Түркі шежіресінің қазақ тіл білімі тарихында алатын орны

1.Түркі шежіресінің қазақ тіл білімі тарихында алатын орны
2.Страленберг аудармасы
3.В.К.Тредьяковскийдің француз тілінен орыс тіліне аудармасы
4.Академик Г.З.Байер латын тіліне аудармасы
5.«Түркі шежіресінің» грамматикалық құрылысы
6.Қолданылған әдебиеттер
Сан ғасырлық тарихымыздың асыл қазыналарының бірі болып есептелетін жазба ескерткіштер тілі тұтас зерттеліп, сыры түгел ашылып, ғылыми айналымға түсіп бітті деу асығыс айтылған тұжырым болар еді. Ежелгі дәуірдегі, ерте және кейінгі орта ғасырлардағы өлкеміздің тарихына қатысты жазбаша деректемелерді тілдік тұрғыдан қарастырудың ғылым үшін де, рухани кемелдікке қол жеткізу үшін де маңызы зор. Сондықтан да тынымсыз ізденіс, тыңғылықты зерттеулер бір сәтке толастамауға тиіс.
Жұмысымызға негіз етіп алып отырған, әсіресе тарих, әдебиет, тіл ғылымдары үшін маңызы зор еңбек – XVII ғасырда жазылған құнды жазба ескерткіш Әбілғазы баһадүр ханның «Шажара и түрк» атты еңбегі. Шығарманы зерттеуші ғалымдардың (А.Н.Кононов, Б.Әбілқасымов, Т.Қордабаев) мәліметтеріне қарағанда, еңбектің біздің дәуірімізге келіп жетуіне, зерттелуіне, танылуына, аударылуына ықпал еткендер – Сібірге жер аударылған швед офицерлері, солардың бірі Филипп Иоганн Табберт Страленберг.
Страленбергтің айтуы бойынша, ол Тобыл қаласы тұрғындарымен және оның айналасындағы бухар татарларымен, әсіресе ахундармен достық қатынаста болып, онда Азбекевичпен таныс болғанын айтады. «Бір күні ол маған Персияға, ал екіншісі татар еліне қатысты екі қолжазбаны көрсетеді. Соның екіншісін ол «Чингиз китап», яғни «Шыңғыз кітабы» деп атайды. Екі қолжазба да Түркістаннан еді. Оның екіншісін өзімнің басқа татар таныстарыммен егжей-тегжей қарастырып алу үшін сұрап алдым» [3,58-б.]*.
1.Березин И.Н. Библиотека восточных историков. Казань, 1854, Т, III. Ч. I. (Предисловие переводчика). С 128.
2. Әбілқасымов Б. Әбілғазы ханның «Түркі шежіресі» және оның тілі.
– Алматы: Арыс, 2001. - 246 б.
3. Кононов А.Н. История изучения тюркских языков в России. - М.. -Л.: АНСССР, 1972. с 272.
4.Татищев В.Н. История Российская т. I. -М..- Л.: Изд.АНСССР, 1962. с 463 .
5. Каримуллин А.Г. У истоков татарской книги. Казань. 1971. С 148.
6. Иванов С.Н. Родословное древо тюрок Абул-гази хана. –Ташкент, 1969. -203 с.
7. Әбілқасымов Б. Түркі шежіресі. – Алматы: Ана тілі, 1991. - 208 б.
8. Кононов А.Н. Родословная түркмен. - Сочинение Абу-л-гази хана Хивинского. -М.. -Л.: Изд. АНСССР, 1958. с 180 .
9. Әбілғазы баһадүр ханның «Түрік шежіресі». «Жалын» журналы, 1999, № 1-2. Әбілғазы баһадүр ханның «Түрік шежіресі» // XV-XVII ғасырлардағы қазақ әдебиетінің тарихы. III-т. – Алматы. «Ғылым», 2000; Әбілғазының «Түрік шежіресі» жайында// ҚР БжҒМ ҰҒА хабарлары, 2001, № 2.
10. Омарбеков С. Әбілғазы баһадұр ханның «Түрік шежіресі» // Жас Алаш. 1993. 5 ақпан.
        
        Түркі шежіресінің» қазақ тіл білімі тарихында алатын орны
Сан ғасырлық тарихымыздың асыл қазыналарының бірі болып есептелетін
жазба ескерткіштер тілі ... ... сыры ... ... ... түсіп бітті деу асығыс айтылған тұжырым болар еді. ... ерте және ... орта ... ... ... қатысты
жазбаша деректемелерді тілдік тұрғыдан қарастырудың ғылым үшін де, рухани
кемелдікке қол жеткізу үшін де маңызы зор. Сондықтан да ... ... ... бір ... ... тиіс.
Жұмысымызға негіз етіп алып отырған, әсіресе тарих, әдебиет, ... үшін ... зор ... – XVII ... ... құнды жазба
ескерткіш Әбілғазы баһадүр ханның «Шажара и түрк» атты еңбегі. Шығарманы
зерттеуші ... ... ... ... ... еңбектің біздің дәуірімізге келіп жетуіне,
зерттелуіне, ... ... ... ...... жер аударылған
швед офицерлері, солардың бірі Филипп Иоганн Табберт Страленберг.
Страленбергтің айтуы бойынша, ол Тобыл қаласы тұрғындарымен және оның
айналасындағы ... ... ... ахундармен достық қатынаста
болып, онда ... ... ... ... «Бір күні ол ... ал ... татар еліне қатысты екі қолжазбаны көрсетеді. Соның
екіншісін ол «Чингиз китап», яғни ... ... деп ... Екі ... Түркістаннан еді. Оның екіншісін өзімнің басқа татар таныстарыммен
егжей-тегжей қарастырып алу үшін ... ... ... ... ... ... ... орыс тілін жақсы білетін
татар танысына және екі швед офицеріне аударуды ... ... ... ... ал екі швед ... ... ... аударуды бастайды. Татар
офицері ондағы кездесетін ... ... және ... ... бұл ... ... аударылмайды. Неміс аудармасы да
түсініксіз болып шығады. ... да ... бір ... ... ... ... ... түседі. Сол швед аудармашыларының бірі –
П.Шенстрем болды. Ол кейін ... ... ... ... (Швеция)
университетінің кітапханасына жібереді. Ал екінші аудармашы – Бентинк.
Ал француз тілінен орыс тіліне В.К.Тредьяковский аударып, 1768 ... ... ... о ... переведенная на
французский язык с рукописных книг сочинения Абулгазы Баядур-хана, а ... на ... в ... ... ... ұзақ атпен бастырып
шығарады. Алайда шығарма тікелей түпнұсқадан аударылмай, бірнеше ... ... ... ... ... 1780 жылы француз аудармасы
ағылшын ... ... ... ... ... Ресей тарихымен байланысын қызыға зерттеп
жүрген – В.Н ... Петр I ... 1724 жылы ... ... ... ... ... ұсынысымен ол
Әбілғазының мәтінін Петербургқа алып кетіп аударуға келісім ... ... ... ... Ленинград бөлімінің архивінде (шифр:
25.5.470) «Абулгази-хан. Татарская ... ... ... перевода с
поправками В.Н Татищева» деген қолжазба сақталған [4,439-б.].
1746 жылы В.Н.Татищев Акедемия ғылымының кеңесшісі ... ... «… ... я присланную от вас книгу Абулгази-хана прилежно
читая при том все списки и переводчика ... ... не мог ... ... что ... а паче в толкованиях Траленберге (Стрленберга,
-А.К.) ... не ... ... сначала казалось, что меня от
настоящего труда не долго удержит, но в действие не мало ... ... ее ... ... прочитав, исправил, а примечаний уже моего мелкого
письма собралось 2 ... в ... ... того ... о чем ... а ко ... сее история весьма нужно..»[4, 257-б.], – ... ... да ... ... ... себептермен баспа жүзін
көрмеген қолжазба материалдар баршылық. Ғалымдардың ... ... ... орыс ... ... ол да жоғалып кеткен.
Бұдан кейін Әбілғазы еңбегі зерттеу қолға алынып, ол XIX ... ... ... ... Г.З.Байер «Түркі шежіресінің» үзіндісін латын тіліне
аударады. ... ... ... рет ... ... дұрыс атын:
«Schagijre Turki – Шаджара -и түрк» деп атайды.
Граф Н.П.Румянцев 1820 жылы Қазанда ... ... ... Х.Д.Френге тапсырады. Х.Д.Френ бұл еңбекті басуды Қазандағы
университет ... ... ... қолжазбаны даярлауды, оған
текстологиялық жұмыс ... ... ... ... өз ... [3,67-б]. Бұл жұмысты басу араб шрифтісінің жеткіліксіздігінен және
сол кездегі ... оқу ... ... ... бұл ... ... себебінен бес жылға созылады. Ақырында, 1825 жылы Әбілғазының
«Шежіресі» араб шрифтісімен, ... ... ... ... ... ... ... [5,148-б.].
Академик Х.Д. Френ оны Ресей Шығыстану ғылымын танытатын іс ... ... ... ... тырысып, ерекше мән береді.
Х.Д.Френнің алғашқы жоспары бойынша, Әбілғазының 1825 жылғы ... ... ... тиіс ... 1-том – ... мәтін, 2-том – жаңа аударма, 3-
том философиялық, тарихи және ... ... ... ... – тек ... Қалған 2 том белгісіз себептермен жарық көре алмайды
[2,10-б.].
Әбілғазының «Шежіресінің» бір нұсқасын ... ... ... ... ... және ... В.И.Даль Оренбургта әскери қызметте
жүргенде тауып алып, 1842 жылы Академияның Азия мұражайына ... ... сыни ... және оның ... ... П.И.Демезон 1871-
1874 жылдары екі том етіп Петербургта бастырып шығарады.
Осы Демезон мәтінінен аудармашы Абдолла Ғаллам ... ... ... Риза Нұр ... түрік тіліне аударады. А.П.Ивановтың
айтуынша, «П.И.Демезонның үлкен ұқыптылықпен жасаған сыни нұсқасы «Шежіре ... ... ... ... ... ... табылады» [6,5-б.], – дейді. 1992
жылы жарық көрген Б.Әбілқасымовтың қазақша ... да ... ... ... ориенталист ғалым И.Березин «Шежіренің» Г.С.Саблуков ... жеке ... ... ... ... ... деген атпен өзінің
«Шығыс тарихшыларының кітапханасының» 3-ші томына кіргізеді. Бұл ... ... ... ... және ... ... академиясының
мұражайында сақталған қолжазбалармен салыстыру негізінде жасайды. 1906 жылы
Қазанда Г.С.Саблуков ... ... ... ... ... жалғыз «Түркі шежіресін» ғана емес, «Шежіре и түркмен» деген
кітабын да қыпшақ негізді әдеби ... ... Бұл ... та Хиуа ханының
қолынан туған кітап болғандықтан, әлі күнге өзбек тілінің жазба ... ... жүр ... ... осы екі еңбегін С.П.Иванов, А.М.Щербак, Н.Катанов
сияқты ғалымдар жоғары бағалаған.
«Түркі ... ... ... ... ... бірі – ... С.Н.Ивановтың «Родословное древо тюрок Абул-гази-
хана» деп аталатын ... Ол ... ... ескі ... ... ... ... өз зерттеулері арқылы өзбек тілінің тарихи
грамматикасын жасауға үлес қосатынын айтады ... және оның ... ... ... мақалалар әртүрлі
энциклопедияларда және сөздіктерде жарық көреді. Мәселен, Үлкен совет
Энциклопедиясының 1, ... ... және оның ... ... ... ... кейін де ... ... ... ... ... мен ... ... қатысты мақалалар жарық
көреді [9]. С.Омарбековтың «Әбілғазы баһадүр ханның «Түркі шежіресі» «Жас
Алаш» газетінде [10], ... ... ... ... ... ... и его ... деген мақаласы [11] мен Карим
Юсуповтың «Абулгази-и Хивинское ханство в первой половине XVII века» деген
кандидаттық ... ... ... және оның ... қазақ оқырмандарына таныстыру
мақсатында жазылған тағы бір мақала – ғалым Бүркіт Ысқақовтың ... ... ... ... атты ... «Білім және еңбек» журналында
жарияланған. Бұл мақалада автор Әбілғазының ... и ... және ... ... атты ... ... медицинаға арналған «Монофиг ул-инсан»
(«Адамның пайдасына») атты ... бар ... ... және ол ... деректемені өзбек тарихшысы Мұхаммед Юсуф ... ... атты ... ... хан, - дейді Баяни, - бір тарихи ... ... оған ... деп ат берді, бұл кісі медицина ғылымына да жетік еді. Мен ол кісінің
«Манофиғ ул-инсан» ... ... ... ... ... ... ... көрдім» [12].
Ғалым Б.Ысқақов парсы тіліндегі бұл кітаптың түрікше бір ... ... ... (инв № 4701) сақтаулы тұрғанын жазады.
«Монофиг ул-инсан» кітабының төрт бөлімнен тұратынын, тілі ... ... және бұл ... ... ... медицинасына сүйенгенін айтады. Сондай-
ақ, Әбілғазы мұрасын зерттеушілердің қатарында жоғарыда аталған ... ... ... ... М.Юлдашев, А.Шарафитдинов,
Х.Худайназаров, К.Юсупов сияқты өзбек ғалымдарының есімін атайды [12].
Проф ... ... и ... ... зерттелу тарихына шолу
жасап, ондағы тұрақты сөз тіркестерін ... ... ... ... ... ... ... мәселелері» атты монографиясында
«Шежіренің» синтаксистік құрылысы сөз болады. Т.Қордабаев бұл ... ... ... ... қазақ тіліне тікелей қатысы бар жазу нұсқасы
ретінде алып қарайды. Оның тілі туралы: «Шығарма тілі өте ... ... ... ... ... жағынан алғанда, бұл «Шежіре»
Қадырғали жазған «Жамиғ-ат тауарихтан» да жақынырақ деуге болады. ... ... ... түсініксіз араб, парсы сөздері едәуір ... бұл ... ... сөздер аз. Олардың орнына түркі туыстас
халықтарға түсінікті ортақ ... ... ... ...... ... ... терең зерттеп, оны ғылыми нысанына
айналдырған – проф. Б. Әбілқасымов. Ғалым ... ... ... жылы ... ... деген атпен қазақ тіліне аударды, «Түркі
шежіресінің» қазақ тарихы мен ... ... ... ... жылы ... ... ... шежіресі» және оның тілі» атты кітабы
басылып шықты. ... ... ... ... ... ... ... фонетикалық-орфографиялық ерекшеліктеріне, лексика-
фразеологиялық сипатына, грамматикалық құрылысына жан-жақты талдау жасайды.
Б.Әбілқасымов «Шежіренің» тілін зерттей келе, оның ... ... ... грамматика мен тарихи лексикологияға көп деректер бере алатындығын
дәлелдейді [2, 4-б.].
«Түркі шежіресінің» ... ... ... ... үшін әлі ... ... ... жан-жақты текстологиялық, фонетикалық,
грамматикалық талдаулар жасау қажет. Сондықтан да Әбілғазының осы ... әлі де ... ... ... ... құнды шығарма.
Қолданылған әдебиеттер
1.Березин И.Н. Библиотека восточных историков. Казань, 1854, Т, ... I. ... ... С ... Әбілқасымов Б. Әбілғазы ханның «Түркі шежіресі» және оның тілі.
– Алматы: Арыс, 2001. - 246 б.
3. Кононов А.Н. ... ... ... ... в России. - М.. -Л.:
АНСССР, 1972. с 272.
4.Татищев В.Н. История Российская т. I. -М..- Л.: Изд.АНСССР, 1962. ... .
5. ... А.Г. У ... татарской книги. Казань. 1971. С 148.
6. Иванов С.Н. Родословное древо тюрок ... ... ... ... ... ... Б. Түркі шежіресі. – Алматы: Ана тілі, 1991. - 208 б.
8. Кононов А.Н. Родословная ... - ... ... ... -М.. -Л.: Изд. АНСССР, 1958. с 180 .
9. Әбілғазы баһадүр ханның «Түрік шежіресі». «Жалын» журналы, 1999, №
1-2. Әбілғазы ... ... ... ... // XV-XVII ғасырлардағы
қазақ әдебиетінің тарихы. III-т. – Алматы. «Ғылым», 2000; Әбілғазының
«Түрік шежіресі» жайында// ҚР БжҒМ ҰҒА ... 2001, № ... ... С. Әбілғазы баһадұр ханның «Түрік шежіресі» // Жас Алаш.
1993. 5 ...

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әбілғазы баһадүр ханның «Түркі шежіресіндегі» араб және парсы сөздерінің қолданылу ерекшелігі40 бет
Алтын Орда 6 бет
Ескі қазақ жазба ескерткіштеріндегі сөзжасам164 бет
Бөкей Ордасы 4 бет
Тарихи әңгімелер арқылы елжандылыққа тәрбиелеу5 бет
PR-дың әлемдік ірі спорт бәсекелерінде алатын орны60 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
XIX ғасыр тіл біліміндегі лингвистикалық мектептер мен бағыттар4 бет
Xix ғасырдағы салыстырмалы-тарихи тіл біліміне ғалымдардың қосқан үлесі4 бет
XIX ғасырдағы тіл білімі21 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь