Әлемдiк тұтастану

Әлемдік тұтастану
Әлемдiк тұтастанудың бағыттары
Әлемдiк мәдени тұтастану
Ислам әлемiнiң проблемалары
Бiр үлкен империяның құрамынан шығып, ұлттық мемлекетiн ендi-ендi орнатып келе жатқан Қазақстан, көз ашпастан, күллi жиһанды қоршаған һәм бопсалаған әлемдiк тұтастану барысының өтiнен шыға келдi. Бiздi қатты толғандыратын шекара, топырақ, ұлттық егемендiк, унитарлық мемлекет, ұлттық құқықтың үстемдiгi, тiл, дiн және мәдениет мәселелерi толық шешiмiн таппай жатқанда, әлемдiк тұтастанудың талаптары бүйректен сирақ шығарғандай көрiне бастады. Сондықтан, әлемдiк тұтастанудың бiзге берерi мен бiзден аларын мұқияттап есептеуiмiз, бұл жаңа һәм бiр жағынан аяусыз дәуiрдiң проблемаларына дайын болуымыз шарт.
Әлемдiк тұтастанудың пайда болуы: Ағылшын тiлiндегi «globalization» сөзi дүние жүзiлiк әдебиеттерде 1980 жылдан бастап көзге түседi. Қазақ тiлiне «жиһандастыру», «ғаламдастыру» деп аударылған бүл терминдi Америкадағы Харуард, Стенфорд сияқты мәшһүр универсиеттердегi iскерлiк әкiмшiлiк, басқару, саясаттану және экономика бөлiмдерiнiң профессорлары алғаш қолданған. Ағылшын және француз тiлдерiнiң сөздiктерiне қарағанымызда, «global» сөзi тек күрәні (глобусты, сфераны) ғана емес, сонымен қатар тұтастықты, бүтiндiктi де бiлдiредi. Ал, глобализация терминiнiң сөздiк мағынасымен қатар осы барыстың саяси, экономикалық, мәдени ықпалдарын қоса салыстырғанда қазақша ең дүрыс баламасының «әлемдiк тұтастану» яки «жиһандық тұтастану», немесе қысқаша «тұтастану» екенi аңғарылады. Сондықтан, үшбу мақаламызда «әлемдiк тұтастану» тiркесiн пайдаландық.
[1] Мұртаза БҰЛҰТАЙ, Әлемдік тұтастану, «Жас Алаш» газеті, №58, 16.05.2002ж. және БУЛУТАЙ М., Ислам в контексте демократии и глобализации. Вестник КазНУ, серия философия. №1(21), 2004 г., 130-134 беттер.
        
        ӘЛЕМДIК ТҰТАСТАНУ [1]
Бiр үлкен империяның құрамынан шығып, ұлттық мемлекетiн ендi-ендi орнатып
келе жатқан Қазақстан, көз ашпастан, күллi жиһанды қоршаған һәм бопсалаған
әлемдiк ... ... ... шыға ... Бiздi ... ... топырақ, ұлттық егемендiк, унитарлық мемлекет, ұлттық құқықтың
үстемдiгi, тiл, дiн және мәдениет мәселелерi толық шешiмiн таппай жатқанда,
әлемдiк тұтастанудың талаптары бүйректен ... ... ... ... ... тұтастанудың бiзге берерi мен бiзден аларын мұқияттап
есептеуiмiз, бұл жаңа һәм бiр ... ... ... ... ... шарт.
Әлемдiк тұтастанудың пайда болуы: Ағылшын тiлiндегi «globalization» сөзi
дүние жүзiлiк ... 1980 ... ... көзге түседi. Қазақ тiлiне
«жиһандастыру», «ғаламдастыру» деп аударылған бүл терминдi Америкадағы
Харуард, Стенфорд сияқты мәшһүр универсиеттердегi iскерлiк ... ... және ... ... ... алғаш
қолданған. Ағылшын және француз тiлдерiнiң сөздiктерiне қарағанымызда,
«global» сөзi тек ... ... ... ғана ... ... қатар
тұтастықты, бүтiндiктi де бiлдiредi. Ал, глобализация терминiнiң сөздiк
мағынасымен қатар осы барыстың ... ... ... ... ... ... ең ... баламасының «әлемдiк тұтастану» яки
«жиһандық тұтастану», немесе қысқаша «тұтастану» екенi аңғарылады.
Сондықтан, үшбу мақаламызда «әлемдiк тұтастану» тiркесiн пайдаландық.
Әлемдiк тұтастанудың қалыптасуының тарихи және ... ... оның ... ... ... ... мен ... жаңалықтардың қауырт жиiленуi дәуiрiнен басталғаны аңғарылады.
Екiншi жиһан соғысынан кейiнгi гео-саяси һәм гео-экономикалық өзгерiстер,
дүние жүзiндегi инфляцияның артуы, мұнай және энергия дағдарыстары,
технологиялық ... ... ... ... ... арасы
фибер-оптикалық байланыс жүйелерiнiң 1989 жылы iске қосылуы, жер ... ... ... ... кез ... жерден ақпаратты күллi
жиһанға таратуы, екi блокты дүниенiң Кеңестер Одағының ыдырауымен
Американың басшылығындағы бiр блокты дүниеге айналуы, ұлтасулы
(транснационалдық) ... ... ... тармақталуы әлемдiк
тұтастанудың әсерлерiн күшейткен факторлар.
Аймақтық тұтастану: Әлемдiк тұтастану барысында ұлттық мемлекеттердiң өзiн-
өзi ... ... ... ... ... ... тұтастану
(regionalization) ұғымы пайда болған. Бұған мисал ретiнде аймақтық
тұтастанудың ең озық ... ... ... Одағын айтуға болады.
Оңтүстiк-шығыс Азия елдерi ASEAN (Оңтүстiк-шығыс Азия мемлекеттерi
достастығы) ... ал, АҚШ, ... және ... ... ... ... ... еркiн сауда келiсiмi) ұйымын құрған. Ендi, бұл екi ұйым
бiрiгiп, құрамына 18 мемлекет кiретiн APEC (Азия–Тынық ... ... ... ... ... Бiздiң елiмiз де ТМД, Шанхай
бестiгi, Экономикалық ынтымақтастық ұйымы, Кеден Одағы сияқты аумақтық
ұйымдар арқылы аймақтық тұтастану процестерiне атсалысуда. Аймақтық
тұтастану негiзiнде ... ... ... ... ... бiр
жағынан қарағанда, оған қарсы әрекет...
Әлемдiк тұтастану дегенiмiз не?: Әлемдiк тұтастанудың, яғни глобализацияның
нақтылы ... әлде де ... жоқ. ... саясаткерлер, заңгерлер,
мәдениеттанушылар, әлеуметтанушылар, философтар осы терминдi әр түрлi
түсiндiруде. Әлемдiк тұтастануды жақтаушылар мен оған қарсылардың
тағрифтары (сипаттамалары) да әр ... ... ... ... тұтастану – «әлеуметтiк, мәдени, саяси һәм ықтысаттық
(экономикалық) құндылықтар уә осы құндылықтар негiзiнде пайда болған
табыстар мен нәтижелердiң ... ... ... ... ... ... ... уә сенiмдердiң танылуы һәм сiңiсуi (синкретизм); тауарлар
мен қызметтердiң еркiн айналуы; халықаралық қатынастар мен ... және ... ... негiзделген айырымшылықтардың жойылуы»
болып табылады. Ал, әлемдiк тұтастануға қарсылар оны ... ... ... ... ... ... әлемiнiң үстемдiгiнiң дүние жүзiне
таралуы; осы мақсатқа жету үшiн саяси, ғылыми һәм технологиялық ... ... ... ... уә өркениетiн дүние жүзiне үлгi
етiп, күшпен мойындатуы; ұлттық мемлекеттердiң iшiндегi алуан этнос ... тiл ... өз ... ... iшкi қырқыстар мен ұлтаралық
араздықтарды өршiтуi; сөйтiп, ұлттық мемлекеттердi күйрету арқылы өз
мақсаттарына жетуi; Батыс экспансионизмiнiң жаңа ... ... ... ... дүние жүзiн бiр базарға және адамзатты
тұтынушыларға айналдыруы және экономикалық iс-әрекеттердi өз монополиясында
ұстауы; қысқаша айтқанда, Батыс империализмiнiң заманауи ұстанымдармен
бекiтiлуi». Еуропалық ... ... ... Еуропамен қатар осы құрлықтан
шыққан Америкалар мен Австралияны, Жаңа Зеландия мен ... ... ... жөн. Ал, Азия ... ... Батыс әлемiнiң
ұйымдарынан көрiнуi бiраз нәрсенi аңғартса керек...
Әлемдiк тұтастанудың бағыттары: соңғы 20 жылдық тәжiрибе бойынша әлемдiк
тұтастану мынандай ... ... ... ... ... тұтастану: Дүниежүзiлiк Банктiң 1997 жылғы
қорытынды есебiнде келтірілген мәлiметтер бойынша: әлем жансанының 16
пайызын ғана құрайтын 26 ... ... ... ... өндiрiстiң 81
пайызын иемденген. Осы елдерде адам басына шаққанда орташа табыс 22 мың
доллардан ... Әлем ... 28 ... ... ... ... 58
мемлекет болса, әлемдегі өндiрiстiң тек 5-ақ пайызына ие. Бұл елдерде
орташа табыс 2,5 мың доллар. Ал, әлем жансанының 56 ... ... ... ... iшкi ... 16 пайызын ғана бөлiсуде. Бұл елдерде
орташа табыс – адам басы 430 доллар. Тiкелей салымдар (инвестициялар) мен
капитал айналымына қарағанымызда ақшаның бай ... ... ... ... ... Соңғы 20 жылда дамыған мемлекеттер мен кедей елдер
арасындағы қашықтық 3 есе артқан. Бұл деректердiң барлығы да ... ... бай һәм ... ... ... ... ... көрсетедi. Тұтастанудың осы саладағы мақсаты капитализмге
негiзделген еркiн базар экономикасын мойындату. 1995 жылғы GATT (Сауда
тарифтерi жөнiндегi ... ... және ... ... ... ұйымы (ДСҰ/WTO)
қатарлы көптеген халықаралық ұйымдар мен конвенциялар, Дүние ... ... пен ... ақша қоры ... сияқты қаржы институттары,
халықаралық концерндер мен салымшылар (инвесторлар) ылғи да ... ... ... ... ... ... ... тiкелей салымдарда
либерал капитализмге қарсы саналатын Қытайдың бiрiншi орынды ... ... ... ... ... ... бiрi. ... бойынша үш алып күштiң қалыптасқаны байқалады: Америка, Еуропа Одағы
және ... ... ... ... халықаралық айырбас һәм
сатып алу құралына айналдырған халықаралық экономикалық тұтастану ұлттық
ақшалардың бiрте-бiрте айналымнан тыс қалуына және даму жолындағы елдердiң
тiкелей ... ... ... ... ... ... емес.
2. Әлемдiк саяси тұтастану: Әлемдiк тұтастанудың саяси дiңгегiн әке Жорж
Бұш (George Bush) 1990 ж. жариялаған «Дүние жүзiлiк жаңа ... ... ... ... басталуы уә Кеңес империясының құлауымен дүние
жүзiнде жаңа тәртiп орнатқысы келген АҚШ-тың жетекшiлiгiндегi жаңа саяси,
әскери жүйе. АҚШ-тың бiр жылғы әскери бюджетiнiң 2002 жылы 400 ... ... ... Тек ... ... ... шығындарын кедей
елдердiң проблемаларын шешуге жұмсағанда ғана әдiлеттi әлемдiк тұтастану
пайда болар едi. Кедей елдердiң ауыз су, ... ... бiлiм және ... ... ... ... ... Бұған қоса планетамызға қауiп төндiрген экология апаттарының алдын
алуға болар едi. Бiрақ, бұған Батыс келiсер емес. ... ең бай ... ... 2,5 ... ... ... тең ... табыс
үлесiмiндегi әдiлетсiздiктi байқатады. Бiр миллиардтан астам адам
ашаршылықпен күресiп жатқан ... ... ... ... жоқтығына
қармастан, Батыстың әскери бюджеттерiнiң жыл сайын еселеп өсуi көп ... ... ... екi жыл бұрын БҰҰ тарапынан қол қоюға ашылған
«Халықаралық әскери қылмыстар соты» туралы конвенцияны Германия, Франция,
Британия ... 60 ... ... ... бұл ... ... сыңаржақ ұстанымның айқын көрiнiсi. Кейбiр америкалық саясаткерлер
бұл шартқа АҚШ-тың қосылмауының өздерi уағыздап келе жатқан ... ... ... ... айтып та үлгердi. Әлемдiк
алпауыт күштiң осы сыңаржақ ұстанымы БҰҰ болашақта жойылып, оның мiндетiн
Дүние жүзiлiк сауда ... ... ... ... ... Әлемдiк мәдени тұтастану: Батыс мәдениетiнiң үстемдiгi пiкiрiне
негiзделген ұстанымдар. Мәдени тұтастану, әсiресе тiл және дiн ... ... ... ... ... зерттеушiлер
еңбектерiнде Батыс мәдениетiнiң «кереметтiгiн», ал өзге мәдениеттердiң
«тұрпайылығын» дәлелдеумен әлек. Бұл күнде капитализм мен материалист
либерализмнiң өрбуiне болысқан христиандықтың протестанттық бағыты Батыс
мәдениетiнiң ... ... ... ... Протестанттық, Көне өсиет пен
йаһұди (еврей) мәдениетiн әсiре мойындау һәм қорғаштау жағынан
католицизмнен ерекшеленедi. Сондықтан, Батыс мәдениетiн «Judeo-christian
culture» – ... ... ... деп ... аз ... ... дiни ... үрдiстерiне қарағанымызда, христиандықты
миссионерлiк iс-әрекеттермен демеп, күллi ғаламдық дiнге айналдыру мақсаты
әшкере ... ... ... ... айналған «Дiндер арасы диалог»
шараларында диалог орнына монологтың болғанын байқаймыз. Бiз бiлетiн диалог
екi жақты болушы едi, ал Батыстың ұғымындағы ... тек ... ... оның ... ... ... бар. Дiни саладағы тұтастанудың
екiншi көрiнiсi дәстүрлi емес конфесссиялар мен жаңадан шыққан секталарды
қолпаштау арқылы мұсылмандық, христиандық (әсiресе, ... ... және ... ... ... Мұны әлемдiк дiндердi
бөлшектеу, әсiресе, ислам әлемiн бөлшектеу саясаты десе болады.
«Демократия» және «адам құқықтары» деген сыйқырлы сөздердi ... етiп, ... ... ... ... маргиналды топтар мен суфизм тариқаттары ең
кәмiл, ең қауiпсiз (!) мұсылманшылық ретінде көрсетiлуде. Бұны ... ... яғни ... ... ... дейді. Елiмiзде кейбiр
топтардың шаманизм, анимизм уә отқақұлдық (зороастризм) сияқты баяғыда
жоғалып кеткен нанымдарды жаңғыртуға ... да осы ... ... қоса,
дианетика/сайнтология, йеһова куәгерлерi, сатанизм, махариши т.т. сияқты
әлемдiк тұтастанудың жылы лебiн артқа алып, желкен ашқан дәстүрлi емес
нанымдарды байқауға болады. ... ... ... мен салымшылар ылғи да
дәстүрлi емес ағымдар мен конфессияларды демейтiн, қорғаштайтын талаптарды
алға тартуда. Мәселен, дiни сенiм бостандығы туралы заңдарда ... ... ... ... қарамастан дәстүрлi емес
нанымдардың миссионерлiк әрекеттерiне рұқсат берiлуi ... ... ... ... жөнiнде де бiр-екi ауыз айталық. Әлемдiк
тұтастану барысының қарқын алуы және Американың дүние жүзiлiк билiктi өз
тiзгiнiнде ... ... ... тiлi ... халықаралық тiл
сипатын алды десек қата болмас. Мықты тiлдер қатарына жататын неміс,
француз, орыс тiлдерiнде ағылшынша кiрме сөздер мен тiркестер көбейген.
Интернет ... мен ... ... ... ... ... және ... теледидар уә жерсерiк антенналары арқылы алыс-жақын
шетелдердiң телеарналарын көру мүмкiндiгiнiң пайда болғанын есептегенде,
ағылшын тiлiнiң болашағы туралы алаңдаудың бекер екенi анық.
Зерттеушiлердiң болжамынша, ... ... ... ... ... 2 мың
тiлдiң iшiнен елушақтысы ғана сақталмақ екен. Қазақстандағы қазақ тiлiнiң
мәртебесiн нығайта алмай жатқанда, көптеген азаматтарымыз орыс тiлiн былай
қойып, ағылшын тiлiн ... ... ... ... ... бiлудiң,
әлбетте еш зияны жоқ. Бiрақ, өзiмiздiң туған тiлiмiздi өмiр мен тұрмыстың,
ғылым мен бiлiмнiң әр саласындағы қажеттiлiктерге жауап беретiн деңгейге
жеткiзбей жатып, ... ... жас ... ... ... соңы ... Мисалға, Оңтүстiк Кореяны алып қарайық. Қырық миллионнан астам
халқы бар бұл елде христиандықты қабылдағандардың саны 15 ... ... Бұл ... ... 20 жыл ... ... 1 миллиондай едi. Бұл
күнде корей халқының жастары ... ... ... ... сөйлеуде,
ағылшынша тәулiк бойы хабар тарататын жергiлiктi телеарналар iске қосылған.
Бес мың жылдық жазба тарихы сақталған Кореяның бар-жоғы ширек ғасырда
шоқындырулы және ... ... ... жас мемлекет бiздi ойлантуы
керек...
Ислам әлемiнiң проблемалары: Бiрiккен ... ... ... ... ... ... мұсылмандардың саны 1,5 миллиард адамға жеткен. Ислам
Конференциясына мүше мұсылман елдердiң саны 55. ... ... ... ... ... ... ... мәдени әрiптестiк бар деп
айту қыйын. Кейбiр мұсылман елдерiнде әлемдiк деңгейдегi ... ... ... ... ислам әлемi өндiрушiлiктен гөрi
тұтынушылық жағымен көрiнуде. Батыс елдерi ғылыми зерттеу және дамыту
жұмыстарына жалпы ұлттық өнiмдерiнiң 2-3 ... ... ... ... ... және даму ... ұйымының қорытындысы бойынша
зерттеу және дамыту саласында жыл сайын АҚШ 193,8 миллиард доллар, Жапония
– 82,8 миллиард доллар, Германия – 31,6 ... ... ... ... ... ... ең көп ... бөлетiн мемлекет Түркия –
1,7 миллиард доллармен әлем бойынша 17 орынды иемденедi. Бұл деректер
ғылыми ... және ... ... ... ... ... тайға
таңба басқандай көрсетедi...
Әлемдiк тұтастану кезеңiнде күн тәртiбiнен кетпеген бiр дiн бар – ислам.
Әсiресе, батыстың БАҚ-ы 11 қыркүйек 2001 уақиғасынан кейiн ... ... ... ... жүйесi етiп көрсетуде. АҚШ пен Израилдiң
БҰҰ және ... ... мен адам ... ... ұйымдарының
шешiмдерiне қарамастан өз жоспарларын жүзеге асырып жатқаны белгiлi. Мiне,
осындай ахуалда исламның болашағы қандай болмақ? Мұсылмандар бүгiнгi
мүшкiлаттар мен қыйыншылықтарды ... ... ... ... ... бағытта болмақ, тәрiздi сұрақтар алаңдатады. Ал, сын ... ... ... ... ... әлемiнiң бүгiнгi жағдайына баға
бере кетелiк;
ХХI-ғасырдың бас шенiндегi ислам әлемiнiң көпшiлiгi менталитет, ойлау,
бiлiм, ғылым, мәдениет және қоғамдық құрылым жағынан орта ғасырдағы
деңгейiн ... ... ... күнi ... ... жауап беру яки балама өндiрудiң орнына, Батыстың шылауында
кеткен. Мұсылмандардың басым көпшiлiгi Батыстың бас айналдырар
жылдамдықтағы дамуын күрделi ... және ... ... ... ... шешiм өндiруге тиiстi фиқһ (ислам құқықы) iлiмi
тар шеңберлi догмалар мен схоластиканың құрсауынан әлде де құтыла ... ... ... болса, орта ғасырлардағы аскетизм мен суфизмдi
ұстану арқылы ... ... ... бақытқа жетемiн деп жүр. ХIII-
ғасырдағы зұлматты мұңғұл шапқыншылығымен дамуы бәсеңдеген, тiптi тоқтаған
ислам ғылымдарын қайтадан жаңғыртудың орнына, метафизикалық өмiрдiң ... ... ... ... ... кiру ... дәуiрiндегi мұсылмандарды суфизмнiң иррационалды
ұстанымдарына жетелеп, заманауи жаңалықтар мен технологиялық жемiстерге
немқұридылықпен қарауға апарып соқтыруда. Бұл ... ... ... ... ... Батыстың «умеренный ислам» яғни «әлжуаз ислам» (бағынған
ислам) жобасында осы суфизмге артылған рөл аса зор...
Ал, ... ... ... ап-анық шындық бүгiнгi модернизациялық
процестерден қашып құтыла алмайтынымыз болуы керек едi. Батыстың саяси,
әскери, экономикалық һәм мәдени үстемдiгi ... ... ... ... ... ... ... алаңдарлық жағдай. Мұның нәтижесiнде, әсiре саяси-ислами ағымдар
пайда болуда яки болдырылуда. Алайда, үшбу ағымдар ислам дiнiнiң
универсалдылық сипатына зақым тигiзерлiк әрекеттерге ... ... ... һәм ... мақсаттары үшiн қолданатын үшбу топтар мен
шынайы ислам жолын ұстанған, ислами гуманизм уә оның универсалдылық сипатын
сақтай отырып, ғылым мен бiлiмде, тұрмыс пен ... жаңа ... ... ... зиялы мұсылмандарды шатастырмау керек. Бұлар мұлдем
бөлек нәрселер. ... ... ... ... ... ... тек Батысты
кiнәлау дұрыс емес. Негiзiнен, ислам әлемiнiң артта қалуының басты кiнәлiсi
хақ дiн ... ... ... ... ... ... өздерi. Батыстың iстегенi – ғылымнан, бiлiмнен, тәжiрибелiк
ойлау салтынан қол үзiп, ... ... баз ... ... тек ... ден ... рулық-тайпалық қырқыстар мен тақ таластарға бой алдырған,
суфизм сияқты ақыл мен ғылымды мансұқтайтын уә исламның өзегіне жат
сенімдерге шалдыққан ... ... ... һәм қанау болған.
Ислам атын жамылушы әсiре саяси ағымдардың пайда болуының себепшiлерiнен
аяусыз Батыс отарлаушылығының ... мен ... ... елiктеушiлiктен
туындаған исламофобияның ықпалында қалыптасқан әсiре материалист-позитивист
батысшыл көзқарасты ... ... ... әлемiнiң проблемаларын шешу үшiн
ХІХ-ғасырда Батыс елдерiне оқуға жiберiлген кейбiр азаматтар Батыстың
бiлiмi мен өнерiн үйренудiң орнына, қайта оның ... мен ... ... мен ... еңбек пен табысты, әдiлеттiлiк пен
хошкөрушiлiктi уақыздаған ислам дiнiн айыптаумен болған. ... ... ... ... ... да осындай кептi кигенi белгiлi.
Хиросима мен Нагасакиде атом бомбалары жарылған соң, жеңiлiстi мойындауға
мәжбүр болған жапон ... Хиро Хито (Hiro Hito, ... ... өзiнiң «Күннiң ұлы» деген атағынан бас тартса
да, халқына үндеу салып, «Батыстың рухын емес, технологиясын алыңдар!»
деген. ... ... ... ... ... ... болып, халық екiге бөлiнiп, iшкi соғыстар мен саяси күрестер,
идеологиялық жiкшiлдiк пен кертартпашылдық салдарынан мыңдаған адамдар қаза
тауып, байлықтар талан-таражға ... ... ... ... ... ... ... мұсылмандар Батыстың озық ғылымдары мен технологиясын
меңгерiп, фиқһ, кәлам, ... ... ... ... ... ... ... пайғамбарымыз Әз Мұхаммедтен (с.а.у.) кейiнгi
ғасырларда дiнге енгiзiлген хұрафалар мен бидғаттардан (бидғат – Құранда
орны жоқ, дiнге кейiн қосылған ... ... ... мен ... уә басқа нанымдардың әсерiнен қарсы ұғымдарға айналған ахирет
пен дүниенi, материал мен руханиятты Құрандағыдай өзара байланысы
реттелген, ... һәм ... ... ... дұрыс
болар едi.
Ислам әлемiнiң бүгiнгi өзектi проблемасының бiрi тұрмыстағы дiннiң
Құрандағы дiндi ... ... ... ... ... дiн көсемдерiнiң
қажырлы еңбегiнiң нәтижесiнде бұйрықтары аса түсiнiктi һәм қолдануға
қолайлы ислам дiнiн ең бiр ... ... мен ... ... ... салдарынан деформацияланған тарихи сана дiн ретiндегi
ислам мен мұсылман қоғамдардың тарихын және осы тарихтан туындаған
синкреттi мәдениеттi ажырата зерттеу ... ... ... мен ... ... араластырылған үшбу тарихи сана
жөнделмейiнше, «ислам дiнi» мен «мұсылман мәдениетi» жеке ... ... ... ... ... ... мынаны айтпақшымыз;
Пайғамбарымыз Әз Мұхаммед (с.а.у.) милади 632 жылы ... ... соң, ... араб ... сай ... және ... алқасымен кеңесе
отырып, ел басқаршуы адамдар, басшылар сайланған-ды. Оларға сол кездегi
тiлмен айтқанда «әмир ... яғни – ... ... ... ... ... ... әкеден ұлға қонатын патшалыққа
айналған бұл институт негiзiнде «халифалық» ұғымы пайда болған. Сөйтiп,
фәни адамдар жасаған ... дiни ... ... осы сакрализация
(киелеу) патшалықтан патшалыққа артып жалғасқан. Аяғында, ислам дiнiмен үш
қайнаса сорпасы ... ... яғни ... ... ... деген жаңсақ сенiм қалыптасқан. Тiкелей шіркке (ортақ
қосушылыққа) апаратын бұл ұғым исламға дейiнгi көптеген халықтарда
байқалатын теократиялық мемлекеттiң ... ... едi. Көне ... Жапон,
Рим, Иран т.т. билеушiлерi өздерiн «Құдайдың ұлы», «Құдайдың өкiлi»,
«Көктiң ұлы», «Күннiң ұлы», «Тәңiрдiң көлеңкесi» дейтiн. Ал, тұрмыстағы ... ... ... ... болғандықтан, мұсылмандар пендеуи
институттарды киелеу арқылы деформацияланған тарихи санаға тап болған.
Тарихи сананы деформациялауда жеке басқа табындыратын суфи тариқаттарының
«айрықша» рөл ... ... ... Сол ... ... ... мысалға ұқсас жүздеген хұрафалар мен бидғаттар, уақытша
үрдiстер мен әдет-салттар дiннен бөлек ... ... ... мүмкiн болмайды.
Мұсылман әлемiнiң ендiгi бiр көкейтестi проблемасы дiни схоластика мен
догматизм. Әсiресе, ... ... ... әл-Ғазали 1111 жылы өлген соң,
«ендi iжтиһад есiгi жабылды» ... бiр топ ... ... ... ... ... бұл ... пiкiрiнше, бұрынғы мәзһәб имамдары мен дiн
ғалымдары айтылатын нәрселердiң бәрiн айтып болған. Олардан бiздерге сөз
қалмаған, олардың iлiмiне ешкiм де жете ... ... ... ... ... яғни ... хүкiмдерi мен ұстанымдарын жүйелей отырып, жаңа
мәселелерге қатысты ұйғарымдар мен тұжырымдар келтiрудiң жолы ... ... тек ... айтқандарын ұстанып, жазғандарын
оқыса жеткiлiктi, кәмiл мұсылманның қолынан келетiнi осымен шектелмек
делiнген. Мiне, Құран Кәрімнiң аяттары мен Пайғамбарымыздың ... ... ... ... осы ... ... мұсылмандар
жаңа табыстар мен ғылыми жетiстiктер өндiрудiң орнына, бұрынғылардың
мирасын мiсе ... ... ... ... ... жаңа ... сайын, мұсылмандар бұрынғыларды қайталаумен, жаттанды зікірлерді
естен танғанша айтумен артта қалған. Ал, жаңаша ойлауды, жаңа проблемаларды
жаңаша шешудi ұсынған ... ... ... схоластиктер уә
қараңғы молдалар табы тарапынан «кәпiр», «зындық», «дiннен шыққан» деп
айыпталған. Бұл ... орны жоқ ... дәл ... күнгi ислам әлемiнiң
үстiнде үйiрiлген қара бұлттай тұр. Осы қара бұлтты сейiлту үшiн дiндi ... мен ... ... деп ... ... тарихи
сананың өзгеруi шарт.
Ұлттық мемлекет: Әлемдiк тұтастану барысында ұлттық мемлекет ұғымының
әлсiрегенi шындық. Еуропаның ұлттық ... ... ... ... мен ... ... ... та жiбердi. Ортақ қарулы күштер, ортақ
парламент, ұлттық соттардың шешiмдерiн қарайтын ортақ соттар бүгiнгi күнi
жиi естiлетiн сөздерге айналды. Еуропа Одағы мүше ... ... ... ... ортақ христиан құндылықтары негiзiнде әлемдiк
экономикалық, саяси бәсекелестiкте Батыстың мүдделерiн жүзеге ... ... 1963 жылы ... ... шартқа қол қойған Түркияны мүшелiкке
алмай, күнi кеше ғана социалистiк блокта болған Орта және Шығыс Еуропа
елдерiн мүшелiкке қабылдауда. Ал, Еуропадағы ... уә ... ... ... ретiнде әсiре ұлтшыл ағымдар жаппай күшеюде.
Жуырда Францияда болған президент сайлауында әсiре ... Ле ... ... Le Pen, 1928- ) ... ... ... да көбiрек дауыс
алып, екiншi орынға жетуi жағдаяттың қаншалықты уайымдарлық екенiн
көрсетедi. Оның екiншi айналымда 20 пайызға жуық ... ие ... бұл ... ... ... ... Франциядағы әр бесiншi
азаматты әсiре ұлтшыл және тұтастануға қарсы деп айтуға болады. Ле Пеннiң
«президент бола қалған жағдайда Францияны Еуропа Одағынан ... ... ... Ал, ... жағынан Германия, Ресей, Чехия, Голландия,
Сербия елдерi қалысар емес. Еуропадан адамзаттың басына тағы бiр пәлекет
тумаса екен деуден басқа ... ... ... дегеннен бiр ғана ұлттың меншiгiндегi мемлекеттi түсiну
дұрыс емес сияқты. Кейбiр әсiре ұлтшылдар болса, басқа ұлттарды жойып
жiберуге дайын яки бiр ... ... ... ... ... ... бiзде
де қазақстандықтар боламыз ба, жоқ бәрiн қазақ болдырамыз ба деген пiкiр
талас жүруде. Бiздiңше ұлттық мемлекет дегенiмiз барлық iс-әрекеттерiнде
әлеуметтiң мүддесiн ... ... тең ... бере ... ... ... ... мемлекет. Мұндай мемлекет әлеуметтiк
мүдденi қорғау кезiнде мемлекет жобалары мен жоспарларының таза табыс
әкелiп-әкелмейтiнiне мән бермеуi де мүмкiн. Тiптi, кей жағдайларда табыссыз
яки ... ... ... ... ... ... де ... Ұлттық
мемлекеттiң екiншi маңызды сипаты оның бiртұтас, яғни унитарлық мемлекет
болуында. Өйткенi, унитарлық мемлекетте ғана ел бойынша бiрдей азаматтық,
әкiмшiлiк құқық орындалады.
Қазақстан жағдайында ... ... ... ... ... қазақ
тiлiнiң қолданылысын күшейтуiмiз ләзiм. Бұл әлемдiк тұтастану барысындағы
ұлттық мемлекеттiң келешегiне ... ... ... ... Қазақ
тiлiнiң қолданылу аясы кеңейген сайын азаматтар арасындағы рухани, мәдени
байланыстар күшеймек. Қазақ тiлi ... ... ... ... ... дархан мiнезi мен бай руханиятын таныған азаматтар арасында
келiспеушiлiктiң пайда ... ... Бұл ... ... ... ... ... болмақ. Патриотизм демекшi, әсiресе
жас ұрпақтар мен қарулы күштерiмiздегi ұландарымызды отансүйгiштiкке
тәрбиелеудегi ислам ... ... зор ... әлi ... ... дiнiн ... уә үйретуден қорықпайық. Исламда қорқатындай зиянды
еш нәрсе жоқ! Батыс елдерiнде дiн сабақтары мектеп бағдарламаларына ... Бұл ... ... ... ... ... ... салығы» алынуда. АҚШ, Британия, Франция, Германия сияқты елдерде
католик, баптист, эвангелист университеттерi мен колледждерi өзге оқу
орындары сияқты бiлiм ... Бұл ... ... католик, методист
ауруханалары жұмыс iстеп жатыр. Христиан-демократиялық, христиан социал-
демократиялық партиялар сайлауға қатысуда. Бiз болсақ елiмiз зайырлы деп,
исламдық фундаментализм пайда болады деп, дiн ... ... ... ... ... ... ... Егер дiнiмiздi мектеп
оқушыларына, студенттерге үйретпесек, оларға дiндi үйрететiн ... ... ... ... ... Мiне, ... басқада емес, осында жатыр. Бұл
жағдай мұсылмандарды мәзһәбтәр мен мәшрәбтерге, тариқаттар мен саяси
фракцияларға бөлетiн ... ... ... көптеген азаматтарымыздың басқа
дiндерге кетуi салдарынан елдiң берекесi ... iшкi ... ... ... айтқанда, әлемдiк тұтастанудан қорқудың қажетi жоқ. Жоғарыда бұл
барыстың тиiмдi және зиянды жақтарын көрсетуге тырыстық. Мақаланың көлемi
шектеулi болғандықтан көптеген көкейкестi мәселелерге ... ... ... ... жоқ» ... ... ерiксiз еске түседi. Әлемдiк
тұтастануды тоқтатуға шамамыз келмейдi. Бұл, мүмкiн, керек емес те шығар.
Ал, бiз бұл тұста не iстей ... ... ... мен ... ... қаламыз дегендi ойлауымыз керек. Осы тұрғыдан алғанда, Ұлттық
Ғылым ... ... ... ... ... ... ... және дамыту ұйымдарына үлкен жауапкершiлiк артылуда. Жалпы, ғылыми
ортаның тез арада исламофобиядан арылуы қажет демекшiмiз. Әлемдiк тұтастану
барысында 200 миллиондық мұсылман-түркi ... мен екi ... ... ... ... ... ... жөн. Ислам дiнi елiмiздiң
тарихымен қоса болашағында да маңызды орын алмақ. ... ... ... ... мен игі ... ... ... деп аталған)
қабылдауды бұйырады. Сондықтан, тұтастануды жақтаушылар айтатын адам
құқықтары, сенiм бостандығы, демократия деген ұрандарға бiздiң қарсылығымыз
жоқ. Мәселе, олар айтатын адам құқықтары, ... ... және ... ... ... ... ... екен дегенде...
[1] Мұртаза БҰЛҰТАЙ, Әлемдік тұтастану, «Жас Алаш» газеті, №58,
16.05.2002ж. және БУЛУТАЙ М., Ислам в контексте демократии и глобализации.
Вестник КазНУ, ... ... ... 2004 г., 130-134 ...

Пән: Философия
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
XХ ғасырдың басындағы қазақ зиялыларының ұлттық мемлекеттілік үшін идеалдық күресі11 бет
Батырлар жыры. Эпостағы дәуір және дәстүр мәселесі43 бет
Ежелгі түркілердің наным-сенімдері10 бет
Қазақ фольклорындағы тарихи өлеңдер34 бет
Әбдіжәлел Қошқарұлы Бәкір6 бет
12 жылдық білім беру жүйесінде «қазақ әдебиеті» пәнін оқыту мәселелері5 бет
Автоматты басқару теориясы пәнінен электронды оқулық жасау66 бет
Бүкіл дүниежүзілік сауда ұйымына кіру21 бет
Бүкіл әлімдік сауда ұйымындағы қазақстан7 бет
Визуалды тілдерде графиканы программалау. Нұсқаулық54 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь