Киелі жануарлар атаулары

Құстардың атаулары
төрт түлік малдың
Төрт түлік мал
Қазақтардың ешкіге деген көзқарасы
Халық ұғымындағы киелі жануарлардың бірі . қой
Қазақтарда киелі жануарлардың бірі . жылқы
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
“Табиғат” макротобындағы киелі сөздердің келесі тобын киелі жануарларды атайтын лексикалық бірліктер құрайды. Киелі лексиканың бұл этнолингвистикалық тобы “Киелі жануарлар атаулары” деп аталады.
Ш.Уәлиханов былай дейді: “Сондай құдіретті күші бар жан-жануарларды киесі бар дейді, ал олардың өзін киелі деп атайды. Жан-жануарлар мен заттардың киесін қадырлемеу киенің қаһарын туғызады. Киенің ашуы, қаһары – кесір деп аталады” [111; 27]. Киелі жануарлардың магиялық күші қазақтардың емшілік ырымдық тәжірибесінде қолданылады: “Шайтан сескенетін жан-жануарлар да болады. Мысалы: түйе боталағанда, кірпі балалағанда, жын-шайтандар оларға жоламайды. Баланың бесігіне кірпінің тірнектерін байлап қояды. Нәресте дүниеге келерде әлгі кірпінің инелерін толғақ қысқан әйелдің бас жағына қыстырып қояды” [111; 27].
Қазақтарда төрт түлік малдың жебеуші пірлері Ойсылқара, Зеңгі баба, Қамбар ата, Шекшек ата, Шопан ата болып саналатыны белгілі. “Әр түліктің өз желеп-жебеушісі, қамқоршысы, иесі, пірі бар деп сенген қазақтар түйені – ұлық малы, түлік төресі немесе “түйе - байлық, жылқы – сәндік” деп бағалаған [130; 173]. Академик Х.Марғұланның пікірінше, жойқын күш иесі “Ойсылқара” пірі қола дәуірінің ғұн обаларынан табылған жартылай адам, жартылай хайуан бейнесіндегі қола құймаларына негіз болып, мифтік сюжет арқауына айналуы оның көшпенділер болмысындағы маңыздылығынан туындаса керек [140; 172-177].
1. Қайдаров Ә.Т. Қазақ тілінің тарихи лексикологиясы: проблемалары мен міндеттері. //Қазақ тілінің тарихи лексикологиясының мәселелері. Алматы, 1988. -7-39 б.
1а. Сауранбаев.Н. Қазақ тілі лексикасының кейбір мәселелері// Сауранбаев.Н.Т.Қазақ тіл білімінің проблемалары: Таңдамалы еңбектерінің жинағы.-Алматы: Ғылым. 1982.-44-68 бб.
2. Мусабаев.Г. Лексика современного казахского языка: Автореф.дисс...докт.филол.наук.- Алма-Ата.1960. -36 с.
3. Болғанбайұлы.Ә. Қалиұлы.Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен фразеологиясы. - Алматы: Санат,1997. -256 б.
4. Жанұзақов.Т Лексика// Қазақ тілі. Энциклопедия. - Алматы: Қазақстан Республикасы. Білім, мәдениет жэне денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998. 153-254- б.
5. Рустемов.Л.З. Қазіргі қазақ тіліндегі араб-парсы кірме сөздері. -Алматы: Ғылым, 1982. -159 б.
6. Исенгалиева.В.А. Тюркские глаголы с основами, заимствованным из
русского языка. Алматы: Наука, 1966. -247 с.
7. Сағындықұлы Б. Қазақ тілі лексикасы дамуының этимологиялық негіздері. Алматы, 1994.-168 б.
8. СарыбаевШ. Нақысбеков О.Қазақ тілінің аймақтық лексикасы. Алматы: Ғылым, 1989.-192 б.
9. Аманжолов А.С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка. Алма-Ата, 1959 -452 с.
10. Айдаров Т. Проблемы диалектной лексикологии и лингвистической
географии. Алма-Ата: Рауан, 1991.-187 с.
11. Досқараев Ж. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері. (Лексика).Алматы, 1955. -156 б.
12. Нұрмағамбетов Ә. Жергілікті тіл ерекшеліктерінің төркіні. Алматы: Мектеп, 1985. -160 б.
        
        Киелі жануарлар атаулары
“Табиғат” макротобындағы киелі ... ... ... ... ... ... бірліктер құрайды. Киелі лексиканың бұл
этнолингвистикалық тобы “Киелі жануарлар атаулары” деп аталады.
Ш.Уәлиханов былай ... ... ... күші бар ... бар дейді, ал олардың өзін киелі деп ... ... ... ... қадырлемеу киенің қаһарын туғызады. Киенің ашуы, қаһары –
кесір деп аталады” [111; 27]. ... ... ... күші ... ... ... қолданылады: “Шайтан сескенетін жан-жануарлар
да болады. Мысалы: түйе ... ... ... ... ... ... ... кірпінің тірнектерін байлап қояды.
Нәресте дүниеге келерде әлгі ... ... ... қысқан әйелдің бас
жағына қыстырып қояды” [111; ... төрт ... ... ... ... ... ... баба,
Қамбар ата, Шекшек ата, Шопан ата болып саналатыны белгілі. “Әр түліктің өз
желеп-жебеушісі, қамқоршысы, иесі, пірі бар деп ... ... ... ... малы, түлік төресі немесе “түйе - ... ...... ... [130; 173]. ... Х.Марғұланның пікірінше, жойқын күш иесі
“Ойсылқара” пірі қола дәуірінің ғұн ... ... ... ... хайуан бейнесіндегі қола құймаларына негіз болып, мифтік сюжет
арқауына айналуы оның ... ... ... ... [140; 172-177].
Қазақтарда төрт түлік ... ... таза ... ... ескерген жөн. Біз зерттеу жұмысымызда жануарлар
атаулары мен ... ... ... ... төрт түлік
малға деген көзқарас тұрғысынан қарастырамыз. Мысалы, қазақтарда сиырға
(өгізге) деген екіжақты ... ... ... өңірлерде (әсіресе,
оңтүстік өңірде) сиырды (өгізді) ... ... ... ... өңірлерінде бұл жануарды құрметтемейді. С.Ақатай былай ... күн мен түн ... ... ... ең ... ... өгіздің басын тартқан. Мұндай жөн-жоралық астан кейін ... ... ... сүт ... ... ... бата ... [141;
134]. Ж.Х.Қармышева егіншілікке қатысты жоралық ырымдарда, ... ... мал: қой және ірі қара мал ... ... ... [142; 57].
Қазақстанның басқа өңірлерінде оны (қара малды – К.А.Е.) “сасық мал”, “қара
мал”, “пұшық мал” ... ... [143; 48-49], ... ... ... оны
құрбандыққа шалар болса 40 күн ашықтыру ... деп ... [130; ... ... сиырды шайтан мініп жүреді деп ... ... ... басынан тартып жіберген [144; 187].
Қазақтардың ешкіге деген көзқарасы да ... ... ... ... ... ... ... жынға баланатын безгек ауруы сазды
жерлерде, ойда, ... ... ... ешкі ... ... ... жапанда кездескен жалғыз-жарым ешкіден қазақтардың үрейі
ұша қорқады. Ешкіні қазақтар сайтанның малына ... ... ол ... ... сөз бар. Ел ... ... шайтанның кебісі ешкінің тұяғы
пішінінде бейнеленеді”[130; 174].
Халық ... ... ... бірі – қой. ... қойға табыну
жануарлар мен әруақтарға табынумен тығыз байланысты, себебі қой құрбандыққа
шалынады, ырымдық жөн-жоралар мен ... қой ... ... ... ... ... және “қошқартас” қойылатын болған. Төрт
түлік малға қатысты ... ... ... мен ... ... бұл ... былай деп жазады: “Орта Азия жұрттарында
кең тараған, өлген адамның жаны зооморфтық ... яғни қой ... ... ... туындаған қой түлігіне қатысты ... ... ... да ... ... Өліктің басына құрбандыққа шалынған
қой малының рәмізі “қойтас”, “қошқартас”, ал ... ... ... ... тұрпатында нышандалған [130; 150-175]. “Өлікке неғұрлым көп
қой сойылса, марқұмның күнәсі жеңілдей түседі ... ... қаза мен ... көп қой ... ... ... сойылған қой марқұм жанының
қияметтің қыл көпірінен ... ... де, ... ... о ... ... деп сенген” [130; 174].
Халық түсінігінде о дүниелік болған ... ... ... бұғы, бүркіт және т.б. аңдар мен ... ... ... ... ... болды, сондықтан да қазақ фольклорында киелі
жануарлар, аңдар мен құстарды өлтірген аңшылар кесірге ұшырайтын көріністер
мен ... ... ... аңдарды қазақтар “қоңыр аң”, “Құдайдың малы”
деп түсінген [145; ... ... ... бірі – жылқы. Жылқының мынадай атаулары
киелі мәнді болып келеді: қаралы ат, тұл ат, егей аты, өздік ат, қаза ... қоя ... ат ... ... ат), ... басқан ат және т.б. Сондай-
ақ құрамында негізгі сөз ат болып келетін тіркестердің де ... бар: ат ... ... атын ... ... ... кебіндеу,
аттың басын жерлеу, аттың қу басын жастанып жату және ... және ... да үй ... ... ... ... ... зерттеушілер жануарлар түр-түстерінің жоғары семиотикалық
киелі мәнін олардың дене ... ... ... ... Этно-
ырымдық семантика төменде келтірілген лексикалық бірліктер мен ... ... ... ат, ... ... боз бие, ақ боз ... ... ақ бота, ақ атан, қар жілік, тік ішек (көтен), ... ... ... ... асу, ... ет ... ... табыну, маңдайға
басқан ат, атаған мал, садақа мал үлестіру, құдайы мал шығару, ... ... ... мал және ... дене ... жасалған түрлі тұмарлар магиялық қорғау
қызметін атқарады: қасқыр тісі, асығы, терісі; ақ және қара үкі ... ... ... қаңқасы; балық тісі және т.б.
Ш.Уәлиханов былай деп жазады: “Ертерек кездерге ... мал, ... ... ... ... ... сүйектерінде құдыретті күш бар. Қазақтардың ойынша, қары
жілік малды ит-құстан сақтаушылық қасиеті жағынан бақташыдан кем түспейді.
Ұры-қарыдан, қасқырдан аман ... ол ... ... аман алып ... деп ... ... қате түсінік береді (қара: Археологиялық қоғам
Шығыс бөлімшесінің Хабарлары, 1860, №5 шығ.). ... ... үйге ... сияқты жасап, орналастырады. Гомбаевтың айтуынша, монғолдар жұқа
екі ... ... шөп ... ... осы ... ... ұстаған бақташыға
ұқсайды. Қазақтардың ... қары ... ... ... ... сақтайды. Қазақтар бұл сүйекті қары жілік дейді.
Қары өзгертілген ... ... ... емес пе ... Осы қары ... ... әбзелі есебінде және ат пен ер-тоқымды сақтаушы деген
нанымда, ердің алдыңғы қасына іліп қояды.
Қасқырдың тілерсегі белдің ... сарп ... ... ... ... ... нанымда қолданылады.
2. Үкінің басы, аяғы мен қауырсыны ... ... ... әр ... ... ... іліп ... Қырғыздардың үйінен ұлардың
басын көрдік (Tetra – ogallus himalayensis) қырғыздардың наным-сенімінде
ұлардың еті шешек ауруынан ... ... және ... ... үшін ... тас” деп аталатын тасты
тағады. Олардың сенімінше, тас есектің қарнында ... ... ... тас” деп, шыны, сырымен сырланған көк қышты алдап ... [111; ... ... ... ...... түйе – сордан,
қой – оттан, сиыр – судан, ешкі – тастан ... деп ... ... түлікті түйеде – жампоз, жылқыда – тұлпар, сиырда – тынжы, адамда –
алып атаған. ... ... ... ... ... ... келепан деген” [130; 176].
Қазақтардағы киелі жануарлар түрлерінің тағы бірі – түйе. Түйеге
қатысты наным-сенімдер, ... мен ... ... ... ... ... сөз ... – мұнда түйенің түсіне қатысты және киелі
семантикаға ие лексикалық ... ... Олар ... ... ... ақ боз атан, бозінген, аруана, ақ бура, қара ... ... ... түйе және ... ... да ... ... ие: үкі, қарға, самұрық,
қарақұс, ... аққу және т.б. ... ... ... ... ... ... тыйым, ырымдар қалыптасқан. Ата-бабаларымыз тіпті
олардың емдік қасиеттерін де білген. Үкінің ... аяғы мен ... ... сұқ ... ... деген ұғым бойынша, оны киелі құс санайды.
Сондықтан оларды үйдің әр ... ... ... жаңа үйленген жастардың
шымылдығына іліп қоятын болған. ... бас ... ... ... ... Себебі көрермендер арасында кейбір тіл – көз сұқты адамдар
отыруы әбден мүмкін. Халық аққуды, құндызды аулатпаған, ... ... ... ... пен ... белгісі іспеттес. Сондықтан қазақ сұлу
қыздарды ... ... ... ... екен” деп сипаттаған”
[104; 166].
Қ.Ғабитханұлының ... [100; 15]: ... ... ... жоғары
әлемнің бейнесі, көк тәңірімен тілдесіп көк пен жерді байланыстырып тұратын
киелі күш – ... деп ... ... ... ... ... арқылы білдірген. Олар аспан әлемін шартты түрде кескіндеп, ... ... деп) ... ... ... ... наным-сенімін әр түрлі
тәсілмен, ритуалмен жеткізген. Мәселен, қазақтардың “үкі тағу” дәстүрі –
осының бір ... ... ... ... қауырсын, құмрық жүнін
қазақтар адамға көрік ... ... әсер ... ... зат ретінде де,
тіл-көзден сақтайтын ырымдық зат ретінде де күні бүгінге дейін ... ... ... ... көретін көзінің жітілігі, дыбыс шығармай
ұшатын сақтығы, көп ... т.б. өзге ... жоқ ... оны
қасиетті, киелі құс деп санауға ... ... ... ... ғана ... ырым қылып, оның тұмсығы мен тұяғын да тұмар орнында қолданады,
үкінің қауырсынын, әдетте, ... бас ... ... және жаңа ... жастардың түс киізі мен шымылдығына, сал-серілердің тақиясына
тағады” [100; 15-16].
С.Қондыбай құстардың ... ... ... ... ... – екі дүние
арасын жалғастырушы делдал (рух, періште). Қарабайыр мифте, басқа дүниенің
өзінің жоғарғы және ... ... ... ... құс ... де екі ... ... яғни, құс – адамды жоғарғы дүниемен де, төменгі дүниемен ... ... ... ... зерттеуші Ю.А.Зуев былайша атап
көрсетеді: “У-сунь иероглифтік ... ... ... ... ... ... П.Доффина көңіл аударады. Мұнда бұл
кейіпкер өте маңызды болып ... ... ... ... ... ... [147; 23].
Егер үйсіндерді қазақ халқының шығу тегіндегі ең көне және негізгі
этникалық құралас (компонент) деп ... онда ... ... ... ... мәні ... себебі “қарғаның ұрпақтары” үйсіндер
қазақ халқының ежелгі кездердегі ... ... ... көзі деп ... да – бір ... тотем деп танылған киелі құс. Қарға ... ... ... ... ... ... ... жүнді оттасым сияқты тіркестер
бұған куә. Бұл ... ... біз ... ... ...... ... салтынан да кезіктірдік. Мәселен, мәнжүрлерде қарғаның
мәнжүр патшасы Нұрқашты өлімнен құтқарып қалғаны туралы аңыз - ... ... ... ... ... ... жерге жапырықтап ет тастағанда,
оны қарғалар келіп жесе, аруақ риза болды деп қуанған, жемесе – аруақ бізге
ренжіді деп ... ... ...... адамзатты жаратқандағы
көмекшісі”, моңғолдар қарғаны “жақсылық пен ... ... алып ... құс” деген. Тувалар қарғаны өлтірсе, ол бүкіл туваны ... ... ... қарғаны тотем құс және “жаһан құсы” деп санайды екен. ...... ұзақ (300 ... өмір ... ... және адам ... қасиетіне деген сенімі. Мұндай қарғаға байланысты наным-сенім
басқаларда да бар” [100; 16].
Көптеген жануарлар мен ... ... ... ... ... ... ... ертегілері, аңыз-әңгімелерінде айқындала түседі.
С.Қондыбай қазақ ... ... ... ... ... мен ... мифологиялық, оның ішінде киелі семантикасының
құрылымын ... ... ол ... ... ... атты төрт ... еңбегінде нақты көрсетіледі. Қазақтың фольклорлық шығармаларында
киелі жануарлар мен құстардың, сол сияқты бауырымен жорғалаушылар – ... т.б. сан ... ... ... ... ... жөнінде маңызды да
қызықты мәліметтер баршылық.
Қазақ тіліндегі ... ... ... сөздердің киелі
семантикасын анықтап, сипаттау кезінде ... ... ... ... ... ғана емес, тілдік фольклорлық мәтіндерден алынған
этномәдени мәліметтерді де негізге алған жөн.
Біз ... ... ... ... киелі лексиканың
этнолингвистикалық топтарын шартты ... ... және ... ... Осы ... макротоптар ішіндегі киелі лексика жеке-
жеке лексика-семантикалық тақырыптық микротоптарға бөлініп, өзара жіктелді.
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қайдаров Ә.Т. ... ... ... лексикологиясы: проблемалары мен
міндеттері. //Қазақ тілінің тарихи ... ... 1988. -7-39 ... ... ... тілі ... кейбір мәселелері//
Сауранбаев.Н.Т.Қазақ тіл білімінің ... ... ... ... ... ... Мусабаев.Г. Лексика ... ... ... ... -36 ... ... Қалиұлы.Ғ. Қазіргі қазақ тілінің лексикологиясы мен
фразеологиясы. - Алматы: Санат,1997. -256 б.
4. Жанұзақов.Т Лексика// ... ... ... - ... ... ... мәдениет жэне денсаулық сақтау министрлігі,
Қазақстан даму институты, 1998. 153-254- ... ... ... ... ... ... кірме сөздері.
-Алматы: Ғылым, 1982. -159 б.
6. Исенгалиева.В.А. Тюркские глаголы с ... ... ... языка. Алматы: ... 1966. -247 ... ... Б. ... тілі лексикасы дамуының этимологиялық
негіздері. Алматы, 1994.-168 б.
8. СарыбаевШ. Нақысбеков О.Қазақ тілінің аймақтық ... ... ... ... ... А.С. Вопросы диалектологии и истории казахского языка.
Алма-Ата, 1959 -452 с.
10. Айдаров Т. Проблемы диалектной лексикологии и ... ... ... ... с.
11. Досқараев Ж. Мұсабаев Ғ. Қазақ тілінің жергілікті ерекшеліктері.
(Лексика).Алматы, 1955. -156 ... ... Ә. ... тіл ... ... ... 1985. -160 б.

Пән: География
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Дос болайық бәріміз3 бет
Ежелгі Мысырдың, халқы, тілі, діні, салт-дәстүрі4 бет
Жамбыл өңіріндегі көне түркі тас мүсіндері4 бет
Кейбір киелі сандардың танымдық ерекшеліктері8 бет
Киелі сандар13 бет
Киелі сандардың мағынасы арқылы ұлттық дүниетанымның берілуі8 бет
Сан тарихына үңілсек23 бет
Тіл мен мәдениет мәселесінің этнолингвистиканы қалыптастырудағы ролі59 бет
Түркі дәуірі ескерткіштері10 бет
Халықтық наным-сенімдердің этнолингвистикалық сипаты81 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь