Ақтабан шұбырынды

Кіріспе
«Ақтабан шұбырындыдан» соң, 1731 – інші жылы Кіші жүз бен Орта жүздің бір бөлегі (осы күнгі Торғай, Орал, Бөкейлік елдері) орыстың имперализм хүкіметіне бағынды. Елді бағындырған Әбілхайыр хан мен елдің бір бөлек бас адамдары болды. Көп бұқара бөтенге бағынғанға наразы болды. Әбілхайырдан соңғы хандар амалсыздан патша хүкіметінің саясатын қазақ ішіне жүргізе бастады. Хандардың бөтеннің қолында құрал болғанын ел сезді, сондықтан хандар менен елдің  арасында  араздық кірді.
Он сегізінші һәм он тоғызыншы ғасырдағы патша үкіметінің саясаты қазақты әбден көндіріп алу болды, қазақтың еткен амалы орыстан құтылу болды. Өткен жүз жарым жылдардағы Кіші жүздің тарихы қанмен жазылғандай деп айтса болады.
Бір жағынан, басын қорғап патша хүкіметімен арпалысу, патша хүкіметінің құралы болған орыс – қазақтар мен жауласу, патшалардың саясатын жүргізген хандармен алысу; екінші жағынан, қонысқа таласып естек, қалмақ, түрікпен секілді көршілерімен жауласу; үшінші жағынан, өз ара ру таластары – Кіші жүздің өткен тарихында кезектесіп келеді  де тұрады.
Орыстан құтылу үшін еткен Кіші жүздің қимылдары әлі тарих болып жазылған жоқ, бұндай сөздің бәрі патша заманында құпияда еді. Тарихшы  енді  шықса  керек.
Патша хүкіметінің құрығынан құтылу үшін Кіші жүздің еткен істерінің біз бірқатарын ғана білеміз. Бұлардың ішінде зорлары мыналар: 1785 – 1800 – інші жылдардың шамасындағы байұлы байбақты руынан шыққан Сырым батыр Датұлының көтерлісі. Сырым Нұралы ханды тақтан түсіріп, қуып, Есім ханды өлтіріп, патша хүкіметімен жауласты. Ақырында жеңілді. Бұл – бір. Екінші , 1830 – 1845 – інші жылдардың шамасындағы байұлы беріш руынан шыққан Исатай батыр Тайманұлының һәм Махамбет батыр Өтемісұлының көтерлісі. Үшінші, өткен ғасырдың алпысыншы жылдарының шамасындағы әлімұлы шекті руынан шыққан Есет батыр Көтібарұлының көтерлісі. Есет сұлтан – правитель болған Арыстан
        
        Кіріспе
«Ақтабан шұбырындыдан» соң, 1731 – інші жылы Кіші жүз бен Орта жүздің
бір бөлегі (осы ... ... ... Бөкейлік елдері) орыстың имперализм
хүкіметіне бағынды. Елді бағындырған ... хан мен ... бір ... ... ... Көп ... ... бағынғанға наразы болды. Әбілхайырдан
соңғы хандар амалсыздан патша хүкіметінің саясатын ... ... ... ... ... қолында құрал болғанын ел сезді, сондықтан
хандар менен елдің  арасында  араздық кірді.
Он сегізінші һәм он ... ... ... ... ... ... ... алу болды, қазақтың еткен амалы орыстан құтылу
болды. Өткен жүз ... ... Кіші ... ... қанмен жазылғандай деп
айтса болады.
Бір жағынан, басын қорғап ... ... ... ... ... ... орыс – қазақтар мен жауласу, патшалардың ... ... ... ... ... қонысқа таласып естек, қалмақ, түрікпен
секілді көршілерімен жауласу; үшінші жағынан, өз ара ру ...... ... ... ... үшін ... Кіші ... қимылдары әлі тарих болып жазылған
жоқ, ... ... бәрі ... ... ... ... хүкіметінің құрығынан құтылу үшін Кіші жүздің еткен істерінің біз
бірқатарын ғана білеміз. Бұлардың ішінде зорлары ... 1785 – 1800 ... ... ... ... байбақты руынан шыққан Сырым ... ... ... ... ханды тақтан түсіріп, қуып, Есім ханды
өлтіріп, патша хүкіметімен жауласты. Ақырында жеңілді. Бұл – бір. ... ... – 1845 – інші ... ... байұлы беріш руынан шыққан Исатай
батыр Тайманұлының һәм Махамбет батыр Өтемісұлының көтерлісі. Үшінші, ... ... ... ... ... ... ... шыққан Есет
батыр Көтібарұлының көтерлісі. Есет сұлтан – правитель болған Арыстан
«ханды» ... ... ... ... ... ... ... басты.
Төртінші, 1869 – 1870 – інші жылдардағы қазақты әбден ноқталаған ... ... ... ... ... деп Орал, Торғай
қазақтарының жасаған көтерлісі. Бұл ... ... деп ... Бұ
көтерлісте Кіші жүз қонысын тастап, Асан ... ... ... ... ... ... өтіп ... болды, төрелерді талады, өз ... ... ... быт – шыт ... «хандарды» ұстап, ауған елдің көбі
қонысына қайта ... ... ... ... ... ... ... бөлек рулардың патша хүкіметіне еткен
қайраттары көп. Әсіресе, қайрат еткен ... адай ... руы. ... ... ... Дәуімшар, Сүйінқара секілді батырларының істері
тарихшыны күтіп отыр. Қазақтың ішінде патша хүкіметіне ең соңғы ... ... ... ... адай Хиуа мен ... ... ... аяғында Нұралы ханның Бөкей деген баласы бас қылып,
Кіші жүздің бір бөлек елі Еділ, Жайықтың арасындағы қашқан ... ... ... ... 1801 - інші жылы Бөкей бөлек хандыққа ... ... Кіші ... ... Бөкей ордасы, яки  Ішкі  орда  пайда  болды.
Отыз жылдан артық бос тұрған нуға келіп ел ... ... хан ... ... 1816 – ншы жылы ... ... ... жас баласы Жәңгір хан болды.
Жәңгірдің ... ... ... хүкімет тарылта бастады. Еділдің
жағасынан ... ... ... ... ... оралдың орыс - қазақтары
Жайықтан ысырды, орыстың балықшылары ... ... ... ... ... ... ... орыстың қара шекпенднрі алды. Қазаққа
орталықтағы Нарын деген құмнан басқа жарытып қоныс қалмады. Қазақ пен ... ... ... ... ... ... қазақты қорғауға
қолынан  келмеді.
Махаммбет Өтемісов пен Исатай ... бой ... ... ... хан ... ... ... Бұрынғы ата
жолды тастап, елді Жәңгірдің «өзі» билеуге ойланды. Қасына күзетші қылып
орыстан ... ... Хан ... ... ноғай мүфтиінің қызын алды. Діннің әсері күшейді. Осы күнгі ... ... ... ... ... мешіт салды. Елге шариғат жайыла бастады.
Ханның айналасына ноғайдың молдалары, хожалар көп жиылды. Бұлар ел ... ... Және де ... ... анадан – мынадан келген
келімсектер көп жиылды. Бұрынғы елді ... ... ... ... ... ... ... елді билей бастады. Бір жағынан,
орыстан ... ... ... ... ... ... екінші жағынан,
молдалардың, хожалардың, келімсектердің астамшылығы елді Жәңгір ... ... ... бір ... ... ... Жайықтың күн шығыс
бетіне  өте  бастады.
Осындай болып тұрғанда Жәңгірдің қасында Қарауылхожа Бабажанұлы деген бір
қайратты хожа ... ... ... ... ... Хандықтағы биліктің
бәрі Қарауылдың қолына көшеді. Бөкей ... келе ... ... қасындағы
он екі би ойыншық болып қалады. Бөкей заманынан әр руды өздері ... ... ... ... ... өзі ... бастаған.
Қарауылхожа заманында  елді  елемеушілік  күшейген.
Жоғарыда айтқан таршылықтың бәрін жұрт Жәңгірден ... ... ... ... ... бұрынғы кеңшілікті орнатамын деп Исатай
батыр Тайманұлы ... ... бәрі ... ... еріп ... елдің қаһары сонша қатты болған, ел ішінде сардар я бөтен ретте
тұрған ханның жақындары төрелер де ... еріп ... Елді ... ... соң ... ... ... ордасын қамаған. Ханның қасында
орыстың әскері, төлеңгіттері, бір бөлек билері қалған. Ханның ... ... ... ... ... ... ... көпті көріп, Жәңгір
шошып кетіп, «қашам» десе, қасындағы билері қашырмайды. «Сырым батырдан
қашамын деп атаң ... ... ... сен де ... ... ... жаудан қашқан кісі хан бола алмайды» депті – мыс билер.
Сөйлесіп бітеміз деп, ... ... ... ... ... ... һәм Балқы би дегенді Исатайға салады. Бұлардың жұмысыолай деп,
бұлай деп алдап, хүкіметтен ... ... ... ... созу ... ... бір төре ... һәм Орал губернаторларына жасырын
хабар жіберіп, жәрдем сұраған екен. Бұны Жәңгір  біледі екен.
Жәңгірдің нөкеріндегі Бекмағамбет бидің інісі ... ... ... қосылады да, Орданы тездетіп шабу керек, ең алдымен Бекмағамбет,
Балқы биді жою ... ... ... жүр деп ... ... көп бітімді
мақұлдайды. Осылай болып тұрғанда орыстың көп әскері келіп қалады, Орданы
босатады. Бірнеше ... ... ... соғыс Бекетай құмы деген ... ... ... пен ... ... мен ... ... Қазақ көп
қырылады. Осы соғыстарда қайрат көрсетіп, Махамбет батыр ... ... ... ... ... ... алдынан шыққан Орал қазақ – ... ... ... ... ... Осы күнгі Орал облысында бірнеше уақыт
жүреді. Орыс ... ... ... патша хүкіметі сол күнгі сұлтан –
правитель ... ... ... әскер жинап, Исатай, Махамбетті
жоюға бұйырады.
Баймағамбет «ханның» әскері жиылып келсе де, Исатаймен соғыспай ... ... ... ... ... ... қайтарған беріш Қуан
жырау дейді. Бастықтардың жиылысында Исатайдың ісін дұрыстап Қуан ... ... – мыс. ... соң ... ... деп қол қайтып кеткен.
Қуан жыраудың сөзі бұл күнде жойылған. Қолдың ... ... ... ... ... ... әлім мен ... келеді. О күнде адай мен әлім
жау екен. Адай түрікпенменде жау екен. Әуелі адай мен ... ... соң, адай мен ... ... ... ... ... орыс хүкіметімен, оны сүйген хандармен
жауласатын болады. Исатай Хиуа ханынан ... ... Хиуа ханы ... ... бермекші болады. Ісі оңға айналған соң, жайықтағы елді даярлау үшін
исатай Оралға келеді. Елді ... ... ... ... Қиыл ... ... орыстың әскеріне тап болады. Соғыс болады. Осы ... ... Өзі ... соң ... ісі ... Біріктірген елдері
бытырай бастайды. Бұлардың бастарын қайта қосамын деп, Махамбет қанша әуре
болса да, біріктіре ... Хиуа да ... ... жәрдемін бермейді. Ісін
аяқтаймын деп, Махамбет бірнеше жыл әуре болып жүреді. Ақырында бай ... басы ... ... кісі ... ... ... ... ханға зорлап алып барады. Баймағамбеттен орысқа ұстап бермейтін
уәдесін алып, ел ... ... жүре ... ... алып ... ... қабылдаған соң Баймағамбет батырды үйіне шақырып танысады. Батыр үйге
қару –жарақтарын тастамай кіреді. Баймағамбет ... бір – екі ауыз ... деп ... ... ... ... ... сізге жайсыз тиер» деп
айта қоймайды. Баймағамбет қайта – ... ... ... ... ... ... ... өлеңін айтады. Махамбеттің бұл сөзіне ханның
қасындағы жас төрелер қызайын деген екен, Байеке: «Бұлай ... ... бола ма, ... ... ... ман хан ... ба?» - ... – мыс.
Байекеден қайтқан соң Махамбет Орал ... ... ... ... ... қарсы елді азғыруын қоймаса керек. Бір
күні үйіне бір бөлек адамдар мен досы Ықылас деген кісі келеді. ... ... ... бөлімінің, тұқымы Орал үйезінде Бөрлі болысында болады. ... ... ... ... өз ... ... ... алады. Ықыласты
азғырып, Махамбетті өлтіруге жұмсаған Баймағамбет хан деп айтады – ... сені ... деп ... жоқ ... батырды тірілей ұстап әкел деп едім,
басын алып кет», - депті.
Исатай қырық тоғыз жасында 1838 жылы өлді. Сүйегі ... ... ... ... бойындағы Шолақмолда деген молада. Махамбет қырық екі
жасында 1845 – інші жылы өлді. ... ... ... ... ... ... жағындағы Қараой деген жерде. Бір ... соң ... ... ... ... басын ағайындары ұрлап ... ... ... да, ... те ... руынан, жайық бөлімінен болады.
Исатайдың атасы Тайман, Тайманның атасы Бекәлі, ... ... ... атасы Ағатай, Ағатайдың атасы тілеуке. Ағатай беріш деген рудың
ұраны болады. Исатайдың тұқымдары осы ... ... ... ... Өтемістің атасы Құлмәлі. Мәлі деген жауда қолға
түскен ... ... ... ... ... ... адамның балалары еншілес қылып
алған екен. Өзін өзі ... ... ... патшасының тұқымымын дейді
екен. Құлмәлі деген бұл күнде Гурьев үйезінде ... ... ел. ... тұқымдарынан би де, батыр да, шешен де, әулие де
шықты деп қазақта ұлықтайды. Махамбеттің өзі әрі ... әрі ... ... ... ... ... сөзі көп болған. Бірақ көбі жойылған.
Махамбеттің сөзінен жойылмай қалған сөз ... ... ... Бұл сөз ... айтылады. Біздің қолымызда осы сөздің әркімнен жазып алған төрт –
бес ... ... ... ... ... ... ... ақыннан
естіп едім деп, беріш Ығылман ақын ... ... ... ... нұсқаларды салыстырып, құрастырғаннан басып отырған өлең шығып
отыр. өлеңдерді бабтарға бөлгенде орны алмасып кеткендері болуы мүмкін.
Исатай – ... ... ... әлі бір ауыз сөз ... жоқ. Кіші
жүздің арасында, әсіресе Орал, Бөкейлік елінде Исатай – ... ... орын ... ... сөйлеген ақындар, қарттар бұларды аттап
кете алмайды.
Біздің Исатай, ... ... ... отырғанымызды тарихи сөз деп түсіну
керек емес, бұл ... ... ... қорытындысы. Дегенмен
сөзіміздің ұлы бағыты дұрыс шығар.
Исатай – Махамбеттің тарихын жазу үшін Орданың, Орынбордың, Текенің,
Аштарханның архивтерін аралау ... ... ... Исатайдың әңгімесі
құпия еді. Сондықтан қазақша түгіл орысша да бір ауыз сөз ... ... ... ... ... айтуынша, Ордадағы уақытша сәбеттің
архивінде Исатай – Махамбет туралы 27 том ісі  бар. 
ТАЙМАНҰЛЫ ИСАТАЙДЫҢ ... ... ... ... ... соң Кіші жүздің бір бөлегі (осы ... ... ... ... ... ресім түрде орыстың патша өкіметіне бағынды.
Бағындарған ... мен ... бір ... бас ... еді.
1738 – інші жылы сүмбіленің ішінде Әбілқайыр ... ... ... ... қол қойған елу алты кісі мына рулардан: 17 кісі – арғын, 7 – адам
найман, 4 – адам ... 2 – адам ... 10 – адам ... 3 – ... 1 – адам ... 4 – адам алаша, 2 – адам жаппас, 2 – адам
масқар, 1 – адам ... Кіші ... 28 адам ... ... орта ... 28 ... қол ... Кіші жүздегі ең көп
болған он екі ата ... тек төрт ... он ... қол қойғаны, қалған
сегіз рудан бір адамның болмағаны, Кіші жүзде көптік жағынан ... ... ... тек екі ... ... – қалың қара қазақтың патша
өкіметіне бағынуға риза болмағандығын көрсетеді. Ант ... ... қол ... бүтін кіші жүз бен бір бөлек Орта жүз деп айту керек. Ант
беруші Қошқарұлы Жәнібек, Бөкенбай секілді батырлар, осылардың ... ... ... он ... ... Кіші ... түрлі қимылдар жоғарғы сөздерге ыспат.
Патша үкіметінің саясаты
Қазақты көпір қылып Азияға аттану болды. Қазақтың амалы – ... ... ... ... ... болды. Дәуірлеп келе жатқан орыс
байларының сауда ... ... деп, Кіші ... жүз ... ... қанмен жазылғандай  болды. Бір ... ... ... ... арпалысу, патшалардың құралы болған қазақ – орыстармен жауласу,
екінші жағынан, қонысқа таласып ... ... ... секілді
көршілерімен жауласу, үшінші жағынан, өз ара ру таластары Кіші жүздің өткен
тарихында ... ... ... үшін ... ... ... әлі ... жазылған жоқ. Патша заманында бұл мүмкін де емес
еді. Енді  тарихшы шықса  керек.
Патша өкіметінің құрығынан құтылу үшін Кіші ... ... біз бір ... ғана ... ... ішінде көпке әсер беріп,
бұтін жұртты қозғағандары мыналар:1785 – 1800 ... ... ... көтерлісі. Сырым Нұралы ханды тақтан түсіріп ... Есім ... ... ... ... ... ақырында жеңілді. Екінші , 1830 –
1845 жылдардағы байұлы беріш руынан шыққан Тайманұлы Исатай мен Өтемісұлы
Махамбеттің  көтерлісі. 
Үшінші, 1850 – 1860 ... ... ... ... ... ... мен Көтібарұлы Есеттің көтерлісі. Есет сұлтан
прабитіл болған Арыстан ханды өлтірді. Есеттің інісі Бекет ұсталды.
Жанғожа орысқа бірігіп, ... Хиуа мен ... ... ... ... соң орысқа қарсы шықты. 1860 жылы Жанғожаны ұстау ... ...... Перовский Ералы ханның немересі ... ... ... ... Осы жорықта табын Байқадам балалары
Ақсақал, Саейт дегендер Жанғожаны өлтірді. Көтерліс басылды. Төртінші, 1869
– 1870 ... ... ... ... жаңа ... дала ... деп ... көтерлісі. ... ... ... ... пен Дәуіт, тана
Жалмұхамбет, алаша Сейіл, тағы талайлар елге ... ... ... қарсы
шықты. Кіші жүз тұтасымен көтерілді. Қазаққа болысуға алты ... ... ... ... ... деп ... ... Шошақкөл деген жерге
дейін келді. ... ауыз ... ... Өз ара ... хан ... ... орыс ... соғыста, екінші жағынан, өз ара бірін бірі ... ... ... ... ... ... ... быт – шытын шығарды, көп адам қырылды, көп адам ... үйде ... ... ... арасында ақтөбе, Ойыл (Көкжар) секілді мықты
қорғандар салынды, бұрынғы ... ... хан ... ... ... ... ... ұстауда жатып өлді.
Бірнеше бөлек елдер қонысын тастап ауып ... ... көп ... қайтадан
бұрынғы қонысына қонды, өкіметке бағынды. Мұндай жалпы көтерлістен басқа да
бөлек ... ... ... ... ұзақ қайрат еткенднрі  көп. Адайдан
шыққан Атағозы, Құдабай, Дәуімшар, Сүйінқара, таздан шыққан Өтен, ... ... ... ... ... ... ... Құлшар,
есентемірден шыққан Мыңбай, Сұлтангелді, ... тағы ... адам ... қазаққа дұшпан дегендермен  көп  жауласқан.Қазақтың адай секілді
рулары шынындығында өкімет Қиуа мен ... ... бұл ... ... ... – Исатай,
Махамбеттің қозғалысы ... ... ... қазақ жұрты Сырдан
ауғанда Кіші жүз алдындағы естекті, қалмақты, ... ... ... ... ... тірелді. Алды Жайықтан өтіп, Еділ – Жайықтың арасындағы
даланы қоныстай бастады. Патша ... ... ... ... ... ... Еділ – ... арасын қоныс қылған естек, қалмақ, қазақ – орыс
пен біздің ... ... ... ... жылы ... ... мекендеген қалмақ қытайға босты. Естектен
төменгі Еділ – Жайық арасындағы дала босады. Жайық бойына қорғандар салып,
әскер қойып, ... ... ... ... ... ... қолынан
келмеді. Қорғандарды баса - көктеп қазақ еріксіз ... арғы ... ... ... Ақырында 1801- інші жылы өкімет Жайықтың арғы
бетін мекендеуге қазақа рұқсат берді. ... ... ... ... ... ... көзі жетті. Көп қалмақ босып кетті. Орнында қалған
аз қалмақтың, аз ноғайдың Жайық ... ... ... ... қорғауға
әлі келмейтініі мәлім болды. Берік қорған салып, көп әскер төгіп, қазақты
тоқтату зор ... ... ... ... ... ... кеміткісі
келді. Еділ – Жайықтың арасын мекендеген қазақты торына ... ... оңай ... Арқадағы көп қазаққа саясатын жүргізуге ... ... ... ... Сондықтан Еділ – Жайықтың арасын сұратып
Бөкейге арыз ... ... ... ... ... 11 ... «Кіші жүз
қазағының хан кеңесінің бастығы Нұралы хан ұлы ... ... ... ... ... жеріне жайлауға лұқсат етемін, мейірімділігім түскендігін
білдіру үшін қара бауға тағып, мойнына іліп жүруге сүгіретімді салған алтын
медал беремін» ... Кіші ... ... Еділ – ... арасын жайлауға  берілген  ресіми   лұқсат  еді.
Сол жылы он мың үймен Бөкей нарынға ресми қонды. Бөкеймен ... ... дені ... еді. Осы ... ... ... ... хан сайлағанда Кіші жүз екіге бөлінді. Әлімұлы Айшуақ тұқымын
қуаттап, Серғазыныхан сайлады. ... ... ... ... ... ... ... өз ара бөлініп, екі ... ... ... ... ... ... ... мекендеген
қазаққа Бөкей хан болды. Орынбор мен Сырдың ... ... ... ... 1812 жылы байұлына ресіми хан болсада,
хандығын Жайықтың берғы бетіне жүргізе алмады, тек Жайықтан өткен елге ғана
хан болды. Жайықтың арғы ... ел ... ... аталды. Бөкеймен бірге
барған ел бірден арғы ... ... жоқ. Арғы ... ... бір ... бері
өтті, берғы беттен де бір қатар ел арғы ... ... Арғы бет, ... ... Кіші жүз, ... ... сапырылысты. Жәңгір ханның ... ... ... ... соң, 1828 жылы Жәңгір патшадан
өтініп, ... бері ел ... ... закөн шығартты. Бір ру емес,
бір арыс не ... ... бір ... ... ... шығыс бетінде қалды.
Бұлай болған соң, ел араласпай тұра ма? Тіршілікке қарсы ... ... талй ... ... өзі ... ... ... ел Бөкейліктен бері
өтті. Жайықтың екі ... ... ... күні бүгінге дейін тоқталған
жоқ.
Бөкейдің заманда – ақ Бөкейліктегі елдің қонысы тарыла бастады. Қазақ жерді
алып кетті деп ... 1806 ... ... 19 - ... ... жер ғана ... деп ... шектеп, өкімет  заң  шығарды. 
Еділдің, Жайықтың жағалары, теріскей жақтағы жақсы жерлерді, теңіздің
жағасындағы бір қатар қоныстар ресім ... ... ... кетті. Бөкейдің
заманында қазақтың алды Сарытауға дейін жайылатын еді. ... ... ... ... ... ... нуларды қазақ әуелгі уақытта
емін – еркін қоныстанушы еді. Қалмақ кеткеннен соң бұл ... бос ... аз ғана ... пен аз ғана ... ... ... қазаққа араласып
кеткендей болып еді. Қонысты қазақтан ... ... ... ... үшін ... ... Еділдің берғы бетіне шапшаңдықпен орыс халқын
орната бастады. Теңіздің жағасын да ... ... ... ... Иеленген орыстар қазақты Еділдің бойындағы, теңіздің жағасындағы
нулардан қуа ... ... пен ... орыстардың арасында жанжал кірді.
Жақсы қыстаулардан айырлып,  қазақ  бірнеше  рет  жұтады. Елдің бір қатары
Бөкейлікті тастап бері өте бастады.
Дегенмен де Бөкейдің ... ... ... онша көп ... ... түрде қазақтың жері шамалы болса да, шындығында ... жері ... жылы ... ... Жас ... Жәңгір хан болды. 1824 жылға дейін елді
Жәңгір жас болған соң, Бөкейдің інісі ... ... ... ... жоқ. ... жұмысы қазақты
ығыстырып, 1806 жылы көрсеткен шекке тығу болды. ... ... ... едәуір тарылды. Жұт көбейді. Хан да өкімет ... ... ... ... ... елге қатаң тие бастады. Ел мен ... ... ... ... бір ... ... ... жағындағы маң далаға
шығып   кетуге  талаптанды. 
Елдің бір қатары Жайықтың ... ... маң ... ... заманында
ел мен ханның арасы айтқындай болып бөлінді.
Жәңгір Аштархан губернаторы Андреевский дегеннің қолында өсті.
Орысша, арабша, ... ... ... ... ... ... ... салтанатты «падишалары»
орыстың Романынан шыққан айбарлы патшалары Жәңгірге үлгі болды. ... ... ... ... заңы ... Жәңгірге тәрбиешілер , әрине бір
ауыз  да  сөз  айтқан  жоқ. 
Жәңгір өзімшіл, патшашыл, орысшыл, діншіл болып, ел билеу туралы
еш нәрсе үйренбей қазақтың жайында дым ... жылы ... ... ... ... ... соң, ... ұяда
көргенін іске асыра бастады. 
1806 – ншы патшаның қазақтікі деп айтқан жерін Жәңгір өзімнің жерім ... Қара ... жері ... ... ... ... 1806 жылы
патшаның қазақтікі деген жерінен төрт жүз мың десетине жақсы жерді ханның
үлесі деп ... ... ... бір қатар жақсы жерлерді айналасындағы
туғандарына, ... ... ... ... ... ауылдың,
рудың жерін тартып алатын болды. Қараөзеннің бойы мен Айғырқұм деген жерден
байбақты Еділбай деген ауылды басы ... ... ... ... ... ... Шыналы төреге алып  берді.Осындай  ісі  көп  болды. 
Жәңгірдің заманында Бөкейдің елі көшуді кемітіп, отырақшы бола
бастады. Жайлағанда, ... ел 1806 ... ... аса алмайтын болды.
Жазы қолайсыз не қысы қатты жылдары көршілес ... ... мен ... ... Ел ... бола ... ... қазақты
қорғамады, қоғауға да әлі   келмеді. 
Еділ – Жайық бойындағы ... ... ... ... байлар
қазақтың меншікті жеріне ауыз салды. 
Қазақтың мойыны патырау6, ыштырап дегеннен босамады. Айналасындағы ... ... түк ... ақы ... ... ... Жәңгір ханға мақтау ретінде айтқан сөзінде
Бөкейдің ... ... ... ... Жайық екі су,
Еңсесіне ел қонып,
Ендеп жылқы жайылды.
Ақтөбе деген суына.
Ұлы Сұлтан менен Қараман,
Үшқоба менен Жанарыстан,
Ат оралып жүре алмас
Бетегенге біткен ағаштан,
Жер көтермес көп ... деп ... ... ... ... ... әкең Бөкей барында
Борсыдан біздің ноғай
Өтіп еді күшімен 
Осылайғы Қараөзеннің аузынан 
Төрткөл, төртшежіннен
Байларға құба жайлатқан,
Жарлыға мыңдап жылқы айдатқан,
Алтынды тақтың үстінде
Рақыметті Бөкей хан өткен.
Осы ... ... ... тыс Борсыны (Торгунь), Еділдің, Жайықтың
бойын, Ақтөбені (Ахтуба), Жанарыстанды ... ... ... басын (Верховья Малого Узеня), Төрткөл (Деркул), Төртшежінді
(Чижы) Бөкей заманында қазақтың жайлағаны осы өлеңнен анық көрінеді.
Өкіметің қазақтың жерін ... ... ел ... анық ... ... Жанұзақ жырау былай жырлайды. 
Айт десең айтайын,
Можабай салған жеріңнен,
Ит терісі билентпен
Патшаның тура ... ... алды ... ... ... ана Еділ ... ... қампас салдырдың
Балдырлаған көп қалмақтың ішінен …
Осылайғы Қаракөлдің шетінен
Кәнүшкілі ызбар сайлатып,
Арғымақ ... ... ...
Сарқыратып қампас салдырдың
Бес шақырым Бершіннен …
Қияқты найза қолға алған,
Белгілі Орал қазағы
Бұқты, бұғай айдындым,
Сенің бір ғана ауыз ... ... ... ... Самар суына.
Бұдырайған игі Нарын құмақты
Көмбедей Нарында шишма бұлақты
Текбір ... жұрт ... ... құмына.
Жәңгірдің заманында қазақтың қонысының Бөкей ... ... ... ... ... ... ... үкіметінің қайтіп тартып алғандығы, халық
билеген сұлтандардың орыс үкіметі алдындағы күші кете ... ... ... ... ... ... ... болған Сығайұлы Өтепәлі төреге айтқан
сөзінен анық байқалады. 
Арыстан сынды төренің
Аруағына қарсы тұрып, сес ... ... ... ... ... бір ... ... алдым деп,
Алдына төрткүлденген
Құймалы қала салдым деп,
Жағаға елді түсірмей,
Құлақтан сулар ішірмей
Халықтың алып еді ... еді ... еді ... ... ... ерге қатты қиын күш болды.
Қамалғаным мына қамыс ... ... ... ... ... Семізге,
Қаптай қонды Теңізне …
Айтып хабар жетісті,
Теңізге сұлтан ... ... ... … доңызға.
Атасы жаман бұ кәуір
Буырқанды, бусанды,
Мұздай темір құрсанды.
Бес кардонның орысы
Жетіп келді жиылып,
Көкпеңбек ... ... ... ... ... ... ... секілді қайран ер
Алдынан шықты қаламқасы қиылып,
Атадан қалған ескі ... ...... ... мен болсам,
Жер иесі сен болсаң,
Атыңды байлап үйге ... ... тең ... ... ... ... кем болсам,
Жөніңменен сөйлессең, 
Дегшеніңе көнермін.
Қыс қыстаған қыстаудан 
Әбирегін9 беремін
Байдадан бергі қолтықтан 
Мың қой жиып беремін.
Сұлтанның осы сөзін естіген соң
Атасы жаман бұ кәуір
Ашуланды ақырды,
Байдадан ... ... мың қой деп ... осы ... ... ... ... қысылды,
Қысылғаннан қылыш ала оқталды.
Ашуын ақылы басты да
Қайта ... ...... ... анау елім ... ендей жатқан малым деп,
Өзіңнен үлкен жол тапсам,
Маған не дер қалың деп,
Қатуланып, кәрленіп,
Қанын ... ... ... ... ... ... ... қарап қайтты енді
Түн қараңғы жатты енді …
Талма тал түс болғанда
Аштарханға атқан оқтай жетті енді.
Алдаспанын әйкелше мойнына асынып,
Закөнше бөрік ... бас ... ... ... ... осы ... ... Жәңгір заманында қандай ... ... ... ... ... қанағаттандырмады. Жәңгірге
салтанат, патша тұрмысы керек болды. Салтанат құруға ақша керек. ... ... ... ... ... ... ... Зекетті малмен алмай,
ақшамен алатын болды. Ханның соғымы деген тағы бір ауыр ... ... ... ... киіз деп, үй ... тағы ... «салтанаты» елге ауыр тиді. Түрлі атақты салық көбейіп кетті.
Жәңгір хан елден бөлектене бастады. Қасына күзетші ... ... ... Төлеңгіт, нөкер көбейді. Ел аралаушы «хан ... ... ... ... ... үй, ет, ... лау, бағы басқа
нәрселер керек болды. Керектің бәрін халық төлейтін болды. 
Жәңгір ноғай мүфтиінің қызын алды. Елді ... ... ... ... ... Әдет орнына шариғат жүрді. «Указ» деген молдалар
шықты. ... ... ... ... ... басқа түрлі
елгедін  салығы  түсті.
Жесір дауы, жер дауы ... ... ... ... ... өз ара ... ... тергеле бастады. Молдалар да дегендей әділ бола алмады,
арасында ... ... ... Жана да молдалардың көбі, әсіресе
әуелгі уақытта қазақтың әдет – ғұрпын ... ... ... ... сарт ... ... ... тыныштығын алуға бұларда көп себеп болды.
«Надан қазақ», «пасық қазақ», ... ... ... ... ... үгітті ел ағасы ақсақалдардың, билердің талайлары есітті.
Жасқұс деген жерге Жәңгір ... ... ... ... ... ... еріксіз сабап мешітке намазға айдайтын  болды.
Ханның айналасына анадан, мынадан келген келімсектер көп ... ... хан ... ... ... ... бар, ... келген
қызылбас, Үргеніштен келген сартта бар» деген сөзі ыпрас еді. Алаша ... ... ... ... ... ... ... мешітін мақтап
келіп, Ордаға, Ордадағы мешітке жиылған  жұрт  туралы  былай  айтқан:
Қиуадан ... қилы ... ... ... ... ... ... әжі,
Қырық әжіге бір қазы.
Күіне қырық мың шәкірт жиылған,
Баршасы бір имамға ұйыған,
Көктен ... ... ... істен тиылған. . .
Ел жақтаған ақсақалдардың, билердің хан ... ... ... ... өте кәдірлі болды.
Елді бөліп – бөліп Жәңгір әр ... әр ... ... бір – бір төре
қойды. Бұлар өз қол ... ... ... ... ... Ел ішінде
әділдік жойылды. Жарлы – жақыбайға ... ... ... ... ... ... ... тыңдалмайтын болды. Көбіне
арыз берушілердің өздері ... ... ... ... қара ... ... ... барып арыз айтудан қалды. ... ... ... адам ғана ... ... уақытта Жәңгірдің қасында Бабажанұлы Қарауылқожа деген бір ... тап ... Осы қожа ебін ... ... жақын болады. Жәңгір Қарауылдың
қызын алады. Ханның билігінің бәрі Қарауылға көшеді. ... ... ... ... ... ... ... елді елемеушілік өте асып кетеді. Қарауылдың
үстінен арыз алынбайды. Арыз айтушылар қатты ... ... ... ... ... мақтан сүйгіш, кім м ақтаса соған еретін
менмендігі күшті, ел билеуден түк ... адам ... ... ... ... Ел арасында Жәңгірді жақтырмағанадам көбейді.
Хан орысқа (патша үкіметіне) сатылды, хан сартқа сатылды, (Қарауылды ... ... ... хан ... ... (ел ... ханымды ноғай дейді екен)
деген түрлі өсек жүреді. Жәңгірде қара ... ... мен Есім ... ... ... ой бар екен ... лақап  шашылады. 
Елге түскен таршылықты көріп, елге жаны ашыған адамдардың арасында ханды
айналасындағы ... ... жүр, ... ... ашамыз, ханды тура жолға
саламыз, орыстың зәкөнін, ноғайдың шариғатын тастап, елді бұрынғы ескі әдет
бойынша билейтін қыламыз ... ... ... сыбыр зорайып, елдің пікірі әшкерленеді. Ел арасында
бірнеше жиылыстар болады. 
Осы ... ... ... ... ұлы ... ... ... төрелерден, «хандықтардан» жәбір – жапа көргендердің бәрі
Исатайға келіп шағынатын болды. 
Исатай беріш руының биі ... ... ... – ақ ... қарсы болған.
Қарауылқожа ханға жақын бола бастағанда Исатай ханға «Мына Бесқаладан
келген сартты ... ... бұл ... ... ... ... ... алмаған. Ханға жақын болып алған соң, Қарауылқожа ханға
өнемейін исатайды жамандаумен болады. ... ... ... ... онша ... ... жүреді. 
Хандықтардан, қарауылқожалықтардан жәбір көргендер Исатайға барып ... ... ... ... соң, хан Исатайға  ашулана  бастайды.
Менің дұшпандарымды қуаттама, менің адамдарыма бағын, Қарауылдың айтқанын
істе десе Исатай ... ... ... ... ... Қарауылға
қарсысөйлеуін қоймайды. 
Хан Исатайды кемсіту үшін ордадағы он екі бидің біреуі қылып беріш ... ... ... ... ... ... деген кісіні би қылады.
Исатай ханның билеуіне ... ... ... ... және
Қарауылқожадан жәбір ... ... ... ... ... қол астындағы елдерге ханның адамдары бараалмайтұғын болады,
ханның әмірі жүрмейтін ... ... ... әлі ... ... ... ... өтеді. Елдің көбі
бірден – бірге Исатайға ауа береді. 
Ысық Қалдыбай, Қабыланбай, алаша Ерсалы, байбақты ... ... ... ... ... ... көбі – ақ ... жаққа  шығады.
Осылай ала көңіл болып жүрген заманда Исатай ханға келеді. Елдің мұңын,
көрген ... ... Елге ... ... ... ... келімсектерді қу
дейді, орыстың зәкөнін қойып, жұртты ата – ... жолы ... ... ... биле ... ... Исатай ханмен ұрысып қалады. Анама тілі тиді деп, хан сол
жерде Исатайды ... ... ... Өзін ... бәрі ... не жаза ... білмей сергелдең болады. Қарауылқожа
Исатайды қанша жоюға тырысса да билер оның ... ... ... ... айып ... Алпыс атанды сол орында беріш деген рудан ... ... ... ... мен ... арасы әбден бұзылады. Елдің адамдарына ханды енді қорқытып,
дегенімізді істеті керек деген ой келеді.
Исатай жар ... елді ... ... ... ... әшкере екі бөлінеді. Қара халықтың көбі ... ... ... ... билер, қожалар, молдалар, осылардың соңына ерген азғана ел
қалады, өзіне ерген елді ... ... ... ... ... ел
орнынан түсіріп, арасынан қуады.
Қасындағы залымдарды қуып, елдің дегенін істеп, ... ... ... хан екі ... амал қылады. Бірі - Исатайға ерген елді шауып,
ханға қарсы болғандарды күшпен бағындыру, ... ... ... ... жолы – ... орыс ... ... бағындыру.
Бірінші жолды орындау үшін Қарауылқожаны әскер басы қылып ... ... ... Қарауылға толық ерік береді.
Исатайды күшпен көндіру қолынан келмейді. Бастапқы уақытта Исатай туралы
орыс үкіметіне хан көп ... ... ... ... ... ханға
наразылығы білінсе, ханның елге берген жәбір – ... ... ... ... ... ба ... ой ... уақытта Жәңгірді қатты қоқытса керек10.
Сондықтан Исатайдың көтерлісі бірнеше жыл орыс үкіметіне ... ... – ншы жылы ... ... жаңасында Исатайдың жолдасы Өтемісұлы
Махамбет өзіне қарсылық қылған ... ... ... ... тілегі болады. Күшіктің өлімін ... деп ... ... бас ... хан өз ... кемисие сайлайды. Исатай жағы
кемисиені танымайды. ... ... ... ... ... іс ... Исатай жақтағыларға көп жала жабады. Исатай, Махамбет
жолдастарымен кісі өлтірді, тергеуге шақырсам келмейді, елді ... ... ... орыс ... ... ... екен деп, Жәңгір ... ... ... арыз ... ... үкіметке берген
арызында «Исатай бұрын да бұйрықтарымызды ... елге ... ... еді» деп қоса ... туралы үкіметтің тұңғыш білгені осы. Орынбордағы үкімет ... жете ... деп Орал ... одаманы Пакатили деген жанаралға
тапсырады, Пакатили екі әпесер, бір төреден ... ... ... жағы ... ... бәрі ... сөзін сөйлейді, төреге,
ханның билеріне қара дұрыс ... деп ... ... бізді
тексерейін десеңіз елдің ортасында төресіз тексеріңіз» деп, ... өзі де ... 1837 – інші жылы ... ... ... ... Бұл кемисиге Жәңгір наразы болады. Кемисиеден түк
шықпайды. Жапарұлының өлімін тексеремін деп жүріп, ... ... ... ... болады, Исатайдың қозғалысына  түсінеді.
Ханның қара халыққа ... ... ... хан ... ... ... ... жоқтығы, қара халықтың нашар күйі, ... ... ... болып ... ... ... ... анық білінген соң, Орынбордың жандарал – ғұбырнатыры Перовский
қорқып кетеді. Исатай жандаралдың көзіне әкіміне көнбеген, халықты ... ... өте ... ... ... ... көрінеді12.
Перовский жандаралдың көз алдына Емелке Пугаш ... ... ... сонан соң Оралдың қазақ – орысы, Еділдің ... мен ... онан ... башқұрт пен Сарыарқадағы көп қазақта қарап тұрама ... ой ... ... шошуына Аштарқан ғұбырнатырының Исатай туралы
Петерборға ... ... да ... ... ... Исатайдың қозғалысын тездікпен басуға шара көздейді. Әуелгі кезде
Исатайды алдап ұстап алып, әскер (военный) сотқа бермекші  болады. 
«Өзім тексерсем, теңдік алып ... деп, ... ... бірнеше рет
елші жібереді, екі рет өзі хат ... ... ... ... ... көзі ... соң, ... Перовский:
«Тайманұлымен қатынастың бәрі үзілсін, Тайманұлы енді ... ... оны, оған ... енді ... деп атау ... - деп ... Жана да «Исатайды жойыңдар, көтерлісін тезден басыңдар» деп
әмір ... ... жан – ... ... ... орыс үкіметі хан мен елдің арасын дұрыстап ... ой ... ... ... өз атынан, халық атынан бірнеше арыз береді.
Бірден – бірге Исатай да үкіметтің саясатына түсінеді. Ақырында ханға ... ... ... де ... ... шығады. 
Хан мен Исатайдың арасындағы жаугершілік күннен – күнге ... ... басы ... ... 1837 – нші жылы ... ішінде Исатайдың
ауылын шауып алады. Исатай жағы да ... ... ... Орал ... ... «Ханның елге шығарған сұлтандары, билері елді ... ... көп ... беретін әсіресе Қарауылқожа,. Тайманұлы ханға
қарсыларға бас ... ... ... жауап беріп тұр. Қарсы жағынан ... ... құр ... ... - деп ... ... меңгеріп алған соң, 1837 – ншы жылы саратанның ... ... ... ... ... әскерге ерген сансыз елмен келіп Жасқұстағы ханның
ордасын қамайды. Ханның қасында төлеңгіттері мен ... ғана ... ... ... ... соң хан ... кетіп, қашпақшы болады. «Сырымнан қашам
деп атаң Нұралы ұсталып кеткен, сен де сондай боласың» деп ... ... ... де ... ... біт деп ... да, орда да Исатайдың қолында еді. Ханды қорғайтын шынында да адам жоқ
еді. Ханның қасында қалған аз ғана ... ... да ... ... ... ... өз басының қамын жей бастап еді. Ханның сол күндегі
халі ел арасында сақталған әдебиеттен де анық ... Орда ... ... ... адамдарымен кеңес жасайды. 
Осы кеңесте Ерубай деген айтқан:15 
Аждақаға қарашы,
А … а улеп ... ... ... ... – екеу бас ...... етеді,
Ат ішіне кетеді,
Былай – былай іс болса,
Ерді тастап қашпаға.
Жақсыларды қарашы,
Алдаспанын суырып,
Күлім – ... ... үйге ... бір ... ... ... Нияз баласы Бекежан сөйлейді:
Жаздың күні, үзын отта, тұнық су
Жаз жіберіп, күз мінсек,
Арғымағың сыймас еді ... ... еді ... ... ... ... ... басыңның сауына.
Қарғадай қара басың сау болса,
Әлде болса шығарсың,
Қамап жатқан дұшпанның,
Биік асқар тауына.
Толғай – толғай жүгірген
Торша ат ... деп ... биік ... ... ... деп ... ... таппай жауламан.
Қайымдасқан дұшпанды
Қарсы келмей ауламан.
Мен өзім асыл зада
Жақсы атаның ұлымын.
Жамандар желкеме ... ... ... осы ... хан қош көріпті – мыс. Мұнан соң Бекежан баласы Бөле
сөйлейді.
Тастамас атан жүгін қарлы жерде,
Жатады ... ... ... қылышының қанға бояп,
Етеді батыр қайрат жаулы жерде.
Құрбының несі құрбы кеңшілікте
Тимесе бір пайдасы тарлы жерде.
Жаманға жазыдағы қалар басың
Қолыңды ... ... ... ... ... шығар,
Белгілі айқын жүйрік жастан шығар.
Аңдап бас аяғыңды сайда болса,
Дұшпанның ең жаманы достан шығар.
Ханның қасындағылардың ... осы ... аның ... ... көп халық «ерттеп мінсе де» көнетін болып, ... ... ... істейтін болып, елдің бастықтарына сый жіберіп, тарту –
таралғы береді. Ханның билері «ұсынған мойынды ... ... ... ... ... бітімге көндіреді.
Исатай да ханмен сөйлесіп, біткенді мақұл табады.
Өтемісұлы Махамбет бас болып, бір бөлек адам ... ... жоқ ... ... шабу ... деп зарласа да, Исатай бітімді мақұлдайды. Хан
халықтың иілегін сұрайды. Екі жүз ... өкіл қол ... ... ... ... ханға мынандай арыз береді:
«Елді орыстың зәкөні бойынша емес, шариғат пен қазақтың әдеті бойынша
тексерсеңіз ... ... ... көп ... ... қызулығынан
болғанын көресіз. Біздің надан екеніміз өзіңізге белгілі. Арызымыз құрттай
орындалмай қалса өкпелейміз. Біздің ойымызша ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Біздің оларға ергеніміз
рас, Қарауылқожа секілді біреудің арызымен тергеусіз ... бе ... елге ... ... ... амандығы керек болса, арамызда
болған уақиғаларды біздің ... ... ... ризамыз. Орыстың
үкіметі арқылы тексермей, өзіңіз тексерсеңіз, арызымызды қабылдады деп
түсінбекшіміз. Орыс ... ... ... Ішкі ... қоштасамыз.
Бәріміз Исатай мен Махамбеттің амандығын тілейміз. ... мен ...... ... Олар аман ... біздің тілегіміздің
қабыл  болғаны. 
Осыны қабылдамасаңыз ... ... Ішкі ... ... хан ... риза ... Бітім жасалатын болады. Арада
бір жеті өткенде Орданы босатуға Оралдан Гекке деген полковник бас ... ... ... ... ... бір төре Орал мен ... ғұбырнатырларына хабар
жіберіп, жәрдем сұраған екен. Жәңір осыны біледі екен. ... ... хан ... ... ... Алдамасқа да болмайтын еді. Халық пен ханның
ісі көптің тергеуіне түссе, ... ... ісі ... мойнына қойылатын еді.
Исатайдың ісі дұрыс болып шығып, хан ... ... ... әскері
келген соң, Исатай көп әскермен Орданы тастап Жайыққа шегінеді. 
Халық ханнан ... ... ... ханнан құтқар» деп орыс үкіметіне
арыз  береді. 
1837 – ншы жылы ... ... ... елі ... ... ... құтқар, төте орыстың қоластына ал, елге ... ... ... қой, ... ... ... қашпаймыз деп арыз береді. 
Осы арыздың ішінде мынандай сөз айтылған: «Осы тілегіміз орындалмай ... де ... ... ... берушілер де қырылады»  деп.
Үкімет қазақтың  арызын  тыңдамайды.
Себебін  жоғарыда  айттық
Енді Исатай ханмен де, ханды жақтаған орыс ... де ... ... Медет, Бармақ деген төрелерді ... ... ... ... ... 15- іншы күні Бабажанұлы Қарауылқожаның ауылын
шабады. Қарауылқожа ... көп ... ... ... ... ... ... Әскері қырылып, Қарауылқожа азар қашып құтылады. Бөкейлікте
Исатайға қарсы тұрарлық енді күш ... ... ... ... бәрін
қорқытып өзіне ертеді, қашқандардың ауылын шабады. ... енді ... мың ... ... ... 2 – ншы күні Ордаға ... ... ... екі ... Орал мен Аштарқаннан ... ... ... ... ... Соғыс болады. Исатай шегінеді. Орыс әскері Исатайдың
соңынан жүреді. Андрей ... ... ... ... Жайық бойындағы
қорғандардан Исатайдың алдынан екі бөлек әскер тағы ... ... ... ... ... ... ... Тастөбе деген
жерлерде соғыс болады. 
Төрт – бес жағынан шыққан орыстың көп ... ... түсе ... ... ... қаша ... Іріктеліп қалған бес жүздей жігітпен Исатай
Бекетай құмы деген жерде орыс әскерімен соғыс қылады. Әуелгі ... ... ... ... ... шыдайды. Ақырында зеңбіріктің оғына шыдай ... ... көп ... Исатайдың бір баласы, бір қатыны ... ... ... Исатайдың шын жолдастарының көбі оққа ұшып ... ... ... – балаларын алып, азар қашып құтылады. Бір ...... ... қолында қалады. Исатайға қарсы шыққан үкімет
әскерінің бастығы Гекке ... ... ... ... ... жүріп терістікке қарай кетіп, хан орлдасын шауып алама деп,
Мыңтөбе ... ... бір ... ... қояды: Мұздың үстімен Маңғыстау өтіп
кетеме деп, теңіздің жағасын жағалай әскермен толтырады. Орыстың бір бөлек
әскеріне бас ... ... сол ... ... – прабитіл Баймағамбет төре
қориды. әскермен қоршалған алақандай жердің ішінде үш жүз орыс ... ... ... ... ... ... да отырады. Бекайдар, Қарақұдық,
Тастөбе деген жерлерде тағы  соғыстар  болады. 
Исатай өнемейін жеңіле береді. Тастөбеде ... бас ... ... Қабыланбай орыстың қолына түседі. 
Әскер басы Гекке жауап алғанда Қабыланбай ... ... ... ... ... ... Геккенің өзі таңданып, «Бұндай алыпты байлауға арқан
шыдамайды, бұғаулауға шынжырым жоқ» деп хат жазып, отыз ... кісі ... ... бос айдаған19.
Орысы бар, қазағы бар ... ... ... ... ... де
Исатайды  ұстай алмайды.
«Исатайды ұстап берген адамға екі мың сом ақша беріледі» деп, үкімет жар
шашады. Теңіздің жағасын ... ... ... ... ... көп еңбек сіңіреді. Бірақ еңбегі еш кетеді. Жеденің он ... он ... ... ... түні таң ... ... ... алған
қырық жолдасымен, қасында қатын – балалары бар , ... ... ... ... ... ... ... Жайықтан өтеді. Қорғанның
әскері біліп қалып өткізбеймін деседе қолынан келмейді. Исатай, Махамбет
қырық ... ... ... тұрып, бала – шаға мен көшті ... Күн ... ... ... Бұрын кеткен көші адасып кетіп, жеденің он
төртінші күні ... ... ... ... ... ... Исатайдың Нәсипа деген қатыны, Балан деген он бес жасар ... ... ... ... ... ... бәрі үкімет тарапынан айдалған.
Көштен адасып далаға қонып, ашығып, тоңып ... күні қар ... ... Исатайдың: «Қазақ ел боламын десе шай ішпесін, құс ... ... етік ... - деп ... сәлем айтатыны. Исатайдың сөзіне
«Ереуіл атқа ер салмай» деген таңданарлық ... ... ... Махамбет
батырдың жауап беретіні де  сол  күні  ғой. 
Исатайды енді қол астындағы көп әскерімен ... ... ... ... ... орнын айтпайды. Қазақтың теріс сілтеуімен Баймағамбет
Исатайды Атырау, Маңғыстау жаққа қуып ... ... ... ... деген жерлерге келеді. Исатайдың алдынан
Баймағамбеттің бұйрығы бойынша қарсы қазақтың көп қолы ... ... ... ... би ... ... Исатайға қарсы көп қолды қайырған беріш Қуан деген
жырау екен. Бастықтардың жиылысында Исатайдың ісін ... Қуан ... – мыс. ... жұрт ... ... ... болуымыз дұрыс емес екен
деп тарап кетеді. 
Ұстаудың орнына Сарбөпе би ... көп ... ... ... бәрі
Исатайға жәрдем берген. ... көп ... ... ... қолдаған
Тайсойғанды қыстаған кете мен шектінің назары екен.
Ат лауын жаңалап алып, қыстай ... ... ... аса кісі болып, жазға
салым Исатай Доңызтау, Борсықтағы әлімге келеді. Кезекпелеп Көлепұлы Жүсіп
бидің, Тоқпанұлы ... ... ... ... бидің ауылдарын жатады.
Бұлар Исатайға үй, азық, көлік, мал ... ... ... ... соңына
ереді. Баймағамбет төре жоғарыда айтылған билерге Исатайды ұстап бер деп
талай арыз ... ... ... берген адамға үкімет екі мың сом ақша
береді» деп қызықтырады. Ақырында «ақ патшаның құрығы үзын» деп қорқытады.
«Ақ ... күші ... ... ... ... әскері сендерді табады,
күнәлі адайлардың Бозашыда орыстар жазасын ... ... ... ... да ... ... Бұл ... белгісі емей неме не?
Араларыңа алып, Тайманұлы Исатайды жасырғандарыңыз тергеусіз қалады ... Бұ ... ... ... алмайсыз, бәрібір Исатай әскердің
күшімен ұсталады» деп, Баймағамбет әлімнің билеріне бұйрық жазады20. 
Әлім Баймағамбетті ... ... ... ... ісін ... ... ... болып уәде береді.
Сол заманда адай мен әлім жау ... ... ... ... ... ... ертеді. Адайдың Сүйінғара деген батыры Исатайға жолдас болады.
Исатай әлім мен адайды татуластырып бітіреді.
Адай түрікпенмен жау екен. Адай мен ... ... ... ... ... бұл екі елді тағы ... байұлы түрікпенмен бірігіп, орыс үкіметімен соғыспақшы болады.
Исатай енді 1829 – ыншы жылы ... ... ... ... ... ... ... Қиуада жүрген Есімханұлы Қайыпалды ... ... төре ... ... ... ... ... болған екен.
1832 –ншы жылдан бері Қиуада жүретін еді. Исатай мен Қайыпалды ... ... ... Қиуа ханы ... ... мың ... бермекші болады. 
Кіші жүз соңына еріп, Қиуа мен түрікпен көмек беретін ... соң, ... ... ... ... «1838 – інші жылы заузаның ішінде орыс
үкіметіне қарсы көтерліңіз, жауласуға әр рудан әскер шығарыңыз» деп ... ... көбі ... Тек ... ... ... ... ғана
үкіметтен қорыққаннан аңдысын аңдып   отырғанды. 
Үш мыңдай қолға бас ... ... ... ... елді ... ... сол күні ... үйезіне келеді. Елдің бәрі Исатайға қосылады. ... ... ... ... ... бәрі Жайық бойындағы орыс
қалаларына  қашады. 
Елдің тегіс көтерілгенін көріп, ... ... ... ... ... ... Падурев, Гекке деген полковниктерді бас қылып,
үш бөлек күшті әскер шығарады21. 
Геккенің әскері Баймағамбет ... ... ... ... ... ... қиыл ... өзенге қарай жүреді. Бір азғана әскермен Исатай жортуылға
шығады. Жортуыл Қиыл бойында абайламай қалып Геккенің әскеріне тап ... ... Орыс ... ... ... ... Исатай соғыста өледі. Бұл
1838 – інші жылда, әсеттің он екінші  күнінде  болады. 
Қорытынды
Исатай енді 1829 – ыншы жылы ... ... ... ... ... ... ... Қиуада жүрген Есімханұлы Қайыпалды төремен
сөйлеседі. Қайыпалды төре Қиуаның ханына қызын беріп, ... ... ... ... ... бері ... жүретін еді. Исатай мен Қайыпалды келіске
келіп, жолдас болады. Қазақтың ақсақалдарының ... ... ... ... ... жатқанда анадай жердегі сайдан бар қазақ алады да қашады.
Исатай ... тұра ... ... ... ... ... ... Сүгір деген төре екен. Сүгір дегенді ... ... ... де ... керек, өзім болмасам өңгелері жете ... ... ... міне қуады. 
Исатаймен бірге барлық жортуыл да қуады. Біраз қуған соң, Исатай жақындаған
кезде төре бір төбеден асып ойға ... де ... ... ... ... төбенің ар жағындағы ой толған орыстың әскері екен. Түстеніп жатқан
Гекке мен Баймағамбет болып шығады. ... ... ... ... ... арада Исатайдың артынан өз жігіттері де жетеді, алдынан орыс әскері де
жетеді. Шапыр – шұпыр ұрыс ... ... ... ... ... Бір ... Исатай қамауды жарып шығады.
Исатайдың қасындағы баласы мен бір бөлек жолдасы қамауда қалады. Қасындағы
жолдастары ... ... ... ... ... ... ... атын бұрып тағы ұрысқа араласады. ... бір ... тағы ... Оралдың Бородин деген бір офицері аттан түе қалып, Исатайдың атын
атады. Исатайдың аты жығылады. Қасындағы ... ... түсе ... ... ... мінбейді. Қамаған әскермен жаяу соғысады. Өледі. 
Қамаған орыстардың көбі, бастығы Гекке болып, Исатайды Бөкейліктен таниды
екен. ... ... атын ...... ... деген ойы екен –
мыс. Исатай тірілей қолға ... ... соң, ... ... ... ... көп қол алды – артына
тарай ... ... ... ... ... ... басын құрастырамын деп, Махамбет батыр қанша әуре болса да ... Қиуа да, ... де ... ... соң ... ... ... бағынады, қазақ арасында тыныштық орнады деп, 1838 – інші жылы
ақыраптың 29- ншы күні үкімет Исатайдың ... ... енді ... деп ... ... Шындығында көтерліс туралы тәптеш он бес жыл
созылып, тек 1853 – іншы жылы ақыраптың 2 ... күні ғана ... ... ... Ордадағы уақытша сәбеттің архивінде Исатай ... ... 27 ... бар.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдарындағы қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі54 бет
1723 ж. Қазақ даласындағы тойтарыс10 бет
XV-XVII ғ.ғ. этнопсихологиялық ой-пікірлер (асанқайғы, қ. жалайри, м.х. дулати, шалкиіз, жиембет жырау т.б.)5 бет
XVII – XVIIIғғ. Қазақ-жоңғар қарым-қатынастары16 бет
XVIIғ Соңы мен XVIII ғ. Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саясаты7 бет
«Аңырақай», «Орбұлақ» және өзге де шайқастар7 бет
Абылай хан7 бет
Абылай (Әбілмансұр) хан13 бет
Абылай хан өмірі21 бет
Абылай хан, әбілмансұр (1711-1781)63 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь