Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері (кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени атрибуциясы)

КІРІСПЕ
НЕГІЗГІ БӨЛІМ
Алтай.Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуірі археологиялық ескерткіштерінің зерттелу мәселелері
Шығыс Қазақстанның тарихи.географиялық жағдайы
Шығыс Қазақстанның ерте темір дәуірі ескерткіштері туралы алғашқы мәліметтер
Алтай.Тарбағатай аралығы ерте темір дәуірінің Кеңес дәуірі тұсында зерттелу
Алтай.Тарбағатай аралығы ерте темір дәуірінің тәуелсіздік алғаннан кейінгі зерттелуі
Майемер мәдениеті археологиялық ескерткіштері
Шілікті археологиялық мәдениеті ескерткіштері
Берел кезеңінің археологиялық ескерткіштері
Құлажорға және үйсін кезеңі археологиялық ескерткіштері: мәдени атрибуциясы
Құлажорға мәдениеті ескерткіштері
Тарбағатай теріскейінің ерте темір дәуірі ескерткіштері
Алтай мен Тарбағатайдың ерте темір дәуірі мәдениеттеріндегі кейбір ортақтастықтар мен ерекшеліктер
Алтай.Тарбағатай аралығы ерте темір дәуіріндегі этностардың антропологиялық келбеті және ескерткіштердің кезеңдестірілуі мен мерзімделуі
Шығыс Қазақстан ерте көшпелілерінің антропологиялық кескін.келбеті
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Зерттеу жұмысының жалпы сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс Алтай-Тарбағатай аралығының ерте темір дәуірінің археологиялық ескерткіштерін зерттеуге арналған. Археологиялық ескерткіштердің зерттелу тарихы, кезеңделуі мен мерзімделуі, мәдени атрибуциясы, өзіндік даму ерекшеліктері, іргелес мәдени-тарихи өңірлермен байланысы, ерте темір дәуіріндегі тайпалар мен халықтардың мәдени қарым-қатынасы қарастырылады.
Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Еуразия көне тарихында Алтай-Тарбағатай өңірі ерекше маңызға ие. Өйткені бұл мәдени-тарихи өңір ілкі замандардан бері адамзат дамуындағы күрделі үдерістермен тығыз байланысты. Мұнда ерте темір дәуірі кезінде бірнеше археологиялық мәдениеттер қалыптасып, дамығандығын археологиялық мәліметтер толыққанды растап отыр. Алайда өңірдің ежелгі тарихы әлі күнге дейін кешенді түрде зерттелінген жоқ. Мұның өзі біз таңдап алған тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Еуразия тарихы мен өркениетінің көптеген түйткілді мәселелерінің түйінін шешетін Алтай мен Тарбағатай өңірінің ерте темір дәуірі ескерткіштері болып табылады. Аталған тарихи аймақта қола және ерте темір дәуірінде тіршілік еткен тұрғындардың мәдениетін зерттеу отандық тарихнамадағы көкейкесті мәселелердің бірі екендігін оның жалпы Еуразия тарихымен тікелей байланысты екендігі де аңғартады. Себебі, Алтай және Шығыс Қазақстан аумағында басталған халықтардың Ұлы қоныс аударуы сынды күрделі тарихи үдерістер Еуразияның этникалық, саяси және тарихи картасын түбегейлі өзгертіп жіберген еді. Нәтижесінде, қарастырылып отырған өңірдің мәдени дамуы, тұрғындарының этникалық келбеті мен заттық мәдениеті де азды-кемді өзгерістерге ұшырады. Мұндай өзгерістердің барысын, қайнар-бастаулары мен тарихи ағынын жазба деректердің кемдігіне орай, біз тек қана археологиялық қазба зерттеулері негізінде қалпына келтіруге болады деп есептейміз. Жарқын мәдениеттерін, бірегей мәдени туындыларын қалдырған тайпалар мен халықтардың өткенін екшеп, даму деңгейін айқындау бүгінгі күн талабынан да туындайды.
1 Адрианов А.В. К археологии Западного Алтая (из поездки в Семипалатинскую область в 1911 году) // Известия Императорской Археологической Комиссии. – СПб, 1916. – Вып. 62. – С. 1-94.
2 Сорокин С.С. Памятники ранних кочевников в верховьях Бухтармы // АСГЭ. – Л., 1966. – Вып. 8. – С. 35-57.
3 Арсланова Ф.Х. Новые материалы VІІ-VІ вв. до н.э. из Восточного Казахстана // Бронзовый и железный век Сибири. – Новосибирск, 1974. – С. 77-83.
4 Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ГЭС.
– Алма-Ата: «Наука», 1987. – 278 с.
5 Төлеубаев Ә.Т. Ертедегі үйсіндердің Тарбағатайдың теріскейіндегі ескерткіштері // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих сериясы. – 1999. – № 12. – 23-38 - бб.
6 Самашев З.С. Древние номады казахских степей // Материалы 2-ой Международной конференции «Историческая роль Александра Гумбольдта и его экспедиций в развитии мировой, региональной и национальной науки». – Алматы, 2004. – С. 145-157.
7 Самашев З.С., Толеубаев А.Т., Джумабекова Г.С. Сокровища степных вождей. – Алматы: ОФ «Берел», 2004. – 176 с.
8 Тишкин А.А. Создание периодизационных и культурно-хронологических схем: исторический опыт и современная концепция изучения древних и средневековых народов Алтая. – Барнаул: АлтГУ, 2007. – 355 с.
9 Шульга П.И. Этнокультурная ситуация в Горном Алтае и северо-западных предгорьях в VII-Ш вв. до н. э. // Итоги изучения скифской эпохи Алтая и сопредельных территорий. – Барнаул, 1999. – С. 245-250.
10 Черников С.С. Загадка золотого кургана: где и когда зародилась скифское искусство. – М: «Наука», 1965. – 188 с.
11. Жолдасбайұлы С. Жетісу тарихы (XVI-XVIII ғғ.) (Тарихи және палеоэтнологиялық зерттеу). – Алматы: «Қазақ университеті», 1996. – 299 б.
12 Төлеубаев Ә.Т. Шілікті патша обалары және сақ проблемасының кейбір түйінді мәселелері // Каспий–Арал өңірінің тарихи-мәдени мұралары. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция матиериалдары. 1-бөлім. – Ақтау, 2007. – 229-235 - бб.
13 Самашев З., Сұңғатай С., Жұмабекова Г., Базарбаева Ғ. Қазақ Алтайының скиф-сақ дәуiрiндегi мәдениеті (Берел қорымындағы тың зерттеулер) // Отан тарихы. – 1999. – № 4. – 60-70 - бб.
        
        ӘОЖ 903/904 (574.42)
Қолжазба құқығында
ОМАРОВ ҒАНИ ҚАЛИХАНҰЛЫ
Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте ... ... ... ... ... және мәдени атрибуциясы)
07.00.06 – археология
Тарих ғылымдарының кандидаты
ғылыми дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан Республикасы
Алматы, ... ... ҚР ... және ... ... ... ... Ә.Х.
Марғұлан атындағы Археология институтында орындалды.
|Ғылыми жетекшісі: ... ... ... |
| ... Ә.Т. ... |
| | ... ... ... ... ... ... |
| |С.Ж. ... |
| | |
| ... ... ... |
| ... Д.Ә. Талеев ... ... |ҚР БҒМ Е.А. ... ... ... ... университеті |
Диссертация 2010 жылы «11» қараша ... ... ... ... және ... ... Ғылым комитетінің Ш.Ш. ... ... және ... ... ... ... ... докторы ғылыми
дәрежесін беру жөніндегі БД 53.33.01 ... ... ... (050010, ... ... ... көшесі, 28).
Диссертациямен Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі Ғылым
комитетінің Ш.Ш. ... ... ... және ... ... ... ... болады (050010, Алматы қаласы, Шевченко
көшесі, 28).
Автореферат 2010 жылы ... ... ... хатшысы,
тарих ғылымдарының докторы А.Т. ... ... ... сипаттамасы. Диссертациялық жұмыс Алтай-
Тарбағатай аралығының ерте темір ... ... ... ... Археологиялық ескерткіштердің ... ... мен ... ... ... ... даму ерекшеліктері,
іргелес мәдени-тарихи өңірлермен байланысы, ерте ... ... ... ... ... ... ... тақырыбының өзектілігі. Еуразия көне тарихында Алтай-Тарбағатай
өңірі ерекше маңызға ие. Өйткені бұл мәдени-тарихи өңір ілкі ... ... ... ... ... тығыз байланысты. Мұнда ерте
темір ... ... ... ... ... ... ... мәліметтер толыққанды растап отыр. Алайда
өңірдің ежелгі тарихы әлі күнге дейін ... ... ... жоқ. ... біз таңдап алған тақырыптың өзектілігін көрсетеді.
Еуразия тарихы мен өркениетінің ... ... ... ... ... мен Тарбағатай өңірінің ерте темір дәуірі ескерткіштері болып
табылады. Аталған тарихи аймақта қола және ерте темір ... ... ... ... ... ... тарихнамадағы көкейкесті
мәселелердің бірі екендігін оның жалпы Еуразия тарихымен тікелей байланысты
екендігі де аңғартады. ... ... және ... ... аумағында
басталған халықтардың Ұлы қоныс аударуы сынды күрделі ... ... ... ... және тарихи картасын түбегейлі өзгертіп
жіберген еді. ... ... ... ... ... ... ... келбеті мен заттық мәдениеті де азды-кемді
өзгерістерге ұшырады. Мұндай ... ... ... ... ... ... ... кемдігіне орай, біз тек қана археологиялық
қазба зерттеулері негізінде қалпына келтіруге болады деп есептейміз. Жарқын
мәдениеттерін, бірегей ... ... ... ... мен
халықтардың өткенін екшеп, даму деңгейін айқындау бүгінгі күн талабынан да
туындайды.
Сан ғасырлар бойы Алтай-Тарбағатай ... ... ... ... ескерткіштері мен мәдениеттерін, тарихи ... ... ... ... ... ... алмастырған майемер, шілікті,
берел, құлажорға, т.б. мәдени ... ... ... ... ... ... ... бір-бірімен этно-мәдени және генетикалық
байланысы, өзара ... ... ... ... ... ... ... таба қойған жоқ. Сонымен қатар Қазақ Алтайы мен Тарбағатай
аралығындағы ерте темір ... ... ... ... ... қазылған қорғандарды жүйелеп, археологиялық
ескерткіштердің картадағы ... ... ... ... шығу да ... түйткілді сауалдарға жауап алуға жетелейді.
Бүгінгі таңда ерте темір дәуірінде орын алған тарих-мәдени үрдістер
көпішілікті ... ... ... этногенезі мен дәстүрлі
мемлекеттілігі, заттық-рухани ... ... осы ... ... ғалымдар өз еңбектерінде көтеріп жүр. Дегенмен
кейбір «миграциялық» ... ... ... әлі де ... ... ... жоққа шығаруға тырысып келеді. Мұндай ... ... беру ... де күн ... ... ... Өскелең
ұрпаққа ұлт тарихының тамыры тереңде жатқандығын ұғындыру үшін ең алдымен
көне дәуірдегі тарихи дамуды дәлел ретінде алға ... ... ... Қазақстанда археологиялық ізденістер кең қанат жайып, соны
мағлұматтар алынуда, жаңадан ашылған ескерткіштерде жоспарлы түрде зерттеу
жұмыстары ... Бұл ... ... ... ... ... ... ғылым талабына сай бағамдау ісі
де көкейкесті мәселеге айналуда.
Сол себепті де зерттеу ... ... ... ... ... іргелі зерттеулермен, соның ішінде «Мәдени ... ... ... ... ... ... жұмысының нысаны – Алтай-Тарбағатай таулары аралығындағы ерте
темір дәуірінің археологиялық ескерткіштері.
Зерттеу ... пәні – ерте ... ... ... үлес қосқан ғалымдардың ой-пікірлерін, ғылыми ұстанымдарын,
пайымдаулары мен ... ... ... ашылған археологиялық
нысандарды ғылыми айналымға енгізу, оларға сараптама жасау.
Жұмыстың мақсаты мен ... ... ... ... ... ... ... ерте темір дәуірі ескерткіштерін
талдап, сипаттамасын ... және ... ... ... Осы ... ... міндеттер туындайды:
– Алтай-Тарбағатай аралығында орналасқан ерте темір дәуіріне жататын
археологиялық ізденістерді жүйелеу, сараптау;
– ерте сақ және ... ... ... ... аясын
анықтап, олардың мәдени эволюциясын саралау;
– құлажорға және үйсін ... ... ... ... даму ... көрсету;
– антропологиялық мағлұматтардың негізінде ерте темір дәуіріндегі өңір
тұрғындарының кескін-келбетін сипаттау, оның ... ... ашу, ... ... ... ерте темір дәуірі археологиялық ескерткіштерінің
кезеңдестірілуін, ... ... ... ... ... ... ... бүгінгі ұстанымдар арқылы жаңаша қарастыру;
– Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте темір дәуіріне жататын археологиялық
нысандардың орналасқан картасын ... ... ... шеңбері. Диссертациялық ... ... ... I ... ... ... Бұл кез ... сақ, ғұн және үйсін тайпаларының өмір сүрген заманы болғанымен,
еңбекте қола ... ерте ... ... ұласатын өтпелі кезең
ескерткіштерінің мәселелері де қамтылады.
Зерттеу ... ... ... ... ... ... ... географиялық шеңбері Алтай мен Тарбағатай
таулары ... ... ... ... ... толықтай қамту
үшін бұл географиялық шеңбермен шектеліп ... ... Сол ... ... барысында аталған мәдени-тарихи өңірімен іргелес ... ... ... ... ... ... ... археологиясында ерте темір дәуіріне жататын ескерткіштердің
өзіндік зерттелу тарихы бар. Жинақталған мәліметтерді ... ... ... ... ... жүйелеуге мүмкіндік береді
және осы уақытқа дейін ... ... ... ... ... ... табылады;
– ерте сақ және берел кезеңдеріндегі археологиялық ескерткіштердің
картасын жасау ... ... ... мәдени-тарихи өңірлерге
шоғырланғандығы анықталды. Алайда көпшілік ... ... ... ... этномәдени байланыстар сан ғасырлар бойы сақталып келген;
– құлажорға және үйсін кезеңдерімен мерзімделінетін ... ... ... бір ... ұзақ ... бойы
қоныстанғандығы анықталды. Кей жағдайларда үйсіндер мен хун, ... және ... ... ескерткіштері бір-бірімен астасып жатады.
Мұның өзі ежелгі тайпалардың туыстас, мәдени ... ... ... ... ... ... ... қарапайым қауым мүшелеріне
тұрғызылған қорғандар құрылысынан анық байқалады;
– Шығыс Қазақстандағы ерте ... ... ... ... ... ... ... қарастырылып келеді.
Ғылыми зерттеулер барысында алынған мағлұматтар андрон тайпаларының кескін-
келбеті өңірде біршама ... бойы ... ... ... ... аралығындағы ерте темір дәуірі ескерткіштерінің
кезеңдестірілуі, ... және ... ... ... ... және ресейлік археологтардың ізденістері бойынша өрбітіледі.
Осы кездерге дейін аталмыш мәселелерді көтерген ғалымдардың еңбектері жаңа
пайымдаулар жасауды ... ... ... ... ... ... алынған материалдар оны жеке археологиялық мәдениет ... ... ... ерте темір дәуіріндегі Алтай-Тарбағатай өңірінен ... ... ... ... ... өз ... ... алдыңғы
қола және кейінгі түркі мәдени-тарихи кезеңдерімен ... ... ... деректік негізі. Шығыс Қазақстан территориясында ерте темір
дәуірінде өмір сүрген тайпалар тарихының ... ... ... ... ... ... тым ... байланысты өлкені мекендеуші
ежелгі тұрғындар қалдырған жерлеу ...... ... ... ... ... бірден-бір дереккөзі болып ... ерте ... ... ... ... ... ... ХІХ
ғасырдың өзінде-ақ жинала бастағанымен, ... ... ... ... ХХ ғасырдың екінші жартысынан бастап ... ... ... С.С. ... С.С. ... Ә.М. ... Ф.Х. ... З.С.
Самашев, Ә.Т. Төлеубаев және т.б. зерттеушілердің жүргізген қазба жұмыстары
нәтижесінде ... ... ... атап ... ... ... ... жарияланбаған, жүйеленбеген материалдары, сондай-
ақ диссертанттың өз қазбалары зерттеудің деректік негізі болып табылады.
Жұмыстың ғылыми жаңалығы. ... ... рет ... ... ... ... ерте ... дәуірінің мәселелері арнайы қарастырылып
отырғандықтан, төмендегідей ғылыми жаңалықтарға қол жеткізілді:
– Алтай-Тарбағатай ... ерте ... ... ... ... ... бір ізге түсіріліп, негізгі нәтижелері мен ғылыми
зерттеу бағыттары айқындалды;
– майемер және берел кезеңдерінің ескерткіштері ... ... ... дәрежелері бойынша жіктелді және майемер ... ... ... ... анықталды;
– Шілікті жазығынан алынған тың ... ... ... ... ... ... ... дәйектелді де, құлажорға
және үйсін кезеңіне жататын археологиялық ... ... аясы атап ... ... ... алынған антропологиялық мәліметтер
жүйеленіп, зерттеушілер тарапынан жасалынған пайымдаулар мен қорытындылар
сараланды;
... ... ... мен ... ... ... мәдени атрибуцияларына талдау жүргізілді;
– Алтай-Тарбағатай таулары аралығындағы ерте ... ... ... ... картаға түсіріліп, археологиялық мәдениеттердің
жергілікті жерлердегі таралу аймағы нақтыланды;
– тақырып бойынша автордың өзінің тікелей қатысуымен ... ... ... астам қорымдардың материалы, басқа зерттеушілердің 30-дан ... ... ... ... ... ... отыр.
Диссертациялық зерттеудің әдістемелік негіздері. ... ... ... ... және тарихилық
принциптерге негізделген. Қазба барысында алынған нақты ... ... ... ... ... ... ... салыстыру және жүйелеу секілді әлемдік тарихнамада кеңінен
танылған әдістер басшылыққа ... ... ... қарастыруда
тақырыптық-хронологиялық принциптер кеңінен қолданылды.
Жұмыстың практикалық маңызы. Зерттеу ... ... ... ... ... археологиялық мәдениеттері жайында алынған нәтижелер мен
ғылыми тұжырымдар жоғарғы оқу ... ... ... ... ... ... теориялық, практикалық толықтырулар
енгізеді. Жұмыстың деректік ... ... ... ... ... ... ... және арнаулы еңбектерді жазуда
пайдалануға болады.
Жұмыстың сыннан өтуі. Диссертацияның мазмұны мен ... ... ... ... ... ... ... семинарлар мен
конференцияларда баяндалды. Одан өзге ... ... ... ... ... ғалымдардың талқылауынан өтті. Диссертация
мазмұны бойынша 29 ғылыми еңбек жарық көрді. Олардың 5-і Білім және ... ... ... ... ... ... ал 3-і шетелдік
басылымдарда жарияланды.
Диссертацияның құрылымы. Зерттеу жұмысы алынған тақырыпты толық баяндау
мақсатында ... ... ... Оның ... 1-ші томы ... бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланған деректер тізімінен, ал ... ... ... ... ... ... ... жұмысқа жалпы сипаттама беріліп, зерттеу
тақырыбының өзектілігі, мақсаты мен ... ... ... жаңалығы, қорғауға ұсынылатын ... ... ... ... ... мен ... қоры, ғылыми талдау
нәтижелеріндегі қорытындылары тұжырымдалған.
«Алтай-Тарбағатай аралығындағы ерте ... ... ... ... ... атты алғашқы бөлімнің ... ... ... деген бірінші тараушасында Алтай
мен Тарбағатай тау жоталарының ... ... ... еліміздің
Алтай тау жүйесіне, оған жалғасып жатқан далалық ... ... ... ... ... ... ... Бұл өңірдің
климаттық табиғи жағдайы мұнда қалыптасқан археологиялық ... және ... ... ... ... ерте ... ... ескерткіштері туралы алғашқы
мәліметтер» атты алғашқы бөлімнің екінші тараушасында ерте ... ... ... ... ... ... ескерткіштерінің зерттелу тарихы бір
ізге түсірілген.
Қазақстанның шығысындағы археологиялық ескерткіштер ... ... ... біз ... ғ. саяхатшылары мен ғалымдары Г.Ф. Миллер, П.С.
Паллас, И.П. Фальк, И.Г. ... Х. ... Г.И. ... және ... ... аламыз.
Ежелгі Шығыс Қазақстанды зерттеуде үлкен үлес қосқан ғалымдардың бірі
академик В.В. Радлов. Ол 1862 ж. ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын бастаса, 1865 ж. Берел даласында ... 7 ... ... ... ... Орталық және Шығыс
Азияны зерттеу саласындағы Орыс комитеті 1910 ж. Жоғарғы ... ... ... және А.Н. ... пен В. ... қатысуымен
Семей облысындағы қорғандарды қазуға экспедиция жібереді. Оны ... ... ... ... ... деп ... Сондай-ақ ерте темір дәуірі ескерткіштерін зерттеуге П.А. Бродский,
В.П. Никитин, Ф. Педащенко және Г.И. Бокийлер ... өз ... ... 1906, 1910 және 1911 жж. ... жазығында, Нарым
жоталарындағы Солонечный Белок түбінде, Черновая ауылынан жоғары ... оң ... ... ... ... ерте ... ... өте құнды заттар табылды [1]. Алайда А.В. Адрианов ... ... ... деңгейінде ғана жүргізді деп есептеуге
болады. ... ... ... бұл ... әлемдік деңгейдегі
тәжірибесі енді ғана қалыптасып келе жатқан ... ... ... ... ... ... ... өткен
тарихын жалпы суреттеуге мүмкіндіктер ... ... ... ... ескерткіштер шынайы ғылыми негізде
зерттелмеді. ... ... ... ... кездейсоқ табылды,
ескерткіштерді зерттеген әуесқойлар қазу әдістерін сақтамады, олар арнайы
білімі бар ... емес еді. ... ... ... ... бой ... материалдардың мәнін тарихи тұрғыдан
сипаттап беруге жеткілікті көңіл бөлінбеді.
«Алтай-Тарбағатай аралығы ерте темір ... ... ... ... атты үшінші тараушада кеңестік ... ... ... іздеп табуға, есепке алуға және стационарлық қазба жұмыстарына
қаншалықты дәрежеде көңіл бөле ... ... ... ... ... бірінші болып 1927 ж. С.И. ... ... 3 ... ... зерттегенін атауға болады.
Ал 1947 ж. бастап С.С. Черников ... ... ... зерттеулер жүйелі сипатқа ие бола бастады. 1948 ж. ж.с.д. III-
II ғғ. мерзімделетін Құлажорға және ж.с.д. II – I ғғ. ... ... ... ерте ... ... ... зерттеу нәтижелі болды.
1949 ж. Зайсан көлінің оңтүстігін, ... мен ... ... ... ... тобы ... Бұл экспедиция 1949, 1952, 1959, 1960-1962,
1971 жж. Шілікті алқабында қазба жұмыстарын ... ... Ту ... ерте ... ... 1950 ж. басталған қазба жұмыстары
1952 ж. одан ары жалғасты. Зерттеу нәтижесінде Құлажорға типіндегі ... тас ... және ... ... ... тас ... ... түрі анықталды. Келесі 1953-1954 жж. Мало-Краснояр, Пчела, ... ... ... ... ерте ... дәуірі қорғандары зерттелді.
1956 ж. Ә.М. Оразбаев басқарған ШҚАЭ-ның ерте ... ... тобы ... ... ... ... ... жататын қытай
жылнамаларындағы у-ге (хуцзе) тайпаларымен баламалау мүмкіндігі ... ... 18 ... және ... V – IV ғғ. ... ... қорымында 22 қорған қазды.
Ә.М. Оразбаев жетекшілігіндегі Бұқтырма археологиялық экспедициясы 1958
ж. ж.с.д. IV – II ғғ. ... ... ... 9 қорғанда және
Аманат қорымдарынан 4 қорғанда ... ... ... ... етегінде тас белдеуі бар № 2 ... ... ... ... ... ... ... ағаштан ойып жасалған ладья
түріндегі астау-табыт табылады.
С.С. Сорокин ... ... ... ... 1959, ... ... Катон, Күрту, Қопай және т.б. ... ... ... ... ... ... мәліметтер кешенін нақтылады [2].
Шығыс Қазақстандағы археологиялық ескерткіштерді зерттеумен 1965-1974,
1980-1987 жж. аралығында Ф.Х. Арсланова ... ... ... ... Ерте темір дәуірінің Орловка және ... ... ... ... ... мен ... Яр ... археологиялық олжаларды зерделеп шыққан. Сақ мәдениетінің қайнар-
бастауы андроновтық тайпалармен өзара байланыста ... ... ... және ... ... ... ... ғұрпы арқылы
дәлелдеді [3]. Зерттеуші тарапынан жоғарғы Ертіс ауданындағы археологиялық
зерттеуден соң құрылысы бойынша үш типке ... ... ... ... барлығы тіркеуге алынған.
Шүлбі археологиялық экспедициясы А.Г. Максимова және С.М. ... ... ... су ... ... аймағында 1977 ж. барлау
жұмыстарын жүргізсе, 1980-1983 жж. аралығында археологиялық ... ... ... ... ... ... Ә.М. Оразбаев басқарған экспедициясы 1985-1988 жж. аралығында
ж.с.д. VIII – VI ғасырларымен ... ... ... 15
қорғанды қазу барысында Черновая 3 қорымындағы № 6 қорғаннан Қазақстанның
басқа ... ... ... ... ағаш ... ... дәстүрі
анықталды.
1989 ж. бастап Ә.Т. ... ... бұл ... ... ... ... зерттеу жұмыстарын бастады. Нәтижесінде
Ақтүбек, Құлбабас, Боғас т.б. ескерткіштерінен алынған материалдар үйсін
мәдениетінің таралу шеңберін ... ... ... ... ... [5].
Зерттеу жұмысында Шығыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану ... ж. ... ... ... ... де аталып өтілді.
Кеңестік зерттеушілердің ерте темір ... ... ... ... ... байланысты түрлі зерттеу тәсілдері мен көзқарастары
қалыптасып, жиналған материалдарды ... бір ... ... ... ... ... түйткілді түйіндері көп,
әрі таза ғылыми теориялық концепциялар қалыптаспады.
«Алтай–Тарбағатай аралығы ерте темір дәуірінің ... ... ... атты 1.4 ... еліміздің шығыс өңіріндегі ерте темір
дәуірінің тыңнан ашылған ескерткіштерінің ... және ол ... ... деңгейі жан-жақты талданды.
З.С. Самашев басқарған Шығыс Қазақстан археологиялық ... ... ... ... қорымында 1997 ж. басталып, ал 1998 ж.
бері Берел қорымындағы ... ... күні ... ... ... тауып
келеді. Бұл жерден табылған археологиялық артефакт мәліметтері ... ... ... материалдық және рухани мәдениеттің дамуындағы
сабақтастықты айқындауға мүмкіндік беруде [6].
Қазақстандық және ресейлік ... ... ... ... экспедициясы 1998-2000 жж. Айнабұлақ археологиялық кешенінде
мезолиттен ортағасырға дейінгі уақыт аралығын ... ... ... ... ... жүргізді.
1999-2002 жж. аралығында Ә.Т. Төлеубаев басшылық ететін ҚазМУ-нің
археологиялық экспедициясы Ә.Х. Марғұлан ... ... ... ... ... ... ... қорымын зерттеді. Осы
қазбалардың ішіндегі ең бір қызықтысы № 34 ... ... ... ... анық ... дәлелдейтін артефактілер тапты. ... ... 2003 ж. ... ... ... сақ ... ... аумағындағы ең көне ... ... ... ... ... ... Шілікті қазбаларының олжалары
жерімізде табылған сақ ... ... ... ғана ... ... жоқ,
сонымен қатар ерте сақ кезеңіне жататын ... ... ... мен қола ... мәдениеттерінің арсындағы ... ... ... аң ... ... т.б. мәселелерге
байланысты жаңаша тұжырымдар жасауға мүмкіндік берді [7].
Соңғы он ... ерте ... ... мәдениетін зерттеу барысында
қазақстандық археологияда біршама оң өзгерістер байқалады. Елдің ... ... ... ... ... ... шеңберін көрсететін, танымымызды кеңейтетін ескерткіштер әлі
де ашылуда.
«Алтай–Тарбағатай аралығы ерте сақ және берел кезеңі ескерткіштері» атты
екінші бөлім майемер және ... ... ... мен ... ... ... негізгі мазмұнын толығымен ашып
беруге, оларды тарихи талдаудан өткізуге арналған.
«Майемер ... ... ... атты 2.1 ... IX ғ. аяғы мен ... – VI ғ. ... мерзімделетін Майемер
мәдениетіне қатысты зерттелген 20-ға тарта жерлеу-ғұрыптық ескерткіштерге
толықтай сипаттама беріліп, жан-жақты талдау жасалады.
Шығыс ... қола ... ерте ... ... өтпелі
кезеңінің ескерткіштері табылмағандықтан С.С. Черников өтпелі кезеңнің
жоқтығын ... ... ... өткен ғасырдың 70-ші жж. ... ... ... ж.с.д. VIII – VII ғғ. жататын
ескерткіштердің табылуы бұл ... ... ... ... ... ... екендігін нақтылап берген. Шығыс Қазақстан үшін ж.с.д. VIII – VII ... қола ... ... ... ... ... ... көшпелілер белгілері білініп, қатар өмір сүрген, сондай-ақ ж.с.д. VIII
– VII ғғ. ерте ... ... ... ... ... ... ... темір дәуіріне өтпелі Измайловка және Қоғалы 1 қорымдарын басқа
мәдениет өкілдерінің ... ... ... ... қола ... тұрғындары қалдырған.
Батыс, Солтүстік Батыс Алтайда және Алтайдың оңтүстік бөктері мен
жазығында ... ... ... ... ... ... ... камерасының қабір шұңқыр түрінде, кейде
тіпті терең болып келуіне және ақымның аузы таспен бекітілуі, ... ... ... ... ... жиектеген тас қоршаудың болуы немесе ... ... ... ... қой ... солтүстік не солтүстік-шығыс
бөлігінде жүгенді қоса жерлеу, ... ... ... ... солтүстік
не солтүстік батысқа қаратылып жерлеу сынды және т.б. ... ... ... ерте ... уақытындағы этномәдени дамуды қалпына келтіруге
тырыстық.
Алтайдың солтүстік батыс беткейінде және ... ... ... ... ерте сақ ... ... ... П.И. Шульга
нақты бір этникалық құрылымдар құрғандықтан бес ... ... ... [9, с. 246], біз тың ... ... тағы да ... екі
топпен толықтырдық.
Ерте сақ кезеңінде ... ... ... ... ... ... бөлігі осында орналасқан ескерткіштердің этно-мәдени
ерекшілігін анықтаушы болған әртүрлі тұрғындар топтары мекен еткен контакті
аймақ болған. ... ... ... және онымен жалғасып
жатқан Шығыс Қазақстан бөлігіндегі ерте сақ ... біз ... тобы ... ... ... анықтамасына толық сай
келмейтіні анық. Дегенмен жерлеулердің бірде біреуі ... ... ... Аталған аймақтағы жерлеу ғұрыпының сан түрлілігі осы
бір-бірімен тоғысар аумақтағы көп санды, кішігірім ... ... ... ... Негізінен тұрғындар тобының басым бөлігі
Қазақстан территориясынан шыққан және ... ... ... жалғастыра
отырып, Шығыс Түркістанмен де ... ... ... ... ... ... ... археологиялық зерттеулердің еншісінде.
«Шілікті археологиялық мәдениеті ескерткіштері» атты 2.2 тараушада
ж.с.д. VIII ғ. – ... IV ғғ. ... ... ... ... және Алтайдың оңтүстік батысындағы Солдатово, Сарыкөл 1,
2 және Апар ... ... ... ... жасалынып,
олардан алынған материалдар сараланды.
С.С. Черниковтың 1960 ж. ... ... 1 ... № 5 ... ... күрделі [10]. Ж.с.д. VII – VI ғғ. ... ... ... шеберлікпен жасалған алтын әшекей бұйымдар,
солардың ішіндегі бұғы бейнелері құрбандық ... ... шалу ... десе, А.И. Мартынов бұғыларды топтастыруда жасалу өнеріне,
бейнеленуіне ... ... ... ... жергілікті екендігін ашып
көрсетеді.
Сыртқы құрылысы № 5 ... ... ... 1 ...... 1949 ж. қазба кезінде ж.с.д. VI – V ғғ. ... ... ... ... ... ... 9 данасы табылған. Басы
оңға бұрыла дене сұлбасының ішкі жағына ... ... 5 ... басы оңға, 4-еуінің басы солға қаратылса, ал 2003 ж.
Бәйгетөбе ... ... сом ... ... бүркіт бейнелі
қапсырмалардың барлығының басы оңға бұрылған кейіпте ... ... ... ... өте қызық, жұқа пластинкаларға перузадан көз,
желбезек, құйрық және дөңгелек дән тізбектері дәнекерленіп ... ... ... ... пен ... ... ... ж.с.д. VIII ғ.
соңы мен ж.с.д. VII ғ. жататын Аржан 2 ... ... ... ... ... ... қорғандар жөніндегі келесі мәліметті ж.с.д. V – IV
ғғ. ... ... 1 ... № 11, 12, 13, 31 ... ... ... ... қысқаша есеп түріндегі С.С. Черниковтың ... ғана ... 1959 ж. ... ... ерекше қызығушылық
туғызатын жайт Шілікті қорымындағы № 11 қорғаннан ит ... ... ... ... 2004 ж. ... ... экспедициясы
жүргізген қазба жұмыстарының нәтижесінде Шілікті 2 қорғандар тобындағы № 1
қорғаннан да иттің бас сүйегі кездескен болатын.
1909-1910 жж. ... ... Г.И. ... ... қазып, қазба
қабырғасының құлап кете беруіне байланысты толық ... ... С.С. ... 1959 ж. ... VI – V ғ. жататын 14 шағын топырақ
пен тас аралас қорғанға қазба жүргізіліп, малта тастан ... бар № ... ... мақсатында траншея салған. Тоналған қорғандардан 2 ұңғылы
сүйек, 5 темірден жасалған жебе ұштары, тас қайрақ сынығы, сабы бар ... ... ... бар 16 ... ... темір тілі бар екі қола
айылбас және қола белдіктің басы табылған болатын. Шлак, көмір және ... ... № 7 ... кен ... пеш болуына қарағанда Шілікті
патша қорғандарында ... ... ... еткен кенші,
зергерлердің қалдырған ескерткіші болуы мүмкін.
2003 ж. бастап Ә.Т. Төлеубаевтың жетекшілігімен ... ... ... ... ... ... 17 ... тұратын Шілікті
3 қорымында өте күрделі архитектуралық құрылысы бар ... ... ... ... ... өнерінің 4303 дана үлгілерін тауып үлкен олжаға
кенелтті. Ж.с.д. VIII – VII ғғ. ... № 1 ... ... үш
қабаттан тұратын қорған үйіндісінің ең сыртқы қабатын жапқан ... ... ... ... ... уақытта алыстан көгілдір тартып ... ... ... өте келе ол ... сондай-ақ адам аяғы мен ... ... ... ... ... ... ... деп бекіткен
тұғыр тастарының етегіне жиналған. Жоғарғы қабаты топырақ, шым және ... ... ... тұрса, келесі қабаты тас үйінді, ал оның астында
жер беті деңгейінде бір адам ... ... ... ... ... орналасқан. Ерте темір дәуірі тұрғындары қыстауларындағы
өздері тұратын үй-жай, баспаналарына ұқсатып қайтыс болған тумаластарына
арнап о ... ...... ... Жер асты үйлері жер
үсті үйлерін қайталайтын, әрі дәл сондай материалдарды пайдаланған [11, 84-
б.]. Көне жер ... ... ... ... ... және Оңтүстік Сібір,
Қазақстан, Орта Азия ... қола ... ... ... және ерте-
скиф уақытына тән. Сақтардағы шығысқа, күнге мінәжат ету ғұрпы ... ... жақ беті ... ... салынған. Қабірхананың шығыс
жағынан үлкен және оңтүстік шығыс жағынан кіші екі жер асты ... ... ... ... ... ... ... жақындаған
жерде қосылады. Негізгі қызметті кіші дәліз атқарған, бұл жасырын жермен
өлілер о дүниеде рахат көру үшін бұл ... ... яғни ... ... ... ... еске алып ... құрметіне ғұрыптық
ас беріп, әр уақыт мінажат етіп, әрі ... ... етіп ... солтүстік қабырғасынан алғашында қорған төбесіне орнатылған
екі ... ... ... ... төрт ... ... ... сұр сынтас шықты.
Қабірханадан майлы бояумен салынған бұғының, еліктің суреттері бар белгісіз
ағаш заттың ... ... сақ ... ... табылуы. Шілікті
қорғандары алтын әшекейлері Т. Жәутіковтің алғашқы қорытындылары бойынша
шикізаты жергілікті ... ... ... ... ... ... ... орындалып, құйылып, шыңдалып, дәнекерленіп, тегістеліп,
перузамен безендіріліп жасалған. Бұл ... ... ... болған адаммен
бірге қоюға арналған ғұрыптық зат емес, бұл ... ... ... ... ... ... ... болған.
Ә.Т. Төлеубаевтың басқаруындағы Шілікті археологиялық экспедициясы 2004
ж. бастап күні бүгінге дейін ... ... ... ... ... қорымында археологиялық зерттеу ... ... үш ірі ... ... тарихи-мәдени, ғұрып-салттық
типологиясы, шыққан заттары ... ... VШ – VІІ ғғ ... ... ... дәл анологиясын қайталайтын әзірге зерттелген қиыр
солтүстік шектегі ...... ... № 2 ... ... ... ... Қазақстанның далалық өңірінен Ф.Х. ... ... ... Шілікті қорғандарымен өте ұқсас ескерткіштер қатарына
топырақ үйінділі 54 қорғаннан тұратын ... V – IV ғғ. ... ... ... жылқы қосып жерлеуі жоқ қабір шұңқырдың бетіндегі ағаш
бөренелер ... ... ... Біз бұл ... ... ... мәдениеттерінің жерлеу ғұрпы мен тұтыну бұйымдарынан нақты
айырмашылығы бар, әрі көп ... ... бар ... Қазақстанның ерте
темір дәуірінің нағыз ... ... ... ... С.С.
Черников бөкендіктерді шіліктіліктердің қарамағындағы ел дей ... ... ... бұл жұрт құлажорғалықтар мен пазырықтардан
жерлеу ғұрпы мен жерлеу заттары ... ... ... ... топ деп ... ... ... бар қордаланған бірегей материалдарға, ұқсас
ескерткіштердің белгілі бір территорияны алып жатуына байланысты ... ... деп ... ... ... VIII – ... IV ғғ.
мерзімдедік.
«Берел кезеңінің археологиялық ескерткіштері» атты 2.3 тараушада Орталық
Алтайдың пазырық мәдениетінен ... ... ... ... өнеріндегі
кейбір өзіндік айырмашылықтары бар Бұқтырма өзенінің ... ... орта ... ... VI ғ. соңы – ... IV ғғ. мерзімделетін
пазырық мәдениетінің Қазақ Алтайындағы бір ...... ... ескерткіштері қарастырылады.
Пазырық мәдениетіндегі жерлеу рәсімдеріндегі басты ... ... ... мен оның бағытталуы ежелгі тұрғындардың әр түрлі ... ... ... ... ... 1865 ж. В.В. ... ... кейіннен С.С.
Сорокиннің толықтай зерттеуімен ... ... 3.С. ... бастаған
Шығыс Қазақстан археологиялық экспедициясы кешенді зерттеу жұмыстарын 1998
ж. бері ... ... ... Осы ... аралығында пазырық мәдениетінің 20
қорғандары қазылды [6; 7].
Берел кезеңіндегі сақ мәдениетіне тән ... ... ... ... ... ... ағаш бөренелерден қима-табыт орналасады
және мүрделермен бірге әдейі өлтірілген жылқылар да ... ... оң ... биік ... ... орналасқан Берел қорымындағы
Үлкен Берел, № 10, 11 және № 18 ... ... ... тайпалық одақтың
басшылары мен оның ... ал ... ... ... ... ... ... немесе жауынгерлер жерленуі мүмкін. Берелдегі
мәңгілік тоң басқан «патша қорғандарында» қатып мумияланған адамдарды табу
нәтижесінде ... ... ... ... ... адам мүрдесінің жақсы сақталуына байланысты бабаларымыздың этникалық
кескін-келбеті мен генетикалық кодын анықтауға мүмкіндік туды. Сондай-ақ
сол уақыт ... ... және ... ... ... ... мен флорасын, көрші халықтармен этномәдени байланыстарын айқындауға
алғашқы қадам ... ... ... ат ... ағаштан
ойылып, сыртын алтын-күміспен аптаған, сондай-ақ мүйізден ойылып боялған
әртүрлі «аң стиліндегі» ... мен оюлы ... ... ... озық
туындылары болып есептеледі.
С.И. Руденко алғашқылардың бірі ... ... ... ... жасаған
халықтарды қытай жазба деректеріндегі юечжилер деп есептеген. Бұл мәселеден
отандық археологтар да ... ... ... ... жасаушылары
өзіне үнді-иран (тохар) және ... ... ... ... ... ... танымал тайпаларының бірі деген тоқтамға тұрақтаған
[13].
«Құлажорға және үйсін кезеңі ... ... ... атты ... бөлімнің «Құлажорға мәдениеті ескерткіштері» атты
3.1 тараушасында Шығыс Қазақстан ерте ... ... ... кезеңіне
жататын ескерткіштерді қарастырдық. Мерзімделуі жағынан ж.с.д. IV – ж.с ... ... бұл ... ... ... ... ... Юпитер,
Славянка, Убаредмет, Қарашат және т.б. ескерткіштері негізінен Ертіс
өзенінің оң жағалауындағы ... ... ғана орын ... және ... ... ж.с.д. IV ғ. соңы – ж.с. I ғ. мәдени
дәстүр алмасып, ... ... ... ... Бұл ... ... ... яғни хундардың жаулап алуына байланысты болған
тәрізді. Қарастырылып отырған өлкеде құлажорға мәдениеті ... ... ... ... ... ... ... бөліп көрсеткен
С.С. Черников оларды жерлеу дәстүрі мен уақытнамасына қарай екіге бөліп
көрсетеді. Зерттеушінің ... ... ала ... ... тән ... ... айқындай аламыз. Ж.с.д. IV – III ғғ.
мерзімделетін ескерткіштер диаметрі 4,5-7,5 м, биіктіктері 0,3-0,5 м ... ... ... ... топырақ пен тас аралас үйінді болып
келеді. Сонымен бірге олардың арасында ... үсті ... ... ... ... ... ... қатар тас қоршаулар ретінде
қарастырылып, қабір шұңқырлары батыс–шығыс ... ... жағы ... ... түсетіндігімен ерекшеленетін Убаредмет, Қарашат 3 сынды
қорғандар да кездеседі.
Құлажорғалық мәдениеттің ж.с.д. II – ж.с. ... ғ. ... ... ... ... ... мен жер үсті құрылымында Жетісу
жеріндегі үйсін ... ... ... бұл ... ... ... бір ... хундардың қысым
көрсетуінен Шығыс Қазақстан өңіріне қарай ығысқаны туралы болжамдар
жасауына ... ... деп айта ... Бұл ... мәйітті сопақша
пішінді, түбіне қарай тарыла берілетін қабір шұңқырына шалқалай жатқызып,
басын батысқа ... ... ... ... ... ... ... өзіндік жерлеу ерекшеліктерін айтар болсақ,
тас жәшікті жерлеулер, мәйіттің жанына жылқы, оң жағына ... ... ... ... ... ... сүйектерін және бір немесе
бірнеше тар, әрі биік ... ... ... ағаш ... қою тән ... ... бірге зерттелген қорғандардан жасөспірім мен нәрестелерді
жерлеу ... ... баса атап ... ... Бұл ... ... ... негізінде жасалған қорытынды. Сондықтан болашақта
бұл мәселе осы кезеңмен сипатталатын ескерткіштерді зерттеу нәтижесінде
нақтылануы мүмкін, ... ... ... да ғажап емес. Өйткені бұл
этникалық топ ескерткіштері тереңінен әлі ... ... ... ерте ... ... ескерткіштері» атты 3.2
тараушада 1989 ж. бері Ә.Т. ... ... ... ... ерте ... ... ... барлау жұмыстары кезінде
табылған жүздеген ... ... ... ... ... ... нәтижелері баяндалады.
Тарбағатай ауданы территориясындағы ж.с.д. VI – V ғғ. тән Ашылы ... ... № 4 тас ... бар ... ... ... ... Бұл қорған кенотаф немесе күнге табынуға байланысты
салынған ғұрыптық ... ... ... ... таңда Ашылы қорған-
кенотафындағы сыртқы шеңбер мен негізгі қорған ... арба ... ... тас ... ... ... 2 ... № 1
қорғанының қабірхана құрылысындағы радиалды орналасқан ағаш бөренелердің
тас аналогиясы ... көз ... ... ... Моңғолия, Алтай
жерінде кездесетін керексурлармен бұл ескерткіштің өзара сабақтастығы бар
екендігіне алдағы уақыттағы ... көз ... ... ... 1 ... ... ... формасы, ішкі құрылымы, адам жерлеу
дәстүрі, ... қыш ... ... ... ... ... ж.с.д.
III және ж.с. II ғғ. арасында салынған ескерткіштері.
1991 ж. Боғас 1 ескерткішінде жақпар ... мен ... ... үйіндіден
тұратын ерте темір дәуірінің бір қорғанынның қабір ... ... егде ... ... ... батыс бағытта жерленгендігі
анықталды. Бұл қорғанның сыртқы пішіні, ішкі құрылымы Ертіске құяр ... оң ... ... III ... 5 қорғанға, Күрті
ескерткішіндегі қорғандарға, Құлбабас ескерткішіндегі қорғандарға ұқсас
және солармен мерзімдес ... ... Бұл ... ... ... де ұқсас. Қорғанның сыртқы формасына, ішкі құрылымы, адам
жерлеу ... ... ... ... ... ... шамамен ж.с.д.
II ғ. жыл санауымыздың басындағы аралықта салынған деп болжамдауға ... 1 ... ... ... адамдардың қандай этникалық
тайпаларға жататындығы басы ашық ... ... қала ... ... және Жетісудағы сақ-үйсін мәдениеттерімен ... ... ... ... ... ... ... Базар шаты қорғандар тобының орта шенінде
қиыршық тас ... ... ... № 1 ... жерленген адам
шалқасынан жатқызылып басы батысқа ... ... ... төртбұрыш
келген қызғылт тас жастаса, ақыреттік заттарына 5 жебенің ұшы, ... ... ағаш ... ... ... ... қола ... жатады.
«Тас жастық» жасау дәстүрі Тывадағы ж.с.д. V – III ғғ. ... ... ... ... бірі ... ж.с.д. VI – V ғғ. жататын Тянь-
Шань сақтарында да ... тас ... ... және тас ... қою ... шаты ... мекендеген тайпалардың бұл дәстүрі өзара этномәдени
байланыстағы Жетісу, Орталық ... және ... ... ерте ... тайпаларында да кең етек алған. Мұндай қайрақтарды М.П. Грязнов
ғұрыптық ... ... ... Осы ... ... 5 қола ... ... формасы жағынан бірдей, үш қырлы, ұңғылы. Ал жебе ұштары 1916 ж.
А.В. Адрианов Тывадағы Тарлық өзені бойындағы № 52 ... ... ... пен ... Сырдарияның төменгі ағысындағы жебе ұштарына ұқсас,
Орталық Қазақстан және Жетісудағы жебе ұштары мен тас ... шаты 1 ... ... № 1 қорғаннан табылған заттарға,
көршілес территориялардағы сақ тайпалары ... ... ... ... VI – V ғғ. ... ... шаты II қорымындағы № 3, 4, 5,
қорғандарды дерек көздерінің жоқтығына ... тек ... ... қарап ж.с.д. II – ж.с.д. III ғғ. сәйкес келеді деп айта аламыз.
Ақсуат өлкесіндегі 1990 ж. ... ... № 17, 18 ... ... жағы ... ... басы ... бағытталып, ұзыннан сұлай жерленген
адам қаңқасы табылған үйсін дәуіріне жататын ... ... ... ж. өз жалғасын тапты. № 1, 2, 6, 7 қорғандарда Жетісу ескерткіштеріне
ұқсас адамды ақымды қабірде ... ... ... ... ... ... шығыстан батысқа қарай бағытталуы, қабірдің солтүстік
жағынан ақым ... ... ... ... ... ағашпен жабылуы бұл
ескерткіштерді Іле бойындағы Өтеген І, ІІ, ... ... ІІ, ... ... № 2 ... шығыс қабірінен табылған әйел ағаш
сандықшаға жерленген, ондай жерлеу ғұрпы Іле бойындағы Үңгір қора, ... ... ... ... ... қорымдарында кездеседі. Г.А.
Кушаев атап көрсеткендей үйсін дәуірі ... тас ... ... ... ... кезеңін анықтаушы ең бір маңызды көрсеткіш. Табылған
ақыреттік заттар, тас шеңбердің қорған етегінен ... ... ... ... ... ... ... – осының бәрі Құлбабас қорғандарын
үйсін мәдениетінің орта кезеңіне, яғни ж.с.д. І – ж. с. І ғғ. ... ... ... ... ... шекарасы Ыстықкөл мен
Балқаш сызығы бойынша ... ... Ә.Т. ... бұл ... ... соңғы археологиялық қазба жұмыстары негізінде солтүстік-
шығысқа қарай біршама кеңейтті [5].
«Алтай мен Тарбағатайдың ерте ... ... ... кейбір
ортақтастықтар мен ерекшеліктер» атты 3.3 ... ... мен ... шаруашылық жүйесі ортақ болғанымен, діни-ғұрыптық салт-санасы
әркелкі тіршілік еткен көне ... ... ... ... аримаспы-юечжи және Тарбағатай аймағындағы сақ-үйсін тайпалары
мәдениетіндегі ортақтастықтар мен ерекшеліктер сөз болады.
Бұл өңірдегі ерте сақ ... ... ... ... бір
дәуірге жатқандарымен өзара бірнеше белгілеріне қатысты ажыратылады.
Ертіс өзені мен салаларының жоғарғы ... ... ... ... топ ескерткіштеріне тас пен ... ... ... ... ... ... ... ауыздықталған жылқылардың
жерленуі және өлікті жерлеуге ағаш ... ... ... ... ... оңтүстік тобына кіретін ескерткіштер Зайсан
ойпатында және Тарбағатайдың беткейлерінде топтасқан. Бұл топқа ... ... ... ... үсті ағаш ... ... ... қабірханалар және қабір шұңқырына шығыстан жер асты
жолының қосылуымен ерекшеленеді. Мұндағы «патша» қорғандарының құрылысында
үгітілген саз ... пен шым ... ... ... ... ... ... рәсімінде керамика көп ұшыраспайды және ... ... ... ... ... ... ... Майемер, Усть-Бөкен,
Славянка, Юпитер т.б. жатады. Бұл екі ... ... ... С.С. ... Усть ... ... мен ... өзенінің жоғарғы
ағысымен белгілейді.
Алтай мен Тарбағатайдың ерте темір ... ... ... ... ... жерлеу дәстүрі бойынша ерекшеленгендігімен,
қабірден алынған ақыреттік заттарында айтарлықтай айырмашылық ... ... ... ... VІІІ – ІV ғғ.) ... ... ... стильде жасалған заттардың жасалуында күрделі композициялар
байқалмайды. Бұл ... кең ... ... ... бүгіп «ұшуға»
дайындалып тұрған бұғы және бүркіт, қабан, таутеке сынды жануарларды жеке-
жеке ... ... өте «аң ... стилде дайындалған заттардың
сюжеттері ... ... және ... ... ... басым бола бастады. Арқар бейнесі қарастырылып ... ... ... де тән ... ... ... қорғандары, Шілікті
3, № 1 қорған). Сонымен ... екі ... ... бір-біріне ұқсамайтын,
жергілікті жердің өзіндік айырмалары да байқалады.
Алтайдағы ескерткіштерді қалдырушы ... ... ... ... ... ... ерекшеліктер байқалады. Мысалы,
зергерлік өнерінде ... ... ... ... ... ... ... болады. Олар тазқараны әртүрлі мифологиялық сюжеттермен ... Оны біз ... ... № 11 ... ... ... анық
байқаймыз.
Кейбір зерттеушілердің пікірі бойынша, Тарбағатай өңіріндегі ерте
көшпелілердің біраз ... ... VІІІ соңы мен ... VІІ ғ. ... ... аударып, жергілікті тайпалармен ассимиляцияға түскен. Бірақ олар
Алтайдағы ежелгі тайпалардың әдет-ғұрыптарына өзгерістер ... ... ... мен ... ерте ... мәдениеттерінде ортақтастықтарға
қарағанда ерекшеліктер басым ... ... Бұл ... ... ... ... ... әдет-ғұрпында өздеріне тән
айырмашылықтары бар ... өмір ... ... ... ерте ... ... этностардың
антропологиялық келбеті және ... ... ... атты ... ... ... Қазақстан ерте көшпелілерінің
антропологиялық кескін-келбеті» атты 4.1 тараушада Шығыс Қазақстанның ерте
темір дәуіріне жататын ... ... ... мәліметтер
жүйеленіп, қарастырылып отырған мәселеге қатысты негізгі ой-пікірлер ... ... ... этно-мәдени дәстүрлер қола дәуірінен басталғаны белгілі.
Археологиялық және ... ... ... ... Қазақстан жерінің көне ... ... ... мәдени
облысының орталығында шоғырланған, саны мол ... ... типі ... бірі еді. Ең ... осы ... ... қауымдастығын қалыптастырған тұрғындар өмір ... ... ... ... ... мәліметтері де анықталған. Бұған
қарағанда, андрон тайпаларының ... ... ... ... ... ... ... Мұны кезінде бірқатар мамандар да айтқан
болатын. Ең алдымен шығыстан келген популяцияның ... ... ... бойына сіңіре бастауы байқалды. Олардың 1/6 бөлігі
моңғолоид тектес болды, монғолоид ... орта ... ... ... ... ... ... біразын отандық антропология көшбасшысы О.Ы. Ысмағұлов зерттеп,
соны тұжырымдар жасағандығы белгілі. ... ... қола ... ... ... ... тұрғындарының краниологиялық
материалдары мен қазақтардың елуден астам бас сүйектерін салыстыра ... ... ... Ғалым қазақ халқының қалыптасуын кезеңдерге
бөліп қарастырып, қолдағы материалдар негізінде іргелі ... ... ... бір ... ШҚАЭ ... Мәселен, 1947-1971 жж. С.С. Черниковтың басқаруындағы ... ... ... ерте ... ... ... жақсы сақталған
сегіз бас сүйекті аршып алады. Оның жетеуі ер адам, ал біреуі әйел ... ... ... Ер ... 4-і ... ... ... Кіші Красноярск)
– андроновтық ... ал ... ... ер ... бас ... ... ұқсас болып келеді. Ал екі әйел адам мен ер адамның бас
сүйегінен моңғолоидтық раса араласып ... ... ... ер ... бас сүйегі – брахикранды, әйел адамның бас сүйегі –
долихокранды деп ... ... ... жұмысы барысы
нәтижесінде В.В. Гинзбургтың зерттеуіне ж.с.д. V – IV ғғ. ... ... ... тапсырылды, оның тоғызы ер адамға, алтауы әйел адамдарға тиесілі
еді. Усть-Бөкеннен табылған еуропоидтық типтегі төрт ... беті ... ... ... ... ... көз ұясы терең, маңдайының тайқылығы
орташа, ми қорабының формасының ені ... ... ... ... ... әйел адам бас ... ... пішіндес, ал ер адам бас
сүйегі сопақтау.
Шілікті ... С.С. ... сақ ... ... ... екі бас ... те ... қарапайым сақ
қорғандарындағы қаңқаларға ұқсас, сонымен қатар олардың ... ... ... ... ... ... өзі осындағы мәдениетті бір тайпаның
өкілдері қалдыруы мүмкін екендігін аңғартады.
Ерте темір дәуірінде де андрондық ... ... ... ... ... ерте темір дәуірінде осы жерді мекендеуші ... ... ... қола ... ... ұрпақтары
екендігін көрсетеді. Ежелгі көшпелілердің ерте кезеңіне жататын Шілікті,
Усть-Бөкендегі антропологиялық материалдар ... ... ... ... Екінші кезеңде моңғол расасы күшейе түседі және
ортаазиялық қосөзен нәсілдік типі ... де ... ... Бұны ... үйсін тайпалары мәдениетінің ұқсастығымен де түсіндіруге ... ... және ... ... ... еткен адамдары арасында
жерлеу ғұрпына қарағанда тікелей генетикалық байланыс байқала ... ... ... ... ... бір ... тайпалар болған.
Шығыс Қазақстанның угелері мен Жетісу жері ... ... ... өте ... ... да ... ... жағы да дау тудырмайды
[15].
Шығыс Қазақстан ерте көшпелілерінің ... ... ... ал
кейіннен мұнда шығыстық моңғолоидтық раса тармағының қоспасы ... ... ... ... зерттеулер де дәлелдей түсуде.
«Алтай-Тарбағатай аралығы ерте темір дәуірі ескерткіштерінің ... ... атты 4.2 ... ... ... түйіні түйіткілді
сауалдардың қатарына жататын археологиялық ескерткіштердің ... ... сөз ... ... 1939 ж. ... ... ерте көшпелілер дәуірін үш
қорымдар ... ... және ... ... мен ақыреттік заттары
негізіндегі жасаған кезеңдемелеріне Алтай-Тарбағатай аралығы ерте темір
дәуірін ... ... қызу ... өз ... ... ... ғалымдар белгілі бір тоқтамға келе алмады.
Осы ... ... ... С.В. ... ... мәдениетін ерте скиф
мәдениетінің біріңғай даму үрдісін үш фазаға бөлсе, ал С.И. Руденко ... ... деп ... ... ... және скиф тайпалары Алтайды
бұған дейін мекендеуші тұрғындарымен ешқандай байланысы жоқ деп пайымдады.
Ғалымның пікірінше ... VIII – VII ғғ. ... ... ... ... ағысын, немесе Тарбағатай бөктерін мекендеген тайпалардың бір
бөлігі Таулы Алтайға келіп жергілікті халыққа ... ... ... ... ... ерте ... дәуірін кезеңдеу және мерзімдеу мәселесіне әр
жылдар өзіндік бағамды ой айтқан ғалымдардың қатарына – С.С. Черников, А.С.
Суразаков, В.А. ... М.Қ. ... Н.А. ... мен Ю.А.
Заднепровскийлерді жатқызуға болады.
С.С. Черников Шығыс Қазақстанның ж.с.д. VIII-III ғасырлар ескерткіштерін
жерлеу құрылыстарына қарап солтүстік және оңтүстік деп екі ... ... ... орналасып көптеген элементтері ортақ скиф ... ... ... ... алып ... және ... кейбір
айтарлықтай ерекшеліктеріне қарап ажыратылады. Солтүстік топ ... ... ... ... ... ... топ ... көлі маңы
мен Тарбағатай жоталарын қоныс еткен. ... ... ... ... ... қарап ж.с.д. VII-ІV ғғ. және ... ғғ. – ж.с. І ғ. деп ... екі екі ... кезеңге бөлді.
Археолог ғалымдар арасында майемер кезеңі мерзімін біреулері тым ... ... ... ... келе жатқан мерзімде қалдырса, ал баз
біреулері жасартуға тырысады. ... ... ... ... ... 2 және ... 3 ескерткіштері радиокөміртектік сараптама бойынша
ж.с.д. ІХ – VІІІ ғғ. ... ... ... уақытын арырақ
жылжытып ж.с.д. ІХ ғ. ... ... ... негіз бар деп ойлаймыз.
Сонымен ... ... ... ... мәдениетін ж.с.д. IX ғ. аяғы ... VI ғғ., ... ... берел кезеңін ж.с.д. VI ғ. аяғы–ж.с.д.
IV ғғ., ал құлажорға мәдениетін ж.с.д. IV ғ. – ж.с. ІІ ғғ. және ... ... – ж.с. І ғ. деп ... ... ... Оңтүстік топ аумағында
орналасқан ерте сақ уақытына жататын ұқсас археологиялық ... ... ... заттарына, жерлеу-ғұрыптық кешендер ... ... ... бір ... алып жатуына байланысты
«шілікті археологиялық мәдениеті» деп ... ... ... VIII – ... ... ... Оңтүстік топқа жататын Тарбағатай теріскейіндегі
зерттелінген қорғандар ... ... III ғ. – ж.с. І ғ. ... ... жататындығы анықталып отыр.
Шығыс Қазақстанның ерте темір дәуірінің хронологиясы мен кезеңдеуінде
әртүрлі көзқарастардың болуы ғалымдар ... әлі де ... ... ... байланысты тыңнан ашылған, әсіресе ... ... ... мен ... бұл мәселенің мәдени-хронологиялық
интерпретациясын шешу жолдарына әкелері сөзсіз.
Қорытындыда Шығыс Қазақстан өңірінде ерте сақ кезеңінің өзі көршілерінің
ықпалдастығына қарай әртүрлі ... яғни бір ... ... ... өлкеде жерлеу дәстүрі бір-бірінен өзгеше, бірақ ... ... ... ... ... ... қорытынды шығарылып, ерте
сақ кезеңі тайпаларының ескерткіштеріне жалпы сипаттама берілді.
Бүгінгі күні ерте сақ дәуірінің ... ... ... ... ... ... жайлы мәліметтер
қаралғанымен, археологтардың алдында сақ ... ... ... тұр. Егер осы ... алдағы жылдары өзінің дұрыс ғылыми ... ... ... ... ғана емес ... Еуразия кеңістігіндегі
ерте көшпелілер мәдениетінің өзекті мәселелері ашылар деген ойдамыз.
Осы уақытқа ... ... ... ерте темір дәуірінің ж.с.д.
VIІI ғасырдан ж.с. алғашқы ғасырларына жататын мыңнан аса қорғаны қазылып,
зерттелінген. Кең ... ... ... ... ... ерте
көшпелілер қоғамының мәдени-хронологиялық, ... ... мен ... ... жаңғыртуға
мүмкіндік берді. Ең бастысы сол зерттеулердің ... ... мен ... ... бір ізділікке түсірілді.
Угэ тайпасы С.С. Черниковтың айтуы бойынша тек Ертістің жоғарғы ағысы
бойын жайлап ... ... ... ... ... ... батыста Шыңғыстауда, Ертістің төменгі ағысында және ... ... ... ... ... ... тайпалар өмір
сүрген. Бұл жерде соңғы жылдардағы археологиялық қазбаларға, қазіргі қолда
бар мәліметтерге қарағанда ... ... ... ... ... ... ... Ертістің сол жағалауында, нақтылап айтатын
болсақ, Тарбағатай теріскейінде Ә.Т. Төлеубаевтың пікірінше үйсін тайпалары
мекендеген, ол ... ... ... ... мен қабірлерден
алынған заттар кешенінен де айқындауға болады деген тоқтамға келген. Біздің
ойымызша, мұнда угэ ... ... ... ... яки ... одағына кіретін, этно-мәдени жағынан туыстас ру, тайпалар өмір
сүрген болуы ықтимал.
Қазбалардан табылған археологиялық және ... ... келе С.С. ... «...Андроновтық негізде қалыптасқан
қазақтардың антропологиялық типі ... ... анық ... ... мен ... ... (орнаменттері) ұқсастығы
қандай да болмасын тайпалар мен рулардың ... ... ... мәдени тарихи тамырлары біз осы уақытқа дейін ойлап келгендей
беріде емес, тіпті ... ... ...... қорытынды пікіріне
толықтай қосылуға болады.
2003 ж. тарихи құнды ескерткіштер мен туризм бағытына арналған « ... ... сай ... ... ... және ... бара ... қайта жаңғырту жұмыстары қарастырылып отырған өңірге де өз
әсерін тигізді. Оған ... ... 2003 ж. бері ... ... ... келе жатқан археологиялық қазбаларды атап өтуімізге болады. Оның
ішінде З.С. Самашевтің басқаруындағы археологиялық экспедицияның ... ... ... жататын қорғандардағы зерттеулерін және ... ерте сақ ... ... Шілікті қорымындағы қазбаларын
ерекше айтуға болады. Республика ... ... ... мемлекеттік
«Мәдени мұра» бағдарламасы еліміздің шығысындағы ... ... ... және ... ... ... әлемдік деңгейде аталған ескерткіштерге қызығушылықты арттырып
отыр.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1 ... А.В. К ... ... ... (из поездки в
Семипалатинскую область в 1911 ... // ... ... ... – СПб, 1916. – Вып. 62. – С. ... ... С.С. Памятники ранних кочевников в верховьях Бухтармы // АСГЭ.
– Л., 1966. – Вып. 8. – С. ... ... Ф.Х. ... материалы VІІ-VІ вв. до н.э. из Восточного
Казахстана // ... и ... век ... – Новосибирск, 1974. – С. 77-
83.
4 Археологические памятники в зоне затопления Шульбинской ... ... ... 1987. – 278 ... Төлеубаев Ә.Т. Ертедегі үйсіндердің Тарбағатайдың теріскейіндегі
ескерткіштері // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих ...... № 12. – 23-38 - ... ... З.С. ... номады казахских степей // Материалы 2-ой
Международной конференции «Историческая роль ... ... и ... в ... мировой, региональной и национальной науки». –
Алматы, 2004. – С. ... ... З.С., ... А.Т., ... Г.С. Сокровища степных
вождей. – Алматы: ОФ «Берел», 2004. – 176 с.
8 Тишкин А.А. ... ... и ... ... опыт и ... ... ... древних и
средневековых народов Алтая. – Барнаул: АлтГУ, 2007. – 355 ... ... П.И. ... ситуация в Горном Алтае и северо-западных
предгорьях в VII-Ш вв. до н. э. // ... ... ... эпохи Алтая и
сопредельных территорий. – Барнаул, 1999. – С. 245-250.
10 Черников С.С. Загадка ... ... где и ... ... ... – М: «Наука», 1965. – 188 с.
11. Жолдасбайұлы С. ... ... ... ғғ.) ... ... ...... «Қазақ университеті», 1996. – 299 б.
12 Төлеубаев Ә.Т. Шілікті патша обалары және сақ ... ... ... // ... ... ... ... ғылыми-практикалық конференция матиериалдары. 1-бөлім. – Ақтау,
2007. – 229-235 - бб.
13 Самашев З., Сұңғатай С., Жұмабекова Г., ... Ғ. ... ... ... ... ... қорымындағы тың зерттеулер) // Отан
тарихы. – 1999. – № 4. – 60-70 - ... ... О. Ата баба (тек) // ...... 1994. – 6-31- бб.
15 Исмагулов О. Антропологическая характеристика усуней Семиречья. //
ТИИАЭ АН ...... 1962. – Т. 16. – С. ... ... БОЙЫНША ЖАРИЯЛАНҒАН ЕҢБЕКТЕР ТІЗІМІ
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министірлігінің Білім мен ғылым
саласындағы ... ... ... ... ... Базар шаты қорғандары // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. ... – 1999. – № 12. – 81-89 - ... ... және ... ... көне дәуір археологиясы
тобының зерттеулері // ... ... ... ... ... ... ... – № 4 (34). – 161-163 - бб.
3 ... ... ... ерте ... ... ... ... // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Тарих сериясы. – 2008. – № 4
(51). – 138-141 - бб.
4 ... мен ... ... ... ... мен ерекшеліктер // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы.
Тарих сериясы. – 2008. – № 4 (51). – 142-145 - бб. (Р.С. ... ... ... сақ тайпалары ескерткіштерінің кезеңделуі мен
мерзімделуі хақында // ҚР ҰҒА Хабарлары. ... ... ... 2009. –№ 1. – 34-38 - ... ... ... ... археологического исследования Восточного Казахстана //
Проблемы сохранения исторического наследия. – Алматы, 1998. – С. ... ... ... ... ... ... века в ... Тарбагатая // Проблемы
сохранения исторического наследия. – Алматы, 1998. – С. 225-239.
8 Тарбағатай көшпелілерінің б.э.д. 1 ... ... ... //
Проблемы сохранения исторического наследия. – Алматы, 1998. – 253-259 - ... ... ... ... ... Казахстанского Алтая //
Проблемы сохранения исторического наследия. – ... 1998. – С. ... ... З.С, Франкфорт А.Т., Ермолаева А.С. и др.)
10 Курганы с каменными грядами на ... ... ... ... ... исторического наследия. – Алматы, 1998. – С. 218-224.
(соавт. Толеубаев А.Т., Бейсенов А.З.)
11 К проблеме ... ... ... ... и ... в раннежелезном веке // ХІV Уральское археологическое совещание.
Тезисы докладов. – Челябинск, 1999. – С. 142-143. ... ... ... ... Продолжение исследований на могильнике Берел // ... ... ... ... ... еңбектері. – Шымкент: М. Әуезов атындағы ОҚМУ. – 21-22 тамыз
2002 ж. – Шымкент-Алматы, 2002. – С. 132-139. ... ... З. ... Исин А., Жумабекова Г., Базарбаева Г., Онгар А., Киясбек Г.)
13 Шығыс Қазақстан ерте темір ... ... ... ... ... тарихы // Каспий–Арал өңірінің ... ... ... ... ... 1-бөлім. – Ақтау,
2007. – 263-269 - бб.
14 Шілікті және ... ... ... ... 1959 ... ... материалдары негізінде). // әл-Фараби
атындағы ... 75 ... ... «Қазақстандағы этностардың
дәстүрлі мәдениетіне қатысты музей жинақтары: зерттеу ... мен ... атты ... ғылыми-практикалық семинардың
материалдары (28-29 қараша 2008 жыл). – ... ... ... ... 82-84 - ... Берел қорымының зерттелу тарихынан // Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-дың 75
жылдығына арналған «Қазақстандағы этностардың дәстүрлі ... ... ... ... ... мен ... перспективалары» атты
республикалық ғылыми-практикалық семинардың материалдары (28-29 қараша ...... ... ... 2009. – 84-89 - бб. (Б. ... ... ... ерте көшпелілерінің антропологиялық кескін-келбеті //
«Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ ғалымдарының «Мәдени мұра» ... ... ... ... жетістіктері мен даму бағыттары» атты ... ... ... (27 ақпан 2009 ж.). – Алматы:
Қазақ университеті, 2009. – 46-48 - бб.
17 Марқакөл ... ... ... ... // ... ҚазҰУ ғалымдарының «Мәдени мұра» бағдарламасын іске асыруға қосқан
үлесі: жетістіктері мен даму бағыттары» атты ... ... ... (27 ... 2009 ж.). – ... ... университеті,
2009. – 68-69 - бб. (Ұ.Ү. Үмітқалиевпен бірге)
18 Ерте көшпелілердің дүниетанымындағы қос ... ... ... // ... ... ... ғалымдарының «Мәдени мұра»
бағдарламасын іске асыруға қосқан үлесі: жетістіктері мен даму бағыттары»
атты ... ... ... ... (27 ... ...... Қазақ университеті, 2009. – 69-72 - бб. (Б. ... Ә.М. ... ... ... ерте ... дәуірін зерттеуге
қосқан үлесі // «Оразбаев оқулары – 2» атты ... ... ... ...... Қазақ университеті, 2010. –
122-128 - бб.
20 Ф.Х.Арсланова – ежелгі және орта ғасырлар тарихының ... ... ... - 2» атты ... ... ... ...
Алматы: Қазақ университеті, 2009. –195-206 - бб. (Д.С. ... ... ... ерте ... ... обасының зерттелуінің кейбір мәселелері //
«Жансүгіров тағылымы» атты республикалық ғылыми-практикалық конференция
материалдары. – Талдықорған, 2009. – 48-52 - бб. (Ә.Т. ... ... Р.С. ... Қ.А. ... ... ... К ... торевтики кочевников Евразии І тыс. до н.э. (оленья бляшка
из Семиречья) // ... ... ... ... Безопасность.
– 1998, – № 6. – С. 98-107. (соавт. Самашев З.С., Ольховский В.С.)
23 Раннесакские наконечники стрел из ... ... // ... ... и ... дело в исторической и социальной перспективе.
Государственный Эрмитаж ИИМК РАН. – Санкт-Петербург, 1998. – С. ... ... З.С., ... Г.С., ... ... Продолжение исследований на могильнике Берел // Шыңғыстау, ... ... ... ... ... гг. – Семей, 2004.
– С. 24-37. (соавт. Самашев З. Толеубаев А., Исин А. и ... ... ... ... в ... Казахстане //
Комплексные исследования древних и традиционных обществ Евразии. – Барнаул.
– 2004. – С. 183-190. ... ... А.А., ... П.К., ... З.С. и
др.)
26 Шілікті қорымының зерттелуі // ... ... мұра ... ... археологиялық зерттеулер жайлы есеп. – Алматы, 2005.
–27-29 - бб. (Ә.Т. Төлеубаев, Ж. ... Ұ. ... С. ... ... ... ... // Отчет об ... по ... ... ... ... - 2004».
– Алматы, 2005. – С. 123-125. ... ... А.Т., ... ... У.У., Самашев С.)
28 Отчет Шиликтинской археологической экспедиции за 2006 год // ... ... ... по ... программе «Культурное
наследие» 2006 г. - Алматы, 2007. – С. 199-201. ... ... ... У.У., ... Г.Д., Майданбекова М.М., Кожахметов Б.)
29 Шілікті даласындағы алтын қорған // Алаш. Тарихи-этнологиялық ... – 2008. – № 5 (20). – 58-68 - ... ГАНИ ... ... ... ... века межгорья Алтая и
Тарбагатая (хронология, периодизация и культурная атрибуция)
РЕЗЮМЕ
диссертации на соискание ученой степени кандидата исторических наук по
специальности - 07.00.06 – ... ... В ... ... Евразии земли Алтая и Тарбагатая
имеют особое ... так как эти ... ... с ... были тесно связаны со сложными процессами развития ... ... ... ... века ... дают ... ... трудных и спорных проблем в истории цивилизации ... ... ... к ... как ... переселение народов,
берущее начало на Алтае и на ... ... ... в ... ... политическую и историческую карту Евразии. В итоге в
рассматриваемых областях трансформировалось культурное ... ... ... и ... ... ... ... веков на земле Алтая и Тарбагатая существовали
археологические культурные общности майемер, ... ... ... ... ... ... ... друг друга. Однако, до сих пор ... ... не ... ... их ... ... и
генетической преемственности, культурного взаимовлияния.
В последние годы в Казахстане археологические ... на ... ... и как следствие получены новые ... ... ... ... ... памятников. В этом ... ... ... ... ... полученных результатов
получают актуальное значение.
Вместе с тем исследовательская работа соответствует ... ... ... ... исследования. Систематизация памятников раннего железного века
Казахского Алтая и Тарбагатая, ... их ... ... ... ... ... Из этой цели вытекают следующие
задачи:
– систематизировать ... ... ... ... ... межгорья;
– охарактеризовать круг раннесакских памятников и памятников берельского
времени, проанализировать их культурно-генетическую эволюцию;
– характеристика сложения и развития кулажоргинского и ... ... ... их ... ... археологического наследия региона
раннего железного века;
– анализ антропологических данных о населении региона раннего железного
века, ... ... ... ... ... ... абсолютной и относительной хронологии памятников
раннего железного века региона;
– определение места памятников раннего железного века ... ... ... в ... ... Центральной Азии изучаемой эпохи.
Научная новизна исследования. Впервые масштабно рассматриваются проблемы
раннего железного века межгорья Казахского ... и ... в ... ... ... ... новизна:
– впервые составлена полная история археологического изучения Казахского
Алтая и Тарбагатая, причем дан ... и ... ... ... и ... ... ... культуры и берельского периода подвергнуты
научному анализу и разделены по этапам ... ... ... группы
майемерской культуры на основе местных примеров;
– на основе открытий последних лет в ... ... ... о ... и ... ... ... культур;
– проанализированы особенности наземных и внутримогильных конструкций
погребальных и ... ... ... и ... культур;
– систематизированы антропологические данные о древних кочевниках
региона, на основе ... дано ... ... ... в ... регионе;
– осуществлена периодизация археологических культур и памятников, введен
в научный оборот значительный по ... ... по ... ... века и ... их ... ... впервые введены в научный оборот материалы более 20 памятников ... и ... ... ... ... ... ... а также
материалы более 30 памятников других исследователей.
Положения ... на ... ... ... ... дает ... ... памятников
и результаты полученные являются составляющей мировой историографии раннего
железного века;
– на ... ... карт ... ... раннесакского и
берельского периодов выяснено, что они ... в ... ... ... и ... ... сохранялись на
протяжении многих веков;
– выяснено, что на протяжении нескольких столетий регион ... ... ... ... по ... памятники
материальной культуры. Культурная идентичность более четко прослеживается
в конструкциях погребальных памятниках рядовых членов общества;
– в результате ... ... что в ... ... ... в ... сохраняет и продолжает развивать
антропологический тип андроновского облика;
... ... ... дают ... для ... ... их в качестве ... ... но ... ... ... ... что ... памятники раннего железного
века Алтая и Тарбагатая имеют генетическую связь как с ... так ... ... традициями.
Структура работы. Диссертация состоит из двух частей. Первая ... ... ... ... ... из введения, четырех
разделов, заключения и списка использованных источников, вторая ... ... где ... ... ... ... ... sites of the early Iron Age intermountain of Altay and
Tarbagatay (chronology, periodization and cultural attribution)
SUMMARY
Dissertation on ... of a ... degree of the ... ... sciences on ... – 07. 00. 06 – ... of research: In the ancient history of the Eurasian region
of Altai and ... has a ... ... as the special
historical and cultural region, where since ancient times, there are ... ... ... ... and diffusions.
Many events that radically influenced the historical fate of ... and changed ethnical ... beyond ... of ... ... (for example, the Great ... etc.), had a direct
impact on the region studied by us, which ... is in the midst ... the ... Hun-Sarmatian cultural complex. During the ... B.C. there were various cultural ... and ... (mayemer, shilikty, berel, kulazhorga, etc.) that ... ... one another, ... and created the basis ... ... of cultural ... despite the bright ... of recent years, so far there
is no holistic view of the cultural complexes of the early Iron Age ... , in the region that we are ... ... ... ... and use of them as a good source in the ... of
cultural and historical processes still remain as the actual problems.
The aim of research: Systematization the early Stone Age of ... and ... the ... of a detailed description and
elucidation of cultural and ethnic significance. This implies the following
tasks:
– systematic archaeological survey of the early Iron Age of the ... ... define the terms early Saks and Berel ... analyze cultural
evolution;
– characteristics of ... of ... and Usun type ... analysis of ... data about the ... of the ... Iron Age;
– development of issues of absolute and relative ... in ... of the early Iron ... defining the place of the early Iron Age of Altay and ... ... cultures of Central Asia of the studying era.
Scientific novelty of the research: For the first time ... most common problems ... with the study of the early Iron Age ... Altay and Tarbagatay. As a result, the ... ... ... history of research of ... ... of the Altai and
Tarbagatay were given on the basis of the methodological approach ... the ... Republic of ... ... of mayemer culture and Berel version of Pazyryk were
subjected to a new ... ... and ... by other ... of this cultures. Main groups of monuments of mayemer culture ... and ... based on recent ... in the Shilikty barrow ... about the ... and ... of some of ... cultures were justified; The features of land and ... the burial and memorial ... of ... and usun ... ... ... data about the ancient nomads of the region were
systematized;
– periodization of ... cultures and sites were ... and were ... into ... circulation for a considerable amount
of material on the Early Iron Age Archaeology and Cultural ... author was directly involved in the ... of more than ... ... which are taken out on ... based on the mapping of ... sites of the ... and
Berel periods, it has been revealed that they were concentrated in several
historical and cultural areas, stable and ... ... ... for many ... it was ... that for several centuries the region was inhabited
by closely related people, who have left similar in ... sites of ... culture. Cultural identity can be traced quite clearly in ... of funerary ... of ordinary members of communities;
– as a result of studies, it was found that during the ... the ... of the region as a whole remains an ... of andronov ... ... of Shilikti mounds provide a basis to justify ... of ... a new ... culture;
– there were substantiated the opinion that the ... of the early Iron Age of the Altai and ... have a ... with the previous and ... ... and cultural ... structure of work. The thesis consists of two parts. The ... includes a study text ... ... of an ... four
sections, conclusion and list of sources used, the second part – ... where there is ... material ... ҒАНИ ... аралығындағы ерте темір дәуірінің
археологиялық ескерткіштері
(кезеңделуі, мерзімделуі және мәдени ...... ... ... дәрежесін алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
05.10.2010 қол қойылды. Пішімі 60х841/16.
«SvetoCopy» қағазы. Көлемі 1,5 п.л. Таралымы 100 дана.
Тапсырыс № 79.
«Тарих ... ... ... ... ... ... 175 үй
Байланыс тел.: +7 (727) 277 53 49

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Алтай – Тарбағатай аралығындағы ертесақ ескерткіштері87 бет
Домбығу9 бет
Күн белсінділігін рекурренттік талдау әдісімен зерттеу нәтижелері11 бет
СБЖ трактісін жобалау16 бет
Тараз қаласы экономикалық- әлеуметтік жағдайы бойынша әйел адамдарының жалақы көрсеткішін ехсеl бағдарламасында жасау19 бет
Қазақстан Республикасындағы әлеуметтік-экономикалық жағдай33 бет
Қытай тіліндегі сан есім2 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері"3 бет
"Ежелгі түркі әдебиетінің ескерткіштері."6 бет
18 ғасырдағы ерте буржуазиялық мемлекеттер(еуропа), Британдық Үндістан(18-19 ғғ.)5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь