттер) немесе "құрылымдық зорлау" ... ... ... ... контексінде, топаралық деңгейде (Ф.Барт) және психологиялық теория шеңберіндегі топішілік деңгейде көрінеді.
Этникалылыққа тұрғыны "дәстүрлі ... ... тыс ... ... ... ... Бұл ... адамды этникалылықта емес (этнофора), этникалылықтағы адам деп қарастыруға мүмкіндік береді, ол ... ... ... және ... қабылдауға және этникалылыққа қоғамдық басқару мағынасында көбірек конструктивті ықпал етуге ... ... ... ... ... ... ... қолда бар тұрғыларға талдау жасап, этникалылыққа мынадай анықтама береді: "этникалылықты біз қарқындылығы жағынан әр ... ... да ... ... шаманы, әуел бастан биоегенетикалық және биоәлеуметтік бірыңғайлық негізінде қалыптасушы және ... ... топ ... ... ... ... "бізде емес" деген салыстырма түрінде көрінуші топтық ұқсастық пен ынтымақтастық жайында қайғыру деп ... ... ... ... ... бес ... ... атқарады, оның үшеуі өзінің мазмұны бойынша шектелінген, қалған екеуі тұрақты емес және жағдайға байланысты сипаты бар. З.В. ... ... ... ... ... ... ... (этникалық тұлғааралық және топтық қатынастарды дәстүрлер, әдет-ғұрыптар, құндылықтар негізінде реттейді); ақпараттық (этникалық ақпаратты мәдени құндылықтар мен ... ... ... келтіреді, жүйелейді, "тазартылады"); психологиялық немесе қорғау (этникалылықтың кертартпалығы адамның тұрақтылыққа және айқындылыққа деген ... ... жол ... Этникалылықтың жағдайлық қызметтері - жұмылдырушылық және дәлдемелік. ... ... ... ... бір ... ... ... және өзге де мақсаттарға қол жеткізу үшін тиімді құрал болады. ... ... ... ... топтық және жеке даралық-тұлғалық деңгейде жүріс-тұрыс пен сана-сезімнің қандай да бір бағытын ... ... ... береді.
Мұндай "этникалылық" сияқты күрделі феноменді анықтау мен ғылыми ... жоқ ... үш ... ... ... ... болады: интеракциялық, онда этникалылық топаралық әрекеттесу түрі ретінде талданады; атрибуттық, онда этникалылық ең алдымен ... ... ... ... ... ... ... ұқсатушылық синонимдері ретінде этникалық өзіндік сана-сезім, ұлттық сана-сезім, ұлттық сәйкестендіру, т.б. категориялар қолданылуда. Кеңестік ғылымда "өзіндік сана-сезім" түсінігін ... ... еді, ал ... және ... ... бұл құбылыс көбінесе "этникалық бірдейлік" деп аталып келді.
С.Хантингтон атап көрсеткендей [12], қазіргі кезде әлемде мәдени бірдейліктер (этникалық, ұлттық, діни, ... ... ... ие. Сонымен қатар этникалық бірдейліктер көптеген адамдар үшін, әсіресе қоғамдық дағдарыс кезінде ең ... және ... ... ... Жеке адам үшін ... тобы өзінен артық және үлкен болып көрінеді. Өз этносын осылайша табиғи ... ... ... оған ... ... ... бірдейлік миллиондаған адамдар үшін ешқандай күмәнсіз табиғи шындық сияқты, бұл арқылы олар өздерін жете түсінеді және соның ... ... "Мен ... және мен ... ... деген сұраққа жауап алады. Этникалық бірдейлік тұлғаның әлеуметтендіруі барысында өздігінен қалыптасады және сонымен қатарласа ... бір ... ... ... жете түсіну адамның әлеуметтік табиғатының көрінуінің біріне айналады.
Бірқатар авторлар тарапынан этникалық бірдейлік көп деңгейлі құрылым ретінде қарастырылады. Бірінші ... ... [13], ... ... - бұл ... деген оппозиция үшін негіз болатын жіктелім және ... ... ... ... ... ... яғни ... қауымдарға белгілі бір мәдени, мәртебелік және сол тәрізді ... ... ... ... ... ... бұл ... "өз тобының басқа этникалық топтарға қатысты өткеніне, қазіргі ... және ... ... "азды-көпті болса да" қисынды көзқарас керек.
В.Ю. Хотинец [14] этникалық ... ... және ... ... ... бір ... ... ұқсас емес түсініктер дейді. Этникалық өзін-өзі сәйкестендіру қауымдастықтың тарихи-мәдени даму барысында құрылатын этногенездің белгілі бір өлшемдері: ... ... ... климаттық-географиялық (өз халқының тарихы, мәдениеттің және діннің т.б. этникалық символдары) бойынша қайсы бір этникалық қауымға жатқызылу сезімі болып табылады.
Этникалық ... ... ... ... және басқа формаларын қамтитын кең көлемді идентификацияның нәтижесі болып табылады (аумақтық, мәдени, тілдік, діни, әдет-ғұрыптық, нәсілдік, антропологиялық, психологиялық, т.б.). Бұл ... адам өз ... ... ғана сезіп қоймай, сонымен қоса эникалық нақтылықтың объективті өмір сүру құрамдас бөліктеріне субъективті әлеуметтік психологиялық байлағанын ұғынады, этникалық ... өз ... ... ... өзін-өзі ұқсату жайлы этникалық субъект, этникалық сананың пайда ... бір ... ... ... ... ... ... табылады.
Этникалылықты әр түрлі әдістемелік бағыт-бағдарлардың социологиялық тұжырымдамаларында түсініктемелеу алуан ... және көп ... ... ... ... байланысты болады.
Этникалылықты түсініктемелеуші социологиялық тұжырымдамалар арасынан "объективті социологияға" (неомарксизм, ресурстық ... ... ... ... социологияға" (символикалық интеракционизм, рационалды таңдау теориялары) тоқталған жөн.
Неомарксизмнің негізгі методологиялық ерекшелігі мынада, оның ... ... және ... ... ... ... қоса алғанда, сипаты мен динамикасы алдын ала анықталған дейді. Сонымен қоса, этникалық және ... ... ... ... ... ... формалары деп санайды. Аталған бағыттағы ең маңызды зерттеулер О.Кокстің, М.Райхтың, Р.Майлстың, Дж Соломастың есімдерімен байланысты.
Классикалық және ... ... ... ... ... орындардың бірі тұлғааралық және топаралық қатынастар бәселестіктер түсінігіне ... ... ... ... экономикалық, әлеуметтік, саяси ресурстар үшін бәсекелестік күресте ең ... ... ... ... отыр. Этникалылық феноменіне қатысты ресурстық бәсекелестік теориясының төрт негізгі жағдайы бөлініп қарастырылуда: этникалық ... ... ... ... оның ... экономика бағыттарының кеңеюі есебінен жоғарылауда, бұл жұмыс ... үшін ... ... еді; ... ... жоғарылауына шеткі, алыс аудандардың дамуы мен этникалық топтардың орын ... ... ... ... ... әсер етеді және соңғысы этникалық жұмылдыру мемлекеттік құрылым процестерімен қоса жүреді. Этникалылықтық бәсекелестің ең ... ... бірі - ... ... ... қатынастарға ресурстық бәсекелес жайындағы ойларды қолдану "мангестерлік ... ... ... А.Коэннің, К.Митгелдің жұмыстарында көрініс береді.
Символикалық интеракционизмнің теориялық тұрғысы өткен ғасырдың 20 - ... ... ... ... тарапынан этнонәсілдік проблемаларды зерттеу үшін қолданылды (Р.Парк, Л.Вирт және басқалар). Этникалылықты осы ... ... ... ... ... ... қатынастарды индивидтердің өзара "ұжымдық анықтау" процесіндегі әлеуметтік байланыс ретінде түсіну тән. Символикалық интеракционизм этникалық топтардың қатынастарына тән ... ... ... ол ішкі ... ... ... бағынышты топтар көп деңгейде өзінің "қайталанбастығын" дәлелдеуге тырысатын жағдайларын анық түрде қисынға келтіріп бере алмады немесе ортақ мәртебемен ықпалды ... ... ... да ... ... ... жетуі мүмкін. Этносаралық қатынастардағы ұжымдық анықтау мен дуализм проблемасын талқылау, символикалық интеракционизм жақтаушыларын "этникалық парадокс" ... атау ... ... қарастыруға алып келеді (Б.Лал), оның мәні этникалық институттар топтық ұқсатуларды айқындаумен қатар этнотоптар үшін ... ... ... ... ... тиесілі экономикалық, саяси, әлеуметтік өмірге және ресурстарды бөліп беруге айтарлықтай толық күйде қатысуды ... ... ... механизмдер қызметін атқаруында.
"Ұтымды таңдау" тұжырымдамасы социологтар үшін ұлттық және ... ... ... ... қатынастардағы этникалылықтың рөліне, саяси күрес, т.б. жағдайлардағы этникалық бейілділік пен ынтымақтастықтың мағынасына байланысты бірқатар сұрақтарға жауап алуға ... ... Бұл ... ... ... ... қалыптасуы жайлы мәселе маңызды болып отыр. Жеек дара артық көрушілік механизмдерінің бірі адамның іріктеушілік әрекетінде, ол әлеуметік ... ... ... дамуына жол ашады. Ассимиляцияға табысты түрде қарсы тұрушы этникалық қауымдастықтар барлық уақытта жан-жағындағы өмір сүрушілерінен айырмашылығы бар ... мен ... ... ала отырып, әрекет етеді. Нақтылы тәжірибеде ең тұрақты деген этникалық топтар өз мүшелерінің "рационалды таңдауға" сәйкес ынтымақтастығын барынша қолдап отырады, атап ... тек өз ... ... ... ... ... ... бір-бірінен қандай да бір мәдени сипаттамаларымен ерекшеленетін топтар немесе қауымдастықтардың институттанған қатынастарын білдіреді. Алайда ең бастысы ол мәдени ерекшеліктерді ... ... бола ... ең алдымен өзіне объективті және субъективтінің бірлігін қамтитын, көбінесе нақтылы топтық мақсаттарға қол жеткізу құралы ретінде көрінетін әлеуметтік феномен болып ... ... осы ... ... ... үшін ... ... тудырады. Сондықтан этникалылық факторының қазіргі қоғам өміріндегі орнын, рөлі мен мағынасын зерттеу өмір тәжірибесі көрсетіп отырғандай, теориялық қана ... ... ... да ... ... отыр.
Әлемдік қоғамтануда соңғы кездері қалыптасып, өмірге келген ... ... ... ... мен тұжырымдамалары бар. Олардың арасында примордиалистік доктриналар ерекше кең таралған. Алайда, М.О. Мнацаканянның ойынша [15], ... ... ... керек десеңіз, ең мықты дәлелденген дегенінің өзі бұл феноменнің мәні мен тарихи өзіндік ерекшелігін соңына дейін және ... аша ... ... - мұндай теориялық-әдістемелік тығырықтан шығудың жалғыз жолы.
Қазіргі кездегі әлеуметтік ғылымдарда этностар динамикалық жүйелер, процестер ретінде қарастырылады. Алғашқы ... ... ... адамдардың этникалық тиістілігінің ауысуына алып келетін этностардың өзгерісі жатқызылды. Бірақ 60-шы жылдардың соңында-ақ бұл ... ... ... процестер" ұғымының аясы тарылып барады делінген еді (Л.В. Хомиг). Тиісінше бұл процестерді ... ... ... ... ... этнотрансформациялық және адамдардың этникалық тиістілігі сол күйінде қалатын этностардың өзгеруін білдіретін этноэволюциялық деп бөлу жөнінде пікір айтылған еді (Ю.В. ... ... ... ... процестер мен этноәлеуметтік қауымдастықтардың өзгеруін айырып көрсету ұсынылды (Ю.В. Бромлей). Ал, этникалық ... өз ... ... және ... ... ... ... процестерге консолидация (В.К.Гардаков, Е.О.Долгих, Т.А.Жданко), ассимиляция (В.И.Козлов, И.С.Гурвич), этносаралық миксация жатады. Консалидацияның өзін ішкі этникалық және ... деп бөлу ... ... ... ... деп тілі мен ... бойынша бұрын дербес, бірақ туыстас болған бірнеше халықтардың ... жаңа ірі ... ... түсіндіріледі. Ішкі этникалық консалидация - бұл этностың барлық айырамашылықтарды жұмсарту арқылы жұмылдырылуы. Ассимиляция деп дербес өмір ... ... ... оның ... да бір бөлігінің басқа біреуге, әдетте ірі халықтың ... ... ... түсіндіріледі. Этносаралық интеграция - бір-бірінен тілі және мәдениеті бойынша айтарлықтай ерекшеленетін этностардың өзара әрекеттесуі (әдетте мемлекет ішінде), бұл нәрсе ... ... ... ... және ... ... элементтерінің, басқаша айтқанда метаэтникалық қауымдастықтың пайда болуына алып келеді. Этносаралық миксация - туыстық ... ... ... ... ... ... оның ... жаңа этнос пайда болады.
Этноажыратушы процестерде парциация, сепарация (П.И. Пучков) және дисперсизация (Ю.В. Бромлей) бөлініп шығады. Этникалық парциация ... ... ... ... ... ... ... бөліктерге бөлініп кетеді және ол бөліктердің ешқайсысы өзін толығымен ескі этноспен теңестірмейді. Этникалық сепарацияға қандай да бір үлкен емес халықтан ... өте ... ... ... бір ... бөліну (әдетте салыстырмалы түрде кішкентай бөлігі) жағдайы ұғынылады. Егер ... ... ... этнос шындығына келгенде өмір сүруін тоқтатса, этникалық сепарацияда ол сақталады. Парциация сепарацияға қарағанда этникалық дисперсизацияда бұрынғы ... жаңа ... ... ... ... тек ... топтар құратын бөлігі бөлініп шығады.
Қазіргі уақытта этнос және этникалық процестер теорияларының жасалынуы әрі қарай жалғасуда.
Этносоциология әлеуметтік және этникалық ... ... ... ... байланысын аша отырып, аса үлкен проблемаларды қамтиды.
Этносоциологияның қалыптасуының бірінші кезеңі - "ұлттардың дамуы мен ... ... ... Бұл ... ... ұлттардың жаңарту процестерін ой елегінен өткізу аса маңызды. Оның мәні этножіктелуші белгілердің мәдениет, тұрмыс және ... ... ... ... ... ... ... тұрады. Адамдар ұқсас өмір сүре бастайды, бірақ ... ... ... ... сезбейді. Бұл құбылысты Ю.В.Бромлей этникалық парадокс деп атаған.
Этносоциологияның ... жаңа ... ... ... ... салдарынан этникалық жанжалдардың өрбуіне байланысты проблемаларға ауысумен көрінеді. Этносоциологияның жаңа кезеңінің айтарлықтай ерекшелігі олар ... ... ... ... ... ұлттық қозғалыстарды, олардың бағдарламасын, себептерін, әлеуметтік шығу көздерін, қатысушылар құрамын сараптау көбіне социологиялық әдістермен зерттелді. Зерттеулер ... ... ... ... ... этникалық қауымдастықтардың саяси процестерге көзқарасы проблемаларына арналады. Егемендікті ... ... ... орай этникалық жұмылдыру, ұлттық мүдделер дәлелдемесі, этносаралық қатынастардың ... ... ... ... ... ... Зерттеудің ең өзекті пәнаралық объектісі ұлтаралық жанжалдар болып ... ... ... ... ... рөлі де этносоциологтар назарын аудартпай қоймайды. Бейбітшілік немесе дұшпандық, "жау бейнесі" этникалық топтар құндылықтарының үйлесуі немесе үйлеспеуі туралы, олардың әрекеттесуге ... ... ... ... жасалуына ең әуелі элиталар жауапты екені анық. Ұлттар қозғалысы, этникалық сезімдер жарылысы, халықтардың саяси, экономикалық, мәдени және экологиялық мүдделерінің идеологиялық ... ... ... ... қайта өркендеу" проблемасын талқылауға негіздеме берді. Бірдейлік мен этносаралық қатынастарды зерттеу ерекше өзектілік алып ... ... Л.М. ... ... ... талдауды қорытындылай отырып, жақын болашақтағы ғылымның даму жолдарын немесе ... ... ... ... он жыл ... ... қатынастарға қатысты көптеген зерттеулер өтікізілді. Ондағы жаңадан қосылған объект - зерттеушілер дәстүрлі орыс этносы мен ... ... ... диаспораларда болып жатқан процестерді зерттеуді қосты. Мазмұндық тұрғыдан алғанда топаралық қатынастардың саяси факторларына көңіл бөлу ... ... ... ... ... жаңа жолына ұлтшылдық, ұлтшылдық пен демократияның арақатынасы, көп құрамды қоғамдардағы этноұлттық проблемаларды ... ... адам ... мен ... ... басымдығы, ескі және жаңа қорқыныштар және басқалардың себебін іздеу сияқты проблемалар ие болды. Бұл проблемаларды шешу арнайы ... ... ... ... олар ... ... саясаттануның, психологияның пәндік салаларының қиылысында пайда болады. Бұл пәндер этносаралық әрекеттесу ... ... ... ... заманғы этнология сұранысқа ие болып әрі тиімді болуы үшін ... ... ... және ... ... ... ... процестерін, материалдық мәдениетін, өмір сүруді қамтамасыз ету жүйелерін, табиғи және әлеуметтік ортаға бейімделуін зерттеумен қатар салттарды, әдет-ғұрыптар мен наным- сенімдерді, ... ... ... ... психологиялық ерекшелікті де қарастырып, халықтардың мәдениетінің түрлі құрамдас бөлігіне, мәдениетаралық байланыстар ерекшелігіне, құндылықтық жүйе мен әлем ... ... ... ... ... ... талдау жасау, этнолингвистика мен этносемиотиканы және сол сияқтыларды дамыту ... ескі ... ... ... ... ... атап көрсетілген барлық ғалымдардың, мектептер мен бағыттардың әдістемелік тұжырымдамаларын қазіргі ... ... ... шын ... дамуымен органикалық байланыста қолдану керек. Этнологиялық ойдың бұл бағыттарын отандық әлеуметтік және саяси зерттеулердің мәліметтерімен мұқият ... ... ... бұл ... үшін өзіндік ерекшелігі бар объективті және субъективті факторлар әрекетінің тоғысатын аумағы және ол әлемдік зерттеу тәжірибесінде қабылданған тұрғылар мен тұжырымдамалардың ... ... ... ... ... кеткендей, этникалық, ұлт, ұлтшылдық сияқты феномендердің проблематикасы посткеңестік кеңістіктегі қоғамдық ғалымдардың танымал тақырыптарының ... ... Осы ... ... ... саны ... Бұл ... қазақстандық ғалымдарды да сырт айналған жоқ.
Қазақстанда ұлттар мен олардың өзара қатынастарының даму проблемаларын зерттеу өзінің қалыптасқан ғылыми дәстүріне ие екенін айта ... жөн. Оның ... Н.Д. ... М.С. ... ... ... М.М. ... Г.Е. Сапарғалиев және т.б. тарапынан қаланған [17]. Олардың еңбектерінде ұлтаралық қатынас проблемалары қозғалды, ... даму ... ... ... социологиялық зерттеу материалдарында ұлтаралық қатынас мәдениетінің қалыптасуындағы түрлі факторлардың өзара әрекеттесуі ... ... ... реттеуде мемлекеттің рөлі қарастырылды.
Қазақстандық ғалымдардың соңғы жылдардағы еңбектері (Р.Б. Әбсаттаров, Л.А. Байдильдинов, Н.Ж. ... С.К. ... ... А.П. ... В.Д. ... К.Е. Көшербаев, Г.В. Малинин, К.М. Марданов, Ә.Н. Нысанбаев, Н.В. Романова, С.Т. Сейдуманов, К.Л. ... М.Б. ... С.К. ... З.К. ... [18] және басқалар) ұлттық саясатты, ұлттық қатынастарды ғылыми басқарудың мәнін ... ... ... ... ... ... ... ұзақ мерзімді және қарама-қайшы процесс ретінде қарастырады, тілдің пікірталас проблемаларын, жанжалдардың потенциалды мүмкіндіктерін, қазіргі қазақстандық ... ... ... мен ... қарым-қатынастардың өзгеру ерекшелігін талқылайды.
Этносаралық қатынастар
Этносаралық қатынастар проблемасы - шет елдік және отандық социологияның ойлары бір жерден шығатын білім ... ... Ю.А. ... Л.М. ... және Л.П. ... ұлтаралық қатынастар ұғымын қолданып, оны ұлтаралық қатынастарды зерттеу этносоциологияның дамуының әуел басынан ең негізгі салаларының бірі болды және ол ... ... ... ... мен ... ... ... арасындағы өзара әрекеттесуіне шоғырланған деп түсіндірілді. Кеңес Одағында бұл ... ... ... ... жұмыстар дәл осылай аталған еді. Қазіргі күнде де көптеген зерттеушілер дәстүрлі түрде сол кезеңнің терминологиясының қолдануын жалғастыруда.
Шет ... ... ... ... ... және ... қатынастар" деген түсініктер қолданылады.
Ю.В. Арутюнян, Л.М. Дробижева, А.А. Сусколов этносаралық қатынастар саласында этносоциологтардың мүдделілік саласын ... ... ... өзіне тән ерекшелігіне немесе зерттеу ауқымына назар аударады, өйткені этносаралық қатынастар пәнаралық зерттеу саласын құрайды.
Этносаралық қатынастар кең мағынада ... әр ... ... - саясатта, мәдениетте, т.б. өзара әрекеттесуі ретінде түсіндіріледі, тар мағынада түрлі ұлт өкілдері арасындағы байланысқа түсудің түрлі ... - ... ... көршілік, достық және өзге бейресми араласуындағы тұлғааралық қатынастар ретінде ... ... ... ... кезінде этносоциологтар мен этнопсихологтардың зерттеу пәні ең алдымен өз тобы мен ... топ ... ... мен қабылдауы, онымен байланысқа түсуге дайындығы, психикалық жай-күйі мен процестер болып табылады. Олардан ... ... ... ... қатарына жүріс-тұрыстың нақтылы фактілерін қосады (мысалы, партияларға, қозғалыстарға, ... ... ... ... ... ... ... ұлтаралық әрекеттесу саласындағы әр түрлі ұлт адамдарының жүріс-тұрысын басты назарда ұстайды.
Ұлтаралық қатынастар - ... ... үшін ... ерекше көңіл бөлетін мәселе. Ұлттық феноменнің көрінуіндегі, ұлттық өмір ағымының сипатындағы тәуелділіктерді зерттеу пәні қазақстандық ғалым А.П. Коноваловтың пікірінше - ... ... ... ... ... ... ... бағытын, оның нақтылы құрамдас бөліктерін анықтаушы фактор болып табылады [19].
Қатынастар - бұл өзара байланыстар мен өзара әсер ету жүйесі, мүмкіндіктер мен ... ... ... ... мүдделерді іске асыруға бағыттауға мүмкіндік беретін қандай да бір психологиялық аура: қоғамның, оның ұжымдарының, нақтылы өкілдерінің мүдделері. Қатынастар - бұл ... ... ... оның ... ... ұлтаралық қатынастарда бір-бірімен ажырамас болғанмен, әр түрлі "жұмыс істейтін" мүдделердің тұрақты екі тобының өмір сүретіні жайында ... ... ... тобы ... ... ... әлеуметтік" деп аталған. Қазақстанда өмір сүретін ұлттық топтар үшін ... ... ... ... ... ... (аумақтық- құқықтық қатынастардың бірыңғай жүйесі бар ортақ мемлекет), әлеуметтік-экономикалық (бірыңғай экономикалық кеңістік, материалдық игіліктерді өндіруде, бөліп ... ... ... ... ... ... ... ортақ заңдарға бағыну), білім алу, ғылыми, мәдени салалардың, т.б. ортақтығы. Мүдделердің екінші тобы - "этникалық ... ... бар" ... ... оған әрбір ұлттық топты сипаттайтын және ең алдымен тілдің, мәдениеттің, дәстүрдің, шаруашылық тәртіптің, сана мен ... ... т.б. ... ... қажеттіліктер тобын жатқызады.
Әрбір адам бір уақытта жалпы әлеуметтік және этникалық өзіндік ерекшелігі бар мүдделер мен қажеттіліктердің иеленушісі ... ... ... ... ... бұл ... ... және ерекше арасындағы қарама-қайшылық үшін тиісті жағдай туғызады, ол өз ... ... ... ... ... ... жол ...
Этникалылық, З.В. Синкевичтің әділ атап өткеніндей салыстыру мен коммуникациядан тыс өмір ... ол ... ... ... бұл оның ... тәсілі.
Жекелеген этникалық топтар арасындағы қатынастар барлық уақытта екі полюс арасындағы шартты шамада орналасады: бір жағынан ... ... ... ... ... айтқанда ұнатушылық), екінші жағынан жек көріп шеттелу немесе ұнатпаушылық. Бұл ... ... ... ... ... (толеранттық) алады.
Этносаралық қатынастар - қазіргі полиэтникалық қоғамды анықтайтын құрамдас бөліктерінің ... ... ... мен ... ... ... ... мен этникалық топтардың әлеуметтік-экономикалық даму деңгейіне байланысты. Оларға өзара тәуелді факторлардың жиынтығы әсер етеді. Атап айтқанда: халықтардың әлеуметтік-экономикалық қатынастарының ... ... ... ... және ... дамуының тарихи қалыптасқан ерекшеліктері. Бұл олардың өзара әрекеттесуінің сипаты мен ... ғана емес ... ... ... орны мен рөлін де анықтай алуы мүмкін.
Этносаралық қатынас - бұл ... өмір ... ... ... ... тән ... ... мен қасиеттердің көріну ауқымы: мақсаттардың, ділдің (менталитеттің), жүріс-тұрыс ережелерінің, т.б. жиынтығы. Бұл ... ... ... ... ... ... қатынастар - полиэтникалық қоғам өміріндегі процестердің дамуының күтпегендіктің, ойда болмағандық пен біркелкі еместік деңгейі бар аса қозғалмалы әрі жылдам ... ... ... - бұл ... ... үшін ... ... өз еркі бойынша іске асырылатын табиғи, объективті, диалектикалық процесс. Ол ... ... ... ... өмір ... басты шарты, тәсілі және әрбір адамды жетілдірудің жолы болып табылады.
Ұлтаралық қатынастар мәдениеті ... ... әр ... ұлт ... тұлғааралық қатынастарының білгілі бір сапалы деңгейі болып табылады. Ал ... ... ... өз ... ... ... мен ... өнегелі бастамаларынан, жүріс-тұрыс қалыптарынан, басқа ұлттарға көзқарасынан, атап айтқанда еңбек етуден, тұрмыстан, демалыстан, ұлты басқа адамдармен байланыс ... ... ... ... мен ... өзіндік ерекшелік көрініс беретін қоғамдық өмірдің қандай да бір саласына бағытталған мақсаттар жүйесін ... ... ... ... ... ... мәдениеті - бұл әр түрлі ұлт өкілдері арасында силастықтың, қолдаушылықтың, ұжымшылықтың, ... ... ... ... ... жол ... өз мәдениетін игеруге және басқа ұлтттардың, халықтардың, ұлттық топтардың рухани құндылықтарын игеруге ұмтылудың ... ... ... ... ... ... - ... кездесетін құбылыс. Оған қоса, оған қарай отырып, этносаралық байланыстар механизмдерін қалыптастыруға болатын ... да бір ... ... түсіндіріледі. Осыған ұқсас ұлтаралық үйлесімділікті ғылыми әдебиетте "интеракционализм", ал үйлесу процесінің өзін ... ... ... ... болады.
Бұрын КСРО-да интернационализмге аса маңызды мән берілгені мәлім. Алайда КСРО-ның ыдырауымен бұл құбылысқа назар ... ... ... бұл ... ... ... ... гөрі, үгіт-насихат түрінде қарастырылды. Сонда да, интеракционализм мәнінің беделін түсіру ұлтаралық ... бұл ... ... ұқсас принципке негізделген әдістемеден бас тартуды білдірмейді, біз оны қажет етсек те, етпесек те ол ... ... ... және барлық уақытта өмір сүре береді.
Этносаралық қатынастарды сипаттайтын қазіргі кездегі ұғымдардың бірі "ұлтаралық келісім" болып ... ... ... ... ... ... Г.В.Малининнің еңбектері арналған [22].
Автор ұлтаралық келісімді этностардың әлеуметтік-этникалық жүріс-тұрысымен байланыс жасау түрі ретінде оның негізгі өлшемдерін бөліп қарастырып, ашық ... ... ... ... деп ... ... ... дүниетанымдық негіздемелердің, тарихи тағдырлардың, рухани жақындықтың болуы.
Екіншіден, ... ... ... түсінуден ғана емес, сондай-ақ, оның өзіне қарым-қатынас бойынша тең ... ... ... ... толық шынайы өзара түсіністікке қол жеткізу. Өзара түсіністік барлық уақытта қайтымды, ... екі ... ... ... ...
Үшіншіден, өмірдің барлық салаларында үнемі және үздіксіз өзара айырбас үшін жағдайлар мен мүмкіндіктер жасау. Келісім - ол ... ... ... әрекет пен айырбастан тұратын, негізінде субъектілердің өзіндік ерекшелігі мен ... ... ... ... ... жататын процесс.
Төртіншіден, өзара қарым-қатынас жасайтын этникалық субъектілер мүдделерінің сәйкес келуі үшін мүмкіндіктер іздеу.
Бесіншіден, өзара қарым-қатынас жасайтын этникалық субъектілердің ... ... ... ... қол ... Бұл фактор өте маңызды болып табылады, себебі ... ... ... ... ... және ... мәндерінің сәйкес келген күннің өзінде егер өзара бағалау болмаса, онда ... ... ... ... ... ең ... деңгейі тек әлеуметтік, саяси, идеологиялық, рухани-мәдени және сол ... ... ... ... ... ғана емес, сонымен қатар өзара ұнату және дәстүрлерді, әдет-ғұрыптарды, құндылықтарды ... ... ... таптаурындарын құрметтеу қатынастарымен байланысты өзара бағлау деңгейін білдіреді.
Алтыншыдан, этносаралық толеранттылықтың - шыдамдылықтың қалыптасуы. Толеранттылық - мәжбүрлі емес ... ... ... ... қайырымдылық пен келісім аясын кеңейтуге ұмтылыс.
Аталмыш белгілер - бұл ұлттық келісімді ... ... бір ... яғни ... ... пен этникалық субъектілердің байланысқа түсуге ұмтылысы әлеуметтік-этникалық жүріс-тұрыстың қалыптасуы үшін тұрақты мәнге ие шамалар болып табылады.
Көріп отырғанымыздай, зерттеушілер тарапынан ... ... ... ... ұлтаралық, көбінесе этносаралық және этникалық өзара әрекеттесу түсініктері қолданылуда.
Қазақстандағы этносаралық қатынастарды
социологиялық зерттеу
Қазақстандағы ұлттық қатынастар мәселесін ... ... ... ... да ... және оның ішінде ұлттық қатынастар мен ұлтаралық ... ... ... ... ... ... бар. 1988 жылы А.М. ... [23] қоғамдық пікірдегі ұлттық қатынастар проблемаларына төрт социологиялық зерттеулер нәтижесі бойынша талдау жасаған еді. Зерттеудегі іріктеу таңданарлықтай: жалпы ... 12 ұлт ... 20 ... адам ... Одан ... көптеген комитеттер, партиялар интернационалдық тәрби беру бойынша жоспар жасау және оны орындау барысында өз бетінше ... ... ... ... өткізген. Бұл мәселе бойынша қоғамдық пікірді жүйелі зерттеу оны ... ... мен ... аман ... бұл процесті біліп, сезіп отыру үшін және оны сауатты түрде басқару үшін қажет болды.
Бүгін Қазақстанда этносаралық қатынастарға мониторинг жасауда ... ... ... қойылуда. Этникалық процестер отандық ғалымдардың теориялық талдауларының пәніне айналды. Оны шешу үшін түрлі талдамалық құрылымдар ... ... ... бұл ... өз бетінше немесе социологиялық ұйымдармен бірлесе социологиялық зерттеулер жүргізеді.
Қазіргі уақытта Қазақстанда этноәлеуметтік зерттеулердің белгілі бір дәстүрлері ... Бұл ... ... ... ... құрылымдарындағы елімізге әйгілі талдамалық орталықтар белгілі рөлін атқарады, олардың арасында ерекше атап кететіндері Қазақстан Республикасы Парламентінің ақпараттық-талдау ... ... ... ... ... ... және қоғамдық келісім министрлігінің талдамалық және мониторинг жүргізу орталығы, Қазақстан Республикасының Ұлттық ... ... ... және ... институты, әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті социология кафедрасы, сонымен ... ... ... ... ... - Гуманитарлық зерттеудер орталығы (ГЗО), Қазақстан әлеуметтік-экономикалық ақпарат және болжам институты (ҚӘЭАБИ), Қазақстан даму ... ... ... әлеуметтік зерттеулер институты.
2002 жылдың мамыр айында Алматыда әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті социология кафедрасының ... ... ... ... бірінші Конгресі болып өтті. Конгресте "Этносаралық қатынастардың қазіргі үлгілері" деген арнайы ... ... ... ол ... кафедра ғалымдарының бұл бағыттағы ғылыми зерттеулерінің нәтижелері ұсынылды [24]. Диссертациялық кеңесте соңғы жылдары этносоциология тақырыбында бірқатар ... ... ... ... ... ... Республикасы Парламентінің ақпараттық-талдамалық орталығы 1992 жылдан бері Қазақстандағы этникалық процестерге зерттеулер ... ... ... ... ... ... ... ұлттық сана-сезімі ерекшеліктері мен элементтерін анықтау, этносаралық қатынастардың сипатын мен ... ... ... ... ... және әлеуметтік-психологиялық факторларды этносаралық қатынастарда көп деңгейде ... ... ... ... ... ... ... анықтау болды. Бұл зерттеулер жақсы әдістемелік базасымен, дұрыс ойластырылған іріктеуімен ерекшеленеді. Айталық, 1996 жылғы ... ... ... даму тенденциясы" атты зерттеуге Қазақстанның 7 облысынан репрезентативті, квоталық және көп сатылы іріктеу бойынша ... ... 1761 ... ... [26]. Парламент тарапынан мұндай зерттеулер дәл осындай әдістеме бойынша соған ұқсас құралдар жиынтығы бойыша бұрынырақ, 1992 - 1994 жылдары жүргізілген ... ... ... ... АТО тарапынан өткізілген зерттеулер ішінен ең маңыздысы ... ... мен ... ... жағдайдың даму тенденциясын зерттеудегі үздіксіз қайталанып отыратын (2 жылда бір рет) зерттеу болып табылады. "Қазақстан Республикасындағы қазіргі кездегі ... ... ... атты ... ... ... қауымдастыққа М.Аренов және С.Қалмыковтың отандық және шет елдік басылымдарда ... ... ... ... арқасында белгілі болды [27].
М.Аренов және С.Қалмыков тарапынан тілдік жағдайға байланысты өтікізілген зерттеуді соңғы жылдардағы қазақстандық оқырмандар үшін хрестоматиялық деп ... де ... ... ... бағдарлама, құралдар жиынтығы, жалпы әдістемелік тұрғылар қазіргі кездегі республикадағы тілдік жағдай мен ... ... ... үшін ... база ... қызмет етеді.
1996 жылы Қазақстан даму институтының саяси зерттеулер орталығы тарапынан ... ... ... ... мен ... ... ... жүйесін анықтау бойынша біршама кең көлемді социологиялық зерттеу жүргізілген болатын.
Осы зерттеулердің нәтижелеріне сәйкес қорытындыланған нұсқада ... ... өз ... мен құрылымына ие ұлттық арманы бар деп айтуға болады. Еліміздің түрлі ұлт адамдарының өзіндік өмірлік арманы бар және ... ... ... ... толық сәйкес келеді. Қазақтарда да, орыстарда да сонымен қоса өзге ұлт ... де ... ... ... аман-саулығы, материалдық молшылық, жақсы демалыс пен жеке қауіпсіздік жайында армандайды.
Кезінде ЕКҚҰ-ның ... Аз ... ... жөніндегі Жоғарғы Комиссарының миссиясы тарапынан этносаралық қатынастарға мониторинг жасау үшін ... ... еді. ... ... ... ... [28]), ... халықтары ассамблеясы мен ЕКҚҰ-мен бірге семинарларда ұлттық мәдени орталық басшылары тарапынан талқыланатын және этносаралық тақырыптағы ... ... ... ... жол ашатын талдамалық баяндамалар дайындауда. Осы жылдар ішінде мониторинг жүйесін ұйымдастыруда тұрақты әріптес Қазақстан әлеуметтік-экономикалық ақпарат және ... ... ... келді (С.Жүсіпов [29]).
Қазақстандағы этносаралық қатынастарды зерттеу түрлі ... ... ... де ... Бұл ... ... ғалымдарға "Сорос-Қазақстан" қоры "Еуразия" қорымен бірлесе белсенді көмек көрсетуде. Екі қор тарапынан ұйымдастырылған Қазақстан үшін басымдыққа ие ... ... ... ... зерттеулерді қаржыландыру үшін арналған грант байқауы шеңберінде орындалған соңғы еңбектер арасынан ... ... ... мониторинг механизмінің қалыптасуы" және Г.Исмуханованың "Қазақстандағы этносаралық/ішкі эникалық ... ... ... ... атты ... атап ... жөн [30].
А.Забирова Дж. және К. МакАртуров қорының қолдауымен "Қазақтар арасындағы көші-қон, урбанизация және сәйкестендіру" (Case study Аstana) ... іске ... ... ... ... зерттеулер институты Қазақстан Республикасы Парламентінің АТО мен бірглесе ортақ жоба ... ... ... ... ... ... (2000 - 2002), сонымен қатар Қазақстан Республикасы Мәдениет, ақпарат және ... ... ... Тілдерді дамыту жөніндегі департаментінің тапсырысы мен мемлекеттік қызмет және білім беру саласындағы, жалпы ... ... ... ... жүргізді. Бұл зерттеулердің нәтижелері авторлар тарапынан отандың және ... шет ... ... ... ... бүгінгі таңда Қазақстанда этносоциологиялық зерттеулерде айтарлықтай үлкен тәжірибе ... ... ... тілдік жағдай, көші-қон, ұлтаралық қатынас проблемаларының айналасында шоғырланды. Қазіргі ... ... ... ... ... ... ... өзекті болып отыр.
Қазақстан стратегиялық зерттеулер институты Президенттің этносаралық зерттеулерде мониторинг жүйесін ... ... ... іске ... ... ... этносаяси жағдайды зерттеу бойынша жүйелі мониторинг дайындаудың негізгі принциптері мен механизмдерін сипаттайтын талдау бағдарламасын даярлады. Мониторинг әлеуметтік-психологиялық және ... ... ... ... ... алу үшін ... ... сұраулар өткізуді мақсат етіп отыр.
Ұлтаралық қатынастарда социологиялық зерттеулермен ... ... ... ... ... ... арасынан, Мәдениет, ақпарат және қоғамдық келісім министрлігінің талдау орталығын атап кеткен жөн.
Осы министрлік жүргізген [32] этносаралық қатынастар мониторингінде қазақстандықтардың ... ... ... ... ... ... пайдаланылады. Этносоциологиядағы ең кең таралған және жалпыға мәлім нақтылы ... ... ... ... әрекеттесу сипатын анықтаушы индикатор болып табылады. Қазақстан тұрғындары 2001 жылдың ... ... ... ... ... ... этностар арасындағы өзара қарым-қатынастарды көп жағдайда жақсы деп бағалайды (83.0%). Этникалық өзара әрекетте шиеленісушілік пен жанжалдықты тек 2.5% ғана ... ... ... ... ... саласы барлық мемлекеттік құрылымдардың және ғылыми-зерттеу институттарының, әр түрлі бағыттағы ... ... ... ... ... ... Осыған орай қалыптасқан жағдайды зерттеуге және болжауға мүмкіндік беретін әдістемелік және тәжірибелік құралдар ... ... аса ... ... ... ... ... талап жоғарылайды.
Бір жағынан, қазақстандық қолданбалы социология этносаралық қатынастарға байланысты өткізілген түрлі зерттеулер ... ... ... ... ... ... ие. ... қатар, этносоциологияда бүгінгі күнде әдістемелік сипаттағы проблемалар елеулі күйде қалып отыр. ... ... ... ... ... категорияларының және осы түсініктермен байланысты басқа да ұғымдарының мазмұны қазіргі күнге дейін анықталмай отыр. Осы тосын ... ... ... ... және қызмет етуін зерттеумен айналысатын ғылыми қауымдастықта "этникалылықтың" табиғатына қатысты бірыңғай көзқарастың жоқ болуымен түсіндіріледі.
Осымен қатар, әдетте ... ... ... ... ... көп ... зерттеуді дайындау және өткізудегі әдістемелері жөнінде ақпараттар болмайды. Жекелген жағдайларда тек іріктеу көлемі, сұрау ... ... ... фокус-топ) ғана айтылып кетеді. Бұл ескертуді жалпы социологиялық зерттеулерге қатысты айтуға болады. Сонымен бірге кез келген социологиялық зертттеу оның ... ... ... ... ... ... ... және объектісі мен пәнін қойылған міндеттерге сәйкес талдауды келтірумен басталатыны мәлім [33]. ... әрі ... ... ... ... ... жасалынған және іске асырылған этносоциологиялық зерттеулердің екі бағдарламасы толығымен келтірілген.
"Қазақстанның полиэтникалық жағдайындағы ... ... ... тұрақтылығы" атты тақырыптағы социологиялық зерттеуді дайындау барысында оның авторлары тарапынан зерттеліп ... ... ... негізделетін қажетті әдістемелік талаптар есепке алынған зерттеу бағдарламасы жасалды [34].
Социологиялық зерттеудің бағдарламасы:
"Қазақстанның полиэтникалық жағдайындағы этносаралық өзара әрекеттесуінің тұрақтылығы".
Проблемалық жағдай - ... ... ... ... ... ... рухани-діндік, мәдени-тілдік және басқа да сипаттамаларында айтарлықтай ... ... ... бар ... ... ... ... аймақтарында қалыптасып отырған этносаралық қатынастар екі ерекшелікті анықтайды. Біріншісі - ол жерлердің унитарлық мемлекет - Қазақстан Республикасының құрамында және оның ... және ... ... ... Екіншісі - оңтүстіктегі тұрғындардың - Өзбекстанға, Қырғызстанға және басқа Орталық Азия республикаларына, ал ... ... ... тарихи қалыптасқан жақындығы мен жақын тартуы.
Негізгі этносаралық әрекеттесу екі ірі топтар - ... ... ... мен ... ... ... Орыстардың аймаққа енуі ХVІІ ғасырда басталып ХХ ғасырдың ортасына дейін жалғасты. Уақыт өте славяндар тұрғындар құрылымында айтарлықтай басым бола ... ... ... ... орыс тілі ... ие болып қана қоймай, шын мәнінде қазақстандықтардың ... өмір ... ... ... қоса ... ... ... жалғыз тілі болып отыған жағдай сақталып отыр.
КСРО-ның ыдырауы тәуелсіз мемлекеттің ... және ... ... ... құру идеясын іске асыруға мүмкіндіктің пайда болуына алып келді. Бұл жағдай психологиялық қабылдау, дүниеге көзқарас ұстанымдары мен жүріс-тұрыс салаларында ... ... ... орыс ... ... ... түбегейлі өзгерістерге алып келді.
Республика аймақтарында одаққа ұмтылулар, КСРО-ны сағыну, Ресейді ұнатуды ... ... ... ... ... ... саяси және мәдени артық көру мен ұнатушылықтар, ТМД шеңберінде барынша бірігу үшін, әр түрлі экономикалық, саяси және мәдени негіздерде Ресеймен ... ... ... үшін атсалысып жүрген күштер осыған негізделеді. Республика аймақтары ... ... тән ... ... ... шығындарынан еркін емес. Ұлтаралық саладағы жағдай соңғы жылдары ... ... ... ... негізі қаланды және ол диаспоралар жағынан саналы және жалпы құптарлық қатынаста жасалды. Қазақтар республикада ... ... аға" ... ... ... қолға алған және өмірдің барлық салаларында үстем болып отыр. Бұл процесс мақсатты саясат сипатында болмаса да, билік элитаның рулық-этникалық корпоративті ... ... ... ... ... бола ... қазақтар өз мәдениеті мен тілінің жағдайына байланысты алаңдаушылық білдіреді. Кейбір зерттеулердің нәтижесі бойынша жалпы, мемлекеттік тілдің таралуы мен қолданылуы кейбір ... ... ... ... өсіп ... ... ұлттық саясатта нақтылы табыстарға қол жеткізілгеннен кейін тынышталу пайда болды.
Қазіргі кезде этникалық аз топтар үшін жоғарғы оқу ... ... ... алып ... Мемлкеттік қызметке қабылдауда бір кездері мемлекеттік тілді (қазақ тілін) білу міндетті түрде енгізілген, бұл жағдай орыс тілді тұрғындардың бір ... ... ... ... ... ... жаңарған негізін іздеу проблемасын ерекше көкейтестендіре түсті. Бұл этносаралық шиеленусішіліктің ... ... мен ... потенциалды этноәлеуметтік жанжалдарды бақылау және алдын алу мақсатымен зерттеуді жете ... ... және оның жаңа ... ... ... ... ... рөлін зерттеу тек қазақстандық ғана емес сонымен қатар шет елдік ғалым-қоғамтанушылардың, құқықтанушылардың, саясаткерлердің назарын аудартуда. Кейбір ерекшеліктерімен Қазақстан этносаралық ... ... ... ... ... КСРО ... көптеген аумақтармен ұқсас аймақ болып көрінеді.
Бұл проблема саяси ... мен ... ... ... ақпарат құралдарындағы үздіксіз талқылаудың дәні болып табылады. Алайда бұл тақырыпқа қатысты көптеген ғылыми ... ... ... ... ... ... ... айтылғандығы, эмоционалдығы, көп жағдайда дәлелденбегендігі ерекшелеп тұрады. Қазіргі ... ... ... қатынастардың бұл саласындағы жағдайды түсіндіріп бере алатын объективті социологиялық зерттеулердің жетіспейтіндігі айқын болып отыр.
Зерттеу тұжырымдамасы этносаралық қатынастардың үш сипаттамасын - ... ... және ... ... ... өмір сүретін ірі этникалық топтар арасындағы үлкен жанжалдың туындау қаупі жоқ болумен қатар, белгілі бір этносаралық шиеленістің бар екенін мойындау ... Бұл ... ... және Қазақстанда жүргізілген социологиялық, саясаттанулық, әлеуметтік-психологиялық және жанжалдық сипатындағы зерттеу нәтижелерімен расталады.
Этносаралық шиеленіс деп этникалық топ үшін ... ... ... ... ... ... ... жағдайы әрекеттесуші этнос өкілдерінде ортақ қолайсыздықты, алаңдатушылықты, сенімсіздік пен үрейді сезінумен жалғасады және сонымен бірге, өзіне жағдайды қолдан шығармауға ... ... бір ... ... ... ... Бұл ... ашық соқтығысу жоқ, бірақ қауіп анық күйде сезіле бастаған кезде әрекеттесуші этностар мүдделерінің соқтығысына жасырын дайындық кезеңі болып ... ... ... бір жағдайларда этносаралық жанжалдарға ұласып кетуі мүмкін, оны біз өмірлік артықшылықтар үшін (билікке, аумаққа, беделді мемлекеттік қызметтерге, меншік пен ... ... ие ... ... әр ... ... мүдделерінің ашық соқтығысу ретінде түсінеміз.
Топ деңгейіндегі этносаралық жанжал этникалық немесе конфессиялық негізде бақылаусыз ... ... ... ... аумақтық тақырыптарда айтысуымен, айқын этникалық мақсаттар бар моноэтникалық қозғалыстардың ... ... мен ... ... жанжал биліктің заң шығарушы, атқарушы және сот органдарының этникалық белгісі бойынша бөлінуін, құқықты шектейтін заң актілерін қабылдауда, шет ... ... ... ... ... құраладарының бөлініп кетуі мен үгіт-насихат "соғысын", ұлттық қарулы құрылымдардың құрылуын, қарсы тұрушы этностар арасындағы ашық ... ... ... ... ... ... ... қызметінде қалыптасады: қоғамдық бәсекелестік, этникалық және мәдени ұқсату үшін этникалық топтардың қабылдауында дені сау және ... ... ... өзгеруші жағдайлар мен жаңа қоғамдық қатынасқа ділді (менталитетті) бейімдеу.
Әлеуметтік-экономикалық даму болашағын жағымды жағынан қабылдау, басым ұлт пен қалған этникалық топтар ... отан ... ... ... ... сенім және артықшылықтар мен игіліктерге ие болу саласында бірінен-бірі жоғары тұрмайтындай жағдай туғызу да өте маңызды.
Зерттеу мақсаты - әлеуметтік-психологиялық, ... және ... ... негізінде, этносаралық келісімге немесе шиеленісудің өсуіне жағдай туғызатын субъективті түрде жете түсінетін этникалылықтың өзгермелі ... ... ... тәжірибелік маңыздылығы зерттеу жобасын іске асыру, қоғамдық дамудың стратегиялық мақсаттарына түзету жасауда, мемлекеттік органдар және мемлекеттік емес ұйымдар тарапынан мәдени ... және ... ... ... саясатты іске асыруда, әлеуметтік саяси іс-шаралар өткізуде қажетті ақпараттарды алуға мүмкіндік береді. Зерттеушілер Қазақстандағы этносаралық қатынастарға мониторинг жүргізу үшін базалық ... ала ... ... ... ... қатынастардың субъектілері, шиеленісушіліктің белгілі бір деңгейіне себепші ... ... үшін ... ие, қарама-қарсы мақсаттар ұстанушы немесе ортақ құндылық ұстанушы тұлғалар, топтар ... ... ... бірінші кезекте, ұлтаралық қатынастарда басым жағдайға және олардың сипатын анықтаушы ретінде екі этникалық топ - ... мен ... ... ... ... белгілері бойынша орыстарға жақын славяндар тобы, қазақтарға - туыстас түркі ... ... тобы жеке ... ... пәні - тұрақтылық пен келісімге жәрдемдесетін немесе этносаралық шиеленісушілік пен жанжалдық жағдайларды туғызатын ... ... мен ... ... ... ... және геосаяси сипаттағы проблемалар жатады: Қазақстанның егемендік алуы және мемлекеттіліктің қалыптасуы, билік органдары мен оның өкілдеріне сенім деңгейі, қоғамдық ... ... ... ... формалары мен тәсілдерінің қайта пайда болуына кедергі болушы қоғамдық қатынастардың ... ... ... түрдегі өркениеттілігі. Ұлтаралық қатынастарда, республиканың ішкі процестеріне Ресей, Қытай, Орталық Азия және исламдық-азиялық аймақ елдерінің ықпалын реттейтін мемлекеттік саясаттағы ... да бір ... ... да аса ... ... ... келесі тобы - әлеуметтік-психологиялық. Оған мыналар кіреді: бұқаралық көңіл-күйлер мен психологиялық ... ... ... мен ... ... ... елдегі өзінің ұлттық және мемлекеттік ұқсауын ұғыну, ұлтаралық қатынастардың сапасы мен деңгейін және олардың ... ... ... қоса бұл ... ... қазақ халқының шыдамдылығының жоғары деңгейін, орыстарда басқа халықтармен бірігіп өмір сүру тәжірибесін, ... бара ... ... ... мен ... өздерінің тарихи тағдырын ұғыну процесін жатқызуға болады.
Жанжалдық факторлар қатарына ең ... ... ... ... ... тобы жатады. Оның құрамына өмір сүру деңгейінің төмендеуі, әлеуметтік қорғалмағандық, жұмыспен қамту деңгейі, өмір сүру сапасындағы ... ... ... ... ... этникалық белгісі бар еңбек бөлінісі және өтпелі кезеңдегі экономикалық сала жағдайымен байланысты басқа да проблемалар.
Әлеуметтік-мәдени факторлар тобын ерекше айтып кету ... ол ... ... ... ... әсерімен және өзара сіңісуімен, оларды қабылдау және кері қайтару процестерімен, мәдениеттің ортақ "Еуразиялық" жағдайының ... ... ... ... ... көзқарасымен, т.б. байланысты.
Зерттеу жобасының міндеттері қатарына мыналар кіреді:
- тұрақтылық пен ... ... ... ... ... ... алып ... экономикалық, саяси, әлеуметтік-психологиялық, мәдени факторларды анықтау;
- саяси, әлеуметтік және әлеуметтік-психологиялық салалардағы мәдени айрықшылық кеңістігін анықтау, ... ... ... ... ... ... белгілеу;
- топтық этникалық қолдаушылық (бейілділік) нормаларымен үйлес қабылданатын құндылықтардың жаңа жиынтығы жөнінде түсініктерді жасау;
- әр түрлі ұлт өкілдерінің өз өмір сүру ... ... ... ... ... мен ... ... көзқарастарын анықтау;
- тұлғалар мен ұлттық топтардың өмір саласын ... ... ... ... ... бір ... қатысты бағыт ұстануды зерттеу;
- тұрғындардың қанағаттанбаушылығы мен ... ... ... өмірдің проблемаларын, әлеуметтік шиеленістердің факторларын анықтау;
- тұрғындардың және ұлттық топтардың саяси тұрақтылық, мемлекеттік және ұлттық дербестік проблемаларына, бұрынғы КСРО ... ... және кері ... процестердің этникалық аспектілеріне көзқарастарын анықтау;
- белгілі бір ұлттық саясатты жасап шығумен іске асыруда билік органдарына сенім ... ... ... ... ... этнократизм деңгейі, ұлттық және этникалық топтардың азаматтық, саяси, экономикалық ... ... мен ... ... ... ... және осы ойлардың түбінде жатқан жанжалдың потенциалын анықтау;
- әр түрлі этникалық топ өкілдерінің әлеуметтік ... ... ... да бір ... ... ... олар үшін ... етудің қандай да бір түрінің мәртебелілік деңгейін, қалыптасқан ... ... бар ... ... және ... ... ... деңгейін анықтау;
- отбасылық, өндірістік, тұрмыстық салаларда моноұлттық немесе көпұлттық сипатқа қатысты ұстанымдары мен қалауларын анықтау;
- топтық және тұлғалық деңгейде тілдесу ... ... ұлт ... ... өшпенділік көріністеріне байланысты іс-қимыл жасау сипаты мен қабылдамау деңгейін анықтау;
- ұлтаралық шиеленіс деңгейінің жоғарылауы және жанжалдар ... ... ... мен топтардың қандай да бір әрекет жасауға көзделгендігін және жүріс-тұрыс сипатын анықтау;
- ... ... ... ... ... мен ... және Қазақстан тұрғындарының ұлттық және азаматтық ұқсатуындағы қалаушылықтарын анықтау;
- ұлттық индивидтердің өз халқының тіліне, мәдениетіне, өмір бейнесіне, дәстүрлер мен әдет-ғұрыптарына ... ... ... өзге ... мәдени, этникалық-эстетикалық құндылықтарын қабылдамау деңгейін анықтау;
- респонденттердің өзіндік және өзге діни жүйелердің маңыздылығына баға берумен жақындық деңгейін, ... ... ... ... респонденттердің екі негізгі этникалық топ - орыстар мен ... ... ... ... ... баға ... ойларын анықтау;
- ұлттық индивидтердің шыдамдылық деңгейі мен дүниетанымдық және құндылықтық ұстанымдарын, қоғамдық белсенділігін, Қазақстанда өмір сүру ... ... ... ... ... ... ... тұратын жері арасындағы өзара байланысты тәуелділігін анықтау;
- жанжалды ұлттық тұлға мен топтың әлеуметтік-психологиялық бейнесін жасау.
Зерттеудің ғылыми ... ... ... және оның ... аймақтарындағы этноәлеуметтік жағдай жалпы алғанда этносаралық шиеленіс күйімен сипатталады. Тұлғалар және топтар деңгейіндегі этносаралық шиеленіс төмендеу тенденциясына ие, ал ... ... ... ... бұрынғы күйінде сақталуда немесе жоғарылауда.
2) Өздігінен болатын этносаралық әрекеттесу мемлекет пен азаматтық қоғамның түзетулері мен ... ... ... ... процесін, әзірге жасырын сипатта болып келе жатқан, этникалық топтардың мүдделерінің қарама-қайшылығын белсендете түсті.
3) ... ... ... ... ... ... Ресейдің халықтық-партриоттық, ұлттық-париоттық қозғалыстары тарапынан Қазақстанның ішкі саяси өміріне араласуын белсендете түседі.
4) Тұрғындардың ... ... ... ... сенбеушілік, ертеңгі күнге сенімсіздік тән және бұл көңіл-күйлер байырғы халыққа қарағанда орыс тілді ... ... ... ... жағдайдың нашарлауы Қазақстандағы этносаралық қатынастардың сипаты мен жай-күйіне екі ... ... әсер ... ... және ... сипатқа ие. Әлеуметтік-экономикалық фактор этносаралық қатынастарға өзінің жағымсыз жағынан әсер ... ... және ... факторға жол береді.
6) Көшіп-қонудың күшеюі әрі қарай енді бүкіл факторлар кешенінің әсер ету күшіне байланысты болады. Орыс тілді ... ... ... ... ... ... және мәдени факторлардың жиынтығына байланысты, олардың арасындағы этникалық фактор алғашқы орындағы факторлар қатарында ... ... ... топ өкілдерінің шыдамдылық мөлшері, басқа этностарға сенім деңгейі айтарлықтай жоғары және жанжалдық жағдайлар тек төтенше, әдеттен тыс ... ... ғана ... ... немесе ықпалды топтардың саяси қарама-қарсы тұруында дәлел ретінде жоғарыдан арандатылуы мүмкін.
8) Мүмкін деген этносаралық жанжалдың пайда болуы мен жайылуы кезінде ... ... ... оны шешудің өркениетті шараларына бағытталатын болады, ал қауымдастықтар және қызмет атқарушы ... ... ... ... және экстремистік сипатта болады.
Зерттеудің дерек көздеріне статистикалық мәліметтерді, ресми құжаттарды, Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдарының актілерін, БАҚ ... ... ... жинақталып қорытылған мәліметтерін, ағымдағы социологиялық және сарапшылық сұраулар нәтижелерін жатқызуға болады.
Зерттеудің негізгі әдістеріне құжаттарды ... ... ... тұрғындар арасында сұрау өткізу, сарапшылармен тереңдетілген сұхбат жүргізу қатыстырылған. Осы зерттеудің мақсаты үшін Қазақстандағы этностардың әлеуметтік әрекеттесуін зерттеу сауалнамасы құрастырылады. ... ... ... тек ... ... ... немесе жанама түрде анықтаушы негізгі жағдайлар, проблемалық жағдайдың мақсаты, объектісі мен пәні, ғылыми болжамы ғана ... ... ... ... жиынтығына талап, іріктеу есептері және респонденттермен далалық кезеңде, құжаттар және мәтіндермен жұмыс істеу тәсілдері, бағдарламалық статистикалық-математикалық өңдеу әдістері бұл ... ... ... олар ... бағдарламасының мазмұнынан байқалып тұрады.
Зерттеудің іріктеуі Қазақстандағы этносаралық әрекеттесуді, осы процеспен ілесіп жүретін жанжалдық факторларды тиімді зерттеп білуді ... ... Ол ... ... ... ... ... әр түрлі тарихи және этномәдени әсерлерді бастан өткізіп отырған өзіндік әлеуметтік-демографиялық ерекшеліктеріне ие екі ... - ... және ... ... ... Бұл аймақтарда 2001 жылы жарты жылдақ аралығымен әрқайсысынан 1000 респонденттен сұралды.
"Қазіргі кездегі Қазақстан Республикасындағы этносаралық қатынастар контекстіндегі көші-қон ... атты тағы бір ... ... ... төменде келтірілген социологиялық зерттеу бағдарламасын жасады.
Социологиялық зерттеу бағдарламасы
"Қазіргі кездегі ... ... ... қатынастар контекстіндегі көші-қон процестері".
Қазақстан өзінің сипаты жағынан полиэтникалық мемлекет болып табылады. Халықтың жалпы санын 55,8 % - қазақтар, 28,3 % - ... ... Ең ірі ... ... ... -3,3 %, ... - 2,6 %, ... - 1,8 %, татарларды - 1,6 %, ұйғырларды - 1,5 және басқаларды ... ... ... ... ... ... қатынастарды зерттеу мәселелері қазіргі уақытқа дейін өз өзектілігін жоғалтпайды.
Қазақстан тұрғындары ... ... ... жалғасуда. 2002 ж. қаңтар-желтоқсан айлары аралығында Қазақстанға келгендер саны өткен жылдың тиісті кезеңімен ... 4419 ... ... 8,3 %-ға артқан. Олардың ішінде басқа елдерден ... ... ... 4467 адам немесе 8,1 %. иммигранттар негізінен Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Маңғыстау және Жамбыл ... орын ... ... ... саны 21570 ... немесе 15,2 %-ға кеміді. Эмигранттардың 70,8 %-ы ТМД елдеріне бағыт алады. Оның ішінде 66,6 % ... ... 27,3 % ... 1,5 % ... 1,3 % ... ... ең көп бөлігі Қостанай, Павлодар, Шығыс Қазақстан, Қарағанды және Ақмола облыстарынан көшіп кетеді.
Иммигранттардың ұлттық құрамы көбінесе қазақтар, ... ... ... ... ... ... ... санында ең көбі орыстар, одан кейін немістер, украйндар, қазақтар және татарлар.
Халықтың сыртқа кетуі немесе жағымсыз ... ... 11 ... ... ... ішінде ең жоғары кері сальдосы Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан және Шығыс Қазақстан облыстарында. Жағымды көші-қон сальдосы немесе халықтың өсімі Батыс Қазақстан, ... ... ... ... және ... қалаларында байқалады.
Қазақстан қоғамының этникалық құрылымындағы өзгеріс этносаралық өзара қатынастардың өзгеруіне аз ... ... ... ... ... ұлт ... және ... түркі тектес халықтар санының ұлғаюы этноәлеуметтік құрылымда еуропалық емес, азиялық компонеттің ... ... ол ... ... ... ... ... жүріс-тұрысқа әсер етеді. Көші-қон процестері әсіресе Оңтүстік облыстарда аса қарқында, өйткені ... ... ... осында келеді.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері
Негізгі мақсат Қазақстан қоғамындағы көші-қон жай-күйлерінің дамуындаға этносаралық қатынастар факторының маңыздылығын және ... ... ... ... ... анықтау болып табылады.
Зерттеудің міндеттері мынадай:
1. Азаматтардың елдегі әлеуметтік-экономикалық және қоғамдық жағдайларға баға беруін анықтау.
2. Азаматардың қалыптасқан ... және ... ... ... ... ... Мемлекеттік органдардың этносаясат және көші-қон процестерін реттеу саласындағы іс-әрекетін бағалау.
4. Халықтың бұқаралық ақпарат құралдарының, саяси партиялардың, мемлекеттік емес ... ... ... ... ... ... ... деңгейін бағалау.
5. Азаматтардың өзінің болашақтарын қарастырғанда басым жақтарын табу.
6. ... ... ... сипатын анықтау (мемлекеттік, этникалық, мәдени, аумақтық).
7. Этникалық топтар арасындағы әлеуметтік арақашықтықтың болуын және оларды қалыптастырушы факторларды табу.
8. ... ... ... деңгейін, олардың ассимилятивті процестерге көзқарасын анықтау.
9. Елдің тілдік даму мәселелеріндегі маңызды жақтарын анықтау.
10. Тұрақты мекен-жайды сақтау мен өзгерту дәлелдемелерінің ... ... ... ... ... ... ... еңбек және басқа аспектілерін анықтау.
12. Көшу үшін қолда бар және ойда бар ... ... ... және көшу үшін ең ... ... ... ... көшіп келуші және көшіп кетушілерге көзқарасын, тиісінше ... ... ... ... елді ... өмір сүретін тұрғындарға көзқарасын анықтау.
14. Тұрғылықты мекен-жайларын ауыстырудың нақтылы себептері мен дәлелдемелерін анықтау.
15. Азаматтардың көші-қон көңіл-күйлеріндегі ... ... ... ... Азаматтардың өмір сүруге қолайсыз және болашағы жоқ ... ... ... оңтайландыруға көзқарасы.
* Көші-қонның баламасын немесе көші-қон процестеріне қатысты шектеуші рөл атқаратын факторларды анықтау.
Зерттеудің пәні мен объектісі
Зерттеудің пәні көші-қон ... ... ... мен ... және олардың қалыптасқан этносаралық өзара қатынастарға баға беруі.
Зерттеудің объектісі - Қазақстан қоғамының негізгі әлеуметтік-демографиялық және ... ... ... ... ...
Бірінші болжам. Жалпы, азаматтар елдегі қалыптасқан этникалық қатынастарды жағымды жағынан бағалайды, алайда аймақтарға байланысты елдегі жағдай және этносаясатқа көзқарас өзгеруі ... ... ... ... көп деңгейде әлеуметтік-экономикалық факторлармен айқындалған. Сонымен бірге бұл фактор көші-қон процестеріне қатысты ынталандырушы да, шектеп ... да рөл ... ... ... ... бір ... ... байырғы емес этникалық топтар арасында белгілі бір ... ... бар, ... ... мүмкіндігі барлардың саны кеткісі келетіндердің санынан едәуір аз. ... ... ... құрылымдардың өзгерісі этносаралық өзара қатынастар сипатының өзгеруіне ... ... ... ... ... құрылымында байырғы этнос үлесінің артуы оның саяси ... ... ... ... де салмағының артуына алып келеді. Нәтижелердің бірі байырғы емес этнностар арасында аралас некелер санының артуы болып табылады. Ол өз ... ... емес ... ... ... ... ... әсері болады.
Құралдар жиынтығы
Стандартталған сұхбат.
Есептілік формасы
Талдамалық есеп.
Респонденттерді іріктеу әдістемесі
Республикалық стратификациялық іріктеу. ... ... ... үй ... бойынша іздеу.
Респонденттерді осында өмір сүретін азаматтардың туылған күнінің жақындығы бойынша үй басқармасы шеңберінде таңдау.
Жалпы жиынтық
Қазақстанның 18 ... ... ... ... ... ... ... саны - 2000 респондент
2003 жылдың 1 қаңтарындағы мәліметтер бойынша ...

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 41 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Этносоциология ұғымы және оның зертеу бағыттары5 бет
Социология ( оқу құралы )501 бет
"Lиаспора" сөзінің хатқа түсу тарихы мен "диаспора", "этнос" терминдерін қолдану аясы22 бет
"этнопедагогиканың зерттеу әдістері"5 бет
"Қазақ әйелі" концептісінің этномәдени сипаты47 бет
''Қазақ'' этнонимі туралы зерттеу деректері11 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
«Оңтүстік Қазақстандағы татарлардың арасындағы этнотілдік үрдістер»26 бет
«Қорқыт», «Қойлыбайдың қобызы», «Оқжетпестің қиясында» поэмаларындағы этно психологиялық жақтары31 бет
І.есенберлиннің “көшпенділер” романындағы жылқы атауларының этнолингвистикалық мәні41 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь