Қазақ ғашықтық жырларының орындалу ерекшеліктері

ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ ЖАЛПЫ СИПАТТАМАСЫ
ДИССЕРТАЦИЯНЫҢ НЕГІЗГІ МАЗМҰНЫ
Эпикалық дәстүрдің музыкатану мен әдебиеттану салаларында зерттелуі
Қазақ эпосының филолог.фольклортанушы ғалымдардың еңбектерінде зерттелуі
Қыз Жібек» жыры
Эпостағы әуен мен сөздің үйлесімі
Қыз Жібек» жырының орындалу ерекшеліктері
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Диссертациялық зерттеудің өзектілігі. Халық эпосы қазақ баласының рухын көтеріп, санасын түзейтін ғасырлар үні, еліміздің рухани байлығының көне көзі. Халықтың ұлттық мінез ерекшеліктерін, көзқарасын, тарихы мен дүниетанымын, менталитеті мен тілін, мәдениеті мен ой-өрісін суреттей отырып, тарихи шынайылық пен көркемді-моральдік құндылықтың дәлелі болған бұл өнер түрі ғасырлар бойы әр кезеңнің құжаты болып, ұлттың рухани сұраныстарына сай дамып отырған.
ХІХ ғасырдың соңынан әдебиеттанушылардың зерттеуіне нысан болған эпос үлгілері әр ғасырда ғылыми еңбектерде елеулі орын алып, өзекті мәселелердің бірі болды. ХХ ғасырдың басынан құндылығы арта түскен және құрамында фольклорлық туындылардың өзегі бар эпикалық ескерткіштер әр саладағы ғалымдарды қызықтыра түсіп, заман талабына сай қолданыста болды.
Өткен ғасырда жыршылық дәстүр жаңа мәдениетке негіз болып, композиторлардың шығармашылығы арқылы профессионалды еуропалық жанрларға ұласты. Соның нәтижесінде эпос мазмұнына құрылған опера, балет, сахналық қойылымдар, симфония, шағын камералы аспапты және вокалды шығармалар пайда болды. Яғни, бұл заманда эпос шығармалары әр қырынан танылып, басқа жанрлардың да құрамында көрініс тапты.
Әр эпостың музыкалық негізі өзінің ұлттық болмысын арттыра түсетіні сөзсіз. Тек мазмұны мен поэтикалық мәтіні емес, эпикалық шығарманың музыкалық өзегі басқа мәдениеттер арасында өзінің ұлттық негізін танытып тұрады. Оған музыкалық мақам құрылымы, әуеннің даму жолдары, әр мақамның ырғақтық, саздық иірімдері және т.б. дәлел болып келеді.
ХІХ ғасырдың соңында баспадан шыға бастаған казақ халқының эпикалық туындылары тек ХХ ғасырдың екінші жартысында музыкасымен жазылып, ғылыми талдауларға ілінді.
Жанровые дубли в эпическом памятнике (на примере эпоса “Кыз Жибек” в исполнении Мухтара Утебаева) // Валихановские чтения-6. Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 10-летию Независимости РК. Том 1. – Кокшетау, 2001. – С.337-339.
О музыкальных особенностях казахского эпоса // Приоритеты развития культуры и искусства Казахстана на современном этапе (сборник материалов Международной научно-практической конференции, посвященной 10-летию Независимости РК. – Алматы, 2001. – С.159-163.
Об изучении казахского эпоса // Известия Министерства Образования и Науки Республики Казахстан, Национальной Академии Наук Республики Казахстан. Серия филологическая. – Алматы: Ғылым, 2001. – № 4. – С.69-72.
О проблемах и перспективах изучения казахского эпоса // Валихановские чтения-7. Материалы международной научно-практической конференции. – Кокшетау, 2002. – С. 92-94.
О состоянии изученности музыкально-эпических традиций // Казахская музыкальная культура в контексте мирового художественного процесса. – Алматы: Ғылым, 2002. – С.182-202.
Об исполнительской версии эпоса “Кыз Жибек” М.Утебаева // Исполнительское творчество: история и проблемы развития на современном этапе. Материалы международной научно-практической конференции. – Алматы: КНК им. Курмангазы, 2002. – С. 129-132.
М.О.Ауэзов и музыка: к проблеме изучения казахского эпоса // Ұлы тұлға ұлағаты. Ауэзовские чтения. Материалы международной конференции для молодых ученых. – Алматы, 2002. – С. 109-113.
“Авторское” в исполнении эпоса // Вестник КазНУ. Серия филологическая. – Алматы, 2003. – № 8 (70). – С. 82-84.
Казахский эпос в трудах музыковедов-исследователей // Известия Министерства Образования и Науки Республики Казахстан, Национальной Академии Наук Республики Казахстан. Серия филологическая. – Алматы: Ғылым, 2003. – № 5. – С.93-100.
К вопросу о музыкальном воплощении казахского эпоса // Поиск. – Алматы, 2004. – № 3. – С. 127-130.
Об исполнительской версии эпоса «Кыз Жибек» Дуйсенгазы Ныгыметжанова // Актуальные проблемы музыкальной науки и музыкального образования. Материалы международной научно-практической конференции, посвященной 60-летию КНК им. Курмангазы. (Алматы, 8-9 декабря 2004 г.). – Алматы: КНК им. Курмангазы, 2005. – С. 192-196.
О приоритетах в изучении музыки казахского эпоса // Международная школа молодых фольклористов. Тезисы. – Санкт-Петербург, 2003. – С. 8.
О становлении эпического певца на современном этапе // Вестник КазНУ. Серия филологическая. – Алматы, 2005. – № 6 (88). – С.136-140.
Қазақ халқының рухани мәдениетіндегі эпикалық жыр // Керуен. Ғылыми және әдеби-көркем журнал. – Алматы, 2006. – №3 (04). – Б. 118-134.
        
             ӘОЖ 78 (574)                                            Қолжазба
құқығында
Бұлтбаева Айзада Зейкеновна  
ҚАЗАҚ ҒАШЫҚТЫҚ ЖЫРЛАРЫНЫҢ
ОРЫНДАЛУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
17.00.02 – Музыка өнері
Өнертану ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін дайындалған диссертацияның
АВТОРЕФЕРАТЫ
Қазақстан ... ... ... ... ... және ... министрлігі
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
Музыкатану бөлімінде орындалды
|Ғылыми  жетекшісі ... ... ... |
|-                       |доцент Омарова А.Қ. |
| | ... ... - |ҚР ҰҒА ... ... С.А. |
| | ... ... - ... ... ... |
| ... ... Қ.Ш. |
| | |
| ... ғылымдарының кандидаты, |
| ... ... А.Т. |
| | ... ұйым - ... ... музыка академиясы |
| | ... 2007 жылы ... ... ... ... ... және ғылым министрлігі Ғылым Комитеті
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер ... ... ... ... ... беру жөніндегі К 53.40.03 Диссертациялық
кеңестің мәжілісінде қорғалады (050010, ... ... ... ... ... ... Білім және ғылым министрлігінің
Орталық ғылыми кітапханасында танысуға болады.
Автореферат 2007 жылғы  «____» _____________  ... ... ... ... ... ... жұмысының жалпы сипаттамасы
Диссертациялық зерттеудің өзектілігі. Халық эпосы қазақ баласының
рухын ... ... ... ... үні, ... рухани байлығының
көне көзі. Халықтың ұлттық мінез ерекшеліктерін, ... ... ... ... мен ... ... мен ой-өрісін суреттей
отырып, тарихи ... пен ... ... ... болған
бұл өнер түрі ғасырлар бойы әр кезеңнің құжаты болып, ... ... сай ... ... ХІХ ... ... ... зерттеуіне нысан болған
эпос үлгілері әр ғасырда ғылыми еңбектерде елеулі орын ... ... бірі ... ХХ ... басынан құндылығы арта ... ... ... ... ... бар эпикалық ескерткіштер әр
саладағы ғалымдарды қызықтыра ... ... ... сай ... болды.
Өткен ғасырда жыршылық дәстүр жаңа ... ... ... ... ... ... ... жанрларға
ұласты. Соның нәтижесінде эпос мазмұнына құрылған опера, балет, ... ... ... ... ... және ... ... пайда
болды. Яғни, бұл заманда эпос шығармалары әр қырынан танылып, ... да ... ... ... ... ... негізі өзінің ұлттық болмысын арттыра түсетіні
сөзсіз. Тек ... мен ... ... ... ... ... ... басқа мәдениеттер арасында өзінің ұлттық негізін танытып
тұрады. Оған ... ... ... ... даму ... әр ... саздық иірімдері және т.б. дәлел болып келеді.
ХІХ ғасырдың соңында баспадан шыға бастаған ... ... ... тек ХХ ғасырдың екінші жартысында музыкасымен жазылып, ғылыми
талдауларға ілінді.
Жан-жақты әрі әр қырынан ... ... ... эпос пен ... ... ... өзекті мәселелердің біріне айналды. Көп жылдар ... ... ... ... ... музыкатану
мектептеріне сүйене отырып, көп ... ... ... ... эпос ... нақты ғылыми шешімнің болуына мұқтаж. ... ... ... ... ... және ... зерттеулердің жетіспеушілігі және музыкатанушы ғалымдар ... әлі ... ... ... ... ... сол
олқылықтың орнын толтыруға итермеледі.
Жұмыстың мақсаты. «Қыз Жібек» эпосының орындалу ерекшеліктерін бірнеше
орындаушылық нұсқаларды салыстыра зерттеу. Осы ... жету ... ... шешу көзделді:
1. Жалпы қазақ жыры жайлы, оның ішінде «Қыз ... ... ... ... ... ... және шет ел музыкатанушылары мен
әдебиеттанушы ғалымдардың методикасын жаңа көзқараспен зерделеу;
2. «Қыз Жібек» жырының құрамына кірген ... ... ... ... өз қызметін қаншалықты сақтағанын көрсету;
3. Жыршылардың эстетикалық көзқарастарын, орындаушылық ерекшеліктерін
және әр автордың шығармашылық әдістемесінің өзгешелігін анықтау;
4. Қазақ эпосының қазіргі ... ... ... ... ашу ... қойылатын талаптар мен маңызды шараларды жіктеу.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар:
1. Нақты ... ... ... ... ... нұсқаларын 
салыстыра қарастырған өнімді әрі орынды;
2. Романикалық эпосты зерттеудің ... ... – бай ... сұрыпталуында, орындалатын ... ... ... түрде зерделенуінде, әртүрлі әдіс, мамандық әдістемелердің
бірігуінде және нота ... ... ... ... ... ... ... мен әуенмен өрнектелуі «эпикалық ортаны»
және сол ... ... ... ... ... Поэтикалық мәтін мен музыкалық материалдың жан-жақтылығын анықтау
үшін зерттеуші ... ... ... этикасын жақсы білуге міндетті;
5. «Қыз Жібек» эпосының жеке орындалған нұсқасында дәйексөз музыкалық
материалдың орын алуы сол ... ... ... ... ... ... ... М.Өтебаев пен Д.Нығыметжановтың
орындауындағы «Қыз Жібек» ... және ... ... ... ... ... «Қыз ... тұңғыш рет нотаға түсіріліп,
талданып, ғылыми айналымға енді; қазақ эпосының ... ... ... ... рет ... тілде қарастырылды; бірінші рет әр түрлі
орындаушылық әдістер ... ... ... эпикалық шығарманың
музыкалық әдістерін талдау барысында әр жыршының жеке ... ... ... ... мен ... ... дәйектелді; музыкатанушы және
фольклортанушы ғалымдардың методологиялық әдістемелері тұңғыш рет ... ... ... ... ... ... ... рет
– қазақ релятивті және классикалық еуропалық нотографиялық әдістемелер
қатар қолданылды.
Зерттеудің ... ... ... ... материалы ретінде
«Қыз Жібек» эпосының әр жылдары күй таспаға жазылған және ... ... ... М.Өтебаев орындаған «Қыз ... ... ... ... М.Әуезов атындағы ӘӨИ фономұрағатында
сақталған «Қисса Қыз Жібек» (№144), Б.Ерзаковичтің монографияларындағы «Қыз
Жібек» жырынан нотаға түскен ... ... ... ... ... ролін анықтау үшін М.Өтебаевтың ... «Қыз ... ... және ... ... ... таза ... кіріспе
бөлімдері келтірілді.
Зерттеудің теориялық және ... ... ... және ... ... ... және шет ... әдебиеттанушы, фольклорист ғалымдардың ... ... Бұл ... ... ... М.Әуезов, Б.Путилов, Р.Гацак,
А.Веселовский, В.Жирмунский, ... ... ... ... ... С.Қасқабасов, Е.Тұрсынов,
Ш.Ыбыраев, Б.Әзібаева, Т.Қоңыратбай, Қ.Бұзаубағарова және т.б. еңбектері
қарастырылды.
Сонымен қатар, эпикалық дәстүр мен ... ... мен ... ... ... ... негізін қалаған отандас музыкатанушылардың,
атап айтқанда, Б.Ерзаковичтің, С.Күзембаеваның, ... ... де ... ... ... ... Жібек» эпосының әртүрлі нұсқаларын нотаға дұрыс түсіру жұмысында
Б.Қарақұлов пен ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар, отандас және шет елдердегі
музыкатанушы және ... ... ... ... үшін өте ... ... ... «Қыз Жібек» эпосының аталған нұсқаларындағы
музыкалық әрі ... ... және ... монографияларында
берілген нотаға түскен үлгілер болып табылады. Ашып ... ... ... ... және ... мотивтер, кейіпкерлердің
мінездемелерін ашатын музыкалық мәнер әдістері, әр жыршының лирикалық тілі,
жеке даралық әдістері, эпикалық ... ... және ... мақсатында
қосқан үлесі.
Зерттеу жұмысының әдістері. Зерттеудің әдістері мен тәсілдері эпос
музыкасын зерттеуге байланысты ... ... ... пен ... айқындалды. Зерттеуде нақты талдау, сипаттау және салыстырмалы
әдістер қолданылды.
Зерттеудің теориялық және практикалық маңызы. Диссертацияның негізгі
теориялық нәтижелері мен ... ... мен ... ... ... ... ... нәтижелері арнайы жоғары оқу орындары
мен колледж қабырғаларында ... ... ... ... ... және ... «Қазақ музыка тарихы», «Музыкалық фольклор шығармаларын
талдау» дәрістерінде, сонымен қатар, қазақ халқының ... ... ... ... арнаулы курс сабақтарында
пайдалануға болады.
Жұмыстың сыннан өтуі мен ... ... ... ... ... және өнер ... ... бөлімінің мәжілісінде
талқыланып, осы институттың Ғылыми кеңесінде қаралды. Зерттеу тақырыбы мен
мәселелеріне байланысты 18 ... ... ... Оның 5-уі ... Білім және ғылым саласындағы қадағалау және ... ... ... ... ... ... негізгі
нәтижелері мен тұжырымдары 7 халықаралық ғылыми-практикалық, ... ... ... құрылымы. Диссертация кіріспе, екі бөлім, қорытынды және
пайдаланылған әдебиеттер тізімінен ... ... ... ... ... үлгілер және қазақ эпикалық дәстүрі жайлы библиографиялық көрсеткіш
толықтырады. Қосымша ... «Қыз ... ... үш нұсқасынан
диссертацияның авторы түсірген ... ... ... ... ... кіріспе бөлімінде зерттеуге алынып отырған ... ... ... көрсетіліп, жұмыстың бағыт-бағдары
мен ғылыми жаңалығы анықталып, ... ... және ... белгіленді.
«Эпикалық дәстүрдің музыкатану мен әдебиеттану салаларында зерттелуі»
деп аталатын бірінші бөлім үш тараудан тұрады. ... ... ... өнерінің әр салада зерттелуіне тоқталмас бұрын, жұмыста олардың ХХ
ғасырға дейін жетуінің ... ... ХІХ ... эпос ... жазып
алу, баспадан шығару жұмыстары жүргізіле басталып, 30-шы жылдардан ... ... ... ғалымдар эпос мәтіндерін жинақтап, ... ... ... ... ... Эпос туындылары тіпті
академиялық баспалардан шығып, оқу бағдарламаларына енгізілді. Ең ... ... эпос ... ... әр ... аударыла
бастады. Және сол кездерде эпос орындаушыларының есімдері елге танымал
болды. Бірінші тарау «Эпикалық ескерткіштерді ... ... ... мен тарихы» деп аталып,  мұнда эпикалық дәстүрдің музыкатану
ғылымында өз үрдісін ... ... ... ... ... эпикалық
туындыларды салыстыру және зерттеу барысында ... ... ... үлесі мол ғалымдардың еңбектеріне аса көңіл бөлініп, олардың
методологиялық ұсыныстары ескерілді. Олардың ... ... ... ... ... зерттеудің ірге тасын қалаған Б.Ерзаковичтің, эпикалық
шығармалардың ырғақтық негізін қазақ жерінің ... ... ... ... ... ғылымында эпикалық дәстүрді
Қармақшы ауданынан бастап жалпы эпикалық өнердің генезисін, даму ... т.б. ... ... ... дәстүр мен фольклордың қазақ
театр сахнасында өріс алуы, фольклор мен спектакльдің көркемдік құрылымының
заңдылықтары ... ... ... мен ... ... ... Бүгінгі таңда қазақ операсын зерделеу
барысында оның ... ... ... жыр ... ... ... ... нысанына айналды. Атап айтқанда,
С.Күзембаева, Т.Жұмалиева және тағы да басқа ғалымдар.
Жалпы қазақ музыкасын ... ... ... ... ... пен ... зерттеулері ескеріліп, ән және жыр
жолдарының құрылымын, нақтылай айтқанда жыр ... ... ... төрт ... ... өзгеріске ұшырауы жайлы жазған
Б.Қарақұловтың әдістемесі диссертацияның екінші ... «Қыз ... ... ... ... ... құрал ретінде көмек болды
[1]. 
Эпикалық ... ... ... ... ... еңбектерімен шектелмей орыс, украин, өзбек, әзірбайжан,
якут, бурят және тағы да ... ... ... ... зерттелу деңгейін
ескерген диссертациялық жұмыста өте маңызды болды. ... ... ... ...... ... ... Д.Дугарова, А.Решетникова, М.Рахматуллина, ... ... ... ... ...... Р.С.Абдуллаев;
эпостың музыкасының болмысы – В.Дубравин, Е.Васильева, А.Рахаев; эпосты
этномузыкатану жағынан ... ...... ... ... орын ... Ғалымдар ұсынған материалдар негізінде әр
түрлі мәдениеттегі эпостың ... ... ... ... ... ... салыстыру барысында ортақ жерлері мен ... ... ... эпикалық дәстүрін зерттегенде ең алдымен
эпикалық ескерткіштер бүгінгі ... ... ... ... әрі қай тұрғыда зерделенгендігін анықтап алып, зерттеу ... ... ... ... украин және т.б. түркі тілдес елдердің
эпикалық музыкасын қоса қарастырған өнімді ... ... ... ... ғалымдардың еңбектерінде
зерттелуі» деп аталған келесі тарауда өз ... ... ... ... ... ... ғалымдардың еңбектері баяндалды. Қазақ
халқының фольклорын, нақтылай келгенде эпикалық мұрасын зерттеген ғылыми
жұмыстардың ішінен ... ... ... ... З.Ахметовтың, Р.Бердібайдың, ... ... ... Е.Тұрсыновтың,
Ш.Ыбыраевтың, Б.Әзібаеваның, Т.Қоңыратбайдың, ... ... «Қыз ... ... ... және мазмұндық
жағынан талдау барысында шешуші роль атқарды.
Қазақ эпосын ... ... орыс ... ... де ... жолында біраз бағыт көрсетті. Атап айтқанда,
Б.Путиловтың, ... ... ... ... ... В.Жирмунский мен Х.Зарифовтың еңбектері – ... ... ... болмысын, эпос ішіндегі эпикалық уақыт пен кеңістікті,
мәтін ішіндегі ... ... ... ... және т.б. мәселелердің
басын ашу жолында көп ... ... ... ... ... ... мен ... әдебиеттанушы ғалымдар музыкасы мен әуенінен бөлек
сөз өнері және әдеби жанр ... ... ... мазмұнын талдай
отырып, ғалымдар басты кейіпкерлерді фольклорға тән типтендірілген батыр
образдары ретінде емес, ... ... ... ... зерттеген.
Және ғалымдардың еңбектерінде халықтың ... ... ... ... тек ... ... ... тілкесте
мәселелерімен байланысты зерттелген. Ал музыка жағы ескерілмей қалған.
Осы тарау бойынша ... ... ... ... ... ... үшін оның текстологиялық және мазмұндық жағын анықтап алу
қажет; екіншіден, қазақ халқының эпикалық ... ... ... және ... ... шешу үшін жетекші филолог-
фольклортанушылардың еңбектеріне сүйенбеу мүмкін емес; ... ... ... мен ... ... ... мәдениетіндегі эпикалық
өнермен салыстыра қарастырған өнімді.
Бірінші бөлімнің ... ... ... ... ... атты соңғы
тарауында бүгінгі таңда эпостың көлемді, монументалды біртұтас шығарма ... ... ... қана ... бір ... ... бірнеше деңгейден
(дәрежеден) көрінетіні туралы сөз қозғалды: ... эпос - өзі ... ... ... ... ... ... эпос - өткен күннің тарихын
суреттейтін өнер; үшіншіден, басқа жанрларға тематикалық және ... ... ... қойылымдар, опера және камералы-аспапты
шығармалар); төртіншіден, өз бойына қазақ фольклорының ... ... ... ... ... ... ... мен ғылыми
зерттеулерге нысан.
Халықтың ... ... ... ... тарихи өткені мен
бүгінгі күнін эпикалық өнерінен танып білуге болады. Сондықтан, жұмыста
өнердің нақ осы ... ... және ... ... оның ... ... арбау және ақпарат беру және т.б. ... ... ... ... ... ... жатқандықтан, көздеген
функциялары заман ағымына сай өзгеріп отырады. Оның үстіне әр ... ... ... ... етеді.
Эпикалық жыр тек қана тарихи немесе ойдан құрастырылған оқиғаларды
әңгімелеп, ... ... оның ... ... жағын
көрсетіп, сонымен қатар тәрбие, адамгершілік және өнеге-өсиет, білім беру
қызметін атқаратыны сөзсіз.  Жыршы ... ... ... ... сондай ержүректікке, ел намысын қорғайтын батылдыққа ... ... мен ...... төзімділікке әрі
жанқиярлыққа үйретеді; адамдардың әділетсіздігі – ... ... ... ... қатыгез заң немесе бүгінгі күнде жат
көрінетін қазақтың «әмеңгерлік» салты Жібектің және ... ... ... ... ... ... қауымды үлкенді сыйлауға,
иерархия сатысын бұзбауға ... ... ... жыршының жыршы болуына зәру: атадан әкеге, әкеден
балаға тараған тұқым қуалаған ... ... ... ... мен айналасы, өз қабілеті, табиғи таланты және т.б. Бұлардың барлығы
бір-бірімен тығыз байланыста болғанымен, әр ... бұл ... ... басым келеді. Себебі, әр жыршы өзінше бір ... ... ... болуына тағы да бір маңызды шара – ... ... ... ... ... ... отырып білімге байлау.
Әрине, қазақта суырыпсалма өнері болғандықтан, жырлаған ... ... ... ... ... ... отыруы мүмкін. Бірақ мұндай жағдай
жас жыршының кемістігіне емес, жаңа орындаушылық болжамның, тіпті ... ... ... жыршылық өнер – біздің ұлттық мәдениетіміздің құнды діңгегі.
Сондықтан ХХІ ғасырда бұл өнер жолын көпшіліктің ... - ... ... ... ... ерлік. Бүгінгі таңдағы буындары қатпаған
жастар осы өнер түріне әр түрлі ... ... ... ... ... оқу орындарында да жыршылық ... ... ... ... бар. ... «Сыр елі, жыр елі» ... Сыр бойында жыршылық
мектептерінің дәстүрі үзілмеген [2]. Сонымен ... ... ата ... ... ... түлектері елге танымал, ... ... ие ... жатыр. Бірақ, әрине, атам замандағы «жырау»
атағы мен қазіргі заманда жоғары оқу орнында дәріс алған жас ... ... ... ... мәтіні бірнеше жүзден бірнеше мың жолға дейін ... ... жыр ... ... ... құпиясы бар. Бүгінгі
таңдағы жыршылардың айтуы бойынша, нақты бір ... ... рет ... не ... ... ... сол ... нақты бір өзегін табады.
Өзегін тапқаннан кейін мақам-саз да, ... де ... ... сол ... ... ... ... әкеледі.
Қазақ мәдениетіндегі эпикалық формаларды салт дәстүрден бастап көлемді
біртұтас «монументалды» стильге, яғни эпостың өзіне ... ... ... ... және ... деген сөздерге аса көңіл
бөлінді.
Қазақ музыка мәдениетінде көлемді көркем шығарма ретіндегі эпос жанры
және эпос ... ... ... бар жанрлар (эпостанушы Алма
Құнанбаева соңғыларды «орбитальные жанры вокруг эпоса» деп белгілеген ... ... ... ... ... ... ... «нақыл сөз» және
т.с.с. жанрлар жатады. А.Құнанбаеваның айтқанына арқа сүйеп, бұл жанрларды
нақты эпос жанрымен ... эпос деп ... ... ... кездесе береді), драматургиялық құрылымы (бастама түйіні –
завязка, шарықтау шегі – ... және ...... бар ... ... Көптеген эпостардың («Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш-Баян
сұлу», «Қобыланды батыр», ... және т.б.) ... ... ... де
өзгермейтін мәтін мен сюжеттік жолдарының орын алып, ... бар ... ... жақындығынан танылады. Әрине бұл
заманға жеткенше олар талай уақыт өңдеуінен өтіп, қайта-қайта ... ... ... ... ... жырының 26 варианты, «Қыз Жібек»
жырының 2 варианты бар. ... ... жыр мен ... ... ... біраз түсініктеме берілді.
Кеңес дәуіріндегі қазақ музыка мәдениетінде пайда болған ... да ... ... алыстап кете алмады. Опера, симфония,
театралды-сахналық спектакльдердің мазмұны ... ... ... ... ... ... Е.Брусиловскийдің «Қыз Жібек», «Ер-Тарғын», 
Е.Рахмадиевтің «Алпамыс» опералары, Ғ.Жұбанованың ... ... ... ... Баян ... ... «Қыз Жібек» көркем
фильмі, «Қыз Жібек», «Еңлік ... ... ... ... ... ... Ж.Жексембекованың «Қыз Жібекке симфониялық
алым» (дань) және тағы да ... ... ... ... ... өзі әртүрлі қамтылған. Себебі, әр жанр шамалы өзгерістер ... ... ... ... ... ... Және ... қойылымдарда шығарманың
авторы эпостың мазмұнын толық пайдаланбай, тек басты проблеманы, нақты
ситуацияны алады. Кейде ... ... аса мән ... ... ... балет және спектакльдерде күрделендіріліп, басқа қырларынан
танылады.
Әр жыршының орындаушылық ерекшеліктері мен ... ... өзі ... ... әуенінің «авторы» атандырады. Себебі, олардың
көбісі поэтикалық мәтінге сүйеніп ... ... ... ... ... бір жыр ... музыкалық негізін талдау барысында әр
жыршының тек өзіне тән әдістемесі байқалады. ... В.М. ... ... ... героический эпос» атты еңбегінде [4]
«В лице народного певца ... совмещаются ... ... ... ... и его ... исполнитель» деп келтірілген.
Демек, әр ... ... бір ... өз үлесін қосып (орындау барысында
жыр көлемін кішірейтіп, не үлкейтіп), бір жырды көп жылдар бойы ... сол ... ... ... ... ие болады.
Кезінде Б.Н.Путилов «Героический эпос выражает сознание и идеалы
эпической ... [5] деп ... эпос – ... ... ой, ... ... идеалының шоғыры, нақты халықтың, бір ортаның ... ... ... шығарманы орындау барысында жыршы ол күй-жағдайды
ескеріп қана қоймай, бар жан-тәнімен ... ... ... ... ... өз халқының философиясын,  эстетикасын, этикасын,
мәдениетін, тіпті халықтың жалпы ... және ... ... ... шығарманың ішінде өзінің эпикалық уақыты, өзінің эпикалық
кеңістігі болады. Орындаушы-жыршы ... ... ... ... ... сол ... тіпті сиқырлы эпос әлеміне кіріп, артынан тыңдармандарды
ала жүреді. Тыңдаушы эпосты тыңдап отырып жыр ... ... ... ... ... естіп, тіпті кейіпкерге болысқандай айғай салып,
кейде аяныш сезімдерін ... ... ... ... жырындағы
дәріптелген кейіпкерлер, әсіреленген сценалар (гипербола), ... және тағы да ... жай ғана ... ... әдіс-
амалдарының нәтижесі емес. Бұл –  жыршы мен жыр ортасынан шыққан эпос тілі.
Бұл тіл ... ... мен ... ... де ортақ кең дүниеге бір
көзқараспен қарап, бірдей ойлап, ... ... ... ... барысында өздеріне ортақ, керек және түсінікті шындықты көреді. Ол
көрініс ойдан, қиялдан шығарылған емес, орындаушы мен ... ... ... шындығынан туған көрініс. Демек, эпикалық ортаға ортақ
эпикалық тіл, ... кілт ... ... ... ... бойы эпикалық
жырдың музыкалық және ... ... ... өзгеріп отырғанымен
(себебі фольклордың өзі бір ... ... ... ... негізі
(оның ішінде музыкалық негізі де) сол қалпында қалады.
Сонымен, бірінші ... ... ... ... ... ... ... көзіміз жетті: Біріншіден, әдебиеттанушы және
фольклортанушы ғалымдардың терминологиясы тек қазақ эпосы емес ... ... ... ... музыкатану ғылымын «дағдарыстан» құтқарып, жаңа
бағыт көрсетеді; Екіншіден, эпос – өнердің синкретті түрі болғандықтан, ол
өз ... сөз ... ... ... өнерді, сахналық шеберлік пен
дарындылықты, аудиторияны баурап алу кәсіптілігін, білім және ... ... ... Сондықтан, эпос өнерін қарастыратын болғандықтан,
жанрдың тұтастығын қалыптастырушы салаларды да қарау тұра ... ... ... ... да назардан тыс ... ... ... ... жай ғана жартылай емес, тіпті қате болуы да мүмкін. Эпосты
жанр және тарихи шындықтың фольклордағы ... ... ... ... ... ... мен ... еңбектерінің көмегі орасан
зор екендігін ұмытпай, қазақ эпикалық шығармасын талдау, ... ... ... ... дәуірді, халықтың этникалық өзіндік сана-сезімін,
ой-өрісін ескеріп отыру қажет.
««Қыз ... ... атты ... ... төрт тараудан тұрады. Бұл бөлімде
нақты «Қыз Жібек» эпикалық жыры ... ... ... ... тарау
«Жырдың музыкалық және фольклортанушылық аспектіде зерттелуі» деп ... ... жанр ... соңғы жылдары біршама мамандардың назарын
аударғаны жайлы баяндалады. Әр жылдары ... ... ... ... ... ... М.Есмағанбетов,
М.Тұрышев, Б.Ерзакович және т.б. ғалымдардың еңбектері «Қыз Жібек»
туындысының ... ... ... ... М.Әуезов эпос ішіндегі
көріністерге, әр кейіпкердің бейнесіне, әртүрлі сезім күйлерін суреттейтін
монолог, ... және салт өлең ... ... ... тереңінен
зерттеп, эпостың мазмұнындағы бір қарағанда көзге түсе ... ... даму ... күрт өзгертетін сәттердің басын ашады. Басқа ... ... ... ... ... ... ... жазылғанда, оны «Жібек пен Сансызбайдың міндеті емес,
Жібектің өз елінің, жерінің болашағын ... ... әйел ... ... - деп тұжырымдайды. С.Қасқабасовтың әр жылдары
жазылған көптеген ... «Қыз ... жыры екі ... тұратын
«контаминацияланған» шығарма деп беріледі. Сонымен қатар, жырды зерделеген
ғалымдардың ... ... тек ... ... ... ... мен Сансызбайдың көмекшілері – Қаршыға мен Шеге деген екі
ақынға көңіл бөледі.
Қорытындылай айтқанда, «Қыз Жібек» жыры ... ... да ... ... ... ... ... келеді. Оның үстіне
фольклортанушылардың еңбектерінде ғана емес, ... ... ... орын алады.
 «Эпостағы әуен мен сөздің үйлесімі» деп аталған ... ... ... ... мен жыр ... сюжетті-композициялық
элементтердің ерекшеліктері анықталды. «Қыз Жібек» жырын талдау ... ... ... ... ... ... мінездемелері
(М.Өтебаев орындаған нұсқасы негізінде), қазақ ... ... эпос ... ... ... ... Мәселен,
«қоштасу» (Төлегеннің анасымен және бауыры Сансызбаймен қоштасуы), «жоқтау»
(Жібектің Төлегенді жоқтауы және Сансызбайдың ... ... ... ішкі жан дүниесін суреттейтін Төлегеннің ... ... ... ... ... мен Жібектің айтысы), «естірту»
(Бекежанның Жібекке Төлегеннің қазасын естіртуі) және ... ... ... ... ... ... ... музыка және
поэтикалық мәтін жағынан алынып, «мінездемелік-мотив», «эпостық формула»,
теңеу, метафора, ... ... ... ... ... ... жеке-
жеке талданды. Сонымен қатар, музыка мен мәтін арасындағы ... ... ... ... ... ... ... (7-8
немесе 11-буынды өлең ... және т.б. ... ... ... ретінде көрнекілік үшін М.Өтебаев орындаған «Қыз ... ... ... ... ... ... ... талдау мен
кесте берілді.
Музыка әуеніндегі көркемдеу мәнер-әдістерін талдау үстінде, ... ... ... ... қозғалысы, ритмикалық әрі дыбыстық
құрылымы қарастырылды.
Славян және түркітілдес халықтардың ... ... ... айтылатын таза прозалық «Әлқисса» бөліміне де көңіл бөлінді.
«Әлқисса» бөлімінде ... ... ... эпос ... ... ... ... әр кейіпкердің ой-толғаныстарымен қатар диалогтар да кездесе
береді.
Осы тарау бойынша қазақ жырының музыкалық болмысын ... ... ... ... ерекшеліктерге, эпос ішіндегі
фольклорлық жанрлардың қайталануына, жырдағы поэзия тіліне, сонымен қатар,
музыка мен поэтикалық ... ... ... ... ... ... деген тұжырымдар айқындалды. Ал олар өз алдына: эпос ішіндегі
фольклорлық жанрлардың қайталанулары жыр заңдылығына байланысты ... ... ... өзінің көздеген мақсаты мен міндеттерінен
алыстамайды; музыка мен поэтикалық мәтін ... ... ... қазақ
тілінің силлабикалық құрылымына бағынса, ... ... ... ... ... мен ... ... мәнеріне иланады деген
тұжырымдарға әкелді.
 «Қыз ... ... ... ... атты ... ... және ... орындауларындағы «Қыз Жібек» туындысы мен
М.Әуезов атындағы ӘӨИ фономұрағатында сақталған белгісіз жыршы ... Қыз ... ... ... ... ... ... ертеде
Б.Ерзакович зерттеген нұсқалар нысанға алынды.
Б.Ерзаковичтің ... ... ... ... ... ... ... жоқ қосымша
мәліметтер берілді: Рахмет Мәзқожаевтың жыршылық өнерімен қатар сатиралы
және айтыскер-ақын екендігі, ... ... «Қыз ... ... ... ... және т.б. баяндалды [6].
Б.Ерзакович нотаға түсірген үлгілерге қосымша ... ... ... ... ... де ... Олар ... тілінің силлабикалық
құрылымы мен ... ... ... құрылымдарының
ескерілмегендігі, тіл білмегендіктен ... ... ... басталмауы,
зерттеулерде орындаушылар туралы, олардың орындаушылық ерекшеліктері туралы
толық мәлімет ... және ... ... ... ... музыкатану ғылымында қазақ эпикалық өнері туралы тұңғыш
еңбектің жарыққа шығуы қазақ ... ... алға ... бір ... ... ... «Алпамыс батыр», «Ер Көкше», «Ер Қосай», «Қалқаман-
Мамыр», «Қыз Жібек» және тағы да ... ... ... Нығыметжанов жыршы ретінде көпке танымал.
Жыршы орындаған «Қыз ... ... 1,5 ... ... ... жырды орындау барысында жыршы бірнеше мақам қолданады. Олардың
барлығы бір кілтте орындалып, ... ... ... және ... ... жалпы аталған әдістер жырдың толық материалының
беделділігін, қадір-қасиетін кемітпей, ... ... ... білдіреді. Бұл нұсқа кейде жыршының әуенін тура унисонда
қайталайтын, кейде мақамдар арасындағы байланыстырушы буын ... ... ... ... ... ... Д.Нығыметжанов орындаған нұсқасы нотаға түсіріліп,
жырдың басынан аяғына дейін бірнеше рет ... ... ... ... ... ... музыкалық үлгі талданды. Жыршы 7 буынды өлең жолдарында
арнайы үш ... ... (I, IV, VI), 11 ... өлең ... ... ... III, V) ... келтіреді. 7 буынды жыр жолдарының І ... ... ... ІV ...... ... ... іздеуінде, VI
мақамды – бірінші бөлімнің соңында, кейін Жібектің Төлегенді кім өлтіргенін
білген кезде және ... ... мен ... ... Сансызбайды
суреттеу, әкесімен қоштасу, тіпті Жібек пен ... ... ... Ал 11 ... ... ІІ-сін – Төлеген
жігіттерден келіп жөн сұрағанда, ІІІ-сін – Төлегеннің ... ... V-сін – ... ... айтқан өлеңінде келтіреді. 7 буынды
мақамдарға қайта оралсақ, бірінші мақам жырды айту барысында ... ... Ең ... a b c d ... сирек кездесуіне қарамастан,
жолдарының орындары алмасып, кейде I, II немесе III ... ... ... ... ... ... топтар құрылады: 1)аII:c...:ІІd;  2)
II:c… :IId;  3) aвc  cd; 4) ... 5) ... :ІId;. ... ...... Жібек көшін іздеген көріністе орын алады. ... ... ... ... мен стилистика жағынан термеге жақын келеді.
Термеге ... ... ... тар ... 7-8 ... өлең
және тездетілген (үзіліссіз, тоқтамай алқынып айтады) жылдамдық арқылы
байқалады.
Келесі VI мақам ең ... ... ... ... ... ... ... кім өлтіргенін білген кезде және дыбыс ырғағы мен
ритмикасының өзгеруіне ... ... ... әкесімен қоштасу,
тіпті Жібек пен Сансызбайдың танысу көріністерінде кездеседі. Бұл мақам
ақсақ, синкопалы ... ... ... ... ... 7 буынды жолдың
бірінші емес төртінші бөлшегіне келеді). Мұндай екпін мақамға ... ... ... ... ... ойымызша, бұл, жыршының тыңдаушы қауымға
әсерін күшейтетін арнайы психологиялық әдісі. Сол сияқты 11 буынды мақамдар
да жыр ... ... ... ... ... айтылғандай, бір мақам бірнеше көріністің музыкалық ... ... бір ... ... ... ... ... тіпті жеке
кейіпкердің монологында да ... ... Бір ... әр ... басқа мінезді әрі ... ... ...... ... ... ... жүйесін қолданбайтынының дәлелі деп
түсінеміз. Яғни, Бекежан мен Жібек, Қаршыға мен ... ... ... ... ... ... ханның ең алғаш келуі» деген қарама-қарсы
кейіпкерлер мен көріністердің бір мақамда ... ... ... ... ... ... ... жыршы шумақ пен поэтикалық
мәтіннің көлеміне ... ... ... де ... ... әдісі
ретінде орындаушы мақамның бір жолын ... рет ... ... ... ... музыкалық негізін талдау барысында жыршының келесі
орындаушылық ерекшеліктері байқалды: жырдың мәтіні мен жарыққа ... ... жыры ... ... көп жері ... ... бірақ
ерекшеліктері де бар; кітаптағы ... ... ... ... олар ... орындары ауысып келеді, тіпті кейде ... ... ... ... ... мақамның соңы мен поэтикалық
мәтіннің соңы жиі ... ... ... бір ... ... ... таза ... әуенімен қайталап жіберсе, Д.Нығыметжанов
оның орнына келесі мақамның басын түртіп ... ... ... ... басым болып келеді; бір музыкалы мақам келесі ... ... ... ... орын ... поэтикалық мәтін арасында
таза аспапта орындалатын жолдар кездеседі; ... және ... ... рет ... қайталану барысында әуен бірінші емес, үшінші
немесе төртінші жолдан басталады; кейде ... ... әуен кері ... ... Әдебиет және өнер институтының ... ... Қыз ... те диссертациялық жұмыстың нысанына ... ... ... ... мен ... ерекшеліктерінен Жетісу
өңіріне жататыны байқалады. Қисса көбінесе әңгімеленіп отырып айтылады,
сондықтан прозалық ... өлең ... ... ... ... 70 ... ... Басқа нұсқаларда «Әлқисса» ең көбі 15-20 жолдан
тұрып, орындаушыға шамалы ... ... ... ... деп ... ... «Әңгімелеуге» көп назар аударылады. Негізгі көңіл бөлініп музыкалық
әуенге салынып орындалатын жолдар осы нұсқада тек көркемдеу үшін және басты
кейіпкерлердің ... ... ... үшін ... Және де,
негізгі сюжеттің басын құрайтын мотивтер де әуенмен ... ... ... ... ... ... ... Төлегеннің
алты қазбен қоштасуы; Бекежанның Қыз Жібекке айтқан өлеңі; ... ... ... ... ... Шеге мен ... Жібекті
іздеп табуы; Жібектің Шегеге айтқан жауабы. Сонымен қатар, жыршының орындау
әдісі әр ... ... ... жеткізеді. Мысалы, Бекежанның Қыз
Жібекке айтқан өлеңінде әні көтеріңкі көңілмен орындалып, ... ... ісін ... ... айтып отырғандай естіледі, ал Жібектің әні
Бекежанның ... ... ... Дәл осы ... ... ... ... орындауымен салыстырсақ ең қайғылы әрі мұңды болып
келеді. Синкопалы, әрі ... ... ... ... ... ... аяғына
дейін сақталып, Жібектің қасіретті күйін жеткізеді. Кейіпкердің мұндай
күйін әннің жоғары қарай төмендетілген ... ... ... ... ... Ал әрі ... қайта қайтып натуралды VII саты арқылы өтіп, басқа V
сатыдағы минорлы ... ... ... ... ... ... жоқтығын
сездіреді. Ал келесі музыкалық мысал – «Жібектің Бекежанға ... ... ... ... осы ... ... шегі десе болады. Осы үзіндіде
Жібектің бейнесі күрт өзгеріп, басқа тұрғыдан көрінеді. Үзіндінің музыкалық
әуені де ... ... ... ... ... ... ... әрі қарай дамып, интонация жағынан да, поэтика ... да ... ... ... ... ... ... синкопалы, қайғылы-
қасіретті күйді суреттейтін ырғақ ... ... ... ... ... ... ... бұл көрініске дейін Жібек нәзік, қорғанышы жоқ
жас қыз болып бейнеленсе, енді ол ... ... ... арамдық пен
зомбылықты көрген үлкен ... әйел ... ... ... ... осы ... өзгеруі де тегін емес. Мәселен,
жыр жолында ... ... ... қарғыс спектакльде жеңгесіне жүктелген.
Ал Жібек болса бастапқы, алғашқы бейнесінен ... сол ... жас ... ... ару ... қала ... Сондықтан болар, тағдырының сынағына
шыдамаған Жібек сахналық қойылымдарда өз ... ... ... ... тағы да бір ... – аспаптық сүйемелдеусіз
орындалуы. Әрине, ... ... ... ... ... домбыра көмек әкелсе,
оның құлағын бұрап көрмеген адамға керісінше ... ... да ... осы ... Қыз ... нұсқасының домбырасыз айтылуы да жасы
үлкен ... ... бір ... әдіс деп қарастырылады.
«Қисса Қыз Жібекті» басқа нұсқалармен салыстыратын болсақ, ... ... де көп орын ... ... ... ... ... кеткен көріністер нақты осы нұсқада басқа жағдайлармен қоса, толық
суреттеледі және эпос мәтінінде жоқ ... де бұл ... орын ... 1950-1960 жылдардағы фольклорлық ... ... ... ... ... ... ... «Қисса Қыз Жібек» Әдебиет
және өнер институтының фономұрағатындағы деректердің бірі. Бұл нұсқа сонау
заманнан келе ... әрі өз ... ... ... ... ... ... құнды шығарма.
Тұжырымдай келе, «Қисса Қыз Жібекті» орындаған ... ... ... және ... ... ... басымдылығы, мазмұнының басқа нұсқаларға қарағанда кең әрі еркін
болуы, әуендік интонация жағына келгенде – ... ... ... тән әуен құрылымының заңдылықтарын қолдануы және т.б. жатады.
 «Қыз Жібек» жырының М.Өтебаев орындаған ... ... ... мен ... деңгейінің жоғары болуы орындаушы автордың
кәсіби ... ... ... музыкалық мәтінінен кәсіптілік пен
жоспарлық, нақтылық пен еуропа музыка ... ... ... ... ... сіңірген әртисі М.Өтебаевтың театр
актері, қазақ фольклорын жетік білетін дарынды жезтаңдай ... ... ... ... ... халық және кәсіби сал-серілерінің әндерін орындаушы
болуы «Қыз ... ... дәл осы ... ... негізін құрауында өз
ықпалын тигізді. Сонымен қатар, ҰХК оқуын оқып, сол жерден алған тәрбиесі
де болашақ ... әрі ... ... ... ... із ... [7].
М.Өтебаев өзі орындаған «Қыз Жібек» жырының нақты нұсқасының музыкалық
негізін құраған «авторы» болып табылады. Себебі, драматург-жыршы жыр ... ... ... ән ... жырдың мазмұнын кейіпкерлердің бейнесі мен
мінезіне сай ... Осы ... ... – жыр ішінде қазақ халқының
фольклоры, тұрмыс-салтына ... ... мен күй ... ... ... авторлық әдістемесі, орындаушылық шеберлігі мен актерлік
сезімталдығы тыңдаушы қауымға «Қыз Жібек» жырының музыкалық үйлесімдігі мен
көркемдік сұлулығын паш ... ... ... ... ... түсіріліп, жұмыста мазмұны мен
мотивтерге сай бірнеше әуен үзінділері ... ... ... ... ... ... Қыз Жібек көшін іздеуі», «Қыз
Жібектің құрметі», «Қыз Жібектің түсі», «Бекежанның Қыз ... ... және «Қыз ... ... ... қарғысы».
М.Өтебаев орындаған «Қыз Жібек» нұсқасын талдау барысында ... мен ... ... ... әндерге жақындығы байқалады.
Біріншіден, әр талдауға алынған жеке ... ... ... ... пен ... ... Көбіне ол 11 буынды, сонымен ... ... ... кей ... ... ... келіп, бір сөйлемі
қайталанып отырады. Екіншіден, тек М.Өтебаевтың ... ... АӘФ ең ... ... ... ... көріністерде жиі қолданылып
отырады. Жеке кейіпкердің атынан айтылатын әуен АӘФ ... ... ... ... ... таныстыруы (ғалымдар – «Автопортретность»,
«лапидарность», «концертность» деп ... ... ... айналым немесе қайыру ... ... ... ... ...... ... Ол Шығыс Қазақстан жеріндегі
фольклорлық әндеріне тән құбылыс. Ол да ... ... «Қыз ... ... жиі ... Төртіншісі, жырдың басынан аяғына дейін
кездесіп, өзгеріссіз қайталанып ... ... ... ... Олар ... ... немесе «қайырма жолдары» деп жұмыста
бірнеше рет аталып кетті. Және соңғысы, сөз ... ... ... ақын, сал-серілердің шығармаларында сөз басы ... ... ... поэтикалық негізі мақамның ... мен ... ... ... ... рөл атқарады. Сөз басы мен поэтикалық
негіздің үстемділігі әуен-саздың ... ... және ... ... тигізеді. Бұл айтылып кеткендердің барлығы М.Өтебаев
орындаған «Қыз Жібек» жыры ... ... ... ... Ал ол ... ... Өтебаевтың кәсіби ақын, әртіс
әрі ... ... ... ... ... ... екендігіне дәлел.
Жұмыста талдауға түскен үлгілердің ішінен «Жібектің әні» ... ... ... ... болады.
Жалпы «Қыз Жібек» жырында Жібектің бейнесін суреттейтін 16 көрініс
орын алады. ... ... бір ... ... ... ... ... ғана мінез-құлқы мен көңіл-жайын жеткізеді. Бұл мақамның негізін
«Балапан қаз» деген ... ... ... деп ... болады. Келесі мысал –
өлім аузында жатқан Төлегеннің алты қазбен ... ... ... Бұл ... да ... жері – ... толғаудың музыкалық
негізі ретінде қазақ халқының «Ақсақ құлан» күйін қолдануы. Сол ... ауыр ... ... тематика және музыкалық материалы жағынан
«жоқтауға» келетін аталған ... ... ... ... ... нәтижесі. Және де бұл күйдің өзі де мазмұны бойынша «естірту»
болып келіп (Жошы ханға баласының ... ... сол ... жақын
шығарма.
Жыр ішінде музыкалық материалы жағынан тағы да жарқын әрі бай көрініс
... Қыз ... ... ... мен Жібектің қайырған жауабы». Мұнда
екі жастың қарым-қатынасы анық ... ... ... ... ... ... ең ... беріліп, жыршы бұл кейіпкердің зұлым
да жағымсыз мінездемесін жеткізу үшін екінші сатысы төмендетілген ... ... ... ... ... бұл ... ... қалмақтар келгенде Қорен ханның партиясынан естіледі. М.Өтебаев бұл
әдісті тек ... мен ... ... ... екі ... ... ... жақындатып қояды. Яғни, тек екеуінің лейттемасы десе
болады. Бекежан жай ғана ... ... ... ... ... ... Шебер жыршы Бекежанның өлеңін «Ей, Жібек!» деп
бастап, ... ... ... мен менмендігін өзінше бір жеке
интонация, тар ауқым, ... ІІ ... ... ... ... ... әуен және тағы да басқа әдістер арқылы
жеткізеді. ... ... ... ... ... Жібекке жаны
ашығандығын көрсеткеннің орнына өз сөздеріне ... ... ... ... ... ... өтірік жөтеліп қояды. Ал ІІ мен ІV ... ... ... ... ... ... ... емес «айғайлап» жеткізуі
кейіпкердің бейнесіне жағымсыз мінезін ... ... бояу тағы ... ... Бекежанның әуеніне қарама-қарсы келеді. Бұл әуен қара
өлеңге жақын, сондықтан әр шумағы төрт жолдан а в с в1 ... Кең ... ... және ... ... Жібекті мәртебелі, шыдамды,
салмақты әрі сабырлы қылып бейнелейді. Жыршы екі кейіпкерді екі әуен арқылы
суреттеп, ... жат, ... ... ... ... түседі.
Тұжырымдай келе, М.Өтебаев сахна әртісі болғандықтан кейбір сал-
серілерге, ақындарға сай орындаушылық ... ашып ... ... ... көпшілік алдындағы концерттік бейнесі мен сезім
толқынының ... ашық ... ... ... түрлі әдіс қолданып, әр
кейіпкердің мінез-құлқын, эмоционалдық толғаныстарын, өкініші мен ренжішін,
күйзелісі мен ... ... ... ... ... ... де поэтикалық
дайын мәтін арқылы емес, музыка тілімен білгірлікпен жеткізеді.
Жұмыстың соңғы тарауында қазақ ... орны ... ал ... ... «Қыз Жібек» жырының орындалуында аса бір ... ... ... домбыраның сүйемелдік рөлі қарастырылды.
Халқы сүйіп тыңдайтын жырдың аспаптық сүйемелін орындау барысында, бір
кейіпкердің бейнесін суреттеген ... ... өтіп ... ... тереңірек жеткізу мақсатымен жыршы аспаптық ... ... ... ... ... жай ғана тыңдап ... ... ... ... жалпылай айтқанда, жырлау барысында орындаушыға ат салысып
отырады. Сондықтан тыңдаушылардың назарына, ... ... ... ... жыршы жыр жолдары мен ... ... ... ... ... немесе мүлдем алып тастап отырады.
Мұхтар Өтебаевтың орындауындағы «Қыз Жібек» ... ... ... ... ... ... ... шабысын суреттеп, поэтикалық
мәтін мен мақам-сазда айтылған ойды толықтыра түседі. Бұл ... ... ... ... ... ... Жыршының
орындауындағы «Қыз Жібек» эпосының аспаптық сүйемеліне назар аударсақ, ол,
біріншіден, жырлау ... ... ... ... ... ... ... ғана ұсақтап, жыршыға көмек беріп сүйемелдеу қызметін
атқарады. Бір тирада, кейде ... бір ... ... ... ... ұсақ ... интервал орналасады. Ол – жыршы партиясындағы
«ферматоға» берілген уақытты толықтырады. Екіншіден, әр ... ... ... ... және екі ... арасындағы байланыстырушы
бөлімдер жеке аспапта ... ... ... ... ... ... рөлін атқарып бірнеше такт таза аспаптық ... ... ... туындының таза аспаптық тұсы осы жолдар ғана. «Қыз Жібек»
жырының М.Өтебаев орындаған ... ең ... әрі ... ... ... ... бөлімінен байқалады. Аталған жыршы репертуарынан «Қыз
Жібек», «Мұңлық-Зарлық» және «Қобыланды батыр» жырларының таза ... ... нота ... ... ... салғанда, бірінші екі
жырдың аспапты кіріспелері «тезисті», ... ... ... ... ... ... ... анықталды. Себебі, мұнда «бас
буын», «негізгі буын» және ... ... ... ... ... көрсетіліп берілген. Мұхтар Өтебаевтың орындауындағы «Қыз ... ... ... ... ... кейіпкердің мінез-құлқын, аттың
шабысын суреттеп, ... ... мен ... ... ойды ... ... ... басқа орындаушылық нұсқалары мен М.Өтебаев
орындаған үш жырдың домбыра ... ... ... ... ... тек ... аспап емес, басқа да маңызды ... ... Кей ... ... аспабы басты, жүргізуші роль
атқарып, жауапты сәттерге ие болады. Домбыра тіпті жыршының айта ... ... ... ... жеткізіп, көмекші екінші дауыс сияқты
жүреді. ... ... ... ... ... мен
тәжірибелілігінің арқасында көптеген орындаушылық әдістер мен қағыстар,
регистрлік аймақтар ... ... мен ... ... ... ... алты қазбен қоштасқан» жерінде М.Өтебаев қазақтың
халық күйі ... ... ... негіз тұтып «теріс қағыс» арқылы басты
кейіпкердің ауыр халін суреттейді. Жыршының бұл күйді және ... да ... ... ... материалды жырда қолдануы өз репертуарына,
өз «туындыларына» деген сүйіспеншілігі мен жауапкершілігінің және жыршылық
шеберлігінің бағасы.
Қорыта ... ... ... ... әуенді қосымша әшекейлеу,
әуеннің соңын қайыру, сөздердің соңына қосымша буындарды қосу, тек қана күй
тудыратын ырғақты қолдану және сол ... ... да ... мүмкіндік
береді. Демек, жыршы домбыра арқылы келесі шумаққа дайындалғанша,
үзілістерді, ... ... ... саздық кездейсоқ ауытқу
болмауының алдын алады; дәл сол шумақта айтылатын көріністі суреттегенде өз
мүмкіндігін кеңейтеді; ... бір ... ... ... жырдың көлемін
өзгерте алады.
Жалпы осы тараудың нәтижелерін ... ... ... ... Ашып ... «Қыз ... жыры ... таңда
әдебиеттанушылардың ғана емес музыкатанушы ғалымдардың да зерттеулерінде
орын алады; музыка мен поэтикалық ... ... ... бір ... тілінің силлабикалық құрылымына бағынса, екінші ... ... ... ... ... мен ... ... мәнеріне
иланады. Және де эпос ішіндегі фольклорлық жанрлардың қайталанулары жыр
заңдылығына байланысты өзгеріске ... ... ... ... мен ... ... «Қыз Жібек» жырын орындаған әр
жыршының тек өзіне тән ... мен ... ... сонымен қатар, аспаптық сүйемелдеудің рөлі жырлау ... мен ... өз ... ... жырдың музыкалық болмысын
кеңейте түседі.
Қорытынды бөлімде диссертацияның негізгі нәтижелері тұжырымдалды.
Қазақ эпосы өткен заманнан келе ... өте ... ... ... Ол ... ... көтеріп, санасын түзейтін ғасырлар үні, еліміздің рухани
байлығының көне ... ... ... өз ... ... ... ... оны әр саладағы ғалымдар өз кәсібіне байланысты ... ... ... ... ... түсіну үшін тек отандас
ғалымдардың еңбектерімен шектелмей, басқа да шет ... ... ... ... еңбектерін салыстырмалы әрі типологиялық жағынан
қарастырған дұрыс. «Қыз ... ... ... ... ашып ... ... және орындаушысы белгісіз «Қисса Қыз ... рет ... ... ... ... айналымға енді. «Қыз Жібек»
эпосының бірнеше нұсқасын қатар қарастыру өнімді ... ... ... ... поэтикалық мәтін айырмашылығы, әр жыршының
эстетикалық көзқарасы мен жеке дара жыршылық ерекшеліктері анықталды. Осы
тұрғыдан алынғанда ...... ... ... ...... сұрыпталуында, орындалатын нұсқалардың жан-жақты әрі
салыстырмалы түрде зерделенуінде, ... ... ... ... және ... ... ... нота материалымен жұмыс жасауда жатыр.
Демек, жырдың орындалу мәнері мен әуенмен өрнектелуі «эпикалық ортаны» және
сол эпикалық ортаның «модусын» ... ... ... айтқанда,
қазақ халқының рухани мұрасы – ... ... және ... дәстүрді
тереңінен зерттеу, эпостың музыкасы мен ... ... ... әр жыршының жеке даралығын ескеру және әуені мен ... ...... ... ... ... ... жырдың тілін, мәнін,
көркемдік идеясы мен ... ... ... ... әдебиеттер тізімі
Каракулов Б. О музыкальной форме казахской ... // ... ... ... Наук РК. – Алматы, 1997. – С. 29-32.
Кәрібаева Ж. «Сыр ... жыр ... // ... ... 2005. ... ... А. ... эпического искусства казахов в современности //
Традиции музыкальных ... ... ... ... ... ... ІІ ... международный симпозиум. – М.: Сов.
композитор, 1987. – С. 46-50.
Жирмунский В., ... Х. ... ... ... эпос». – М.:
Гослитиздат, 1947. – 517 ... Б. ... эпос и ... – М.: ... 1988. –
 С. 17.
Бекхожина Т. Даламның назды саздары. – Алматы: Өнер, 1996. – 208 б.
Сығай Ә. Сахна саңлақтары. – ... 1998. – Б. ... ... ... ... дубли в эпическом памятнике (на примере эпоса ... ... ... ... ... // ... ... Материалы
международной научно-практической конференции, посвященной 10-летию
Независимости РК. Том 1. – ... 2001. – ... ... ... ... ... // ... развития
культуры и искусства Казахстана на современном этапе (сборник материалов
Международной ... ... ... ... РК. – ... 2001. – ... ... казахского эпоса // Известия Министерства Образования и
Науки Республики Казахстан, Национальной ... Наук ... ... ... – Алматы: Ғылым, 2001. – № 4. – С.69-72.
О ... и ... ... ... эпоса // Валихановские
чтения-7. Материалы международной научно-практической конференции. ... 2002. – С. ... ... ... ... традиций // Казахская
музыкальная культура в ... ... ... ... ... ... 2002. – С.182-202.
Об исполнительской версии эпоса ... ... ... //
Исполнительское творчество: история и проблемы развития на ... ... ... ... конференции. – Алматы:
КНК им. Курмангазы, 2002. – С. 129-132.
М.О.Ауэзов и музыка: к ... ... ... ... // Ұлы ... Ауэзовские чтения. Материалы международной конференции для молодых
ученых. – Алматы, 2002. – С. 109-113.
“Авторское” в исполнении эпоса // ... ... ... ... ... 2003. – № 8 (70). – С. ... эпос в ... музыковедов-исследователей // Известия
Министерства Образования и ... ... ... ... Наук ... ... ... филологическая.  – Алматы: Ғылым,
2003. – № 5. – С.93-100. ... ... о ... воплощении казахского эпоса // Поиск. – 
Алматы, 2004. – № 3. – С. ... ... ... ... «Кыз Жибек» Дуйсенгазы Ныгыметжанова //
Актуальные проблемы музыкальной науки и музыкального образования. Материалы
международной научно-практической конференции, посвященной 60-летию КНК ... ... 8-9 ... 2004 г.). –  ... КНК им. ... – С. ... приоритетах в изучении музыки казахского эпоса // Международная школа
молодых фольклористов. Тезисы. – Санкт-Петербург, 2003. – С. 8.
О ... ... ... на современном этапе // Вестник КазНУ.
Серия филологическая. – Алматы, 2005. – № 6 (88). – С.136-140.
Қазақ ... ... ... ... жыр // Керуен. Ғылыми
және әдеби-көркем журнал. – ... 2006. – №3 (04). – Б. ... ... ... ... ... на ... особенности казахского ... ... на ... ... степени кандидата искусствоведения по
специальности 17.00.02 – Музыкальное искусство
Диссертация ... ... ... ... казахского романического эпоса на примере «Кыз Жибек». ... ... ... нескольких
исполнительских версий, нотированных диссертантом, было связано с решением
следующих задач: соотнести ... ... ... ... и специальностей по эпическому жанру в ... и ... ... ... ... ... ... эпоса в связи с
обрядовым фольклором; исследовать эстетические воззрения и исполнительские
особенности ... ... ... ... метода
«автора»); изучить современные условия бытования и ... ... ... установив степень ее сохранности.
В ряду основных положений, выносимых на защиту:
Изучение различных версий отдельного эпического полотна продуктивно ... ... ... ... ... необходимостью
максимального охвата музыкального материала, ... ... ... ... ... подходов, методов (в том числе смежных специальностей),
опоры на нотные расшифровки;
Специфика ... ... ... в ... ... и стиле
интонирования, что «естественно влечет за собой ... ... ... эпической среды» (И.Земцовский);
В определении многоплановости музыкального материала и поэтического
текста значима этика эпического исполнения;
Наличие в ... «Кыз ... ... ... привносит в его
содержание дополнительные смысловые оттенки.
Во введении обоснована актуальность исследования, определены ... и ... ... ... новизна, теоретическая и практическая
значимость работы, основные положения, выносимые на ... и ... ... ... ... ... состоящей из трех параграфов, показана ... ... ... в ... ... ... Для ... основной цели – определения наиболее эффективных методов и принципов
изучения ... ...... ... ... ... (как
музыковедов, так и ... где по сути ... ... понимаемой как совокупность приемов исследования,
применяемых в той или иной отрасли науки.
В теоретической разработке представлены: ... и ... ... ... как в ... так и в настоящем, характеристики
эстетического ... ... ... среды» и «эпического
языка», а также проблема индивидуальности жырши в ... ... ... ... в ... на ... ... фольклористов (и
филологов, и музыковедов) предпринята попытка соотнести текстовой материал
«Кыз Жибек» ... ...... Утебаева, Дюйсенгазы Ныгыметжанова и
сохранившейся в фондах ИЛИ ... ... ... № 144). ... ... ... ... каждой версии ... ... ... на основе нотных расшифровок, выполненных диссертантом; в
отдельном параграфе раскрыта роль инструментального сопровождения.
В заключении сформулированы выводы и результаты исследования, ... ... ... ... казахского этноса в новых жанрах
и ее функции, определены основные направления в научном ... ... ... ... the abstract of Dissertation of Bultbayeva Aizada Zeikenovna on the
theme «Musical ... of Kazakh romantic epos», ... ... degree of ... of Art History, ... 17.00.02 - ... is devoted to the research of special features of ... of Kazakh romantic epos based on the example of «Kyz ... the first time the ... ... study of several performance
versions, noted by the author of Dissertation was ... with ... of the ... issues: ... of ... of the researchers of different generations and specialties on
epic genre in general and ... «Kyz ... ... of ... of Kazakh epos in ... with ... folklore;
investigation of aesthetic views and musical-performing features of story
tellers-jirshi ... specific features of creative method of ... ... of modern ... of ... and
dissemination of live musical epic tradition, having determined the ... its ... issues being defended include the ...  Study of  various musical versions of a ... epic material ... and ... ... of investigation of romantic epos is determined  by the
necessity of maximal scope of musical ... ... of the ... ... ... ... ... approaches, methods (including adjacent ... to musical ... ... features of the epos music include the form of ... and ... style, that «is ... followed by ... and modus of epic environment» (I.Zemtsovsky);
4.  In ... of ... of musical material and poetic text, ... of epic ... is ...  Presence of musical citations in the epos «Kyz Zhibek» introduces
additional semantic meanings to its ... ... includes ... of the ... of ... main aim and objective have been determined, scientific novelty,
theoretical and practical importance of the work, main issues ... ... and the aspects of ... of ... material.
In the first chapter consisting of three paragraphs, the degree ... of epic ... in ... epic cultures is shown. ... of its basic purpose – ... of the most ... ... principles of studying of Kazakh epos – the  works of the ... (both ... and ... in folklore)
were used, that highlight the issues of methodology that is understood as a
set of research tools, used in a certain branch of a ... ... ... ... and stages of development
of the epic singer both in the past, and in the present ... of the ... outlook, concept of «the epic ... «epic ... and also the matter of individuality of jirshi within
concrete epic ... chapter based on the works of domestic folklore ... (both ... and ... includes an attempt to
correlate the text material of «Kyz Zhibek» of different versions - ... ... ... and kept at ... of ... of ... and art ( disk № 144). Musical outline and ... of each version of the epic source have been analyzed in details ... basis of musical decoding executed by the author of ... ... ... the role of ... ... has been
revealed.
The final part includes ... and results of the ... features of revival of epic ... of Kazakh ethnos have been
shown in new genres its ... basic ... in ... study of
the epos at the present period have been ... Ж. «Сыр ... жыр ... атты мақаласында Сыр өңірінде
қалыптасқан эпикалық мектептер туралы баяндайды.
2 2003 жылы Мәскеуде шыққан «Козы-Корпеш и Баян ... ... ... эпос» (М.: Вост.лит., 2003. – 439 с.) атты ... мен ... ... вариантов эпоса «Қыз Жібек» атты
мақаласында «Қыз Жібек» жырының 16 ... бар ... ... ... ... бұл ... 4 ... атайды. Бірақ музыкалық
әуендерді талдау жұмысының үстінде жалғыз «Бекежан мен ... ... ... ... деп ... ... ... орындаған үзінділер «Песенная культура ... ... ... ... народа» және «Қыз Жібек» атты
монографияда жеке мақала ретінде орын алды. Әбіш ... ... «1000 ... казахского народа», Шәкір Әбеновтен жазылып алынған
үлгілер жоғарыда ... ... ... ... народа»,  «Қыз
Жібек» және «Казахский музыкальный фольклор» деген жинақтарда, Мырзабек
Дүйсеновтың орындауындағы «Қыз Жібек» ... ... ... ... ... ... наследие казахского народа» деген
жұмыстарда жарық көрді.
Жыршы Семей облысының Ақсуат ауданында 1944 жылы ... ... ... ... ... орта ... ... 20 жасқа келгенде
көз жанарынан айырылып, I ... ... ... Тағдырының
қиыншылықтарына қарамастан, ... ... ... ... ... ... ... орынбасары болып қызмет істей
жүріп, кішкентай балалар үйірмесін басқаруда. Д.Нығыметжанов бала ... ... ... ... ... ... ... жүрген екен. Олар –
Жақышұлы ... ... ... және кейін өзінің ұстазы болған
Қайырбайдың Мұсасы. Жыршының ... ... ... осы ... жыршы болуына себеп болды. Бала кезінің өзінде ... ... ... күні ... толық эпикалық шығарманы жатқа ... ... он төрт ... ... ... он ... ... әр түрлі сыйлық пен жүлдеге ие болған. Бүгінгі таңда жыршы үш оқушы
дайындауда. Олар –  көркем сөз ... ... ... ... ... ақын-айтыскер Жадыра Бидахметова. ... ... ... оның негізгі мамандығы – ұйымдастырушы-режиссер. Ал ... ...  – ... жүрегіне жақын кәсібі.
Мұхтардың әкесі Өтебай ән айтып, күй тартып ел ішіне танымал болған.
Бірақ негізгі кәсібі – ... жолы ... ... ... ... ... сапарларында әкесі Өтебай кішкентай Мұхтарды өзімен алып жүрген.
Өнерді жақсы ... бала (3-4 ... ... күні ... комузшысын
тыңдап, соңынан еріп кете берген. Жоғалған баланы әкесі тек екі күннен
кейін ... ... ... ... ... ... ... Өтебай баласына өз қолымен кішкентай домбыра жасап береді. Ең алғаш
қолына алған музыкалық ... ... ... ... ... ... соң, анасы М.Өтебаевты ҰХК оқуына түсіріп, оқуын үздік бітірген бала
бір жыл өз ... ... ... ... ... ... ... көп шығып, ән
айтып, күй тартып ... ... ... ... ... ... екі кәсіптің біреуін таңдауға тура келді. Әрине ... ... ... ... ... бас ... ... Ә.Сығайдың кітабында
«Кішкентайынан өнерге бейім, денесі ширақ, ... де ... ... ... ... ... мінезі бойына біткен ағыл-тегіл табиғи ... ... өнер атты ... да ... әлемге біржола бет қойған-ды»
делінген [7]. Кейінгі жылдары Жетісай қаласындағы ... ... мен ... ... ... ... әртісі болған М.Өтебаев өз
халқының өнерін жоғары бағалап, мұрасын жоғалтпай, ... ... ... Осындай еңбегінің нәтижесінде, М.Өтебаевтың орындауында кейінгі
жылдары күйтабаққа жазылған «Қыз Жібек», «Қобыланды батыр», «Мұңлық-Зарлық»
эпостары ел ... ... ... биік ... ... ... орындаушылық репертуарына Жаяу Мұсаның «Ақ сиса», «Баян ... ...... ... ... ... кірді. Дарынды
әнші тек қазақтың ғана емес, ... ... және ... әндерін де
нәшіне келтіріп орындай білген. Кейін машықтанған бұл өнері «Қыз Жібек»
жырының ... ... ... өз ... ... ... ... түркімен интонациясы кездеседі). Сонымен қатар,
актерлік ... ... ... ... ... ... ... бас рөлдерді ойнап, гастрольдік сапарында Ресей
сахналарында көрермен қауымды қуантқан.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бесік жырының тәрбиелік мәні47 бет
Ғ. Мүсіреповтің пьесалары3 бет
Қазақ жырлары5 бет
«Қазақстан-2030» стратегиялық бағдарламасының орындалуы51 бет
Азаматтық істер бойынша сот актілерінің орындалу мәселелері93 бет
Анықтау және алдын ала тергеу органдарында заңдардың орындалуын қадағалау24 бет
География пәнінде сарамандық жұмыстардың орындалуы34 бет
Диплом алдындағы өндірістік практика бағдарламасының орындалуы туралы32 бет
Диплом алдындағы өндірістік практика бағдарламасының орындалуы туралы есеп41 бет
Дипломалды практика бағдарламасының орындалуы туралы есебі52 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь