Қазақ халқының салт-дәстүрлері туралы

Той малы
Дәмету
Қалың мал
Күйеуаяқ
Түйемұрындық
Қыз қашар
Құйрық бауыр
Балдыз қалың
Күйеу киімі
Қынаменде
Өңір салу
Шаңырақ көтеру
Той малы (дәстүр). «Жүз жылқы той малына кетіпті» (М.Ж.Көпеев). Келін алуға келген қадірлі құдалар ел дәстүр салты бойынша сән салтанатымен, жөн жосығымен келіп түседі. Бұл жолдың кәде жоралары да көп болады. Соның ішінде ең басты кәдесінің бірі осы топқа арнайы әкелген « той малы» деп аталатын жолды дәстүр. Бұған әр құда өз дәулеті мен шамасына қарай жылқы немесе бірнеше қой әкеледі. Күйеудің абырой, беделі осы кәдеге де байланысты болады. Бұған қымбат мата, бұйым, жеміс, қант, шәй да қосылады. Әкелген мал арқылы құдалар қыз әкесінен, атасынан немесе сол ауылдағы жолы үлкен ақсақалдан бата тілейді. Батадан кейін әлгі мал сойылып, тойға жиналғандар одан ауыз тиеді. Той малы толымсыз болса қыз жеңгелері құдалардың бетіне басады. Сондықтан да «той малының» мүшесі түгел әрі семіз болуы қатты қадағаланады.
        
        Қазақ халқының салт-дәстүрлері
Той малы
Той малы (дәстүр). «Жүз жылқы той малына кетіпті» (М.Ж.Көпеев). Келін алуға
келген қадірлі ... ел ... ... ... сән ... жөн
жосығымен келіп түседі. Бұл жолдың кәде жоралары да көп болады. Соның
ішінде ең ... ... бірі осы ... арнайы әкелген « той малы» деп
аталатын жолды дәстүр. Бұған әр құда өз дәулеті мен ... ... ... ... қой әкеледі. Күйеудің абырой, беделі осы кәдеге де
байланысты болады. Бұған қымбат мата, бұйым, жеміс, ... шәй да ... мал ... ... қыз ... ... немесе сол ауылдағы жолы
үлкен ақсақалдан бата тілейді. Батадан ... әлгі мал ... ... одан ауыз ... Той малы ... ... қыз жеңгелері
құдалардың бетіне басады. Сондықтан да «той малының» мүшесі түгел әрі семіз
болуы қатты қадағаланады.
Дәмету
«Дәметкен сары майдан ... ... ... ... әр түрі бар Ал ... жас келіншектердің дәметуінің жөні бөлек.
Жас балалар мен келіндер ата енелері қонақтан келсе, олардан тәтті
дәмететтін әдеті бар. Әсіресе, ... жас ... ... оның меселін
қайтаруға болмайды. Өйткені, дәметіп отырып ойындағысы болмаса оның емшегі
ісіп кетеді. Бұл өмір шындығы. Ал үлкен кісілер, ... ... ... бар үйге ... қалар деп қашанда қалтасына дәм тұзын сала
жүреді. Бұл әркім ескере жүретін ескіден келе жатқан ырым.
Қалың ... мал» ... ... «Мен ат тон ... қалың мал қайтартпақшы
болдым ғой» (С.Көбеев). Құда түсу рәсімі ... соң дала заңы ... жағы ... мал» ... ... Бұл ... қазақ болғалы бұлжымаған
ежелгі дәстүр. Оның мөлшері құдалардың дәрежесі мен дәулетіне байланысты
екі жақ келісе отырып ... ... ... ... ... мал
мөлшері бес алты малмен тынса, ірі байлар арасында екі жүз, бес жүз, мың
жылқыға дейін жеткен. Би мен ... хан мен ... ... ... мал
үстіне «бес жақсы» деп аталатын бес түйеге қосып бір «жетім қыз (күң), «аяқ
жақсы» днп беретін үш түйеге қоса бір «еркек ... (құл) ... ... ... ... Қалың малдың «қырық жеті», « отыз жетінің бүтіні»,
«отыз жеті», «отыз жетінің жартысы», «жақсылы отыз жеті», « жиырма жеті», «
он жеті», ... ... ... ... бата» сияқты түрлері болған. Мұның
сыртында той мал, сүт ақы, күйеу апаратын ілу, өлі тірі апаратын, тағы
басқа көптеген ... ... ... да ... Бұған кеңес үкіметі кезінде
«қызды малға сату» деп қара күйе ... ... Ал ... ... ... мал» ... кем болмаған. Демек, бұрынғы дала заңында бұл
ескерілген сияқты. Әрине ... мал» ... ... ... Бұл істе ... өз шама шарқына қарай белгілеген. Бұрынғы заманда
«қалың мал» байлық пен мырзалықтың дәрежесін әйгілейтін көріністің айғағы
болғаны шындық. ХІХ ... ... ... Кіші ... ... мен ... Сапақ құда болған. Сонда Байсақалдың қызының «қалың малы» бес жүз
жылқы болған. Үш жүз жылқы қара малы, жүз ... үйге ... жүз ... ... ... (М.Ж.Көпеев).
Күйеуаяқ
Күйеуаяқ (ғұрып). Жігіт қалыңдығын алғаннан кейін әдеп бойынша енесін
қошаметпен өз үйіне апарып салады. Ата енесі ... ... ірі мал ... ... дейді.
Түйемұрындық
Түйемұрындық (ғұрып). Ұзатылып жатқан келіншек көшінің жолында отырған
ауылдың адамдары (жастары, әйелдері) керуен атының ноқтасынан, не түйесінің
бұйдасынан ұстап тұрып сұрайтын ... Қыз ... ... ... ... алған риза болып, бақыт тілеп батасын беріп, жол болсын айтады.
Қыз қашар
«Қыз қашар» (дәстүр). «Былайша қыз ... ... ... үйді ... ... ... (Х.Арғынбаев). Күйеудің келуін «ұрын келу» десе, қыздың
атастырылған күйеуін көруі «қыз қашар» дейді. Бұл «ұрын тойы» өтетін күні
болады. «Ұрын той» ... үшін ... ... ... бірі. Бұған жас
жеңгелер мен жастар қатынасады. Күйеуден алынатын «қол ұстатар», «шаш
сипатар», «қыз ... ... ... ... қимылдатар» тағы сол сияқты
кәделер осы жолы беріледі. Екі жастың бірін бірі ... ... де ... ... Екеуі де бірін бірі ұнатып, қалыңдық жігітке қыз белгісі
орамалын және оның іні қарындастарына да түрлі сыйлықтар береді.
Күйеу ұрын ... ... ... ... ... ... ... өте ауыр
іс. Үлкен дауға кетеді. Күйеу себепсіз бас тартса бұрынғы берілген мал
қайтарылмайды және айып ... ... қыз жағы ... ... ... мал
толық қайтарылады әрі айып төлейді.
Құйрық бауыр
«Құйрық бауыр» (салт). «Құйрық бауыр жедің бе, құда болдым дедің бе»
(мәтел). Бұл құдалық дәстүр рәсімі ... ұлт салт ... орны ... Екі жақ келісіп құда болған жағдайда оларға «құйрық бауыр» арнаулы сый
әкеледі. Әкелуші әйел «бауырдай жақын, құйрықтай тәтті болыңдар» деп тілек
білдіреді. Одан ... ... ауыз ... Құйрық бауыр қазақ дәстүрінде
құда болудың заңды белгісі құжат болып бекітілген.
Құдалық дәстүр және оған ... әдет ... ... әзіл ... ойын
сауықсыз өтпейтіндігі әркімге белгілі. Сондай ақ осы ... ... да ... өлеңдер мен қағытпалар да айтылмай қалмайды. Астана
қаласында қостанайлық Сәмкен Омаров пен көкшетаулық ... ... ... бауыр» ұсынғанда Қанапия қызы Орынбасар құдағи осы
қазақы салттың ажарын мынадай өлеңмен өрнектей түсті. Осы құдаларға қарап,
былай деп әндетті:
Құда, құда дейсің ау, ... ... ... ау, ... ... ... құда дейсің ау, әй.
Үлкен құда, бас құда,
Кіші құда, жас құда,
Құйрық бауыр әкелдім,
Ауызыңды аш, құда.
Үлкен құда ... ... құда ... ... ... ... алма бармақты ай.
Үлкен құда әнекей ау
Кіші құда мінекей ... ... ... кәнекей ау!
Әр елде, әр ауылда әр салт дәстүрдің осындай өзіндік әуендері мен ән
жырлары да болған. Ауыз ... ... салт ... ... ... ұмытылуға айналған. Дегенмен ел ішінен оның бірнеше
жақсы түрлерін әлі де табуға болады.
Балдыз қалың
Кейде қалыңдық қайтыс ... ... ... ... ... малын
төлеген болса, онда сол үйдің екінші қызын алуға құқы бар. Егер ер ... ұрын ... ол ... ... қызы ... ... ... жартысы
қайтарылады. Егер бұрынғы қалыңдығына ұрын барған күйеу енді балдызын
алатын болса, онда бұрынғының үстіне «балдыз қалың» төлеуге тиіс. Оған ... бір ... ... ... ... ... ұрын келмеген болса
«балдыз қалың» төленбейді.
Күйеу киімі
Күйеу киімі (салт). «Әкесі күйеу, шешесі қалыңдық болмаған ба?» деп ... Ки! деп ... ... Абайға жаңағы күйеу міндетті түрде «күйеу
киімін» киюге тиіс. Алдынан шыққан жеңгелер мен жас қыз ... ... ... ... Сондықтан күйеу басқа жігіттерден салт бойынша ерекше
киінеді. Бөркіне үкі ... ... ... биік өкше етік ... ... ... ... қарап, кішілік көрсетіп тұрмаса айып төлейді немесе
сөзге, күлкіге ұшырайды. Сол ... қыз ... ... ... ... ... әзіл ... төзеді. Оның мінген атын «күйеу атымен күл
тасы» дегендей ауыл балалары мініп алып қызыққа ... Бұл да ... ... «Қынаменде, жар жар мен беташар бар, өлеңсіз солар
қызық бола ма гүл?» (Абай). Бұл да ұлттық ғұрыпымызда ... ... ... ... Құда ... уәде пісіп, қалың мал төлеген соң күйеудің
атастырған қалыңдығын алғаш рет ... ... тойы ... деп ... ... ... кеші қыз абыройының тазалығын білдіру үшін
қалыңдықпен бірге болған ... ... де ... Ән, күй, би ... ... жас ... шаттық кешіне, жастардың
махаббат мұратына жету символына айналған. Бұл да дәстүрге бай еліміздің
тәрбиелік ережесінің бір саласы. ... бұл жолы әр ... ... да айта ... жөн. Мұны кей жер ... ... ... кей
жерде «ұрын келу» дейді. «Бір күні күйеу байғұс ұрын келді, Қисайтып жаман
бөркін қырын ... ... ... үшін ... ... мен ... бұл да бір той десе де болады. Болашақ күйеу қыз ауылына ... ... ... ... түсе ... жолдас жораларымен
келеді. Мұны « есік көру» көбінесе «ұрын келу» деп айтады. Күйеу осы жолы
өзінің болашақ жарын ... ... ... ... ... ... ... келудің де кәде жоралары аз емес. «Сені күтіп ... ... ... деп ... сұрап жеңгелері келеді, «балдыз көрімдік» деп
тағы біреулері келеді, тағы да сол сияқты. «Ұрын той» өткізіліп күйеуге
және оның жолдастарына құрмет көрсетіліп, сый ... олар ... ... ... ... жасалғанмен күйеудің қыз ауылына «ұрыннан» бұрын
келуге хақы жоқ. Егер келе ... ... туыс ... (аға ... ... ... ... тәртіпсіздігі үшін оны сабап жіберетін заң тағы бар.
Демек, құда түсумен бірге оның тәрбиелік ... ... ... әдеп пен тәртіпті талап етеді. Күйеу кәделері мен ырымдары тағы
бар. Олар мынандай: ұрын келу, есік ашар, ентікпе, балдыз көрімдік, ... сүт ақы, ... ... ... ... ... ... байғазы,
жеңгетай, шымылдық байлар, отау жабар, кереге көтерер, уық шаншар, түндік
жабар, үзік жабар, туырлық жабар, мойын тастау, ілу, қыз ... ... ... арқа ... қалыңдық ойнау, қол ұстатар, шаш сипатар, көрпе
қимылдатар, ит ... ... ... бақан салар, күйеу аттандырар,
т.б.
Өңір салу
Өңір салу (дәстүр). Отқа шақырумен (кей ... «үй ... ... ... ... ... ... жататын ендігі бір кәде өңір салу. Мұнда ылғи
бәбішелер келеді. Ниеттері келінге шашу шашып, құтты болсын айту. Шашудың
сыртында өңір ... Өңір ... ... деп ең ... ... бау ... төсекті басқалар басынбасын деп бүркіт тұяғы, үкі сықылдылар іледі.
Бұлардың бәрі отау үйге қажетті, өңін ашатын нәрселер.
Келін ... үй ... ... Келіннің қоржынындағы аспен бірге келген
бұлдардан (мата деген сөз) алады. Бұл да өңір (Ахмет Жүнісұлы).
Өңір салу жас ... ... ... және ... десе де ... ... кездерде үлкен адамдардың өзі естен шығарып бара жатқаны өкінішті ақ.
Шаңырақ көтеру
Шаңырақ көтеру (салт). Жас ... ... рет ... ... өзі қазақ
үшін тағы бір қызықты, ерекше сәт. Мұны қазақ салт дәстүрін жетік білетін
белгілі этнограф жазушы ... ... ... деп ... «.... ... ... албаты адам көтермейді. Бұған баласы көп, кәрі күйеу
керек. Оны қос ... ... да ... ... жер болып, отау өте үлкен
болса кәрі күйеу шаңырақты аттың үстінде тұрып көтереді. Бұл еңбегіне ол не
ат мінеді, не түйе ... ... ... ... ... жақ ... ... бақиға дейін»). Әдетте киіз үйдің шаңырағын ер адамдар
көтереді. Ал, жас отаудың шаңырағын кәрі күйеуге ... ... мән, ... ... «жасы үлкен күйеу» қашанда елге сыйлы және тілектес адам. Және
күйеу қартайған сайын жұртына қадыры, сыйы арта түседі. Қазақ елі ... әлі ... жоқ. Кәрі ... ... ... үлкен кішісі, еркек
әйелі онымен бір қағыспай, қажаспай қалмайды. Оның шаңырақ көтеруінде де
осындай терең сыйластық бар.
Шаңырақ түйе
«Шаңырақ түйе» ... ... келе ... ... және оның ... (шешесі, жеңгесі, сіңлісі, т.б.) мініп келе жатқан көлігі
«шаңырқа түйе» деп аталады. Және ол ... үшін ... ... мал ... ... жолшыбай кездескен немесе бөтен адам мінбейді. Егер міне
қалса оны көрген жұрт « пәленше келіннің шаңырақ түйесіне» мініп ... ... ... салт ... көште үлкен шаңырақ жеке түйеге
артылып, алдымен жүреді екен. Оған адам мінбейді, атпен жетелейді, «шаңырақ
түйе» деген сөз осыдан ... ... салу ... ырым). Жас келіншек бір ауылға қыдырып барғанда, не
есік көруге шақырғанда әйелдер не ... ... оған ... сал ... ... ... ... береді. «Итаяғына салу» деген келіншек
босанып баланы шаранасынан жуатын суға яғни ... ... ... күміс
жүзік, сақина, күміс түйме сияқты заттарды ыдысқа салып жіберіп, нәрестені
жуады. Жуып болғаннан ... әлгі ... сол ... ... ырым қылып
бөлісіп алып, мәз мейрам болып тарасады.
Қапқа салар
Қалыңдығын алуға келген күйеу барлық жол жоралғыларымен яғни ... ... ... сый ... той ... ... ... Қыз өз үйінен аттанар алдында оның әкесі барлық құдаларға киіт
кигізеді. Күйеу баласына да сыйлық береді. Бірақ ол киіт емес ... ... ... Ол ... ... ... ер ... жігіт жарақтары немесе мал
болуы мүмкін. Әрине, бұл қайын атаның дәулеті мен мырзалығына, абырой
беделіне сай жасалатын ... ... ... жар (салт, айтыс). Ұзатылып бара жатқан қыздың ... ... ... ... тамаша үлгісі. Алтын ұяны, туған ел жұрттан
бөліну, жат босаға аттау оңай іс емес. Осының бәрін тәжірибелі де тәрбиелі
халық ... ... ән, жыр ... ... ... ... білген. Тағы
бір қызығы қыз жылап қоштасқанмен ол қайғы емес қуаныш, қимастық сәтінің де
белгісі. Дегенмен қыз ауылының ... мен ... де ... де ... ... Олар «жар ... ... де өлең жырды
үстемелей жүріп айтыс түріндегі «ау жарды» тағы ... ... ... да
ізгі тілектестік, достық көңіл, жаңа бақыт жолында жақсы ниет көрінеді.
Оның сөзі де, әні де көркем, ... ... Ол ... «ау ... ... ау», ... ... ау», біресе «үкі ау» деп те айтыла береді. Олардың
мынадай үлгілері бар:
Буынғаным беліме кісен бе еді, ау жар ау,
Бекем бусам ... ... ме еді, ау жар ... ... ... ап келмесе, ау жар ау,
Мұндай азап басыңа түсер ме еді, ау жар ... де атың боз ... бике ... ... боз ... бике ау.
Өксігің сенің басылмас, бике ау,
Әлдилеп бала сүйгенше, бике ау.
Мінген де атым жиренше, үкі ау,
Тықыршып тұрар мінгенше, үкі ... ... ... үкі ау,
Әлдилеп бөпе сүйгенше, үкі ау!
Кеттің, кеттің деуші едің, кеттім, апа ай ау,
Ерттеп қойған атыңа жеттім, апа ай ... ... сал, ... ... ай ... ... ... төксін апам, ай ау!
Бұл жырдың бәрінде де әдеп, өнеге, тәлім тәрбие, халықтық салт сана
мектебінің тамаша үлгісі жатыр.
Сыңсу
Сыңсу (салт). «Халқымызда ... салт ... ең көп ... ... Ұзатылған қыз өз босағасынан аттанр алдында ағайын туғандарын
аралайды. ... ... ... ... бұл ... қоштасу емес).
Жеңгесін ертіп ағайындарын аралап жүрген қыз жәй жүрмейді. Ол өзінің
балалық ... оң ... ... ... бақытты күндерінің өткендігін,
аяулы ата анасының, туысқандарының өзін мәпелеп өсірудегі ... ... ... ... ... өлең жырды сыңсу дейді.
Базардан келген құйысқан
Тарамай шашым ұйысқан.
Келіп кетіп жүріңдер,
Сағындырмай туысқан
деп өзінің өтінішін де айта ... ... ... әрі тәрбиелік мәні бар салтанатты салт. Бұл
адамгершілік, әдептілік ... ... да өте ... ... ... ... ағайын ортасынан бөлініп кету оңай іс емес. Ал ... ... бұл ... ... арқауын үзді десе де болады. Өйткені
ауыл, үй аралап сыңсу, жылау түгілі, оң жақтан аттанарда күліп, ... де көз ... Бұл ... тәрбие мен ұлттық мәдениеттің
ұмытылғандығынан деп танимыз.
Үй көрсету
Үй көрсету (дәстүр). Жаңа ... ... туыс ... ... ... ... «үй көрсетуге» (шығыс жақ «отқа шақыру» дейді» яғни есік ашарға
шақырады. Мұның мағынасы ... ... ... үйге келіп жүрсін деген
сөз. Бұл үйге келін құр қол бармайды, кәде жорасымен барады. Мұны « ілу»
дейді. Бұл мәселені шақырған ... ... ... кіші ... мағынада)
келіннің енесі шешуі керек. Мұнымен бірге келінді шақырған үйлер келіннің
мінез ... ... ... яғни әдеп, тәртібін байқап сынап отыратыны да
бар. Мұны ... ... ... жүруі керек. Өйткені аталған дәстүр әлі
жалғасып келе ... ... ... қыз өз ... ... ... ... ата
анасымен, аға інісімен, сіңлісі, жақын жуықтарымен қоштасу жырын айтады.
әуеден ұшқан ... ... ... ... барамын
Жаратқан соң қыз қылып,
Атасы жақсы құл болмас,
Анасы жақсы күң ... ... ... ... ... ұл ... ... жат жұрттық болып жаратылғанын жырға қосады. Ең соңында:
Жанымдағы қыным ау,
Сіңлілер мен інім ... ... ... аман бол ... ... ... ... Мұнда «жыл айналып келгенше» деген сөздің
мағынасы бар. Өйткені дәстүр бойынша ұзатылған қыз жыл толмай өз үйіне бара
алмайды.
Қоштасу қазақ ... ... ... айтқыштық қабілетін көрсететін
тұрмыс салт жырларының ішінде көркем де көрнекті дәстүр. ... ... ... ... мен ... бикем, жылама,
Көзіңнің жасын бұлама.
Ұл болып тусаң әуелден,
Сені мұндай қыла ма?
Деп оған жұбату айтып, келешегіне ... ... ... ... ... маңызы зор. Мұнда ұлттық дәстүр, халықтық қағида,
ағайын туыстық қимас сезім, алдағы арман бәрі бәрі де бар. Қоштасу, ... ... ... ұзату
«Қыз ұзату» (салт, той). «Ұлын ұяға, қызын қияға қондыру» ата ... ... ... ... ... қыз ұзату үлкен той, думан әрі қызық. Бұл күні ата
ана қуанады, әрі жылайды. Қуанатыны қыз өсірді және оны құтты ... ... ... қимастық көңілі.
Қызды алуға құда (тақ санмен) бес не жеті кейде одан да көп адам келеді.
Мұның ішінде бас құда, құдалар және ... ... ... ... ... Қазақстанда тек ер адамдар барады. Құдалар әдетте кешкілік баруы
керек. Мұнда ойын ... ... ... мен кәде ... ... ... ... үйіне шақырады.
Ұзатылатын қызды дәстүр бойынша таң ата, күн шыға жөнелтеді. Оның алдында
қыз «Қоштасу жырын», жастар «Жар ... «Ау ... ... айтылады
Сәукеле кигізу
Сәукеле кигізу (салт). «Қара мақпал сәукеле, шашың басар жар жар ау» (жар
жар). ... ... салт ... ... көп. ... ... қалыңдыққа
сәукеле кигізудің орны бір бөлек. Себебі сәукеле әйел киімдерінің ішіндегі
ең асылы ғана ... оның ... ... ... ... естен кетпес
ыстық сәті. Ол бұлғақтап өскен оң жақтағы және ақ ... ... ... та ... ... ... Бұл аз болса келіншекке сәукеле
кигізудің өзі бір ерекше салтанат. Бұған құда құдағилар шақырылады. Шашу
шашылады. Ақ бата арналады. Сәукеле байғазысының ... да олқы ... ... ... да ... ... Оны жұрттың бәрі көруге
ынтық. Оның көрімдігі де соған лайық болу керек. Жас отау, сәукелелі
келіншек, ойын сауық, көңілді күлкі жаңа ... ... ... ... ... туралы бірер сөз. Сәукеле келіншек киімі. Ол бас киім ғана емес
қазақ сән салтанатының, салт дәстүрінің мәдениеі мен ... ... өнер ... ... ... ... ... дегендей, ол
інжу маржан, гауһар, лағыл, жақұт сияқты асыл тастар тізбегімен әрленіп,
әшекейленеді. Негізі мақпал, барқыт сияқты қымбат маталардан тігіліп,
бұлғын, ... ... ... ... ... ... түсті
моншақтармен шашақталып, көркем жіптермен кестеленіп, алдыңғы жағы көзді
тастармен қапталып, ... ... ... ... ... ... үкі ... Көрсе көздің жауын алатын осы бұйым тек келіншек
сәні ғана емес, той салтанаты мен құдалар беделін де көтере түсетін ... ХІХ ... ... ... өмір сүрген Кіші жүздің Байсақал
атты байының қызының сәукелесін Кенесары ханның ағасы ... төре бес ... ... ... ... ... ... отауың құтты болып, ұзақ жасап ішінде
сүйсін жарың» (Қыз Жібек). ... ... ... көтердің» деген
сөз бар. Ол «үйлендің, жұпты болдың» деген мағынаны білдіреді. Демек,
үйленумен бірге отау ... ... ... ұлы ... қызы ... ата ана алдымен отау дайындайды. Қыз жасауына отау қосыла
берілетін. Отау жас ... ... ... ... саналатындықтан оны
барынша әсемдеп, әдемілеп, толық жабдықтап әзірлеу аз шаруа емес. Оған
көрші көлем, жақын ... ... ... тегіс араласады. Кесе аяқтан бастап
үй киізіне дейін әкеледі. Сөйтіп бүкіл ауыл болып отау көтеру әрі ... ... іс. Отау ... ... оны құрметті әрі елге сыйлы аналар
бастайды. Шаңырақты да бақанға ақ мата байлап, ел ... ... ... ... ... майлау» жасалады. Алғашқы дастархан жайылып, оған мол
тағам ... ... шашу ... «құтты болсын», «іші жанға,сырты
малға толсын» деген тілекпен қуанышын білдіреді. Жақын ... ... ... мал ... ... ... сыйлайды.
Жас отау әке үйінің оң жағына тігіледі. Бұл үйге жасы үлкендер шақырусыз
кірмейді. Ал жастар мен балалар қызықтап, осы отауды ... мен ... жас отау ... түзу шығуын, жаңа
үйленгендердің тұрмыс тіршілігін сырттай бақылап, келінге баға беріп
отырады. Жас келін ерте тұрып өз ... ғана ... ... ... де ... ашуы оның ... мен мәдениеттілігін білдіреді.
Атбайлар
Атбайлар (салт). Мұның да екі түрі бар.
Жас отаудың шаңырағы көтерілген соң ... ... оған шашу ... кең ... «босағасы берік болсын» деген тілек айтады. Байғазы
береді. Ет жақыны босағаға жылқы байлайды. Мұның аты ... ... түрі ... Құда құдағилар келгенде немесе күйеу
қалыңдығын алуға келгенде олардың жеңгелері алдынан ... ... ... ... Бұл ... деп аталатын той салты. Оған арнайы кәде
беріледі. Ол ... тағы бір әйел ... ... ... Үйлену тойы кезінде айтылатын дәстүрлі өлең, жыр. Және
жәй өлең емес, өзіндік айтылар әні, ерекше ұлттық тәрбиелік маңызы бар.
Көркем ... ... той ... ... сән, ... ... іздеп тауып, өмірге әкелген көп жасағыр жазушы Уахап Қыдырханов екен.
Аушадияр жырының үлгілерін шетелдегі қазақтар сақтап, бізге жеткізген.
Шынын айту керек бұл ... ... ... ... ... ... шығып кетіп ұмыт қалған.
Аушадияр үйлену тойы үстінде ... бір ... ... кір ... ... ... ... би болар.
Аушадияр екі дер,
Ержеткеннің еркі дер,
Омырауы толған он түйме,
Қыз баланың көркі дер...
Аушадияр төрт болар,
Қыздың қойны өрт болар.
Екі жақсы ... ... серт ... жаңа ... жастарға арналады. Мұнда ақыл, үлгі, өнеге, тәлім тәрбие
туралы толғауды санамалап айтудың халықтық таза бай дәстүрі бар. ... әдет ... бұл ... ... енгізетін болсақ мәдени қазынамыз
да, өнеріміз де өсе түсер ... ... ашар ... ... ... келіншегін алып, үйлену тойы өткен соң
келісілген уақытта өзі қатарлас жас ... ата ... ... ... ... ... ... алғаш яғни есік аша келуі дейді. Демек бұл
жауапкершілігі мол, бұрын ел жұрт көрмеген ... ... ... ... жолы да кәде ... әдет ... келеді. Әзілқой жеңгелердің сын
мініне де шыдайды. Ретін тауып жауап та бере алады.
Ойын тойсыз, әзіл қалжыңсыз отырмайтын қазақ ауылы үшін ... есік ... де ... мерекеден кем болмайды. Мұнда да үлкен кіші бір жасап
қалады.
Жасау
Жасау(салт). «Көрсін деп ... жұрт ... ... ... ... ... (Наурызбай Қаншайым). Ұзатылған қызға берілетін дүние мүлік
«жасау» деп аталады. Халық қыздың жасауына аса зор көңіл бөліп, «жасауды
алты жастан жинасаң ... жеті ... ... ... деген. Небір жақсы
бұйым, сәукеле, кілем, текемет, ыдыс аяқ, төсек орын, киім кешек, әсем
әшекейлі тағымдар қыздарға берілетін болған. ... ... ақ отау ... ... қыздың еншісі десе де болады.
Жігіт түйе
«Жігіт түйе» (дәстүр). Құдалық, отау көтеру дәстүрінде қыз өсірген ата ... де ... ... Той үстінде күйеу жігіт енесіне «сүт ақы» сыйын
ұсынса, атасына «жігіт түйе» деген сый әкеледі. Бұған міндетті түрде түйе
(«жігіт түйе» деген сөз ... ... ... киім ... ... ... тұрман әкеледі. Атасы риза болған жағдайда қол жайып, батасын береді.
Сүт ... ... тойы ... ... ... құдаларымен келісе отырып
белгілейді. Бұл тойға күйеу бас құда бастаған құдалар тобымен және өнерлі
күйеу жолдастарымен келеді. Мұнда ... ... өте көп. ... ... ... қымбат кәделердің үлкені «сүт ақы» деп аталады.
Бұл қыздың анасына ... ... ... ... бата ... ... тірі" (дәтүр). Екі жақ келісімі нығайған соң күйеу жағынан құдаларына
бір білікті адамды бас етіп «өлі тірі» яғни ... мал ... ... ... ... өлі мен тірі ... ... құдай қосқан құдалығымыз
ақиқат» деген ұлттық ұлағатты ұғымды білдіреді. Бұл үлкен кәделі әрі маңызы
жол жоралғы, ... ... ... сөз. «Өлі тірі ... соң ... ... деп бұдан кейін күйеу қалыңдығына «ұрын» баруына жол ашылады.
Жолдық
Жолдық ... ... ... ... толымды болсын, деді жеңгесі
Қаным күле сөйлеп» (ел аузынан). Алғашқы неке түні жігіт пен жас келінді
жеке бөлмеге кіргізіп өздеріне ... ... ... ... ... ... әйел ... жігіттің жеңгесі болады. Ол жастарға бақыт тілеумен
бірге, әзіл қалжыңын араластыра жүріп, алғашқы төсек ләззатының ... әдет ... ... ... ... ... де осы жеңге
куәлік береді. Мұндай сәт әдепті, үлгілі, үлкен кіші бірдей сыйлайтын, бала
шағалы келіндерге ғана тапсырылады. Бұл күн ... ... ... ... бірі. Сондықтан бұл түнді көңілді әрі жайлы өткізудің
орны мүлде ... Бұл ... ... жылы ... ... ... күтіп
тұрып, « ерініңді жібіттім, қойыныңды жылыттым, енді жолдығымды бер» деп
назданады. Жөн ... ... ... риза ... «жолдығын» беріп,
ерлі зайыптының алғашқы таңын күліп қарсы алады.
«Жолдықтың» жолы бөлек. Сондықтан оған аталатын кәде де толымды әрі бағалы
болады.
Беташар
Беташар(дәстүр). «Уә ... Енді ... ... Жаңа ... келінді
«беташар» дәстүрі жасалмай ешкім көре алмайды. Оны көру үшін әдейі
«беташар» жасалады. Оған тойға жиналған туыс туғандар тегіс қатынасады. Жас
келіннің екі ... екі ... ... тұрады. Мұнда «Беташар» жыры
айтыла отырып, келінге оның атасы, ... оның ... ... ... оларға сәлем жасайды. Сәлем жасаған адамдар «көрімдік» береді. Бет
ашатын жігіт ән жырды желдірте, көңілді көтере жыр төгуі керек.
Келін ... ... ... ... демеңіз,
Түсін айтып қойыңыз,
деп бастаған әнші жігіт жас келіннің аталған жақындарына лайық әзіл
қалжыңдарын араластыра «көрімдік» сұрап, жұртты көңілді күлкіге ... ... ... басы әрі сәні, жас келіннің жаңа өмірге ... ... ... ... ... ... бірі. Осы
заманғы үлгісі деп Қазақстан Республикасының халық ақыны Қонысбай Әбілевтің
Торғай жерінде Жасұлан мен Ұлбосынның үйлену тойындағы беташарын беріп
отырмыз.
Құлағың сал ... ... ... ... ... қам ... жырды толғалық,
Қадам басты екі жас
Ақ тілекті жолға анық.
Атасы мен анасы,
Айналады толғанып.
Той тамаша басталды:
Куә соған бол, ... ... ... не ... ... ... не жетсін.
Сыйластығын көңілдің,
Сақтағанға не жетсін.
Той біткен соң риза боп,
Аттанғанға не жетсін.
Келін ойдан шықты ... не ... ... не ... ... ... деме ... ортаға топ етіп,
Түстім деме келінжан.
Айдынынан айрылған,
Құспын деме, келінжан.
Қай өзеннен енді су,
Іштім деме, келінжан.
Не боларын кім білген,
Істің деме, келінжан.
Ахаң мен Жахаңның,
Елі ... бұл ... ... ... – бұл Торғай.
Амангелді, Кейкінің,
Жері болған – бұл Торғай.
Ән мен жырдың қашанда,
Кені болған – бұл Торғай,
Талай-талай тарихқа,
Желі ... – бұл ... ... Нұрханның
Төрі болған – бұл Торғай!
Қадіріне елінің
Жете алғайсың, келінжан.
Жаңалыққа бірден-ақ,
Бет алғайсың, келінжан.
Талай ... ... ... мол ... ... ... жылуын,
Қопарғайсың, келінжан.
Ел-жұртыңды ырза ғып,
Бата алғайсың, келінжан.
Жас отаудың бүгінгі,
Тірегі сенде, келінжан.
Атаң менен енеңнің,
Жүрегі сенде, келінжан.
Жиналған мына ... ... ... ... ... ... ... әкем қалды деп,
Күйзеліп іштей налыма.
Қинала көрме, келінжан,
Үйіме барып келем деп,
Әкемнің жүзін көрем деп,
Жинала көрме, келінжан.
Қанша жыл білім жинаған
Жазушы, ... әрі ... ... ... қырлы, бір сырлы,
Ортасында сйлы адам,
Алысқа кеткен атағы
Дуалы аузы баталы
Азамат ... ... ... ... ...... артық жимаған.
Сол үшін де халқы оны,
Көтеріп көкке сыйлаған.
Қайын атаң да, әрі әкең
Секеңе жаса бір сәлем.
Артымда анам қалды деп,
Жанарын ... ... ... ... ... барып келем деп.
Анамды күнде көрем деп,
Жинала көрме, ... етіп ... сені тең ... шықса бір жерден,
Қиындық қалмас жеңбеген.
Келінді болдың дегенде,
Өз құлағына өзі сенбеген.
Көңілге ... ... ... ... тісті түзетіп
Ақылымен жөндеген,
Мінезі жібек, жайдары
Самалды күндей майдағы.
Сабырменен салмақты,
Бітірген ісін ойдағы
Тұрсын ... ... жаса бір ... етіп ... ... ... ... тайсалмай,
Нардың да жүгін көтерген
Аталы сөз айтуға,
Топқа бір түсіп төселген.
Соңдарынан сеніммен,
Елінің бүкіл көші өрген,
Осында бүгін отырған
Азаматтарға бір ... ақ ... ... ... ... сырғасын,
Көрімдік етіп сыйлаған,
Мінезі қандай биязы,
Көркіне көзі тоймаған,
Жанында тұрған ағайдың
Аяғын басып ойнаған,
Жеңгейлерге бір сәлем!
Жарғақ шалбар борбайда,
Мойынға гитар ... ... ... қуат қосылған.
Жалбырап ұзын шаштары,
Кездесе қалса тосыннан
Сондай бір кезде түрінен,
Көрген бір адам шошынған.
Қайын інілерге бір ... ... ... ерте ... ... ... ... одан қалмаған.
Секіріп-қарғып билесе,
Тұрған жері шаңдаған.
Қолдары босай қалғанда
Өзіне серік таңдаған,
Қайын сіңлілерге бір ... ... ... түлеген,
Ақ көңілден қашанда
Сендерге бақыт тілеген,
Жақсы болсаңдар қуанып,
Төбесін көкке тіреген,
Жапырағы жайқалған
Тамыры ... бір ... бір ... бері ... айтып қақсаған.
Ақталып елдің үміті,
Болсын деп келін жақсы адам.
Не керек, нөсер жырларым
Шашу ғып бүгін шашпаған.
Өзіңнен басқа, келінжан,
Ешкімнің бетін ашпаған,
Маған да жаса бір ... ... көші ... Құда аттандырар кәдесі жасалғаннан кейін ұзатылған қыз
шешесі, жеңгесі, жас іні, сіңлілермен бірге көлікке отырып жолға шығады.
Қыз артта қалғандарға қарамауы ... ... алға ... Одан ... түйе (қыз ... ... ... жігіттер көш соңынан әсем киініп ән-
күймен ереді. Былайша айтқанда көште ерекше салтанатты жарасымдылық болады.
Қыз ауылынан бір көш жер ... мұны «қыз ... деп ... Одан ... кейін «келіншек көші» дейді. Келіншек көшінің келе жатқанын
білетін жолдағы ауыл қыз-келіншектері, жастары «келіншек көшін» тоқтатып
«түйемұрындық» алып, батасын ... «жол ... ... ... ... ... ... босанар сәтте басқа әйелдер қазанға жеңіл желпі
тамақ істеп оны босанатын әйелден бұрын пісірмек болып «жарысады». Халық
ұғымы бойынша туатын бала ... ... одан ... ... ... деп ... ... жар (ғұрып). Ұзатылған қыз тойында қыз жігіттер тобы кететін қыздың
көңілін аулап, баратын ... да ... ... ... ... ... Сонымен бірге олар қыздың бақытты, елге сыйлы болуына тілектестік
білдіреді. Мұның бәрі өлеңмен ... «Жар жар» ... ... ... «Жар ... ... былай бастайды:
Алып келген базардан,
Қара насыр, жар жар ау
Қара мақпал сәукеле,
Шашың ... жар жар ... әкем ... деп,
Қам жемеңіз, жар жар ау
Жақсы болса қайны атаң,
Орнын басар, жар жар ау!
Қыз былай деп жауап қайтарады:
Есік алды қара ... ... жар жар ... ... ... ... жар жар ... атасы бар дейді ау,
Осы қазақ, жар жар ау
Айналайын әкемдей,
Қайдан болсын, жар жар ау!
Келін түсіру
Келін түсіру (салт). Біздің халқымыз үшін де ... ... пен ... ... осы ... түсіру. Бұған бүкіл ауыл болып атсалысады, бірге
қуанады, бірге тойлайды, намысы бір қазақта «тойдың болғанынан боладысы
қызық» деген бар. Ал келін түсірудің өзі де, ... да ... ... ... ... ... көлікпен әкелмейді. Бір қырдың астына
жеңгесімен бірге түсіріп кетеді. Ауылдың қыз келіншектері жас келіннің
алдынан шығып, ешкімге көрсетпей ... ... ... ... Ақ
босағаны оң аяқпен аттайды. Шашу шашылады. Құтты болсын айтылады. Келінді
шешесі, жеңгесі, сіңлілері ертіп әкеледі. Қуаныш, ырду, дырду, ойын сауық
басталады. Шымылдық ... ... ... ... ...

Пән: Мәдениеттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Корей халқының салт-дәстүрлері8 бет
Шоқан Уәлихановтың қазақ халқының салт-дәстүрлерi туралы ой-пiкiрлерi10 бет
Қазақ халқының салт - дәстүрлері16 бет
Қазақ халқының дәстүрлі әдет - ғұрыптары, салт дәстүрлері51 бет
Қазақ халқының салт-дәстүрлері21 бет
Алматы қаласы музейлеріндегі ат әбзелдері мен қару-жарақ қоры коллекциялары112 бет
Ана тілі сабақтарында кіші мектеп жасындағы оқушылардың қазіргі тәрбиесіндегі қазақ халық педагогикасының озық дәстүрлерін қолдану50 бет
Ақтөбе облыстық музейлердің бүгінгі жетістіктері нарық заңдылықтарына бейімделген даму сатысының бірі112 бет
Бала тәрбиесіндегі халықтық ұстанымдар жайлы5 бет
Балалар ойынының түрлері.Шығармашылық және ережелі ойындар.Сюжеттік рөлдік ойындар10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь