Қазақ халқының музыка өнерінің теориялық негіздерінің бастаулары


Қазақ халқының музыка өнерінің теориялық негіздерінің бастаулары
Турмыс салт әндері
Еңбек, шаруашылык, кәсіп әндері
Үйлену әндері
Жаназалау әндері
Нақлият әндерде
Толғау
Лирика әндер
Қолданылған әдебиеттер
Қазақ халкының музыкалык шығармашылығы өзінің санғасырлар бойындағы дамуында музыка тілінің бейнелеу құрамы жағынан негізінен, екі бағытта вокалдық және аспаптық музыка түрінде калыптасты. Бірінші - терме сарынды және кең тынысты созып айтатын шалқымалы әннің түрлері де, екіншісі - домбыра, қобыз және баска үрлеп ойнайтын аспаптарда орындалатын, көбінесе, белгілі бір оқиғаға байланысты болып келетін күйлер.
Кеңес өкіметіне дейінгі дәуірдегі қазақ қоғамындағы рухани өмірінің маңызды белгілі ауыз екі музыка мәдениетінің, объективтік жағдайларда қалыптасуы, сондай-ақ көшпелі өмір және ауыл тұрмысының көптеген тұрақты дәстүрлері халық музыка өнері кайраткерлерінің бірнеше түрін калыптастырды. Олар - ақындар, жыршы-жыраулар, әншілер мен өлеңшілер, күйшілер мен ертекшілер, сықакшылар және басқалар.
Әдетте, олар көбінесе өзінің негізгі өнеріне қоса басқа да бірнеше өнердін иесі еді. Арнаулы «композитор» деген термин ол кезде болған жок. Себебі оның творчестволык халыққа тарауы өзінің әншілік, күй-шілік-орындаушылық шеберлігіне байланысты болатын. Қазақ халқының музыкалық өнері жайлы мәлімет беретін ертеректегі еңбектің бірі 1795 жылы басылып шыққан капитан И.Г.Андреевтің «Орта жүз қырғыз кайсақтары туралы, Россиямен шекаралас жатқан Колыван жене Тобыл губерниясының бөлімдері мен қосымша бекіністерін суреттеу» атты кітабы / Новые ежемесячные соч-е п.б.. 1775, август / 2-половина/, 4.114/.
Бұл еңбек алты тараудан тұрады, жиырма сегізінші бөлімінде қазак халқының шығу тегі, түрмысы, діни сенімдері, салт-санасы мен мінез-құлқы, кәсібі, сауда-саттығына байланысты мәселелер камтылған.
1 Ананьев Б.Г. Задачи психологии искусства // Художественное творчество. – Л., 1982. – 120 с.
2 Асмолов А.Г. Как построить свое Я. – М., 1992. – 145 с.
4 Григорьев В.Ю. Исполнитель и эстрада. – М. : Магнитогорск, 1998. – 150 с.
5 Дүкенбай Н. Бастауыш сынып музыка сабағының бағдарламасы. – Павлодар, 2006. – 46 б.
6 Каган М.С. Музыка в мире искусства. – СПб., 1996. – 140 с.
7 Климов Е.А. Психология: Воспитание и обучение. – М., 2000. 110 с.
8 Киященко Н.И. Эстетика жизни. – М., 2000. – 133 с.
9 Коган Г.М. У ворот мастерства. – М., 1977. – 142 с.
10 Кузин В.С. Психология: учебник. – М., 1999. – 235 с.
11 Крупник Е.П. Психологическое воздействиен искусства на лияность. – М., 1999. – 240 с.
12 Кирнарская Д.К. Музыкальное восприятие. – М., 1997.–170 с. 13 Лейтес Н.С. Возрастная одаренность школьников. – М., 2001. – 122 с.
14 Медушевский В.В. О закономерностях и средствах художественного воздействия музыки. – М., 1976. – 320 с.
15 Методическая культура педагога-музыканта: учеб. пособие / под ред. Э.Б.Абдуллина. – М., 2002. – 238 с.
16 Музыкальная психология: Хрестоматия /сост. М.С. Старчеус. – М., 1992. – 380 с.
17 Мелик – Пашаев А.А. Мир художника. – М., 2000. – 126 с.
18 Музыкальное образование в Казахстане: Хрестоматия Вып.1
/сост. Р.Р. Джердималиева, А.А. Момбек, З.Р. Ахметова. – Алматы, 2007. – 360 с.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге




Қазақ халқының музыка өнерінің теориялық негіздерінің бастаулары

Қазақ халкының музыкалык шығармашылығы өзінің санғасырлар бойындағы
дамуында музыка тілінің бейнелеу құрамы жағынан негізінен, екі бағытта
вокалдық және аспаптық музыка түрінде калыптасты. Бірінші - терме сарынды
және кең тынысты созып айтатын шалқымалы әннің түрлері де, екіншісі -
домбыра, қобыз және баска үрлеп ойнайтын аспаптарда орындалатын, көбінесе,
белгілі бір оқиғаға байланысты болып келетін күйлер.
Кеңес өкіметіне дейінгі дәуірдегі қазақ қоғамындағы рухани өмірінің
маңызды белгілі ауыз екі музыка мәдениетінің, объективтік жағдайларда
қалыптасуы, сондай-ақ көшпелі өмір және ауыл тұрмысының көптеген тұрақты
дәстүрлері халық музыка өнері кайраткерлерінің бірнеше түрін калыптастырды.
Олар - ақындар, жыршы-жыраулар, әншілер мен өлеңшілер, күйшілер мен
ертекшілер, сықакшылар және басқалар.
Әдетте, олар көбінесе өзінің негізгі өнеріне қоса басқа да бірнеше
өнердін иесі еді. Арнаулы композитор деген термин ол кезде болған жок.
Себебі оның творчестволык халыққа тарауы өзінің әншілік, күй-шілік-
орындаушылық шеберлігіне байланысты болатын. Қазақ халқының музыкалық өнері
жайлы мәлімет беретін ертеректегі еңбектің бірі 1795 жылы басылып шыққан
капитан И.Г.Андреевтің Орта жүз қырғыз кайсақтары туралы, Россиямен
шекаралас жатқан Колыван жене Тобыл губерниясының бөлімдері мен қосымша
бекіністерін суреттеу атты кітабы Новые ежемесячные соч-е п.б.. 1775,
август 2-половина, 4.114.
Бұл еңбек алты тараудан тұрады, жиырма сегізінші бөлімінде қазак
халқының шығу тегі, түрмысы, діни сенімдері, салт-санасы мен мінез-құлқы,
кәсібі, сауда-саттығына байланысты мәселелер камтылған.
Кеңес өкіметіне дейінгі қазақ музыкасының зерттеушілері өз
еңбектерінде музыкалық фольклордың өміршеңдігін баяндағанымен, халық
өнерінің профессионал кайраткерлері туралы аз да, сирек жазды. Ал, төменде
аттары аталған бірнеше әншілер мен күйшілер, халық музыкасының көптеген
классикалык шығармаларының авторлары XIX ғасырда өмір сүргендері аян. Олар;
Құрманғазы Сағырбаев 1806-1879, Дәулеткерей Шығаев 1820-1887, Біржан
сал Қожағұлов 1832-1894, Мұхит Мералиев 1847-1918, Абай Құнанбаев 1845-
3904, Жаяу Мұса Байжанов 1835-1929, Тәттімбет Қазанғапов 1815-1862.
Ықылас Дүкенов 1843-1916 және басқалар.
Олардың шығармалары халыктың рухани мүддесіне сан келген сүйікті
шығармалары болды, бірак оларлың жиналуы және жазылынып алынуы тек кеңес
өкіметі кезінде ғана жүзеге асырылды.
Қазан төнңкерісіне дейін қазақ даласында кәсіби музыкалық білім беру
жуйесі жоқ болатын, соған қарамастан республиканың түкпірлерінде
Петропавл, Орынбасар музыкалық үйірмелер хор, оркестр жұмыс істеді.
Оған қатысушылар нота сауатын білмеседе хор бірнеше дауысқа бөлініп
айтылды. Қазан тоңкерісіне дейін қазақ халқыны бай музыкалық мұрасы шетел
және орыс саяхатшыларының да назарына іліккен.
Қазан төңкерісінен соңғы кезеңде де республикамызда музыкалық
үйірмелер жұмысын жалғастыра берді. Жиырмасыншы жылдары Орта Азия және
Қазақстанның, музыкалық фольклорын жинауға ерекше ықылас көрсетіле бастады.
Белгілі музыка зерттеушісі әрі жинаушысы А.В.Затаевич казақ даласын аралап,
жүріп, екі мыңға жуык ән-күйлер жазып алған. А.В.Затаевич Қазақ халқының
мың әні. 1931 жылы Қазақтың бес жүз әні мен куйлері бұл күнде де тарихи
маңызы зор еңбектер болып отыр. М.Горький, А.Затаевичтің еңбегін жоғары
бағалай келіп, қазақтың ән-күйлері болашак композиторлар үшін творчествоның
кайнар көзі екенін айткан еді. Басылым ерекшелігі - мұнда көптеген белгілі
халык әндерінің сөздері табылып, жазылған еді.
А.Затаевич бастаған үлкен істі отызыншы жылдары Д.Мацуцин.
Б.Ерзакович, Е.Брусиловский, А.Жұбанов, Л.Хамиди. бертін келе М.Төлебаевтың
жалғастырып, ән - күйлерімізді нотаға түсіріп, ел игілігіне айналдырғанын
сүйсіне еске аламыз.
Қазақ Республикасы Ғылым академиясының корреспондент мүшесі, өнертану
ғылымының докторы, республикаға еңбек сіңірген өнер қайраткері, композитор,
музыка зерттеушісі, профессор Б.Г.Ерзакович өзінің бар күш жігерін табиғи
қабілетін қазақ музыкасы өнеріне жұмсауды максат тұтты.
Б.Г.Ерзакович аз уақыт ішінде бес жүзге жуық ән-күй жазып алып, оның
екі жүзден аса әуенін әншілердің фортепианоның сүйемелімен айтуына лайыктап
еңдеді. Ол мұнымен ғана қанағаттанып қоймай, халык әншіерін бұдан да мол
жинап алу мақсатымен респүблика облыстарына жиі-жиі сапарға шығып тұрды.
Сөйтіп, ол Семей, Солтүстік-Қазақстан, Павлодар, Ақмола жене Қарағанды
облыстарын түгелге жуық аралап шығып, орасан бай қазынаны 2500-ден астам ән
мен күйді нотаға түсірді, біразын радио таспаларға жазып алды.
Б.Г.Ерзаковичтің өзі жинақтаған казақтың ән мен күй туындыларына, оның
орындаушыларына алғаш рет толық сипаттама бергендігін ерекше атай өткен
жөн. Экспедиция кезінде халыкпен қоян-қолтык араласа жүрген Б.Г.Ерзакович
қазақ музыкасының Кенен Әзірбаев, Естай Беркімбаев, Шәкір Әбенов, Қали
Байжанов, Жүсіпбек Елебеков секілді аса дарынды өкілдерімен де тығыз қарым-
қатынаста болды. Атақты Естай ауылында болған сәтінде былай әңгімелеген:
Табиғатында өте байсалды, өз әндерімен өзге авторлардың әндерін салмақты
саздылыкпен шыркайтын Естай әйгілі "Қорланды" орындағанда бөлекше толкып
кетеді екен. Тіпті радиоға жазу кезінде де әннің шарықтай шырқалатын
түстарында көзіне жас үйірілді. Тегі, жас шағында қалын мал төлей алмай
сүйіктісімен айырылған жан трагедиясы оны өмір бойы толкытып етсе керек.
Б.Г.Ерзакович отызыншы жылдардың өзіндеақ өзі жинақтаған көптеген
халық әндерін музыкалық аспаптар сүйемелінде орындауға лайықтап өңдеді.
Мұндай андер сол кезде радиодан көп орындалып жүрді. Ал елуінші жылдардан
бастап оларды жүйелі түрде зертгеуге кірісті. Зерттеуші ғалымның терең
білімінің аркасында дүниеге келген Қазақ халқының ән мәдениеті
монографиясы, Қазак совет халық әндері атты музыкалық - этнографиялық
жинағы жарық көрді.
Б.Г.Ерзаковичтің Ахмет Жұбанов және Мәриям Ахметовамен бірлесіп жазған
Советтік казак музыкасы деген енбегі Қазақ ССР Ғылым академиясының Шоқан
Уәлиханов атындағы сыйлығына ие болды.

Турмыс салт әндері адам баласының өмірге келіп ержетіп, есеюі, қаза
болуы сияқты елеулі кезеңдерге, уақиғаларға байланысты туындаған.
Нәрестенің өмірге келуі, әр шаңырақты қуанышқа толтырып, шілдехана жасалып,
ат қойылған. Кіндігі түскен баланы 5-6 күннен соң бесікке салып, түрлі ырым-
жоралғылар жасалған. Ал бесікке салынған баланың өсіп жетілуінде бесік
жырларының тәрбиелік маңызы айрықша болады. Бесікке салынған бөбек анасының
сүйіспеншілікке толы, жанға жағымды нәзік әуеніне балқып, тәтті ұйкыға
кетеді. Бесік жырларының құрылымы карапайым болғанымен, сазы жан тебірентер
мамыражай, әрі көркем болып, жас сәбидің нерв жүйелеріне, жалпы психикасына
жағымды әсер етіп, көңіл-күйін орнықтырады. Ананың бесіктегі нәрестесін
уата отырып айтқан игі тілектері, болашақка деген жақсы үміттерін сүтімен,
әлдиімен ерте бастан-ақ құлағына кұйылып ержетеді.
Балалар мен жастардың өндері көшпелі өмір сүрген халықтың күделікті
тіршілігіне байланысты туыңдаған. Балалардың өздеріне қоршаған табитаттағы
жан-жануарлармен, кұстардың дыбысын, іс-әрекеттерін қызық көріп
бейнелегендері "Асау мәстек", "Қоғый гөк", "Соқыр теке" және сол сияқты
турлі ойын элементтерінде кездеседі. Осы ойындардың өндері де бала
табиғатына сай, ойнақы, көңілді, ширақ болып келуі олардың музыкалық-
эстетикалық кабілеттерімен, мәнерлеп ән салу дағдыларын дамытуға септігін
тигізіп отырған. Ал "Камажай" сияқгы жастардың ауыл арасындаға той-томалақ,
алдыбақан және басқа ойындарында айтылатын әндері оларды әсерге бөлеп, әнге
деген ынта-ықыласын канағаттандырып, сүйіспеншілігінг арттырады. Балалар
мен жастар әндерінін бәріне тән ерекшеліктері олардың, ойнақылығы,
эмоциялық көңіл күінің көтеріңкілігі, дидактикалык; мән мағынасы күнделікті
оку тәрбие жұмыстарында пайдалануға өте қолайлы жағдай жасады.
Еңбек, шаруашылык, кәсіп әндері мазмұны жағынан бірнеше түрге бөлінеді
және тақырыбы мен поэтикалық тексі орыңдалатын еңбек, шаруашылық түріне
байланысты болады. Казақ халқының негізгі кәсіпшілігі төрт түлік малмен
байланысты болғандықтан, оның өмір тіршілігінде үлкен орын алғаны белгілі.
Халық төрт түлік малды кұт санаған және Шопан ата - қойдың, Жылқышы ата -
жылқының, Сексек ата - ешкінің, Ойсыл қара - түйенің, Зеңгі баба - сиырдың
пірі ұғынып табынған. Аңшылық, саяткерлік әндері жігіттің арманы болған
жүйрік ат, қыран бүркіт, алғыр тазы, сұлу қызға деген ғашыктық сезім арқау
болып, мінсіз сұлулық, шынайы мөлдір сезім, жан-жануар, табиғат сұлулығын
дәріптейді.
Егіншілік әңдері Наурыз мерекесіне байланысты тақырып елеулі орын
алды. Сабантой кезінде "Кеусен", ,,Ат желі" сияқты речитативті әндер
айтылған.
Жұмысшы әндері Қарағанды, Қарсақпай, Жезқазған, Риддер шахталары мен
рудниктері иелерінің зорлық-зомбылығы, жұмыскердің ауыр еңбектері, көрген
мехнаты тақырыптары аркау болған. Оған "Ауыр еңбек астында", "Ақшамды
бермей қойды ғой" тәрізді әңдерін жатқызуға болады.
Үйлену әндері - казақ халқының от басының тағдырына, жас буынның өсіп,
мұрат-мақсатына жетуіне, арман-кайғысына ортак әндер. Үйлену әндерінің
алуан түрлері жасалып, халықтың тұрмыс тірішлігіне, әдет-ғұрпы мен салт-
санасы, ой сезімі мен арманниетін білдіретін танымдық мәні елеулі. Әдет-
ғұрыпқа байланысты бұл әндердің өзі жар-жар, сыңсыма, қоштасу, жұбату,
беташар, той бастар түрінде айтылады, Халыкпен бірге жасасып, өркендеп келе
жатқан бай салт-дәстүрінің ішіндегі өміршеңі - келін түсіру той-томалағы.
Бұл жоралғы халқымыздың қадір қасиетін, өнеге өрісін, тұрмыс тіршілігін
сонымен қоса адамгершілік-этикалық кағидаларын танытады.
Халықтың педагогикалық шарттары мен талаптары беташарда мол көрініс
береді. Жаңа түскен келінге тойдың ең көңілді кезінде өнеге түріңде
айтылады. Беташар әдетте "Келін, келін келіп тұр, келін үйге кіріп тұр)"
деп басталып, келінге келген үйі мен бүкіл ауылдың адамдарын таныстырып,
олардың өмірдегі, ауыл арасындағы алатын орны мен беделі, мінез ерекшелігі
әзіл мен ңақыл сөздермен айтылады.
Ұлыс күңдері еңбекпен тығыз байланысты әндер айтылады. Казақ халқы
ұлыс күнін "жыл басы" санайды. Бұл күндері жастар ойын-сауық құрып, қарт-
қариялар еңбек адамдарына бата береді.
Наурыз мейрамы күндері жарапазан айтылады. Жарапазан "Шахарзабан" -
парсы тіліңде шахар кезуші, тақыр, күлдіргі ақын деген ұғымды береді. Бізде
ол үй арасында кезіп жүріп ән айтушы болмак; "Тұсында келіп тұрмыз ақтап
қана, жарапазан айтамыз мақтап қана" - деген жолдарға қарағаңда, оны кейде
жұптасыпта айтатын болған. Жарапазан халық поэзиясының дәстүрінде жасалып
мақтау ниеттестік, кейде әзіл-күлкіде болады. Бірде жыр, бірде кара өлең
түрінде айтылып, басы хикаялау, мақтау, аяғы-алғыс, бата болып келеді. Сый-
сияпат көрсетпеген үй иелерінің сараңцығын бетіне салық қылып аямай
сынаған.
Жаназалау әндері - тарихи оқиғаларға, адам казасына байланысты
туындап, ел аузында сақталған естірту, көңіл айту, жоқтау сиякгы салт
әңдері. Мұнда жеке адамның немесе бүкіл бір елдің көңіл-күйлерінің сан
алуан толқыны бар. Жерімен, елімен, жарық дуниемен қоштасу әндері ел басына
түскен ауыр күндерге туған. Оның өлген адамның тірі күнін де айтқан өсиеті
түрінде кездесетін үлгілері де болды.
Тұрмыс салт жырларының бұл арнасын біз мұң-шер өлеңдері деп те
айтамыз. Адамның көңіл-күйін, өмір құбылыстарын терең толғайтын жаназалау
әңдерінің тәрбиелік мәні бар.
Накиялы әндер қатарына, мысал, алғыс-бата, тілек, әндері кіреді. Бұл
әндерде халық педаготкасының ең құнды жинақтары бар. Салт дәстүрлердің
сәнін мәнін арттара түсетін ән үлгілері - бата-тілек әндері. Шынайы
халыктық сипатқа бөленген, бірақ кез-келген жайға арналып айтыла бермейтін
бата - тілектің карапайым тәрбиелік, тағлымдық мәнінің орасан зор екендігін
оның өн бойындағы, ой ұшқырлығын, ақыл-парасатты, өмірлік тәрбиені,
кемелдік пен көсемдікті шешендік пен шеберлікті байкауға болады. Ол өзі -
терең философиаық астарымен ерекшеленіп тұрады.
Күн шуақты болсын,
Көлің суатты болсын!
Қонысың өрісті болсын,
Еккенің жемісті болсьш! - деген бірер шумақтың өзінде көңілге көп
жайды тиіп, оның халық тіршілшндегі, тұрмысыңдағы орны мен рухани салмағын
толық түсінгендей боламыз.
Нақлият әндерде аса бағалы дидактикалық бай тағлымдық қазына жатыр,
қоғамдағы адам өмірін бағыттайтын жақсылық пен жамандықтың, әсемдік пен
парсыздықтың, моральдык, этикалық ұғымдарды жырлаған.
Нақлият әндерінің бір түрі - мысал әндер. Оларда аллегория түрінде
ақыл-кеңес, мораль мәселелері айтылады. Сондықтан халық жыршыларының
шығармаларында параллелизм, астарлап айту, символикалар жиі кездеседі.
Олардың басты кейіпкерлері қорқау қасқыр, қу түлкі, аңкау қой, әнші бұлбұл,
ақылсыз есек, өсекші карға тағы сол сияқтылар. Мысалы, Ж.Жұмабаевтың ән-
мысалында:
Қарға менен сауысқан
Түбі бірге туысқан.
Тілейтіні қарғаның,
Ағайынның бірлігі.
Шықыддаған сауысқан,
Ед бүлдіру тірлгі, - деп еңбекшіл қарға мен өтірікші, өсекші және
жалқау сауысканның тірлігін баяндайды.
Мысал әндерде параллелизм мен символика астасқан түрде де
пайдаланылады. Мысалы аққу - сұлулық символы, сұңқар - батырлық, көгершін -
бейбітшіліктің, қарлығаш - достықтың, өгіз - еңбекқордың, туйе - дала
кемесінің символы ретінде беріледі. Мысал - әндерде кейіпкерлер ретінде
құстар мен жануарлар келтірілген.
Жұмбақ өлеңдерде дидактикалық тәлім-төрбие мәселелері арқау болған. Ән-
жұмбақтардың әр түрлі өзінің көркемдік ерекшеліктерімен коса аса бағалы
төрбиелік мәні бар. Жұмбақ өлеңдер I, 2, 3 немесе 4 жолдардан құралады.
Көркемдік мәнерілілігі жағынан мақал - мәтелдермен пара - пар деуге келеді.
Мысалы, Ертай, Құлсариевтің трактор туралы ән-жұмбағында:
Бір базар көшіп келген Мәскеу жақтан,
Білмеймін ауырлығы неше батпан?
Ақын - жырлар ән - жұмбақтардың екі ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақ халқының қолданбалы өнерінің семантикасы
Қазақ мәдениетінің бастаулары
Қазақ мәдениетінің бастаулары жайлы
Қазақ кеңестік өнерінің қалыптасуы
Қазақ музыка өнері
Бейнелеу өнерінің теориялық негіздері
Қазақ әдебиетіндегі шариғат негіздерінің көрінісі
Қазақ бейнелеуі өнерінің дамуы
Қазақ мәдениетіндегі музыка
Қазақ музыка театрының би өнері
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь