Махмұт Қашқари сөздігіндегі фонетикалық зерттеулер

Орта ғасырдың ең көрнекті ғалымдарының бірі – Махмұт Қашқари тіл білімі мен әдебиетке қатысты көлемді де күрделі екі ғылыми еңбек жазған:
1. «Жавохирун – нахв фи луғотит түрк» («Түркі тілдерінің синтаксисі, қағидалары») деп аталады. Бұл еңбегі бізге жетпеген
2. «Диуани лұғат ат-түрік» («Түркі сөздерінің жинағы») Бұл еңбек 1074 ж жазылған.
«Диуани лұғат ат-түрік» - қазіргі түркі халықтарының бәріне ортақ мұра. Бұл сөздікте орта ғасырдағы түркі ру-тайпаларының бәріне ортақ 6000-нан аса төл сөз бен жеке тайпаларға ғана қатысты диалект сөздер бар. Махмұт Қашқаридың бұл еңбегі – тек түрікше-арабша түсіндірме сөздік қана емес, сонымен бірге ол ежелгі түркі тілдері мен ауыз әдебиетін зерттеп, танып-білу үшін аса қажетті, теңдесі жоқ ғылыми еңбек [1; 174].
Махмұт Қашқаридың «Диуани лұғат ат-түрк» атты энциклопедиялық сөздігінің тұтас мәтіні ана тіліне тұңғыш рет толық аударылып, 1997-98 ж 3 том болып басылып шықты. Авторы Асқар Егеубаев. Жалпы көлемі – 111,25 баспа табақ [2; 5].
«Диуани лұғат ат түрк» кітабының бізге жалғыз қолжазбасы жеткен. Ол Түркияның Стамбул қаласында сақтаулы. Кезінде Бағдаттағы Халифат қаласында сақталып, кейін түрлі жағдайларда көшіріліп, жер-жерге тараған. Түркиядағы қолжазбаны көшіруші сабалық, кейін Шамда тұрған Мұхаммед ибн Әбубәкір Әбл Фатих Махмұт Қашқаридың өз қолымен жазылған түп-нұсқасынан тікелей көшірілгенін куәландырып, хаттаған. Бұл қолжазба нұсқа «Диуани лұғат ат түрк» жазылғаннан кейін 180 жылдан соң көшірілген. 1266 ж 1 тамыз, Броккельман тұжырымы бойынша, 2 томда көшіріліп біткен [1; 178].
Махмұт Қашқари бұл еңбегін сегіз кітапқа жіктеген. Алғашқы кітапты Тәңірінің жөнімен Әліптен бастады. Әліптен басталатын кітабын «Хамза кітабы» деп атады. Екіншісі, «Сәлім кітабы», яғни құрамында «Харфи илет» деп аталатын «әліп(а), уау(у), иай(й)» әріптері болмаған сөздер, әріп қайталанбаған сөздер; үшінші Мұзоаф кітабы, яғни «харфи илеттің» бірінен басталатын сөздер кітабы. Бесінші үш әріпті кітап, алтыншысы төрт әріпті кітап, жетіншісі мұрын дыбысты әріптер «ғұнналылар» деп аталады. Сегізіншісі, екі сүндікпен қатар келген сөздер кітабы.
Күллі түркі тілінде қолданылатын негізгі әріптер он сегіз. Түркі жазуында сол әріптер қолданылады.
Есімдер екі түрлі: бірі түпкілікті (түбір) есім, екіншісі жасанды есім. Етістіктен жасалатын есімдер
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

1. Немат Келімбетов «Ежелгі дәуір әдебиеті», Алматы, 2005ж
2. Асқар Егеубев «Махмұт Қашқари сөздігі», Алматы, 1997-98ж
        
        Иманкенова Ж. М.
Бияров Б. Н.
МАХМҰТ ҚАШҚАРИ СӨЗДІГІНДЕГІ ФОНЕТИКАЛЫҚ ЗЕРТТЕУЛЕР
Орта ғасырдың ең көрнекті ғалымдарының бірі – ... тіл ... мен ... ... ... де ... екі ... жазған:
1. «Жавохирун – нахв фи луғотит түрк» («Түркі тілдерінің ... деп ... Бұл ... ... ... «Диуани лұғат ат-түрік» («Түркі сөздерінің жинағы») Бұл еңбек 1074 ж
жазылған.
«Диуани лұғат ат-түрік» - қазіргі түркі халықтарының ... ... Бұл ... орта ... ... ... бәріне ортақ
6000-нан аса төл сөз бен жеке ... ғана ... ... ... ... ... бұл еңбегі – тек түрікше-арабша түсіндірме
сөздік қана ... ... ... ол ... ... тілдері мен ауыз
әдебиетін зерттеп, танып-білу үшін аса қажетті, теңдесі жоқ ... [1; ... ... ... ... ат-түрк» атты энциклопедиялық
сөздігінің тұтас мәтіні ана тіліне ... рет ... ... ... 3 том ... ... шықты. Авторы Асқар Егеубаев. Жалпы көлемі –
111,25 баспа ... [2; ... ... ат ... ... ... ... қолжазбасы жеткен.
Ол Түркияның Стамбул қаласында сақтаулы. Кезінде Бағдаттағы Халифат
қаласында сақталып, кейін түрлі ... ... ... ... қолжазбаны көшіруші сабалық, кейін Шамда тұрған
Мұхаммед ибн ... Әбл ... ... ... өз ... жазылған
түп-нұсқасынан тікелей көшірілгенін куәландырып, хаттаған. Бұл қолжазба
нұсқа «Диуани лұғат ат ... ... ... 180 ... ... 1266 ж 1 ... Броккельман тұжырымы бойынша, 2 томда
көшіріліп біткен [1; 178].
Махмұт Қашқари бұл ... ... ... ... ... Тәңірінің жөнімен Әліптен бастады. Әліптен басталатын ... ... деп ... ... ... ... яғни құрамында
«Харфи илет» деп аталатын «әліп(а), ... ... ... ... әріп ... ... ... Мұзоаф кітабы, яғни «харфи
илеттің» бірінен басталатын сөздер кітабы. ... үш ... ... төрт ... кітап, жетіншісі мұрын дыбысты әріптер
«ғұнналылар» деп аталады. ... екі ... ... ... ... ... тілінде қолданылатын негізгі әріптер он сегіз. Түркі
жазуында сол әріптер қолданылады.
Есімдер екі түрлі: бірі ... ... ... ... ... Етістіктен жасалатын есімдер етістіктің соңына он екі
әріптің бірін қосу ... ... ... жасалған есімдер
төменгі он екі әріптің бірінің қосылуымен түзіледі. Ол әріптер: ... ж; ш; ғ; қ; ... каф (к); қ мен к ... ... ... (г), л; м; н; у дыбыстарынан тұрады.
І-әліб (А-А)
Віlgә (білгә) – «ғылым, хәкім, білікті» ... ... ... ... ... әліп ... жасалған.
Өgә (өгә) – аса білікті әрі тәжірибелі, ... ... ... ... бұл сөз «өdi neңni (өді ... – нәрсені жақсы
түсінеді» дегендегі етістіктегі «өді» сөзінен жасалған.
Uwa (уба) – сөзі де сол сияқты. Бұл ... ... ... ... бір ... ... Бұл сөз «uwdi ... – уатты, ұйпалады»
сөзінен жасалған.
«І-әліб» көбіне «м» әрпімен бірігіп те ... ... ... сөзі «kеsdі-кесті» сөзінен жасалған. Көзді
жаппасын деп кесілген ... ... «kesme ... ... ... саш ... шаш) – сөзі де ... Бұл «өrdі - өрді» сөзінен
жасалған.
(Т-Т)
«Қашқын» деген мағынадағы «qaчut» сөзі «qачdы: качты» сөзіне «Т-
t» қосылып барып шыққан. «Киім-кешек» мәнін ... ... ... де «киді» мағынасындағы kезtі (кедзті) етістігіне «Т-t» дыбысы
қосылып ... – Ж, ... ... ... нан» мағынасындағы «kөmеч (көмеш)» деген
сөз, күл яки күлге ұқсасатын нәрсеге бірдеңені көмгенді ... ... ... «ч» ... ... ... - ... адам мағынасында қолданылатын «bіlіш: біліш - біліс» ... ... ... «ш» әрпі ... ... және ... - ... әрпінің үш түрлі күйі бар:
1. – етістікке қосылып, оларды есімдерге айналдырады: «Таза,
пәк» деген ... ... ... сөзі ... nәң (арынды нәң) ... ... ... ... – түбір есімдерге қосылып, оларды жер аттарына, ... ... ... ... ... сөзі ... «jаj ... сөзінің соңына «ғ» әрпі қосылып жасалған және
т.б.
3. – етістіктерге әуелі «ғ» ... «у, ұ» (ғұ) ... ... ... ... Бұл ... тілдерінің бәріне тән қағида.
Мысалы, «Рышdы (пышты)» ... ... ... ... ... «ғу» қосылып жасалған пышақ сөзінің соның мысалы.
(Қ - Қ)
«Тарақ» мәніндегі «tаrғақ» деген сөз «sаш ... ... ... «тарады» сөзіне «қ» әрпі қосылып жасалған.
(К - К) Қатаң кәф
«Кесілген нәрсенің бөлігі» дегенді ... ... nең ... тіркесінде келген «kesek» сөзі «kеsdі ... ... ... ... ... - Г) Жұмсақ кәф
«Тірілді» етістігінен жасалған тірі ... ... ... - ... жарық жер» деген мағынадағы «рышғыl jеr (пышғыл ... ... сөзі ... nең ... ... ... «пышылды»
сөзіне «л» қосылып жасалған.
(М - М)
«Жайма, төсеніш» мағынасын білдіретін «Jаzыm ... ... ... ... ... ... сөзіне «м» әрпін қосу
арқылы жасалған.
(Н - ... ... ... ... «ақыn (ақын)» сөзі «suv ақdы (су
ақты)» деген түрдегі «ақды» етістігіне «н» әрпін қосып жасаған.
(U – У, ... әріп ... ... ... ... ... ... үйде сирек ұшырайды. «Қан алдыратын аспап» қандауыр дегенді
білдіретін «sоrғұ (сорғұ)» сөзіне «у» қосылып жазылған.
Сөздердің қанша ... ... ... жөнінде
Бәзбір сөздер: «аt (ат)» және «еr (ер)» сөздері секілді ... ... ... ... ... «аzuқ ... және ... мағынасындағы
«jаzuқ (иазұқ)» сөздері секілді. (Әріп санын араб тіліндегі түпнұсқасы
бойынша ... ... ... ... (иағмұр) - жаңбыр».
Бес әріптен тұратын сөздер болады:
«Қuruғsақ (құрұқсақ) - құрғақ» және т.б. сөздер.
Алты әріптен ... ... ... ... - ... және т.б. сөздер
Жеті әріптен түзілетін сөздер болады:
«zаrғunжmud (зарғұнжмұд) – әдемі гүлі бар, хош ... ... ... ... ... де жеті әріптен түзілетін өсімдіктер аз
ұшырасады. Түркі тіліндегі сөздердегі әріп саны жетеуден көп ... ... ... ... оқу ... болған «mаd - мад», яки жұмсартып оқу белгісі
болған «lіn - лин» ... ... ... ... ... ... ... мағынасындағы «tағаr (тағар)»; тамызық, ... ... ... ... ... ... айту белгісі
Есімдерге үстеме әріптің тағы бірі – «І – хамза». Мысалы,
«айғыр» ... ... ... (аздғыр)», рауғаштың бір түрін
білдіретін «ышғun (ышғұн)» сөздеріндегі «і» сияқты.
Есімдерге үстеме болып келетін енді бір әріп – «н» ... ... ...... ... ... және ... тағы бір үстеме таңба – «у; ұ» әрпі. Мысалы, «жібек,
торқа» деген мағынаны білдіретін «tоrқu (торқұ)» тағы ... ... әрпі ... ... ... ... Мысалы, «төбе,
дөң» деген мағынаны білдіретін ... және ... ... ... ... мағынадағы «burқы (бұрқы)» сөзіндегі «и»әрпі секілді.
Бұл сөздерден «фаәл»; «фуал»; «фиал»; «фуал»; «фаил» секілді
келгендерді оқығанда ... ... ... ... ... ... мүмкін. «jығаш (иығаш)» сөзі «jғш (иғш)» сияқты жазылуы
мүмкін.
Етістіктердегі үстеме әріптер немесе ... ... екі ... үш ... төрт әріпті, бес әріпті, алты
әріпті болады. Етістіктерге кейіннен он әріп қосылған: І-әліп, ә, т, р,
с, ш, қ, к, л, н, ... ... ... ... ... бір мағына үстеу үшін қызмет
етеді [2; 5-48].
Махмұт Қашқаридың бұл сөздігі шын мәнінде энциклопедиялық
туынды деуге ... ... тек тіл мен ... ғана ... сондай-ақ сол
кездегі ру-тайпалар мен халықтардың ... ... ... мен ... ... мен наным-сеніміне т.б. қатысты аса
бағалы ... ... ... ... ... ... ... атты
зерттеуі тек түрікше-арабша түсіндірме сөздік қана емес, сонымен бірге ол
ежелгі түркі ... мен ауыз ... ... ... үшін аса
қажетті, теңдесі жоқ ғылыми еңбек болып табылады. ... ... ... ... ... қай ... жазылғанын дәлме-дәл анықтап білу
қиын. Әйтсе де сол әдеби шығармалардан алынған үзінділердің мазмұнына, тілі
мен стиліне қарап, қай ... ... ... ... ... ... Көптеген өлең-жырлардың өте-мөте ертеде, тіпті алғашқы қауым
кезінде өмірге ... ... қиын ... ... көне жырларда, мақал-
мәтелдерде түрлі ... өте ерте ... ... ... ... ... ... Көк тәңірісі мен Күнге табынуы,
табиғат құбылыстарынан зәресі қалмай қорқуы бейнеленеді.
ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:
1. Немат ... ... ... ... ... ... ... Егеубев «Махмұт Қашқари сөздігі», Алматы, 1997-98ж

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 4 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақ антропонимдерінің лингвомәдени және әлеуметтік мәні туралы94 бет
Қазақ лексикографиясы: біртілді оқу сөздігін түзудің ғылым негіздері40 бет
Етістіктің шақ тұлғаларының қалыптасуы туралы8 бет
Жүсіп Баласағұни. Махмұт Қашғари.5 бет
Махмұт Қашқаридың өмірі, қоғамдық қызметі мен шығармашылығы41 бет
Түркі халықтарының философиясына жалпы түсініктеме8 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
«Ғылыми зерттеулердің методологиясы» пәнінен дәрістердің қысқаша курсы32 бет
А. ҚЫРАУБАЕВАНЫҢ «РАБҒУЗИ ҚИССАЛАРЫ» МЕН «МАХАББАТНАМА» ТУРАЛЫ ЗЕРТТЕУЛЕРІ134 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь