Халықтың азаттығын көксеген күрескер Махамбет Өтемісұлы

Халықтың азаттығын көксеген күрескер, ел бастаған батыр, өр рухты ақын Махамбет Өтемісұлы Бекетай елді мекенінде ( Бөкей ордасы, Орал облысы, Жәнібек ауданы ) 1803 жылы дүниеге келді.
Жастайынан ақындық өнерге құмартып өсті. Асқан дарындылығына қалың жұртшылық бас иген. Махамбет тек от ауызды сөз шебері ретінде ғана ел құрметіне бөленген жоқ, сонымен бірге, өзінің батырлығы, даналығы мен адамгершілігі арқасында да даңққа бөленді. Ол халық арасында болып жататын келеңсіз құбылыстар мен келелі істерді өлеңдеріне арқау еткен.
Махамбет – бұхара халықты патша өкіметіне , оның жергілікті өкілдері хан сұлтандарға қарсы ұйымдасқан түрде қарулы көтеріліске шақырған алғашқы қазақ ақыны. Махамбет «Жәңгірге», «Баймағамбет сұлтанға» деген өлеңдерінде үстем тап өкілдерін аяусыз шенеп, бет-пердесін жыртса, «Мұнар күн» жырында ел басына орнаған ауыртпалықты ашына айтты. Махамбет шығармалары - өз дәуіріндегі еңбекші бұхара өмірінің рухани – поэтикалық шежіресі, шаруалар қозғалысының шындық бейнесі.
1838 жылы Исатай қаза болған соң, Махамбет шағын тобымен орыс әскерлерінің арасынан өтіп, Хиуа хандығына кетеді. Ол көтерілісшілерді жауға қарсы күреске қайта жұмылдырғысы келеді, алайда оның бұл әрекеті жүзеге аспайды. Ол Бөкей ордасына жасырынып келіп, шаруалар арасында хан мен патшаға қарсы үгіт-насихат жұмыстарын жүргізе бастайды, бірақ ол қайта тұтқындалып, Орынборға жөнелтіледі. Орынборда оған «енді қайтып бүлікке қатысушы болма» деген ескерту жасап, босатады.
Өмірінің соңғы жылдарын ақын ауылда өткізеді. Жәңгір хан мен Баймағамбет сұлтан халықтың бүлік шығаруына ықпал етуінен секем алып, оның сыртынан бақылау қояды. Ақыры ханның тыңшылары Махамбетті асқан опасыздықпен өлтіреді
Сонда да жанашыр қауымның қамқорлығы тимей жүрген бiр жай бар. Ол- Махамбеттiң тарихи мұрасын iздестiрудiң жеткiлiксiздiгi. Республика мен облыстың басшылары, ғылыми, әдеби, тарихи орта ұлы бабамыздың қоғамдық-саяси қызметi жайлы деректердi, оның ақындық шығармашылық, сазгерлiк мұраларын жинастырып, жарыққа шығаруда мардымды жұмыс iстей алмай келедi.
Махамбет жайлы жиырма жылдың үстiнде iздестiру-зерттеу мақсатында ел аралап, архивтердi ақтарып, жиған-тергенiмiздiң бiрқатарын баспасөз бетiнде жариялап, бабамыздың бай мұрасын халқымыздың игiлiгiне жаратуға қолдан келгенiнше атсалысып келемiз. Бұндағы айтайық дегенiмiз: батырдың қызметi туралы, өлеңдер жинағы жөнiнде әлi де тиянақты ғылыми тұрғыдан дәйектi кiтаптар көрiнбейдi. Кейбiр жерлестерiмiз еңiреген ердiң еңбегiне жеңiл-желпi қарайды екен. Сондайдың салдарынан болар, Махамбеттiң әдеби, музыкалық шығармаларын жинастыру кемшiн. Атырауда талай тарихшы, әдебиетшi, т.б. мамандар, көптеген қоғамдар, iрi кәсiпорындар бола тұра, осы күнге дейiн оның жанкештi болып, шыбын жанын шүберекке түйiп, жүрiп өткен жолдарын анықтаумен ешкiм шұғылданбайтыны өкiнiштi.
"Соғыс" деген өлеңінде Махамбет көтерілістің әрбір кезеңдерін тарихи оқиғаның ізіне сәйкес етіп суреттейді. Кейбір көріністері баяндау, суреттеулері тарихи фактылармен тығыз байланысты болып отырады. Бір қарағанда осы "Соғыс" пен өрістес біркелкі өлеңдерді тіпті тарихи жар өлеңдер тобына жатқызуға да болатын тәрізді. Бірақ бұл өз алдына жеке тексеруді керек ететін мәселе. Өйткені, ауыз әдебиетіндегі белгілі бір түр саналатын тарихи өлеңдер (лиро-эпикалық жыр емес, қысқа өлеңдер) бізде әлі зерттелген емес. Махамбеттің бұл тектес өлеңдерінің ауыз әдебиетіндегі қысқа тарихи өлеңдерімен байланысы барлығы айқын. Бірақ айырмасы қайсы деген сұрақ - әуелі ауыз әдебиетіндегі ескіден келе жатқан қысқа өлеңдердің өзін жеке мәселе етіп талдауды керек етеді. Сондықтан, оны басы ашық қалдырамыз.
Ал біздің бұл жерде айтпағымыз, ақынның тарихи уақиғаларды тамаша
        
        Халықтың азаттығын көксеген күрескер, ел бастаған батыр, өр рухты ақын
Махамбет Өтемісұлы Бекетай елді ... ( ... ... Орал ... ... ) 1803 жылы ... келді.
Жастайынан ақындық өнерге құмартып өсті. Асқан дарындылығына ... бас ... ... тек от ... сөз ... ... ғана ел
құрметіне бөленген жоқ, сонымен ... ... ... ... ... арқасында да даңққа бөленді. Ол халық арасында болып жататын
келеңсіз құбылыстар мен келелі істерді өлеңдеріне арқау еткен. 
Махамбет – бұхара ... ... ... , оның ... ... ... қарсы ұйымдасқан түрде қарулы көтеріліске шақырған алғашқы
қазақ ... ... ... ... сұлтанға» деген өлеңдерінде
үстем тап өкілдерін аяусыз шенеп, ... ... ... күн» ... ... ... ауыртпалықты ашына айтты. Махамбет шығармалары - өз
дәуіріндегі еңбекші бұхара өмірінің рухани – ... ... ... шындық бейнесі. 
1838 жылы Исатай қаза болған соң, Махамбет шағын тобымен орыс әскерлерінің
арасынан өтіп, Хиуа хандығына ... Ол ... ... ... ... жұмылдырғысы келеді, алайда оның бұл әрекеті жүзеге ... ... ... ... ... ... арасында хан мен патшаға қарсы
үгіт-насихат жұмыстарын жүргізе ... ... ол ... ... жөнелтіледі. Орынборда оған «енді қайтып бүлікке қатысушы болма»
деген ескерту жасап, ... ... ... ақын ... өткізеді. Жәңгір хан мен Баймағамбет
сұлтан халықтың бүлік ... ... ... ... алып, оның сыртынан
бақылау қояды. Ақыры ханның тыңшылары Махамбетті асқан ... да ... ... ... ... ... бiр жай бар. ... тарихи мұрасын iздестiрудiң жеткiлiксiздiгi. Республика ... ... ... ... тарихи орта ұлы бабамыздың қоғамдық-
саяси ... ... ... оның ... ... ... жинастырып, жарыққа шығаруда мардымды жұмыс iстей алмай келедi.
Махамбет жайлы жиырма жылдың үстiнде iздестiру-зерттеу мақсатында ел
аралап, архивтердi ақтарып, жиған-тергенiмiздiң ... ... ... ... бай мұрасын халқымыздың игiлiгiне жаратуға қолдан
келгенiнше атсалысып келемiз. Бұндағы айтайық дегенiмiз: батырдың ... ... ... ... әлi де ... ғылыми тұрғыдан дәйектi
кiтаптар көрiнбейдi. Кейбiр жерлестерiмiз еңiреген ердiң еңбегiне жеңiл-
желпi ... ... ... ... болар, Махамбеттiң ... ... ... ... ... ... ... әдебиетшi,
т.б. мамандар, көптеген қоғамдар, iрi ... бола ... осы ... оның ... ... ... жанын шүберекке түйiп, жүрiп өткен
жолдарын ... ... ... ... деген өлеңінде Махамбет көтерілістің әрбір кезеңдерін
тарихи оқиғаның ізіне сәйкес етіп ... ... ... ... ... фактылармен тығыз байланысты болып отырады. Бір
қарағанда осы "Соғыс" пен ... ... ... ... тарихи жар
өлеңдер тобына жатқызуға да ... ... ... бұл өз ... ... ... ететін мәселе. Өйткені, ауыз әдебиетіндегі белгілі бір түр
саналатын тарихи өлеңдер (лиро-эпикалық жыр емес, қысқа ... ... ... ... ... бұл ... өлеңдерінің ауыз әдебиетіндегі
қысқа тарихи өлеңдерімен байланысы ... ... ... айырмасы қайсы
деген сұрақ - әуелі ауыз ... ... келе ... ... ... жеке ... етіп ... керек етеді. Сондықтан, оны басы ... ... бұл ... ... ... тарихи уақиғаларды
тамаша шындықпен бұлжытпай көрсете алуы. Осы ... ... ... ... ... ... ... және Махамбет өлеңдерінің
тарихи мәні үлкен екендігі ... ... ... ... ... да) ертегілері мен аңыз,
өлеңдерінің тарихи мәні туралы Шоқан Уәлиханов ... деп ... ... ... ... ... ... көркем ертегілері мен аңыздарының
аз да болса, тарихи мәні бар десек, егер де ... ... ... ... ... негізінде оқиға шындыққа жататын болса, қырғыздың
аталарының өмір ... әдет - ... әр ... ... белгілі бір
жүйеде суреттеген, сол ... ... ... ... ... болған
аңыздарын алып, ол халықтың осы күнгі мінез-құлықтарымен және ... ... ... ... ол ... ... мәні болуы
мүмкіндігіне күдіктенбеуіміз керек". Шоқан Уәлихановтың эпостық ертегі-
аңыздардың ... мәні бар ... бұл ... ... десек, тарихи
мәліметпен мидай араласып ... ... ... ... ... болған
Махамбет поэзиясының тарихи мәні зор, ол тарихи документ екендігіне шек
келтіруге болмайтыны ашық, талассыз.
Біз жоғарыда ... ... ... лиро-эпикалық түрге
жатады дедік. Бірақ бұл сөзден олардың ішінде лирика жоқ ... ұғым ... ... ... ... ... сол түсінік бар. Өзі мен Исатайдың
алға қойған тілек - мақсаттарын өздерінің хан - ... ... ... жай ... түрінде айта келіп, кей жерлерінде, не лирикалық
шегініс ретінде, не ішкі күйінішін сыртқа ... ... ... ... аз ... ... сөзбен айтқанда, Махамбеттің
бірқатар өлеңдернде эпостық ... ... ... ... аралас
келеді:
Кешегі Исатайдың барында,
Алақандай Нарынды
Басушы едік ... ... жапа ... ... ласқа-ай!
Мен бір шарға ұстаған
қара балта едім,
Шабуын таппай кетілдім.
Қайраса, тағы ... ... деп ... еркіммен бетіңді-ай!.
Жалпы алғанда Махамбетке тән нәрсе лирика. Махамбет өлеңдерінің
негізгі көпшілігі лирикалық ... ... ... ... ... өзіне шейінгі қазақ әдебиетіндегі болып келген ... ... ... ... тән ... де бар. ... өз ... кешірген ауыр халдерді сезіне ... ... ... қатар, ол өз кезіндегі тарихи уақиғалармен ... ... ... ... ... де ... ... Оның өлеңдерінде өзінің көңіл
күйі мен ел күйі ұштасып жатты.. ... оның ... - ... ... ... лирика деп ... тура ... ... ... ... ... күрес туады да, сол таптық
күрес саяси-таптық жырларды туғызады. Бірақ бұл жаңа ... ... ... ... ... ... әсері болуы да мүмкін. Әйтсе де
олардың өзіне тән ерекшеліктерін де ... қиын ... ... ... және сол ... бөлінудің негізінде туған тап күресі қазақтың
фольклорінде де айқын көрінеді. Соған ... ... ... ... ... жатыр деуге болады. Демек Махамбеттің саяси лирикалары
ауыз әдебиетінде бір ... ... ... ... ... саяси
лириканың өзіне тән ерекшелігі - үгіт ... ... ... ... бір топтың, не таптың алдында тұрған тілек, мүддесін көркем ... ... сана - ... ... үгіт арқылы оларға әсер ету
болса, Махамбет ... бұл ... ... сақталады.
Біз жоғарыда да Махамбеттің ... ... ішкі ... ... жағдайы әлеумет өмірінде тап ... ... ... ... ... ... туды дедік. Ол көтеріліс
өзінің қолбасы батырымен қатар, жалынды үгітшісін де ... Бұл ... ... ... артқан адамның бірі - Махамбет. Сондықтан да Махамбет
поэзиясының басты қасиеттерінің бірі саяси үгіт болуы заңды. ... ... ... ... ... жалғыз Махамбет емес, басқалар да болды.
Әйтсе де, солармен салыстырғанда да, ... тағы өз ... ... ... ... ... оның бір сырлы, сегіз қырлылығында.
Махамбет өлеңдері тек ... ... үгіт ... оның ... ... ... пен терең ой, нәзік сезім әрдайым ұштасып, біте қайнасып
жатады. Махамбет өлеңдерінде бұл үшеуінің жігін ашып, ... ... ... ... ... ... туын ... әрі жалынды үгітшісі, әрі
ардақты ақыны етті. Бұл ... ... ... құрылысы мен түріне де
әсер етті. Түр - мазмұнның түрі ... ... ... ... ... ... ... бере алады. Оның: "Ереулі атқа ер салмай", "Мұңайма", "Айныман"
деген өлеңдері , мазмұнына түрі сай, жалынды ... ... ... ... ... ... шығарған өлеңдерінің мазмұны күрес идеясын
жыр ету болса, құрылысы шешендікке толы үгітке арналған отты ... ... де, ... ... ... ... болып келеді, не жарлай
арнау, не сұрай арнау, немесе риторикалық сұрау болып отырады. ... ... ... ... ... ісі ... ерден мал тайды.
Қанды көбік киініп,
Бір аллаға сыйынып,
Ұрандап жауға тигенде,
Кім жеңері талай - ... ... ... ... деп, ... қайрыла сөйлеу,
сөйлемін риторикалық сұрау түрінде құру, өзінің айтайын деген пікіріне дәл,
күреске ... ... ... ... бұл ... үгіт ... қатар,
лириканың басқа да түрлері бар. Ақынның бірқатар ... ... ... ... ... адамның тіршіліктегі іс-
әрекеттерін әр жағынан алып, толық баяндап жырлайтын жоқтаулар, естіртулер
көп. Махамбет ... ... ... ... ... ... ... жақындайды. ("Тарланым", "Тайманның ұлы Исатай").
Исатайдың өліміне арналған "Тарланым" ... ... ... ... ... ... өміріндегі әралуан іс, амал, ... ... ... ... ... да ... ... тән кейбір
ерекшеліктері бар. Махамбет өлеңдерінде Исатайдың ... ... ... ... ... ... ... батырдың езілуші халық, қара
шаруа, еңбекшілердің мүддесін қорғап феодал, ақсүйектерге қарсы шыққан, шын
мәніндегі халық қамқоры болған жақтарын айрықша көрсетеді. ... ... ... ақын ... ... ... ... келеді деген өлеңдері, ... ... ... ... ... ... ... болады.
Өйткені эпитет, метафора теңеулерін алсақ, көбіне ... ... ... Махамбеттің кейбір өлеңдері философиялық бағытқа негізделген
өлеңдер болып келеді.
Қоғалы көлдер, құм сулар,
Кімдерге қоныс болмаған?
Саздауға ... құба ... ... болмаған?
Басына жібек байлаған,
Арулар кімнен қалмаған?
Таңдап мінген тұлпарлар,
Иесін қайда жауға салмаған?
Құландар ішпес бұршақ қақ,
Кімдерге шербет болмаған?
Садағына сары шіркей ұялап,
Жау іздеген ерлердің,
Қайда басы ... те ... те ... та ... ... ... сұм дүние,
Кімдерден кейін қалмаған?-
деп, риторикалық сұрай арнау түрінде айта ... ... ... ... ... ... ... де осы тәрізді өмірді шолып
келіп, өзінің одан түйгендерін баяндауға негізделеді. Бірінші ... ... ... ... ақыл кеңесіне аударады да, онан
кейінгі шумақта ақындық шабыттың шарықтауы, ойдың ... ... ... айтылады, үшінші шумақта, хан-төренің тағдыры халықпен байланысты,
былайша айтқанда, оларды жоқ ету халықтың қолында деп, ... зор ... еске ... Ең соңғы жолдарда ақын былай деп өзінше қорытынды
жасайды:
Батыр ... ... ... ... ... жігіттер,
Ажалымыз қайдан-ды?
Махамбеттің бақыт пен тағдырдың айнымалы екендігін философиялық
түрмен қорытқаным мына өлеңінен де ... ... ... ... ... ... ... бар да, күндіз жоқ.
Күннен көркем нәрсе жоқ,
Күндіз бар да, түнде жоқ.
Мұсылманшылық кімде ... бар да, ... ... ... кімде жоқ,
Бірде бар да, бірде жоқ.
Азамат ерлер кімде жоқ,
Еріккен күні қолда жоқ.
Заманым менің тар ... ... биде ... айт та, бірін айт.
Қаумалаған қарындас.
Қазақта бар да, менде ... ... ... ... ... ... құрып,
образдарына философиялық мән беру, ақынды бұл дәуірде дұрыстық, әділдік жоқ
деген қорытындыға әкеп ... де, ... ақын ... ... ... кейін Махамбеттің кейбір өлеңдерін, әсіресе оның ... ... ... - ... өлең ... болады. "Абайламай
айрылдым", "Нарын " және басқа сол сияқты өлеңдер өткенді еске түсіруге
арналған, жан ... ... ... ... қайғысын, тарыққан
көңілін білдіретін элегиялық мотивті өлеңдер, ... оның ... бір ... қара ... ... ... сияқты.
Мен тауда ойнаған қарт марал,
Табаным тасқа тиер деп,
Сақсынып шыққан қиядан,
Қайыңның басын жел соқса,
Қаршыға қуыс қайғырар:
Балапаным суға кетер деп,
Мамығын төккен ... дағы ... ... ... ... ... ол.
Махамбеттің элегиялық өлеңдері аса суретті, тамаша көркем. Бұлар
ақынның тек жалаң өз қайғыруының сәулесі емес, ол басқа ... сол ... ... ... болды.
Кейбір өлеңдерінде ақын туған елі бүгінгі Қазақстан жерінің
табиғат байлығының әдемі көріністерін, ен ... ... тау, ... ... ... ... Өлеңнің көп жерлерінде ақын көшпелі,
мал баққан, ит жүгіртіп, құс ... ... өз ... ... орыны бар
жан-жануар, аң, құстардың образын көрсетуге көбірек көңіл аударады. Бірақ,
бұл ел, табиғат байлығын, жан-жануарлардың ... ... ... ... ... ғана ... немесе тек сұлулық үшін ғана суреттелмейді.
Мұнда да ақын ел тағдырымен байланысты, өз басынан ... ... ой ... ... толық сезінгендей етіп ашығырақ көрсетуге
құрал есебінде қолданады. Бұған мына төмендегі үзінді толық дәлел:
Назары қайтқан күн болған
Жібектен бауы ... ... ... күн ... боз ... күн болған.
Телегей-теңіз шалқыған
Қоғалы көлдер суалып,
Тізеге жетер-жетпес күн болған,
Жапанға біткен бәйтерек,
Жапырағынан айрылып.
Қу түбір болған күн ... жер ... басы ... кеңес сұралса
Мәшурат берер едік;
Исатайдан айрылып
Алқалай келген кеңесте
Дем құрыған күн болған.
Бұл тәрізді элегиялық ... ... ... ... та, ... ... деген негізгі идеясына бағыныңқы. Исатай өлгеннен
кейін, күрес арқылы ... ... ... ... көтеріліс жеңілгесін,
хан, сұлтан, феодалдар халықты бұрынғыдан бетер езіп, ел басына ауырмалықты
күшейте түсті. Бұл жағдай ақынның поэзиясынан орын ... ... емес ... ... ... ... ... жоғарғы халмен байланысты
болды десек, Махамбеттегі элегиялық өлеңдердің ... сол ... ... ... бұл ... ақын ... ... деген өшпенділік бар,
сөнбес кек бар, жолдас-жорасына дем беріп, өмірден түңілмеуге шақырып
болашаққа ... бар. Міне ... ... ... ... сары ... ... етеді.
Ірі мазмұнға түрін сай етіп шығаруда да ақынның шеберлігі күшті.
Махамбет хадимше хат танып, жаза да ... ... 1839 ... ... ... кезінде, өз еліндегі достарына арабша жазған хатының
қолжазбасы күні бүгінге шейін архивта сақтаулы. Ол хаттан біз ... де ... ... материалдарда Махамбетті орысша да білуші еді
дейді. ... ... ... қай ... ... білді, ол жағы айтылмайды.
Махамбет жас шағында Жәңгірдің үлкен баласы ... ... ... Бұл ... ... нәрсе. Демек Махамбет сол Орынборда болған
кезінде орысша өз бетімен оқып, хат тануы ... деп ... ... ... ... ақын, орыс мектебінен ресми түрде сабақ алушы хан
баласының қасында ... те, одан кем ... ... Әйтсе де бұл мәселе
әлі де зерттеуді керек етеді.
Махамбет хат біле тұрса да оның ... ... ... өлеңдері
жоқ. Бірен-саран өлеңдері болмаса, көпшілігі-ақ ауызба ауыз, суырыпсалмалық
әдісімен шығарылған өлеңдер. Өлеңді ... ... ... ... айту ... ... ... Мұның әуелгі себебі хат білмеушіліктен, кейін
біртіндеп оған дағдыланушылықтан десек, Махамбет те суырып ... ... ... ... ұқсайды.
Махамбет өлеңдері, көбіне жыр ағымымен келеді. Суырып салма
ақындардың бірен-сараны ... ... ... жыр ... ... бұл ... 11 буынмен өлең шығарушы суырып салма ақындар
(импровизаторлар) болмайды екен ... ұғым ... ... ... ойын не 7-8 ... не 11 ... ... айтып
беру тақырыпқа, суреттейін деген жағдайға байланысты.
Қазақ ауыз әдебиетіндегі батырлар жырын алсақ, бәрі ... ... (7-8 ... ... Ол ... емес. Батырлар жырында
суреттелінетін әралуан ерлік қимылдар: жорық, шабуыл, тартыс, ... т. ... өмір ... ... тән суреттеу әдісін керек ететіні
бізге мәлім. Ақын-жазушылардың оны ... ... ... мүмкін, бірақ,
сезінбеуі мүмкін емес. Бұл оларға табиғи нәрсе.
Махамбеттің жыр ... ... ... ... ... қимылға
үндеу. Сондықтан жайма-шуақ жәй кездегі көңіл күйін көрсетуге қолайлырақ
келетін 11 буынды өлеңдерден көрі, ... ... ... ... өмір ... ... лайықты жыр ағымы, 7-8 буын аралас
келетін өлең ырғағы оған анағұрлым ыңғайлы тәрізді.
Біздің байқауымызша, ... тез ... ... ... ... бір ойды ... үшін шумақтарының бірыңғай болып
келуін қажет қылатын он бір буынды өлеңнен көрі жыр ... ... ... буынды өлең құрылысы әлдеқайда жеңіл тәрізді.. Өйткені жыр ағымымен
шығарылған өлеңдерде синтаксистік бір ойдың бітуі үшін шумақ ... не ... ... және ... ... ... өлеңнің соңғы жолдарында сақталып
отыруы, немесе шумақ төрт жолдан құрылса үш жолы ұйқасып, бір жолы ұйқассыз
қалуы ... ) шарт ... Жыр ... ... аз ... да, ... да ... береді. Мысалы, Махамбеттің "Ереулі атқа ер ... ... 19 жол. ... шумақ. 19 жол өлең көп бағыныңқылы ... ... ... қатар, жыр ағымдарында, көбіне, ... ... ... 11 ... өлең ... ... бір ойды ... беру үшін 1-2-4
жолдары ұйқасып, 3 жолы ұйқассыз қалып отыратын тәртіп жоқ. Ой қалай бітсе,
өлең жолдарының ... да ... ... Бұл өлең ... анағұрлым жеңіл соғатынға ұқсайды.
Әрине жыр ағымы импровизаторлықтың негізгі шарты емес, кейде бұл
үйрену, ақынның дағдылануымен де байланысты болуы ... ... ... ... ... үш түрлі өлең
құрылысы барлығы аңғарылады. Он бір ... жеті буын мен ... ... ... жыр ... таза жеті буынды өлеңдер.
Он бір буынды-Махамбетте бір-ақ өлең. "Мінгені Исатайдың Ақтабан-
ай". Басқа өлеңдерінің бәрі де не 7 мен 8 ... не таза 7 буын ... 7 мен 8 буын ... ... өлең ... ... ... (7)
Айдан көркем нәрсе жоқ, (7)
Түнде бар да, күндіз жоқ.
Күннен көркем нәрсе жоқ,(7)
Күндіз бар да, түнде
жоқ.(7)
Сонымен қатар, аралас буынды болып ... ... тек жеті ... ... ... ғана ... ... жолдарының буын сандары онан да көрі
басқаша.
Мысалы:
Толарсақтан саз ... ... ... ... ... үлектен туған қатепті (9)
Қаранар керек біздің бұл іске. (10)
Махамбет өлеңдерінде ... ... ... ... ... ... Өлеңнің ұйқасы мен ырғағына ойға бағындырудан туған ... ... бұл ... ... Онан ... ... аты белгісіз, эпостық тамаша
жырлар шығарып кеткен халық ақындарының ... ... ... ... өзінен бұрынғы және өз кезіндегі ақындардың
қайсысынан болсын жалы ... ... ... ... ... Әңгіме оның
өлеңдерінің мазмұны жағынан ғана емес, көркемдігі жағынан да солай.
Махамбеттің қай өлеңін ... та ... ... тамаша көркем
образдарға бөлеп, өлең сөйлемдерінің ... ... ... Сондықтан белгілі зерттеушілер болмаса жәй оқушылар оны
кейбір жолдарының буын артықтығын ... да ... ... ... оқушыға тек солай құруды, сондай сөздерді керек ететін тәрізді ой-
сезім туғызады. Махамбеттің Баймағамбет ... ... ... ... ... ... асаумын.(8)
Шамырқансам сынар болатпын,-(9)
деген жолдарында буын сандары, өлеңнің ... ... ... олқы ... отыр деп кім айта ... Өзінің өршіл ерліктерін
көрсету ... ол ... ... тек ... сөйлеуге ғана тиісті тәрізді.
Махамбет өлеңдерінде (11 буынды, қара өлең ұйқасымен ... ... ... ... ... үш ... ұйқасты кездестіреміз: шұбыртпалы,
кезекті, ерікті ұйқастар. Ақын көбінесе шұбыртпалы ұйқас пен ерікті ұйқасты
көбірек қолданады. Өйткені бұл екі ... ... де ... ... ... дәл ... ... белгілі бір заңды өлшеуге бағынған шумақты,
ұйқасты өлеңдерден шеңбері тарлық етпейтінге ұқсайды.
1. Шұбыртпалы ұйқас:
Беркініп садақ асынбай,
Біріндей жауды қашырмай,
Білтеліге доп ... қол ... ... оқ ... . . . ... ісі ... ме?
 
2. Кезекті ұйқас:
Аспандағы боз торғай,
Бозаңда болар ұясы.
Бозаның түбін су алса,
Қайғыда ... ... ... ақ ... ... ұясы.
Қайыңның басын жел соқса,
Қайғыда болар анасы.
 
3. Ерікті айнымалы ұқсас:
Алты ... ... екі ... ой ... алпыс жаққа шаптырып,
Ақыл жөнге келгесін,
Толғай-толғай жүгірген,
Топырақты суырған.
Ертеңнен салса кешке озған,
Қой мойында көк жұлын.
Томаға көзді қасқа азбан
Көк жұлынды ... ... ... қол сөгіліп,
Арғымақ ат бүгіліп…
 
Ақыретті жанға байланып,
Талай жүрдік далада
Әділ жаннан ... ... ... ... ... тіл. Ақын өз
кезіндегі қазақ халқының тіл байлығынан ... ала да, оны ... ... да ... шаруашылық тұрмыс жағдайынан туған әртүрлі атаулар мен
түсініктер әрі дәл, әрі өте шебер ... ... ... ... ... жатады. Жауынгерлік өмірге тән қару-жарақ аттары да, сол
жағдайға лайықты сөздер де, халықтың ... ... биік шыңы ... күндердің сипаттарын берерлік тамаша образдар да ... ... орын ... Тек қана ... ... ... ... өмірінің басқа жағдайдағы көріністерін суреттеу үшін қолданған ... күні ... ... ... ... да, ... да ... жоқ.
Тілінің байлығы жағынан және оны шебер қолдана білуі жағынан
Махамбет атақты сөз ... ... ... кем ... ... ... ... анықтық, дәлдігі, әр алуан ... ... ... ... ... ... түрлерін) жеке де, өзара
байланысты түрде де өте ұсталықпен қолдана алуында ғана емес, ең алдымен,
оның ... ... сөз ... өмір шындығына дәл
келетіндігімен, сөйлем құрылыстарының ішкі логикалық ... ... ... ең алдымен қойылатын шарт, өлеңдеріндегі
қолданылатын сөз образдарының тек сыртқы сұлулығы ... ... ... өмір ... дәл ... ... міне осы ... керек. Көркем
сөз образдарын әр ақын-ақ таба алады. Бірақ сол ... ... ... өмір ... дәл келмей, айтайын ... ... бір ... ... ол оқушының эстетикалық сезімін оята алмайды. Бұл жайтты
мен тілдегі ... дер ... Ұлы ... ... ... та, ... өмірдің бір бөлшегі болып, сол ... ... ... ... дәл сол ... ... ... Абай аударған "Қанжардың " бір жерінде:
 
Болатша дірілдеген жалын ... ... ... және ... ... ... сөз ... қаншама шындық жатыр? Сүйген
жігітімен тіл қатыса алмаған жас сұлудың ... ... ... ... ... оның ішкі ... ... жалын көрген болаттың жүзіндегі,
өзгерістерге салыстыру арқылы ... ... ... өз ... ... өмірдегі шындығына келсек, дәл солай емес деп кім айта ... ... шым ... дір етіп ... ... ... сосын жасылдана
түсетіні нақтылы өмір шындығынан алынған емес пе ... ... ... сөз ... ... ... ... мағына дәлдігіне бейнелеу, теңеулері де дәл ... ... де ... ... ... да, көп жусар,
Талаудан татқан дәні бар.
Азамат ердің баласы,
Аз ұйықтар да, көп ... ... ары ... түскен малы бар, -
деген үзіндіні алсақ, мұндағы сөз образдарының қайсысы болса да өмір
шындығына дәл.
"Арғымақтың баласы" - деп ... ең ... ... олар ... аз ... көп жусайды.
Өзі үшін туып, ел үшін еңбек етуді аңсаған ер ұлдардың ... ... ... ... ... ел ... ер ... аяққа бастырмау
үшін жарғақ құлағы ... ... ... ... ... ... - әр ... тарихы, тарихи ерлердің өмірі айғақ.
Өмірдің әралуан құбылыстарына шаншыла көз тігіп, ... ... ... сөз ... да сол өмірдің бір бөлшегі етуге тырысқан.
Екінші бір өлеңінде:
Тағыдай таңдап су ... ... ... от ... ... сөз еткенде, екінші бір көңіл аударатын
мәселе, оның өлең ... ішкі ... ... беріктігі
дедік. Қандай ақынға болсын бұл ең керекті шарттың бірі. Не ... сөз, ... ... үздік образдарды қолданса да, өлең сөйлемдердің ішкі мазмұны
өзара жымдасып, шебер ... ... ... ... ... ... ойдың
бір керегіне аспаса, ол образдардың ... ... ... ... ... тірегі - мазмұн. Мазмұн сөйлемдегі сөздердің өзара
логикалық тығыз байланысынан туады.
Махамбет өлеңдерін сан рет ... да, ... ... ... ... ... ... сезімін оятып, өзіне
қызықтыра түсетіндігінің бір тамыры - сол логикалық ... Оның өлең ... ой ... ... ... ... ... көп бағыныңқылы сабақтас сөйлем болып келсе де, өлең жолдарындағы
логиканың ... ... ... ... ... логикалық
байланыстардың күштілігі, бағызы бір өлең жолдарында ... ... да ... ... ... тілі әрі ... әрі ... әрі өткір,
әрі күшті болуымен қатар, әр сөзі орынды, әр ... ... ... соған
тән болып келеді. Оның тілдерінің күштілігі, көркемдігі ... да, ... ... ... шыққан шұбар күн.
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанған шөккен күн,-
деген үзіндідегі "мұнар", "шұбар" ... ... ... ... ... өз бастарына және ел басына түскен ауыр халдерін
суреттеп ... ... мәні бар. Хан мен ... ел ... ... ... ... күндерден айырықша көрсету ушін, ақын сол күннің бейнесінде
оқушыларының көз алдына елестету үшін "күн" ... ... ... ... ... ... қолданған. Осы үзіндідігі:
Буыршын мұзға тайған күн,
Бура атанға шөккен күн,-
деген жолдарындағы өткен шақтық ... ... ... ... мен ... ... поэтикалық контраст тамаша шебер қолданылған.
Мақсаты орындалмай Исатай өліп, жолдастары оққа ұшып, көтеріліс
апатқа ұшырап, оңға ... іс ... ... ... ... ... образы, сөздері де керісінше, ... ... ... ... жас ... ... таймайды, оның
қара құсы өткір, табаны ... ... Мұны ол ... ... жоқ, біле
тұра қолданып отыр. Сол шалыс келген образдар ... ел ... ... жайшылықтағы күндерден жекелеп көрсетіп, оқушыларын өз ... өз ... ... ... ... ушін ... ... эпитет, не поэтикалық контраст емес - теңеу, метафора
қолданыстары да ақынның ... ... ... және ... ... ... ... төмендете, оған оқушылары жексұрын көзбен қарайтын ... үшін ... ... ел ... етіп ... ... ... болған есіл ер",-
дейді.
Қазақ елінің ұғымында бұл жақсы түсінік беретін теңеу. Ал ... ... ... ... оны арыстанға балайды:
Арыстан еді-ау Исатай,
Бұл фанидің жүзінде
Арыстан одан кім өткен,-
деп оның ерлігін метафора арқылы көрсетеді. Арыстан ел ұғымындағы ... аң. ... ... етіп ... болса, елдің арыстанға, жолбарысқа
балап ... ... ... ... ол Исатайды арыстанға баласа, өздерін
апатқа ұшыратқан жауын ел ұғымындағы ең ... ... ... ... ... ... - дейді Өйткені балап отырған
түйесі - түйенің ең жаман түрі. Мал шаруашылығымен күн ... ... ... түйе малы ... ең ... көретіні бірі тума нар, қас
жампоз, онан ... ... ... ... да ... көп); ең ... ... жарыбай, сұлама, нарқоспақ. Міне Махамбет жауын ... ... ... ... қор ... ... балайды. Махамбет
бір жерде:
Шамдансам жығар асаумын,
Шамырқансам сынар болатпын,-
дейді.
Бұл арада да жауынан өзін биік етіп көрсететіндігі, сондықтан ... асыл ... ... анық
Махамбет шығармаларында жай теңеу, не метафораның ұлғайған түрі
көп ... ... ... ... қарт ... ... тиер ... шыққан қиядан,-
деген үзінді бұған толық мысал бола ... ... өте бір ... ... ақынның шеберлігін керек
ететін (өз орнына қолдана алса ), суреттейін ... өмір ... ... үшін мәні ... ауыстырып айтатын сөздердің бір түрі - ... ... ... көк ... ... жетелеп,-
деген екі жолындағы метонимия әрі орынды, әрі шебер болып шыққан. Бұл
сықылды метонимиялар Махамбетте көп, оның бәрін келтіріп ... ... ... өлеңдерінде теңеу, не метафора ғана кездесіп қоймайды,
ауыстырудың алуан түрлері де табылады. Сонымен қатар, оның ... ... де өте көп ... ... құс, қызғыш құс!
Көл қорыған сен едің-
Сен де айрылдың көліңнен,
Ел қорыған мен едім-
Мен де ... ... ... немесе:
Борай да борай қар жауса,
Қалыңға боран борар ма ?
Қаптай соққан боранда
Қаптама киген тоңар ма ?
Ту ... ... ... ... ... ма ... жоқ тұл ... нәмерт оңар ма ?
Қарындастың қамы үшін,
Қатын менен бала үшін,
Қайырылмай кеткен жігіттің
Өзін қатын алғанын,
Талам деп айтсам, болар ма ... ... ... ... ... ... да оның негізгі тілегімен байланысты. Бұл
риторикалық сұрауларға берілетін жауаптың бәрі де қарындас үшін, қатын-бала
үшін, екінші сөзбен айтқанда, ел ... Отан үшін ... шап ... ... мақсатымен ұштасып жатыр.
Махамбет өлеңдерінде көркем тілдердің жеке-жеке барлық түрі де
кездеседі. Махамбет өлеңдерінде эпитет, теңеу, ... ... ... қолданылатын фигура өзара байланысты түрде де жиі ... ... ... ... ... ... ... Бұл
жағынан алып қарағанда да Махамбеттің көркем сөз ұстасы екендігінен ешкім
шек келтіре алмайды. ... ... ... ащы ... ... ... ажарлым!
Хиуадай базарлым!
Теңіздей терең ақылдым!
Тебіренбес ауыр мінездім!-
деген үзіндіде ... ... ... ... байланысып
келетінін көреміз. Мұндағы образдар шебер қолданылған, мына жері жетіспей
тұр, не артық деп айта ... ба? Жоқ. Әр сөзі ... Әр сөзі ... ... ... ... ) айқындайды. Осы өлеңінен:
Адырнасын ала өгіздей мөңіреткен,
Атылған оғы Еділ-Жайық тең өткен.
Атқанда ... ... ... ... ... ... еді-ау Исатай!
Бұл фәнидің жүзінде,
Арыстан одан кім өткен?!-
деген үзіндіні алсақ,- теңеу, метафора, ... ... ... ... ... ... не барлығы 6-7 жолдың ішінде бір-бірімен
тығыз байланысты бірнеше көркем сөздердің қабат келуі, түр ... ... да, оның ... ... ... оның ... тек қана ... табуында емес, сол образдарды сөздердің ... ... ... бұл контексте қолданылған образдар тек ... ... жоқ, бәрі де ... негізгі пікіріне бағыныңқы; суреттейін
деген құбылысының, айтайын деген ... бірі ... бірі ... ... ... ... де, ... көркемдігі де осында.
Қай жазушы, қай ақын болса да, шындық болмысты образ арқылы
суреттейді. Бірақ көрсетейін ... ... ... ... ойды суреттеу
үшін кез келген образ кез ... ... дәл келе ... Бір ... беру үшін бір ... эпитет керек, екінші жерде теңеу, ауыстыру, не
фигура керек, не жоғары мысал ... ... ... ... Ақын-жазушылар
мұнымен санасады, санасуы да керек. Образды айтайын деген ойына, суреттейін
деген ... ... ... ... - ол ... ... ... Бұл жағынан алғанда, Махамбет өз ... ... Ол ... ... ... ... ... толғай оқ атқан,
Он екі тұтам жай тартқан.
Қабырғасын қақыратқан.
Тебінгісін тесе атқан,
Тізгінінен кесе атқан,-
деп суреттейді.
Бұл арада ақын көрсетейін ... ... ... ... ... оқ, бораған атысты олай суреттемесе, уақиға шындығы жинақы, жанды
боп ... еді. Бұл ... ... ... ... суреттелуі өте орынды.
Махамбет бір нәрсенің ұлылылығын айтпақ болса, не бір ... ... ... әсірелеуді қолданады.
Мысалы, "Нарын" деген өлеңін алсақ:
Қойды мыңға жеткізген
Нарынның анау құмдары.
Түйені жүзге ... ... ... ... тайлағы
Жардай атан болған жер,
Жабағылы тоқтысы
Қой болып қора ... ... ... ... -
деп суреттейді. Мұнда Махамбеттің көрсетейін дегені Нарын. Мұның үшін
Махамбет әсірелеуді қолданған.
Бір нәрсені мақтайын дегенде, не үлкейтіп ... ... ... бір ... ... көрсету үшін, не істің оңға
келмей қалғанын ... ... ол ... ... ... болмай, жауынан жеңілген күндерін суреттейтін
өлеңдерінң бір жерінде:
Телегей - теңіз ... ... ... ... - жетпес күн болған, -
Жапанға біткен бәйтерек
Жапырағынан айрылып,
Қу түбір болған күн болған
деп суреттейді.
Бұл келтірілген мысалдарымыз, Махамбеттің ... ... ... ... ... ... ... таңдап ала біледі деген
пікірлерімізге толық дәлел.
Сонымен қатар, Махамбет нені айтсын, нені ... ... ... ... ар ... ... ... онан асырып ешкім айта
алмағандай етіп суреттейді. Махамбет өлеңдерінің тіл ... ... ... ... тән ... де таба алатындығын, әр сөзінің
орындылығын, оның мазмұнымен ... ... ... ... Махамбет шын мағынасында көркем сөздің ұстасы.
Қорытынды. Ұлы орыс ... ... ... бірі Н. А. ... әдебиеттің міндетін былай деп
баяндайды:
"Жалпы алғанда әдебиет халық үшін күресетін құралдың ... ... ... ал оның шын ... қалай үгіттеумен дәріптеледі",-дейді.
Сол айтқандай, Махамбет поэзиясының ең ... ең ... ... үшін қызмет істеуінде, еңбекші бұқараның мүддесін іске ... біз ... ... ... ... ... ... байланысты дәлелдеуге күш салдық.
Махамбет сөз жоқ, көтерілісші елдің ақыны ... Ол ... ... ... ... еңбекшілерінің арманын, ойын мұңын
жырлады. Оның үгіттік лирикасына тақырып болған да-осы халықтық ... ... ... де қандай дәрежеде екенін айқындайтын ерекшелік те
ақынның өлеңдеріндегі ... ... ... ... идеясымен
қабысуында. Жауынгер батыр тек қана қылыш, найзамен ғана жауға шапқан жоқ,
ол өзінің жалынды өлеңдерімен де ... ... ... ... ... ... Бұл ... оның өлеңдері таптырмас күшті құралдың бірі
болды. Өзі үгітшілік өлеңдері үгіт ... ... ... ... ... ғана үгіт емес, ойға, сана-сезімге эстетикалық азық боларлық дәрежеге
көтерілді.
Махамбет поэзиясын біз марксизм-ленинизм көзқарасымен бағалап,
шын ғылыми ... ... ... ... оның шығармаларынан бүгінгі
біздің көзқарас, біздің дүние танушылықтарымызды ... ... ... ... өмір ... ... мен ... қазіргі социалистік
заманымыздың арасында үлкен-үлкен айырмалар бар. Ол ... ... ... ... отырып, нағыз керегін ғана ... ... ... етеді.
Махамбет ұлы даланың өр мінезді перзенті ... пен ... ... ... ... үн көтеріп, азаттық, бостандық, теңдік ... ... ... ... ... ... ... жаршысы
ретінде бағаланады. Бірақ, оның бай рухани мұраларын зерттеушілердің
назарынан осы күнге ... ... ... тыс ... қойып отыр.
            Махамбеттің саяси-құқықтық мұраттарын зерттеудің ... және ... бар. ... ол ... ... ... ... артына трактаттар мен философиялық жазба ... ... өр ... ... ... мұраттарын ашып,
айқындап көрсету үшін жаңа методологияны меңгеру қажет. Үшіншіден, ... ... ... ... мен
кемшіліктерді ғылыми негізде ... ... ... ... тек ... ... көп жағдайда жасанды мағынада дәріптеумен біз ... ... ... ... жол ... тарих, ғылым алдында
кешірілмейтін күнә. Ұлылық пен пендешілік барлық ұлы қайраткерлерге ... Оны ...... аласартумен пара-пар Махамбеттің саяси-құқықтық
көзқарастары осы методология аясында зерттелуі тиіс.
            Байқап қарасақ, Махамбеттің саяси-құқықтық көзқарастарының
негізгі өзегі, идеясы халықтың бостандық, ... және ... ... ... бар ... ... мақсаты осы идеяның төңірегінде өрбиді.
Бір сөзінде ол:
                        Қорлықта жүрген халқыма
                        Бостандық алып берем деп,
                        Қырық бір ... ... Ауыр ... қол ... ... ... ... Арыстандай ақырған
                        Айбатыма шыдамай,
                        Хан баласы жылады-ай!
                        Бұл өлең ... ... ... өмір ... өзі атап ... ... жүрген халықты»,
яғни әділетсіздік, заңсыздық, ұлттық өзгі жайлаған қоғамды өзгерту бейбіт
жолмен емес күрес  ... ... ... іс ... ... ... Тіпті бостандыққа жету үшін қан төгуге барудың өзі аса ... ... ... өзі мына ... ... ... үшін қан төгем деп,
                        Қараны ханға теңеп берем деп,
                        Ол мақсатқа жете алмай,
                        Дегенімді ете алмай,
                        Қор ... ... ... ... күнгі гуманизм, ұлтаралық татулық
көзқарасымен бағалайтын болсақ, Махамбеттің саяси-құқықтық ойларында мүлдем
гуманизм идеялары жоқ ... ... ... және таптық идеологияның
басымдық танытып, ... ... ... ... орнату қажеттігі
айқын аңғарылғандай. Бірақ біздің ойымызша, ойшылдың қанаушылыққа қарсы
тұру мұраттары ... ... ... ... ... шешімін Махамбет ... ... ... дамытып
қалыптастырған. Бәрімізге үлгі болып ... ... ... ... ... ... пен ... жол беріп, халықты бір
адамның шексіз билікке ие болу ... ... ... ... ... ондай өкіметті күрес арқылы құлатуға шақырады. Мысалы, дүниежүзі
қауымдастығына үлгі болып саналатын ... ... ... ... ... идеялар бар: «Для обеспечения... прав ... ... ... ... свою ... ... ... управляемых. Если же данная форма правительства становится
гибельной для этой ... то ... ... ... ... или уничтожить ее и
уч редить ... ... ... на ... ... и с ... ... Какие, по мнению этого ... ... ... ... его ... и счастью... когда длинный ряд
злоупотреблении и узурпации, неизменно ... одну и ту же ... ... ... ... во власть неограниченного деспотизма.
То он не только имеет право, но и обязан свергнуть такое правительство и ... ... ... свою ... ... охране».
            Ал дүние жүзінде өзінің гуманистік сипатымен, адам ... ... ... ... ... 1789 жылы қабылданған
«Адам және азамат құқық декларациясының» 2-ші бабы да ... ... ... аяққа таптауға қарсылық білдіруге ашық түрде күреске шақырады.
Осындай көзқарастармен ... ... оның ... жаңа ... ... ағымдарымен сәйкес және үндес екенін
анық байқауға болады. Билікті өзгерту құқына тек ... қана ие ... ... ... ... ... ... қозғалса, тұра алмайды хан
тағында...».
            Дүниежүзілік гуманистік саяси-құқықтық ой ... ... ... ... ... жүргізуде ең негізгі бағасы -
әділетті басқару идеясына іс жүзіне асыру ... ... ... ... ... ... немесе өзінің әулетін, қарабасының қамы
үшін жүргізген билік, басқару – мемлекетті ... ... ... ... ... Махамбет бұл мәселені өте
көрегенділікпен жақсы түсінген, әділеттілікті барлық мүддеден ... ... ... тақты хандардың
                                    Хандығынан не пайда,
                                    Қаріп пенен қасірге
                                    Туралық ісі болмаса, - деп ... ел ... әділ ... ... етеді. Бұл идея, талап
қазіргі күні ... ... ... ... ... ... мен
салаларында лауазымды адамдарға қойылатын негізгі талап құқық нормаларында
бекітілгені Махамбет идеяларының өміршеңдігінің ... ... ... ... айта ... ... ... қатар Махамбеттің әділетті басқару идеясы ұлттық
дәстүр мен әдет-ғұрып құқына, ата-бабаларымыз заңдарына ... ... ... Оның түсінігі бойынша мемлекеттік басқару ісінде, ұлт
тәрбиесінде. Дәстүрлік ... ... ... ... ... ... өзіне тән этникалық ерекшеліктерден айырылып, қақтығыстарға
әкеп соқтыруы әбден мүмкін:
                                   
 
Әкесі ... жоқ ... Жасы ... ... - деп өсиет
айтады Махамбет, Ұлы ... ... ... өркениеті қалыптастырған
дәстүрлі әдет-ғұрып заңдарының отаршылық саясаттың салдарынан бұрмалана
бастағанын сезінеді, өкініш сезімін:
                                    Кетбұғыдай ... Ақыл ... күн ... ... тапқан ананың,
                                    Асыраған атаның,
                                    Ризалықпен жайласып,
                                    Қолын алар күн қайда?
                                    Заманым менің тар болды-
                                    Тура әділдік биде жоқ, - ... Иә, шын ... ... ... ... ... ... бәрімізді қайран қалдырады. тіл, діл, діннен айырылу
халықтың санасын, руханиятын мүшкіл халге ... ... ... ... бас ... ... көзқарастарында үлкен орын алатын мәселе –
теңдік, адам құқы идеясының ең қасиетті деп жариялануы. ... ... мен ... ... ... төс ... ... мен ел, ру басшыларының
заңсыз әрекеттерінен жапа шеккен қазақ халқының ... ... ... ... ... ... жалпы теңдік, тең құқықтық ... ... ... ... ... ... ұлы ... тұлғаларының еңбектерін оқымай-ақ, өз тарапынан адамдардың туа
біткен құқықтары деп тануы – Махамбетті ірі ... ... ... ... ... ... ... адамның шығу тегі еш уақытта
шектеулі тиіс емес. Ұлы француз революциясы жариялаған ... ... ... ... и равными в правах. Общественные ... ... лишь на ... ... ... ... ұлы қағидамен өзектес
ойды Махамбет өзінің шығармаларында мына ... ... ... ... ... бар ... ... күні болғанда
                                    Жарамды бір теріге алғысыз,
                                    Қасына адым барғысыз.
                                    Жаманнан туған жақсы бар –
                                    Атасын айтса нанғысыз!...
                                    Ханнан ... ... ... ... ... Артымыздан біздердің
                                    Ақырып теңдік сұрарға!...
                                    Ақсүйектің баласын
                                    Қара ұлына теңгеріп,
                                    Қоңыраулы найза өңгердім.
                                    Жетімдерге дем ... Шын ... туа ... ... ... анық аңғарамыз.
                                    Махамбеттің саяси-құқықтық
мұраттарында ерекше байқалатын мәселе жер үшін ... ... ... ... ... ... халықты шөп, шөлейт жерлерге ығыстыру,
күшпен ... алу ... ... ... халықты шақырады, өзі де
қасық қаны қалғанша күреседі, жерден ... ... ... «Еділ үшін егестік» деген өлеңінде жерді қорғау идеясы мына
мағынада беріледі:
                                   
                                    Еділ үшін егестік
                                    ... үшін ... ... үшін қырылдық,
                                    Тептер үшін тебістік.
                                    Теңдікті, малды бермедік,
                                    Теңдіксіз ... ... ... бұл ... жерді талан – таражға салудан,
сатудан қорғау идеясы сол кездің өзінде кең етек жая бастаған ... ... ... Ойшыл тағы бір саяси мәні бар мәселеге ... ... Оның бұл ... төңірегінде ойлары Конституциямыздың 1-бабында
өзінің нақтылы шешімін тапқан. Ол – патриотизм мәселесі. ... ... ... ... ... іс ... асырудың ең негізгі тетігі,
рухани, идеологиялық негізі – ұлттық патриотизм ... ... ... ... ұлт ...... ұлтжандылық, отансүйгіштік
рухта тәрбиелеуді үлкен саяси мәселе ретінде бағалайды. Оның ойынша ұлттық
патриотизм ең алдымен ... бай, ... ... ... ... қалыптасуы тиіс. Ел мен жер қорғауда ерлік көрсеткен ерлердің
істері ... ... ... ... ... ... санасына егу
қажеттігін дәлелдейді. «Өкініш» атты өлеңінде Махамбет ... ... ... рухтың көтерілуіне дем береді.
                                    Толғай ат толғай оқ атқан.
                                    Он екі тұтам жай тартқан,
                                    ... ... ... тесе ... Теспей қанын батырдың
                                    Жүрегін сөйтіп оятқан
                                    Кешегі Орақ пенен Мамайдай
                                    ... ... ... ... ... ... жүруге
                                    Біздерге қуат толар ма-ай!
                                    Осындай отансүйгіштік, патриоттық
қасиеттермен жігерленген адам ғана ұлт, ... ... ... ... ... орындай алатынына нық сене, былай ... ... Асыл ... ... ... шыдамай,
Көзін салар қияға.
Әрине Махамбеттің бай мұрасында, оның саяси-құқықтық
көзқарастарында «демократиялық мемлекет», «республика», «билікті болу»
сияқты ұғымдар ... Ол ... да. ...... ... ... ... қазақ қоғамында даму заңдылығы мен
шиеленістер күн тәртібіне басқа талаптар ... еді. ... ... ... қалыптастыру болашақта болатын іс екеніне кәмілдей
сенеді. Біздің ойымызша ол өзінің «Күн ... ... ... ... ... сапында тұңғыш болып құрылтай шақыру арқылы, парламент құру
идеясын көтереді және халық бостандығын бекіткен ... ... заң ... ... ... ... тиек етеді. Бұл
әрине, ойшылдың асқан көрегендігінің белгісі. Ескі заңдарды жоққа шығарып,
реформацияға жол ашу ... ... деп атап ... Ата нәлет Жәңгірдің
                                    Қан жылатқан заңы үшін...
                                    Адамзат басы құралса,
                                    Мәшурат кеңес сұралса,
                                    Мәшурат берер ер едік.
                        Қортыта айтатын болсақ, ... ... ... ... ХІХ ... ... қимыл мен күрес жырын... жырлаған...
ақын» ғана емес, сонымен қатар ол ... ... ... өшпес із
қалдырған Л.Толстой, М.Ганди, Абай, А.Сахаров сынды ... ... ... ... ... ... ... «адамзат басы құралса» идеясы бүгінгі күні, бүкіл ... ... ... ... ... ... ... болдырмау,
лаңкестікке жол бермеу, шиеленістер мен қақтығыстарды «мәшурат ... ... ... шешу ... Республикасының, оның Президенті
Н.Назарбаевтың ізгі мақсаттары, стратегиялық болжамы. Сондықтан да Махамбет
мәңгілік руханияттың ...

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 24 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Әтемісұлы бастаған көтеріліс19 бет
Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы басқарған көтеріліс6 бет
Махамбет Өтемісұлы (1803 - 1846)5 бет
Махамбет Өтемісұлының өмірбаяны7 бет
Қазақ поэзиясы мен музыка өнері4 бет
Адамзаттың табиғатты қорғау іс-әрекетінің болашағы. Әлемдегі халықтың төтенше жағдайлардан жаппай өлімге ұшырауына әкелетін жағдайлар15 бет
Аса қауіпті инфекциялық ауру қоздырғыштары тараған кезде халықтың іс-әрекеті11 бет
Ахмет байтұрсынұлы-халықтың әлеуметтік мәселелерін көтер- ген қоғам қайраткері18 бет
Гобелен “Махамбет”18 бет
Гобелен “Махамбет” туралы26 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь