Қазақ халқының музыка өнерінің теориялық негіздерінің бастаулары

Қазақ халқының музыка өнерінің теориялық негіздерінің бастаулары
Турмыс салт әндері
Еңбек, шаруашылык, кәсіп әндері
Үйлену әндері
Жаназалау әндері
Нақлият әндерде
Толғау
Лирика әндер
Қолданылған әдебиеттер
Қазақ халкының музыкалык шығармашылығы өзінің санғасырлар бойындағы дамуында музыка тілінің бейнелеу құрамы жағынан негізінен, екі бағытта вокалдық және аспаптық музыка түрінде калыптасты. Бірінші - терме сарынды және кең тынысты созып айтатын шалқымалы әннің түрлері де, екіншісі - домбыра, қобыз және баска үрлеп ойнайтын аспаптарда орындалатын, көбінесе, белгілі бір оқиғаға байланысты болып келетін күйлер.
Кеңес өкіметіне дейінгі дәуірдегі қазақ қоғамындағы рухани өмірінің маңызды белгілі ауыз екі музыка мәдениетінің, объективтік жағдайларда қалыптасуы, сондай-ақ көшпелі өмір және ауыл тұрмысының көптеген тұрақты дәстүрлері халық музыка өнері кайраткерлерінің бірнеше түрін калыптастырды. Олар - ақындар, жыршы-жыраулар, әншілер мен өлеңшілер, күйшілер мен ертекшілер, сықакшылар және басқалар.
Әдетте, олар көбінесе өзінің негізгі өнеріне қоса басқа да бірнеше өнердін иесі еді. Арнаулы «композитор» деген термин ол кезде болған жок. Себебі оның творчестволык халыққа тарауы өзінің әншілік, күй-шілік-орындаушылық шеберлігіне байланысты болатын. Қазақ халқының музыкалық өнері жайлы мәлімет беретін ертеректегі еңбектің бірі 1795 жылы басылып шыққан капитан И.Г.Андреевтің «Орта жүз қырғыз кайсақтары туралы, Россиямен шекаралас жатқан Колыван жене Тобыл губерниясының бөлімдері мен қосымша бекіністерін суреттеу» атты кітабы / Новые ежемесячные соч-е п.б.. 1775, август / 2-половина/, 4.114/.
Бұл еңбек алты тараудан тұрады, жиырма сегізінші бөлімінде қазак халқының шығу тегі, түрмысы, діни сенімдері, салт-санасы мен мінез-құлқы, кәсібі, сауда-саттығына байланысты мәселелер камтылған.
1 Ананьев Б.Г. Задачи психологии искусства // Художественное творчество. – Л., 1982. – 120 с.
2 Асмолов А.Г. Как построить свое Я. – М., 1992. – 145 с.
4 Григорьев В.Ю. Исполнитель и эстрада. – М. : Магнитогорск, 1998. – 150 с.
5 Дүкенбай Н. Бастауыш сынып музыка сабағының бағдарламасы. – Павлодар, 2006. – 46 б.
6 Каган М.С. Музыка в мире искусства. – СПб., 1996. – 140 с.
7 Климов Е.А. Психология: Воспитание и обучение. – М., 2000. 110 с.
8 Киященко Н.И. Эстетика жизни. – М., 2000. – 133 с.
9 Коган Г.М. У ворот мастерства. – М., 1977. – 142 с.
10 Кузин В.С. Психология: учебник. – М., 1999. – 235 с.
11 Крупник Е.П. Психологическое воздействиен искусства на лияность. – М., 1999. – 240 с.
12 Кирнарская Д.К. Музыкальное восприятие. – М., 1997.–170 с. 13 Лейтес Н.С. Возрастная одаренность школьников. – М., 2001. – 122 с.
14 Медушевский В.В. О закономерностях и средствах художественного воздействия музыки. – М., 1976. – 320 с.
15 Методическая культура педагога-музыканта: учеб. пособие / под ред. Э.Б.Абдуллина. – М., 2002. – 238 с.
16 Музыкальная психология: Хрестоматия /сост. М.С. Старчеус. – М., 1992. – 380 с.
17 Мелик – Пашаев А.А. Мир художника. – М., 2000. – 126 с.
18 Музыкальное образование в Казахстане: Хрестоматия Вып.1
/сост. Р.Р. Джердималиева, А.А. Момбек, З.Р. Ахметова. – Алматы, 2007. – 360 с.
        
        Қазақ халқының музыка өнерінің теориялық негіздерінің бастаулары
Қазақ халкының музыкалык шығармашылығы өзінің санғасырлар бойындағы
дамуында музыка тілінің бейнелеу ... ... ... екі бағытта
вокалдық және аспаптық музыка түрінде калыптасты. Бірінші - терме сарынды
және кең ... ... ... шалқымалы әннің түрлері де, ... ... ... және ... ... ... ... орындалатын, көбінесе,
белгілі бір оқиғаға байланысты болып келетін күйлер.
Кеңес өкіметіне дейінгі дәуірдегі қазақ қоғамындағы ... ... ... ауыз екі ... ... объективтік жағдайларда
қалыптасуы, сондай-ақ көшпелі өмір және ауыл тұрмысының көптеген тұрақты
дәстүрлері халық музыка ... ... ... ... ... - ақындар, жыршы-жыраулар, әншілер мен өлеңшілер, күйшілер мен
ертекшілер, сықакшылар және ... олар ... ... ... ... қоса басқа да бірнеше
өнердін иесі еді. ... ... ... ... ол кезде болған жок.
Себебі оның творчестволык халыққа ... ... ... ... ... байланысты болатын. Қазақ халқының музыкалық өнері
жайлы мәлімет беретін ертеректегі еңбектің бірі 1795 жылы басылып шыққан
капитан ... ... жүз ... ... ... ... ... Колыван жене Тобыл губерниясының бөлімдері мен қосымша
бекіністерін суреттеу» атты кітабы / Новые ... ... п.б.. ... / ... ... ... алты ... тұрады, жиырма сегізінші бөлімінде ... шығу ... ... діни ... ... мен ... ... байланысты мәселелер камтылған.
Кеңес өкіметіне дейінгі қазақ музыкасының зерттеушілері ... ... ... ... баяндағанымен, халық
өнерінің профессионал кайраткерлері туралы аз да, ... ... Ал, ... аталған бірнеше әншілер мен күйшілер, халық ... ... ... ... XIX ... өмір ... аян. Олар;
Құрманғазы Сағырбаев /1806-1879/, Дәулеткерей Шығаев /1820-1887/, Біржан
сал Қожағұлов /1832-1894/, Мұхит Мералиев ... Абай ... ... Жаяу Мұса ... ... ... ... /1815-1862/.
Ықылас Дүкенов /1843-1916/ және басқалар.
Олардың шығармалары халыктың рухани мүддесіне сан келген ... ... ... ... ... және жазылынып алынуы тек кеңес
өкіметі кезінде ғана жүзеге асырылды.
Қазан төнңкерісіне дейін қазақ ... ... ... ... ... жоқ ... ... қарамастан республиканың түкпірлерінде
/Петропавл, Орынбасар/ музыкалық үйірмелер /хор, ... ... ... ... нота ... білмеседе хор бірнеше дауысқа ... ... ... ... ... халқыны бай музыкалық мұрасы шетел
және орыс ... да ... ... ... ... кезеңде де республикамызда музыкалық
үйірмелер жұмысын жалғастыра берді. ... ... Орта Азия ... ... ... ... ерекше ықылас көрсетіле бастады.
Белгілі музыка зерттеушісі әрі жинаушысы ... ... ... ... екі ... жуык ... ... алған. А.В.Затаевич «Қазақ халқының
мың әні». 1931 жылы ... бес жүз әні мен ... бұл ... де ... зор ... болып отыр. М.Горький, А.Затаевичтің еңбегін ... ... ... ... ... ... үшін творчествоның
кайнар көзі екенін айткан еді. Басылым ерекшелігі - мұнда көптеген белгілі
халык әндерінің сөздері табылып, жазылған ... ... ... істі ... ... Д.Мацуцин.
Б.Ерзакович, Е.Брусиловский, А.Жұбанов, Л.Хамиди. бертін келе М.Төлебаевтың
жалғастырып, ән - күйлерімізді нотаға түсіріп, ел игілігіне айналдырғанын
сүйсіне еске ... ... ... академиясының корреспондент мүшесі, өнертану
ғылымының докторы, республикаға еңбек сіңірген өнер қайраткері, композитор,
музыка зерттеушісі, профессор Б.Г.Ерзакович өзінің бар күш ... ... ... ... ... ... ... тұтты.
Б.Г.Ерзакович аз уақыт ішінде бес жүзге жуық ән-күй жазып алып, ... ... аса ... әншілердің фортепианоның сүйемелімен айтуына лайыктап
еңдеді. Ол мұнымен ғана қанағаттанып ... ... ... ... да мол
жинап алу мақсатымен респүблика облыстарына жиі-жиі сапарға шығып тұрды.
Сөйтіп, ол Семей, ... ... ... жене ... ... жуық аралап шығып, орасан бай қазынаны 2500-ден ... ... ... ... түсірді, біразын радио ... ... ... өзі жинақтаған казақтың ән мен күй туындыларына, оның
орындаушыларына алғаш рет ... ... ... ... атай ... ... кезінде халыкпен қоян-қолтык араласа жүрген Б.Г.Ерзакович
қазақ музыкасының Кенен Әзірбаев, Естай Беркімбаев, ... ... ... ... Елебеков секілді аса дарынды өкілдерімен де тығыз қарым-
қатынаста болды. Атақты Естай ауылында болған сәтінде ... ... өте ... өз әндерімен өзге авторлардың әндерін салмақты
саздылыкпен шыркайтын Естай әйгілі ... ... ... ... ... Тіпті радиоға жазу кезінде де ... ... ... ... жас ... ... жас ... қалын мал төлей алмай
сүйіктісімен айырылған жан трагедиясы оны өмір бойы ... етсе ... ... ... өзіндеақ өзі жинақтаған көптеген
халық әндерін музыкалық ... ... ... ... ... ... сол ... радиодан көп орындалып жүрді. Ал ... ... ... ... ... ... кірісті. Зерттеуші ғалымның терең
білімінің ... ... ... «Қазақ халқының ән мәдениеті»
монографиясы, «Қазак совет халық әндері» атты ... - ... ... ... ... ... және Мәриям Ахметовамен бірлесіп жазған
«Советтік казак музыкасы» ... ... ... ССР Ғылым академиясының Шоқан
Уәлиханов атындағы сыйлығына ие болды.
Турмыс салт ... адам ... ... ... ... ... қаза
болуы сияқты елеулі ... ... ... ... ... ... әр шаңырақты қуанышқа толтырып, шілдехана жасалып,
ат қойылған. Кіндігі түскен баланы 5-6 күннен соң бесікке салып, ... ... ... Ал бесікке салынған баланың өсіп жетілуінде ... ... ... ... болады. Бесікке салынған бөбек анасының
сүйіспеншілікке толы, жанға ... ... ... ... тәтті ұйкыға
кетеді. Бесік жырларының құрылымы карапайым болғанымен, сазы жан тебірентер
мамыражай, әрі көркем болып, жас ... нерв ... ... ... әсер ... ... ... Ананың бесіктегі нәрестесін
уата отырып айтқан игі тілектері, болашақка деген жақсы үміттерін ... ерте ... ... ... ... мен ... өндері көшпелі өмір сүрген халықтың күделікті
тіршілігіне байланысты туыңдаған. Балалардың өздеріне қоршаған табитаттағы
жан-жануарлармен, ... ... ... қызық көріп
бейнелегендері ... ... ... гөк", ... ... және сол ... ойын элементтерінде кездеседі. Осы ... ... де ... сай, ... ... ... болып келуі олардың музыкалық-
эстетикалық кабілеттерімен, мәнерлеп ән салу дағдыларын дамытуға септігін
тигізіп ... Ал ... ... ... ауыл ... той-томалақ,
алдыбақан және басқа ойындарында айтылатын әндері оларды әсерге бөлеп, әнге
деген ынта-ықыласын канағаттандырып, сүйіспеншілігінг арттырады. ... ... ... ... тән ерекшеліктері олардың, ойнақылығы,
эмоциялық көңіл күінің көтеріңкілігі, дидактикалык; мән мағынасы күнделікті
оку тәрбие жұмыстарында ... өте ... ... ... ... кәсіп әндері мазмұны жағынан бірнеше түрге бөлінеді
және тақырыбы мен поэтикалық тексі орыңдалатын еңбек, шаруашылық түріне
байланысты болады. ... ... ... ... төрт түлік малмен
байланысты болғандықтан, оның өмір тіршілігінде ... орын ... ... төрт ... ... кұт ... және ... ата - қойдың, Жылқышы ата -
жылқының, Сексек ата - ешкінің, Ойсыл қара - ... ... баба - ... ... ... ... ... әндері жігіттің арманы болған
жүйрік ат, қыран бүркіт, алғыр тазы, сұлу қызға деген ... ... ... ... ... шынайы мөлдір сезім, жан-жануар, табиғат сұлулығын
дәріптейді.
Егіншілік әңдері Наурыз ... ... ... ... орын
алды. Сабантой кезінде "Кеусен", ,,Ат желі" сияқты речитативті әндер
айтылған.
Жұмысшы әндері ... ... ... ... ... мен
рудниктері иелерінің зорлық-зомбылығы, жұмыскердің ауыр еңбектері, ... ... ... ... Оған ... ... ... "Ақшамды
бермей қойды ғой" тәрізді әңдерін жатқызуға болады.
Үйлену әндері - ... ... от ... ... жас буынның өсіп,
мұрат-мақсатына жетуіне, арман-кайғысына ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс тірішлігіне, әдет-ғұрпы мен салт-
санасы, ой сезімі мен арманниетін білдіретін танымдық мәні ... ... ... бұл ... өзі ... ... ... жұбату,
беташар, той бастар түрінде айтылады, Халыкпен ... ... ... ... бай ... ... өміршеңі - келін түсіру той-томалағы.
Бұл жоралғы халқымыздың қадір қасиетін, өнеге өрісін, тұрмыс ... қоса ... ... ... педагогикалық шарттары мен талаптары беташарда мол көрініс
береді. Жаңа түскен келінге ... ең ... ... ... түріңде
айтылады. Беташар әдетте "Келін, келін келіп тұр, келін үйге кіріп тұр)"
деп басталып, келінге ... үйі мен ... ... ... таныстырып,
олардың өмірдегі, ауыл арасындағы алатын орны мен беделі, ... ... мен ... ... ... ... еңбекпен тығыз байланысты әндер айтылады. Казақ халқы
ұлыс күнін "жыл басы" санайды. Бұл күндері жастар ... ... ... ... ... бата береді.
Наурыз мейрамы күндері жарапазан айтылады. Жарапазан "Шахарзабан" -
парсы ... ... ... ... күлдіргі ақын деген ұғымды береді. Бізде
ол үй арасында ... ... ән ... болмак; "Тұсында келіп тұрмыз ақтап
қана, жарапазан айтамыз мақтап қана" - деген жолдарға қарағаңда, оны ... ... ... ... ... ... дәстүрінде жасалып
мақтау ниеттестік, кейде әзіл-күлкіде болады. Бірде жыр, ... кара ... ... басы хикаялау, мақтау, аяғы-алғыс, бата болып келеді. Сый-
сияпат көрсетпеген үй ... ... ... ... ... ... әндері - тарихи оқиғаларға, адам казасына байланысты
туындап, ел аузында сақталған естірту, ... ... ... сиякгы салт
әңдері. Мұнда жеке адамның немесе бүкіл бір ... ... ... ... бар. ... ... ... дуниемен қоштасу әндері ел басына
түскен ауыр күндерге туған. Оның өлген адамның тірі ... де ... ... ... ... де ... салт ... бұл арнасын біз мұң-шер өлеңдері деп те
айтамыз. Адамның көңіл-күйін, өмір ... ... ... жаназалау
әңдерінің тәрбиелік мәні бар.
Накиялы әндер қатарына, мысал, алғыс-бата, тілек, әндері ... ... ... ... ең ... ... бар. Салт ... мәнін арттара түсетін ән үлгілері - бата-тілек ... ... ... бөленген, бірақ кез-келген жайға арналып айтыла бермейтін
бата - тілектің карапайым тәрбиелік, тағлымдық мәнінің орасан зор екендігін
оның өн ... ой ... ... ... ... пен ... ... пен шеберлікті байкауға болады. Ол өзі -
терең философиаық астарымен ерекшеленіп тұрады.
Күн шуақты болсын,
Көлің суатты болсын!
Қонысың өрісті болсын,
Еккенің ... ... - ... ... ... ... көңілге көп
жайды тиіп, оның халық тіршілшндегі, тұрмысыңдағы орны мен рухани ... ... ... ... аса ... дидактикалық бай тағлымдық қазына жатыр,
қоғамдағы адам өмірін бағыттайтын жақсылық пен жамандықтың, ... ... ... этикалық ұғымдарды жырлаған.
Нақлият әндерінің бір түрі - мысал әндер. Оларда аллегория түрінде
ақыл-кеңес, ... ... ... ... ... ... параллелизм, астарлап айту, символикалар жиі ... ... ... ... ... қу ... аңкау қой, әнші бұлбұл,
ақылсыз есек, өсекші карға тағы сол сияқтылар. ... ... ... ... ... бірге туысқан.
Тілейтіні қарғаның,
Ағайынның бірлігі.
Шықыддаған сауысқан,
Ед бүлдіру тірлгі, - деп ... ... мен ... ... және
жалқау сауысканның тірлігін баяндайды.
Мысал әндерде параллелизм мен символика ... ... ... ... аққу - сұлулық символы, сұңқар - батырлық, көгершін -
бейбітшіліктің, қарлығаш - достықтың, өгіз - еңбекқордың, туйе - ... ... ... ... Мысал - әндерде кейіпкерлер ретінде
құстар мен жануарлар келтірілген.
Жұмбақ ... ... ... ... ... болған. Ән-
жұмбақтардың әр түрлі өзінің көркемдік ерекшеліктерімен коса аса бағалы
төрбиелік мәні бар. ... ... I, 2, 3 ... 4 ... ... мәнерілілігі жағынан мақал - мәтелдермен пара - пар деуге келеді.
Мысалы, Ертай, Құлсариевтің трактор туралы ән-жұмбағында:
Бір базар ... ... ... ... ... неше ... - ... ән - жұмбақтардың екі түрде: біреуінеде жұмбақтай
отырьш, қолма - қол ... ... ... еккіншісінде, халықтың өзі
шешімін табуға ... ... ... ән ... салыстырмалы
метаформалар мен антитездер көптеп кезігеді.
Қиял ғажайып әңдердің катарына аңыз - ... ... ... ... ... ... ... әр тұрлі болғанымен, негізінен халық
өмірінен алынады. Карапайым адамдардың болашақка деген ... ... ... ... ... ... арқау больш ән соңында дидактикалық ой-
тұжырым мен байқаулар жасальш отырады.
Сатиралық-юморлық әндер ақын-жазушылардың ... ... ... ... ... қару балды. Халық жаршылығы
күні бүгінге дейін юморлық, әзіл-қалжың, әжуа әңдерді шығарып келеді. Сан
қилы ... ... ... сын, ... ... ... ... кұрдастарына
арналған достық шаржлар, табыстары мен жетістіктеріне, олардың кәсіптік
және мінездеріндегі кейбір қасиеттеріне тоқталады. ... ... ... көп ... ... ... адамдардың ақылы тарлығы, тәрбиесіңдегі
сорақы мінездерін аямай әжуалаған. Арсыз ... ... ... ... ... - ... ең ... шегі - сарказм екені белгілі. Өткір ... ... мен ... ... ... ... мен әйелін мақта
дегеңде айткан Шернияздың ирониялық әндерін жатқыызуға болады. Сондай-ақ
антитезге Т.Ізтілеуовтың, К.Тәкежановтың диалог, ... ... ... сатиралық әңдерін атауға болады.
Сатиралық әндер әрдайым кемшіліктермен күресу ... ... ... және стилінің айқындығымен, идеялық мазмұнының тереңдігі
мен оқу-тәрбие жұмысының аса пәрменді құрал болмак, әрі ... ... ... ... ... үнемі байып отыруы жастар
тәрбиесіңде кеңінен пайдалануға кең жол ашады.
Тарихи уақиғаларды суреттеу әндері ... ... ... ... бар ... оқиғаларды үлкен көркемдік дәрежеде бейнелеп
отырған.
Тарихи әндердің бір түрі - ... ... ... ... ... ... ... тарату мақсатында өмірге келгендер. Шежіре
әуендерде ірі уакиғалар суреттелмегенімен, айбынды аталарымыздың кімдер
екенін, кім-кімнен ... анық ... ... Сонымен, тарихи әндер
казақ музыкасының үлкен бір бөлігін құрайды, тақырыптарының идеялык мазмұны
күшті, халық есінен өткендегі тарихи жайлар ұмыт ... ... ... ... ... ... зор.
Әлеуметтік-теңсіздік әндерінің тақырыптары қазақтың ән жанрларының әр
түрлерінде көрініс тапқан. Олар ... ... ... сонымен
бірге сатиралық әндерде көп кездеседі. Халық творчествосында демократиялық
бағыттарының дамуында больш, негізгі ... ... ... ... ... ... жағынан әлеуметтік-теңсіздік әңдер лирикалық әндерге
жақын болғанымен, өзінің мақсаттылығымен, ... ... ... және сергек те ... ... ... ... ... сүйген жанрдың бірі - эпикалық жырлар. "Эпос-идеялық,
көркем мәні және ... ... ... ... ... ең ... ең ірі жанры. Өйткені оның негізінде
халық тарихындағы қиялы-қилы кезеңцер, ... ... ... ... ... ... ... қанатты философиялық сөздер жиі
ұшырасады. Батырлар жырында кездесетін афоризмдер елге үлгі боларлықтай
ерлік ... ... ... ... ... ... сөздер,
жырдың ішкі мазмұнына сай әр алуан лирикалық сезімдерге құрылған. Бұған
Асан, Қазтұрған, Бүхар ... ... ... ... жырау, Кашаған,
Нұрым, Майлықожа, Нұралы, Жамбыл, Мұрын, ... ... ... ... мол мысал келтіруге болады.
Терменің ұлы міндеті - елге ізгі ұғымдарды тарату, халықты ... ... ... ... әрі эстетикалық ләззат беру. ... ... ... ... ... мол, ... та ... Ерекше
сүйкімді тыңдаушының кұлағын елітіп, жүрегін билейтін сазы, әуені, өздеріне
лайық ... мен ... бар. ... ... ерекше ұнамдылығымен, ғасырдың
көркемдік даналығын саф таза қалпында бүгінгі қауымға жеткізуге мүмкіндігі
молдығымен, өткен өмірдің ең ... ... ... ... ... ... құбылыстарға берген батасын, үміті мен арманын
айта алатындығымен, терме өнері - рухани байлығымыздың, ... ... Жас ... ... биік ... ... ... үлгі-өсиетін, қағидасын қадір тұту кең ... ... ... ... ... ерекше.
Терме дидактикалық пәрменділігі риториялық сауалдар аркылы "Біріншіден
не жаман?" - деп оған ... ... ... ... шұрайлы сөздері
мен жүрек қағысын еліктетін әуені мен қысыла отырып, тағылым сырлары төгіле
береді. Сөйтіп, тыңдаушының ... ... ... ... мәселеге
ойланып, адамның ақыл-ой мен санасына эмоционалдық әсер береді.
Желдірме - жеддірме, речитативті әуен. Оның ... - ... ... дыбыстар төгілмесі. Терме жоғарғы ... ... ... ... ... екпінді, жүрдек, ырғақты әнге
құрылды.
Толғау - қазақ ... көп ... ... түрі мен ... ... ... те, дастанға қарағанда шағыңаду болып кедеді.
Толғау - дала өмірінің дидактикалық, ... ... ... ... ... толғау Асан қайғы творчествосымен байланысты. Ел
қамын ойлап, толғауын толғауларында дүниеде не ... не ... ... ... философиялық пікір тастаушы Асан қайғы ой пікірлері - жастар
үшін мән-мағынасы жойылмаған ... ... ... ... құрал.
Халық қамын жеген, біркелі бірлікке, достыкқа шакырып, сөз маржанын
тізбектеп, терең ойды ... келе Асан ... ... асыл ... ... ... түбіндее жатқан сөз,
Шер толқыса шығады, - деп толғана келе ... ... ... ... байланысты туатынын қортыңдылап, философиялық байлам
жасады.
Казақ халқының аса мол дамыған дербес саласы - айтыс. Айтыс -"айту",
"айтысу" деген ... ... ... ... ... ... ... көп кездесіп отырады.
Лирика әндер - қазақ музыкасында ең бай ... ... кең, ... ... ... өкініші, махабаты, табиғат
сұлулығы, жан-жануарлар әлемі, сұлу қыз, жүйрік ат, алғыр тазы, ... т.б. ... сан қилы ... ... ... мазмұны музыкалық әуенмен тамаша
үйлесіп, көркем ... ... ... ... ... мен
мәнерлік қасиеті сұлу сомдалады. Қайырмаларындағы ... ... ... "Қарағым-ау", "Сәулем-ай", "Шіркін-ай" сияқты әсем ... ... ... ... ... күні ... ... өзінің жаңа дамуын басынан кешіп, тәуелсіздік
алып, өз туын қабылдап, тілін, дінін тереңірек игеруге бет алып ... ... ... ... әр ... ... ... жерін,
Отаным деген ой-санасымен болашақтағы зор үмітімен астасьш жатқанын айтуға
болады. Үлкен жүректі ел ағалары көтерген игі ... осы ... ... ... игілігіне үн қосуда. Дәстурлі халық әңдері өмірлік
мәні бар дидактикалық маңыздылығы мен бала ... ... өте ... ... Оның поәтикалық тексі сезімді билеп қана қоймайды, ақыл-
қиялын шарықтатып, түрлі ой салады, ... ... ... ... ... жылдарында мектептердің жағдайы өте ауыр
болды.
Казак, мектетеріңдегі ... мен ... ... 1922 жылы
казақ халық ағарту комиссариатының "РСФСР-дің I және II басқыштағы бірыңғай
еңбек мектептерінін ... ... жеті ... ... ... бекіткеннен соң ғана қолға алынды. Оқу ... ... ... ... ... кажетті
деңгейге ұйымдастыруға мүмкіңдік бермеді.
Қазақстандағы мектептерде ән-күй сабақтарының өте төмен дәрежеде
өткізіліп, ... ... ... ... ССР халық Ағарту
Комиссариатының 30 жылдардың аяғындағы есептерін талдау барысында ... ... ... (1984) және М.Балтабаевтың
экспериментті (1988) оқу бағдарламалары ... ... ... 1984 ... бағдарламада тым аз беріліп, әндер
туралы теориялық мағлұматтар жуйесіз енгізілді. Мысалы, 1 сыныпта бар-жоғы
2-ақ ән енгізілген. Оның ... ... ... үшін ... ... осы әнді әнге салып айтуға, би билеуге болатындығын хабарлауды
мақсат етіп қояды. Ал екінішсі - "Елім-ай" ... ... және ... ... ... шығу тарихын әңгімелеу, сипатын ажырату сияқты
дидактикадық және ... ... кең ... ... ... ... оқытқанда бірішпі синып окушыдары казақ халқының ән
мұраларынан мүлде мақұрым ... ... ... ... ... ... ойымызша, осы мәселені шешудің бірден-бір жолы, ән үлгілерін
дидактикалық принциптерді қатаң сақтай отырьш, ірікітелген оқу ... ... ... ... классификация негізінде қолданса,
музыкалық-эстетикалық тәрбие өз мақсатында жетеді.
Қазақстан Компартиясы ... ... ... ... 1988
жылғы казан айының 4-дегі мәжілісінде ... "жас ... - ... ... беру ... ... осы кезеңге дейінгі рухани өнер тәрбиесіңдегі орын алып
келген кемшіліктердің беті ... ... Олар мына ... ... ... ... ұлттық және аймақтық ... мен ... ... сол ... ... ... ... түрткі бола алмады, оқу-төрбие жұмыстары
халқамыздың ғасырлар бойы қалыптасқан ... ... ... ... катар бұл концепцияда осы кемшіліктерді шешудің жаңа
принциптері, бағдарламалары берілді. Онда ... ... ... ... ... ... ... /айтыс, қисса, жыр,
терме, мақал - мәтелдер т.б./ халық ... мен ... ... ... ұлт ... игеруге балалар оркестр-ансамбльдерінің
ұйымдастырылуына ерекше көңіл бөлінуі ... ... Міне осы ... сай ... ... ... негізінде "Елім-ай" атты
ән-күй пәнінің жаңа бағдарламасы дүниеге келді. ... ... ... тобы ... де ... жастарға
музыкалық-эстетикалық тәрбие берудің кешенді бағдарламасының ... ... ... - ай" ... ... мақсаты - окушының рухани дүниесін
байытып, идеялық-эстетикалық талғамды дамыту және өмірді саналы да ... ... ... орай ... ... ... өнер ... сай
музыкалық іс-әрекеті интеграциялылығы, тарихи принциптері де карастырылған.
Көренекілік, білімділік сабақ процесін оптимизациялау сияқта ... ... де орын ... ... - ... ... ... мәдени дәстурге
ерекше көңіл аудара отырып, халқымыздың рухани дүниесінің шығармаларын
кеңірек пайдалануға ұмтылған. Оқушылар ... тек ... қана ... өмір мен байланысы жайлы түбігейлі мәліметтер алады. Екінші жағынан
мұнда жол басқа да халықтың ән-күйін түсінуге жоя ашады.
Енді бір ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру
көзделген. Аспапты іс жүзінде игеру баланың білім ... ... өн ... би ... ... т.б.) ... бағдарламасының
казақтың халық әндері материалдары ретінде ... орын ... ... ... күйлерінің негізіңде әуен-жаттығулар айтқызу өте ұгымды
педагогикалық тапқырлықпен карастырылған. ... І-ші ... ... ... ... ... жүйелік, жас ерекшеліктері
тағы баска принциптер жақсы сақталған. 2-3 тоқсаңдарда ... ... ... ... одан ... ... ... "Әй-әй бөпем", "Жаңа"
әндеріне ұласады. ... ... ... ... ... ... ... таппаған мәселелер алі де болса өз мәнінде ... ... ... ойымызша, "Елім-ай" бағдарламасында халық ... ... ... ... жалпыға, карапайымнан күрделіге өрістеуде
бірізділік тәрізді дидактикалық принциптердің ... ... ... ... түсінік, кабылдауларының біртұтастығын қамтамасыз ... Яғни ... - ... ... оқу ... ... ... күңделікті өмірмен, халық тарихымен, ... ... ... ... ... жанрлық сипатына сүйенгенде
ғана өз мәнінде жузеге асыруға болады.
Қолданылған әдебиеттер
1 Ананьев Б.Г. ... ... ... // ... творчество. –
Л., 1982. – 120 с.
2 Асмолов А.Г. Как построить свое Я. – М., 1992. – 145 ... ... В.Ю. ... и эстрада. – М. : Магнитогорск, 1998. – 150 с.
5 Дүкенбай Н. Бастауыш сынып музыка сабағының бағдарламасы. – Павлодар,
2006. – 46 ... ... М.С. ... в мире ... – СПб., 1996. – 140 ... ... Е.А. Психология: Воспитание и обучение. – М., 2000. 110 с.
8 Киященко Н.И. Эстетика жизни. – М., 2000. – 133 ... ... Г.М. У ... ... – М., 1977. – 142 с.
10 Кузин В.С. Психология: учебник. – М., 1999. – 235 с.
11 Крупник Е.П. Психологическое ... ... на ...... – 240 ... ... Д.К. Музыкальное восприятие. – М., 1997.–170 с. 13 Лейтес
Н.С. ... ... ... – М., 2001. – 122 ... ... В.В. О ... и средствах художественного
воздействия музыки. – М., 1976. – 320 с.
15 Методическая культура педагога-музыканта: учеб. пособие / под ред.
Э.Б.Абдуллина. – М., 2002. – 238 ... ... ... ... ... М.С. ... – М., 1992. ... с.
17 Мелик – Пашаев А.А. Мир художника. – М., 2000. – 126 ... ... ... в Казахстане: Хрестоматия Вып.1
/сост. Р.Р. Джердималиева, А.А. Момбек, З.Р. Ахметова. – Алматы, 2007. –
360 с.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бейнелеу өнері арқылы бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру24 бет
Бейнелеу өнері мен дүниетану пәндерін кіріктіре оқыту негізінде бастауыш сынып оқушыларына эстетикалық тәрбие беру220 бет
Конституциялық құқықтың түсінігі11 бет
17 ғасырдың музыкалық мәдениеті19 бет
19-ғасырдағы қазақ музыкасы. 20-ғасырдағы қазақ музыкасы8 бет
200 орынға арналған залы бар және 100 оқушыға арналған музыкалық мектебі бар словяндық ұлттық мәдени орталығы41 бет
XХ ғасырдағы батыс еуропа музыкасы48 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру13 бет
Абай Құнанбаевтың музыкалық мұралары арқылы студенттерге эстетикалық тәрбие беру туралы51 бет
Азаматтық құқықтың қағидаттары мен бастаулары9 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь