Қазақ халқының ұлттық киімдері

І. Қолөнер туралы түсінік

Киімді әшекейлеу.

Киімді әшекейлеу.
Ұлттық киімді сәндеу. Зергерлік өнері.

Әйелдер киімі
Ерлер киімі
Ұлттық киімнің негізгі сәндеушісі . ою.өрнек.

ІІ. Ұлттық киімдер туралы түсінік

2.1. Қазақ халқының ұлттық киімдері туралы мәлімет


ІІІ. Мектепте ұлттық киім тігіп үйрету технологиясы

Камзолға өрнек таңдау.

Қазақ тақиясын тігу
Қазақтың ұлттық киімі ғасырлар бойы қалыптасқан және айналадағы ортаға желді, аязды болып келетін аңызақ даладағы тіршілікке бейімделген халық мұрасының құрамдас бөлігі болып табылады. Оның қарапайымдылығы, үйлесімділігі, жүріп-тұруға қолайлылығы – басқа жұрттардың киім-кешегі сияқты әуел баста адамның тәнін жауып, мағынасыз және ойдан шығарылған ғаламаттардан, ал кейіннен денені ыстық-суықтан, қуаң желден, әсіресе мал айналасында болатын маса – шыбыннан қорғауға қажет болғандығын аңғартады. Киімді әшекейлеу, жағасына, өңіріне, етек-жеңіне кесте тігіп, оқа бастыру, зерлі жиектер жүгірту, киімді безендіруге қымбат металдар мен асыл тастардан түзілген әткеншектерді пайдалану көбіне әсемдікке құштарлықтан емес, дала қауымында жеке меншіктің пайда болуымен байланысты үстемдік етушілердің байлығын, әлеуметтік өміріндегі алатын орнын баса көрсету қажеттігінен туған болуы ықтимал. Өйткені даланы мекендеп үнемі малмен бірге көшіп-қонып жүрген елдің де, кедейшіліктің тауқыметін көп тартқан егіншілердің де сәндік құруға уақыты да, қаржысы да жете бермесе керек. Халық арасында кең тараған «сұлуынан жылуы» деген сөз де, сол көне заманнан қалған болуы мүмкін. Әйтседе, киім-кешекті әшекейлеу бірте-бірте ғасырлар өткен сайын қалыптасқан дәстүрге айналады да, әрбір ұрпақтың талғамына лайық өмір талқысынан өтіп, ұлттық киімнің бөліп қарауға болмайтын және оның өзіндік ерекшеліктерін баса көрсететін ыңғайластығы болып қала берген.
1. Орталық Азия зергерлерінің бұйымдары. Тасмағамбетов И. Алматы, 1997ж.
2. Қазақтың ою-өрнектері. Шөптібай Байдолдаұлы.
3. Технология. К. Өстеміров, Н.Адамқұлов, С.Асанова, Д.Әлмағамбетова, Т.Әміреев, А.Копников.
4. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті. С.Кенжеахметов.
5. Жеті қазына. С.Кенжеахметов.
6. Қазақ киімі. Д.Жәнібеков. Алматы, 2005 ж.
        
        І. Қолөнер туралы түсінік
Киімді әшекейлеу.
Киімді әшекейлеу.
Ұлттық киімді сәндеу. Зергерлік өнері.
Әйелдер киімі
Ерлер киімі
Ұлттық киімнің негізгі сәндеушісі – ... ... ... туралы түсінік
2.1. Қазақ халқының ұлттық киімдері туралы мәлімет
ІІІ. Мектепте ұлттық киім ... ... ... ... ... ... ... ұлттық киімі ғасырлар бойы ... және ... ... аязды болып келетін аңызақ даладағы тіршілікке ... ... ... ... ... табылады. Оның қарапайымдылығы,
үйлесімділігі, жүріп-тұруға қолайлылығы – басқа жұрттардың киім-кешегі
сияқты әуел ... ... ... ... ... және ... шығарылған
ғаламаттардан, ал кейіннен денені ыстық-суықтан, қуаң желден, әсіресе мал
айналасында ... маса – ... ... ... болғандығын аңғартады.
Киімді әшекейлеу, жағасына, өңіріне, етек-жеңіне кесте тігіп, оқа бастыру,
зерлі ... ... ... ... ... металдар мен асыл
тастардан түзілген әткеншектерді пайдалану көбіне әсемдікке ... дала ... жеке ... ... болуымен байланысты үстемдік
етушілердің байлығын, әлеуметтік өміріндегі ... ... баса ... туған болуы ықтимал. Өйткені даланы мекендеп үнемі ... ... ... ... де, ... тауқыметін көп тартқан
егіншілердің де сәндік құруға уақыты да, ... да жете ... ... арасында кең тараған «сұлуынан жылуы» деген сөз де, сол көне ... ... ... ... киім-кешекті әшекейлеу бірте-бірте ғасырлар
өткен сайын қалыптасқан дәстүрге айналады да, әрбір ұрпақтың ... өмір ... ... ... ... ... қарауға болмайтын және
оның өзіндік ерекшеліктерін баса көрсететін ыңғайластығы болып қала ... 15-20 ... ... ... зерттеулерге қарағанда, қазіргі
ғылыми-техникалық прогрестің, жаңа моданың әсерімен, сол сияқты ... ... ... жоқ, ... ... ... ... элементтермен
көбірек айналысатын, бірақ өздерінің туындыларын ... ... ... мен ... ... ... тықпалауға мүмкіндігі бар кейбір
суретші – модельерлердің орынсыз, араласуынан ұлттық киімнің ... ... ғана ... ... үкі қадауға да әр қилы өзгерістер пайда
бола бастағандығын аңғаруға болады. Оның барлығын ... ... ... ... орай ... музей қорын толықтыру үшін ел арасынан сатып
алып жүрген ең дәстүрлі киідердің ... де ... та ... ... ... ... жүр. ... киім – көненің көзі, бізге ... ... ... Оны ... ... ... ұрпаққа
сақтау қажеттігін ескерсек, мұндай жағдайларға үзілді-кесілді тыйым салған
жөн. Біздің мәселенің бұл жағына баса назар аударып отырғанымыздың тағы ...... ... ... ... ... сақтап, зерттеп – білудің қиынға
түсе ... ... ... ... қазақтың ұлттық киімі дәуір
талғамынан өтсе де ғылыми тұрғыдан әлі де ... ... ... қоймаған
құбылыс есебінде онан әрі зерттей түсуді қажет етеді. Ұлттық киімді зерттеп
білудің бірден-бір тиімді жолы ... ... ... оларда қазақша
киімнің дәл өзі жайлы мағлұматтар жоқтың қасы. ... да ... ... дейін жете білетін ұрпақ – оны киген және түсіне білетін
соңғы адамдар ауыспай ... ... ... кең ... ... ұйымдастырып, әлі де болса кездесетін ұлттық киім нұсқауларын
жинай беруді ел аузындағы мәліметтерді жазып алумен қатар жүргізе ... ... ... ...... келе ... кәсіп. Ол халықтың өмірімен, тұрмысымен
бірге дамып, ұрпақтан ұрпаққа ... ... Өнер ... ... деп ... ... шеберлері табиғаттың әсем көріністерін қолөнер
бұйымдарында жиі ... ... ... ... әр халқында бар. Сонымен
қатар әр елдің, әр ... ... ... тұрмысына, тарихи ерекшелігіне
және эстетикалық талғамына байланысты ... ... ... ... келеді. Қазіргі кезде қолөнер элементтерін үй интерьерінде, киім
сәндеу кезінде, бас киімді әшекейлегенде көп ... жүр. Оның ... да ... еңгізіп отыр. Мысалы, ою-өрнекпен
әшекейленген бұйымда ... ... ... ... ... ... жиі ... Неше түрлі жібек, жылтыр люрекс ... ... көне ... келе ... ... ... өз халқының
дәстүрлі көркемдік мұрасын сақтап қалған. Сол қолөнердің бір түрі – ... ... ...... ұсақ ... ... түйме тәріздес
долмалақ жылтыр материалмен орындау. Моншақпен тек ... ғана ... неше ... ... ... ... ... тігуге болады.
Моншақтардың тесікшелері өте кішкентай болғандықтан, ... ине ... ... ... ... болу ... ... пайдалану. Қазақ қолөнерінде пайдаланылған негізгі
шикізат түрі - жүн. Оның табиғаттық қасиетіне зер салып, ... ... ... ... жақтарын қарастыра отырып, әдемілік жағына да
көңіл бөлінді. Бүгінге дейін дәстүрлі қолөнер түрі – киіз ... Бұл ... бері ... ... ... қара ... ақ ... етіп басқан, соңғы
кезде оюлап басу кеңінен тарап кетті. Жүннің пайдалы да, ... ... ... да бар. ... ... ... әрине, жылы, төзімді келеді.
Ал гигиена тұрғысынан қарағанда – шаң, ауа ... ... ... киіз басу ... ... ... ерте ... қазақ тұрмысында киіз үй ... бірі ... ... ... де ... ... жоқ. ... – арнаулы
қарапайым өрнек арқылы ... түр ... ... ... ... ... 230-
400-ге дейін, ал өнбойына бір миллионға жуық жіп тіндерін кетіріп өте тығыз
тоқылатын аса бағалы бұйым. ... ... ... бұрыңғы
замандарда киіз үйдің ішінен ұстап, еденіне ... ... ... ... ... пен ... ... да жапқан.
Кілемнің үй тұрмысында ұзақ тұтынылуы, оның өте ... ... ... ... керек. Сонау көне заманнан бергі келе жатқан
халықтың дәстүрлі үй ... бірі - ... ... ... сөз ... өзінің қолданылу жағынан көптеген материалдардан, тіпті металдан да ... ... ... айтпаған болар едік. Өйткені, кілем тұтынуға төзімді,
оңайлықпен ... ... ... тез ... ... ... елең қылмайтын, күйде түсуден де қорықпайтын аса бағалы
мүлік. Оны алтын, ... ... ... сияқты баршылықтың, байлықтың
бір белгісі деп білген.
Кілемнің осындай қасиеттеріне байланысты қай кезде, қай ... ... одан ... ... көбінесе тек қой жүнінен
тоқыған. Әсіресе, Орта Азия мен ... ... ... ... мен ... түсі өте ... ... Оның себебі кілем
тоқуға пайдаланылатын қой жүнінің сапалылығын ... ... ... мен ... табиғаты мен климатына, бұл жерді жайлаған түркі
халықтарының ... ... ... ... табиғи таланты мен
тіршілігіне байланысты екендігі анықталып ... ... ... ... қой жүнінің ең сапалысы, жіңішке жібектей мамық ... ...... ... ... ... ... жағын тегіс
қамтиды. Сондықтан да бұл аймақта кілемнің сапалы түрлері көп. ... ... ... ... ... ... жүні бұл маңайда ерте
заманнан мақтамен қатар маңызды орын ... ... орай бұл ... қой жүнін
өңдеуді де көне дәуірден білген. Мақтаны тек кілемнің негізін салу ... ... ... ... тек қана қой жүнінен басқадан тоқылмайды
деген ұғым емес. ... ... ... ... ... ... арқар жүнінен де тоқығаны сөз болды. Кейбір түркімен кілемдерінде
мақтаны түр, өрнек салуға ... ... ... жібектен де кілем
тоқыған. Біз бұл еңбекте Орта Азия және ... ... ... ... ... қысқаша тоқталып отырмыз. Өйткені бұл туралы бұрын-соңды
жарияланған еңбектер баршылық.
Ал ... ... ... ... ... ... ... олар
мыналар: масаты кілем, қалы кілем, жібек кілем, бұхар кілем, терме кілем,
түрікмен кілем, сарыаяқ ... ... ... ... ... ... алтыауыл кілем, мәскеугүл кілем, т.б. түрлері көп-ақ.
Кілем үлгілері әр түрлі әлеуметтік ... ... ... өз ... ұлттық ою-өрнектермен қатар қазіргі заман тынысын
бейнелейтін жаңа түр ... ... ... өрнегінен космос, алып
құрылыс, ... ауыл ... ... болады. Демек, қазақ арасына бұрыннан көп
тараған жоғарыдағы кілем атаулары тектен-тек ... ... ... ... ... ... ... мен тәсілдері барлығы
сөзсіз. Олардың бояу, тоқу, түр салу ... ... ... ... ... қай ... ... тоқу үлгісі екенін де байқау
қиын емес.
Алматыдағы кілем фабрикасы ... ... ... ... ... кейде тіпті сирек кездесетін кілем түрлерін де
шығарып бірден бір ... ... ... ... ... ... ... тоқу өнері толығынан игерілді. Жұмыс өнімділігі айтарлықтай нәтижеге
жетті. ... ... жуық ... еліміздің музейлеріне жіберді.
Дүние жүзіндегі ең үлкен кілем ең алғаш 1959 жылы Ашхабадта тоқылды.
Оның көлемі 192 ... метр еді. 1965 жылы ... ... мұны екі ... Бұл ... көлемі 252 шаршы метр, салмағы бір тоннадан асады.
Армян шебері Акоп ... ... 46 ... метр ... ... 1966 ... ... комбинаты көлемі 144 шаршы метр кілемнің салмағы 300 кг түкті
кілем тоқыды. ... ... ... 1926 жылы ... ... ... қарт ана Барлыбаева Рымжан, 1950 жылғы ... ... ... ... ... ... ... тоқитын заманымыздың соңғы
жаңалықтарымен толықтырылып жасалған станоктар ауылдық ... ... Енді сол ... ... ... бері ... бірақ,
соңғы кезде азайып жатқан қарапайым станоктың кейбір атауларына ... ... ... ... ... ... кейде оны желі деп те атайды. Демек, төсектің ... ... бес ... ені екі ... метр ... болады.
Кергі ағаш – кілем тоқылатын, желінің басынан және аяғынан кілем
тоқылатын орында жүгірілген жіпті керіп ... ... Оның тек қана ... шарт ... үй ... ... ... қарай оның кейде құбыр
тәріздес затқа немесе ... ... ... жуан ... болуы да мүмкін.
Керілген төсек-желінің жалпы саны орта есеппен еркегі – 600 (үстіңгі) жіп,
ұрғашысы – 600 ... ... болу ... Үй ... ... кілем
мөлшеріне қарай желі мөлшерінің бұдан аз да, көп те болуы мүмкін.
Белағаш – кілем тоқу үшін ... жіп ... күзу ... ... ... ... ... деп атайды.
Адарғы – керілген жіп желісінің шатысын немесе күзусізін бетіне
шығарып, ... ... ... жіп пен ... ... ... алмастырып тұратын белағашпен қатар жатқан ағаш.
Аяқ – белағашты көтеріп тұратын, аша басты тіреу ағаш. Керілген желі –
төсек жіптің белағашының екі ... ... ... жіп – ... тоқу үшін ... желі жіптердің күзуде тұрған
үстіңгі жіптері.
Ұрғашы жіп – керілген желі, төсек жіптің төменгі ... ...... ... ... ... орта ... көлденең түскен
белағашпен еркек жіпті жалғстырып тұратын жіп.
Тарту жіп – ... ... екі ... ... ... тартатын
жіп.
Шатыс – керілген жіп желілерінің, яғни еркек жіп пен ұрғашы жіптердің
күзу арқылы адарғының көмегімен айқасу. ... ... ... ... өзіне қарай тартқанда ұрғашы жіп жоғары шығып, оны кейін
итергенде еркек жіп ... ... алма ... ... ... ... ... шатысу деп атайды.
Шалу – керілген желіге салынатын түрлі еркек жіптен алып ұрғашы жіпке
шалып орағанды шалу немесе түр шалу деп те ...... жіп пен ... ... ... ... өткізілетін
бас жағындағы кергіге шатысты ұстап тұратын жіп.
Жіп шалу – кілем тоқу үшін ... жіп ... ... жіптің қашуы
деп атайды.
Жіп жалғау – керілген желі жіптерінің үзігін немесе қашқанын ... Егер ол ... ... ... ... түр ... түсуі мүмкін.
Сирексіту – керілген жіп желілерінің арасынан арқау өткізілген ... жіп ... ... ... кейде тарақ дейді) түйгіштеп сол желі
жіптерінің арасын ажырату.
Тоқпақ – керілген желідегі еркек жіп пен ұрғашы ... ... ... ... соң, жіп ... ... шеге ... ағаштан жасалған
құрал. Мұны тарақ деп те айтады. Өйткені бір жағынан тараққа ...... ... жіпке шалынғаннан соң тегістеу ... ... Осы ... ... түгі ... ... тоқу ... бұрын көшпелі және жартылай отырықшылдықта тіршілік
еткен Орта Азия ... ... ... ... ... өзбектер, қарақалпақтар) көне заманнан белгілі. Күнделікті тұрмыс
пен шаруашылық қажетіне тоқылған ши ... ... кең ... ... Оны киіз ... ... бір бөлігі ретінде кереге сыртына тұтуға,
сондай-ақ қазақтар мен қырғыздарда ... ... ... ... ... ... қою үшін де ... Тоқылған шиді киіз үйдің есігінде ұстау
үшін де ... ... киіз үйге ... ... ... тартып
бүлінбеуі, тез тозып қалмауы үшін төсеніші ретінде киіз астына төсейді.
Тоқылған шиді қазақтар сияқты ... да, ... ... ... ... ... да ... келді. Мәселен, оны құрт жайып, тары сүзу
үшін шыпта ... ... ... ... ... де ерте ... ... шиді күннің суық кезінде киіз үйдің керегесіне тұтқанда
үйдің жылы болуына әсері ... ... жылы ... ... ... түріп
қойып, үй ішін салқындатуға жақсы.
Ши өңдеу, тоқу өнерімен қазақтар, қырғыздар, сондай-ақ Орта ... да ... ... әйелдер айналысқан. Жай ғана ақ ... ... ... ... пайдаланылатын затты әрбір әйел өздері тоқып
алады.
Ерте кезде тұрғын үйдің негізгі түрі тек киіз үй ... ... ... ... әйелдермен бірге ер кісілер де баратын болған. Ерлер
жағы ши өсімдігін ... ... оны ... ... ... атқа арту
сияқты ауыр жұмыстарды атқарған. Шиді күзге ... ... тоқу үшін ... бар екі ... белгілі қашықтықта тіке қадап, екі
ашаға ... ағаш ... ... ... ... ... ... үйдің ішіне, жабық қораға немесе бастырманың астына орнатады. ... ... ... екі жағындағы ашалы ағашы ... ... ... ... ... ... тоқылатын шидің еніне байланысты)
төменгі жағы жай ғана жерге бекітіледі. Ашаның үстінен көлденең ... ... ... тұрып істеуге ыңғайлы болуы тиіс. Өйткені, қой
жүнінен ... ... ... ... тас ... басқадай салмақты зат
байлаған және бір біріне қарама-қарсы ... екі ... ... екі
қолмен ұстап тұрып, кезекпе-кезек қарсы бағытта ... ... ... ... ... арасы 10-15 см болады да, саны жиырма-отыз шамасындай
болуы мүмкін. Сөйтіп, көлденең сырықтың үстіне қойылған бір ши ... ... соң ... ... осы ... ши тоқылып біткенше
қайталанып отырады. Алғаш тоқи бастағанда төрт шиден ғана ... ... ... оны үш ... де ... ... байластыруға болады. Мұны ши
тоқушылар «шыбын қанат» деп атайды. Тоқылған ... ... ... ... ... ... шамамен алғанда 20-40 см болуы керек. Бұл шидің
екі шеті қалың болып, тез ... ... ... тиеді. Ши тоқушылар
тоқылған шидің бұл бөлігін қарақұс деп атайды. Шиді ... үшін ... ... шибау деп атайды.
Қазақ халқының саласында ши өңдеу, оған жүн ... ... ... ... тоқу ісі де ... бойы ... ... мирас қалып жатқан ұлттық
өнері болып табылады. Ши бұйымының жалпы сырт көрінісіне қарай: ақ ... ши, шым ши деп үш ... ... ... ши түрлері қазақ арасында
әрқайсысы өз ... әр ... ... пайдаланылады. Мысалы,
қабығынан тазартылған ақ шиді көбінесе, ірімшік, т.б. жаю ... ... ... жасау, үйдің төбесін біртегіс ... ... болу ... ... ... бойы ... ... немесе жібекпен оралған шым ши
киіз үйдің сәнді жиһазының бірі болып есептеледі. Ал өн бойы ... ... ... ... ... шиді ... ши ... ораулы ши деп атайды.
Демек, киіз үйдің керегесін орай тұтуға көбінесе жоғарыдағы айтылған
шидің соңғы екі түрі: шым ши мен ... ши ... Шым шиді ... ши» деп те ... (бұл ерте ... жез оралған кезден қалған атау
болса керек).
Шым ши тоқу – қазақтың қолөнер саласындағы ұлттық өнерінің ... ... ... шым ши тоқуда болсын, халықтың ... ... ... ... әйелдерінің шеберлік, көркемдік талғамы өзінің
табиғи шынайылығымен көз ... ши ... ... ... ... ... ... Бұл саладағы қазақ шеберлерінің қолданып жүрген қазіргі барлық ою
түрлерін композициялық жағынан: ... ... және ... ою, бір ... ою ... ... да, көлденең де тепе-теңдіктегі ... ... ... Шым ши тоқу ... кездесетін қазақ оюларының
ішіндегі жоғарыдағы аталған жекелеген және ... ою ... ... ою» ... ... Оған ... геометриялық фигурадағы төрт бұрышты, ... тағы ... көп ... ... ... болады. Олар шым шидің
бетін тұтас сәндеуге қолданылады. Мұндай оюлардың қайталанып келіп отыратын
күрделі композициялы қиын түрлері сәуле, шахмат, ... ... ашық ... сол мотивтегі бөлшектермен оюланып, жиектеледі. Бұл сияқты шым
ши бетін әшекейлейтін қазақ, қырғыз оюларының ...... ... ... мен ... және зооморфтық, тағы басқа ... ба, ... ой ... ши ... ... ою ... ромбы, төрт бұрыш, шаршыдағы
жұлдыз, үш бұрыш, көп ... ... ... ... ... крест
тәрізді болып келеді. Бұдан геометриялық ою элементтері шым ши тоқу өнеріне
ғана сақталған екен деген ой ... ... ... ... ерте ... үй құрылысында және күнделікті үй мүліктерінде алаша, кілем, киіз
өрнектеу ... ... ... ... ... ... шыққан тегі
анықталады деп үзілді-кесілді айту қиын. Дегенмен, ... ... ... рет ... құралдарын бейнелеу, кейіңгі бақташылық дәуірде үй
жануарлары мен ... ... ... ... ... ... ... келіп ромбы, көп бұрышқа ұқсас қолдан тоқылған кескін
үйлесімімен шықты деп ... ... біз ... ... ... ұзақ ... бойы ... тұрмыс
жағдайына сәйкес жасаған заттары негізгі кәсібіне ... ... ши тоқу ... де ... ... ... Олардың ши
бетіне салған түрлері жүзтеру деп аталады. Әр қайсысы шаршыға тең ... ... оның екі ... ... ши, одан ... алақан ши жалғасады.
Алақан шиге түр салынбайды. Көшіп-қонағанда түр ... жағы ... ... қалмау үшін, алақан ши шым шидің екі жағынан салынады. ... бір ... ... ... ... шиді ... тұтуды – ши
ұстау деп атайды. Ұсталған ... екі ... ... ... ... ... Халық шеберлері табиғаттың байлығын өздерінің күнделікті
тұрмысында қажетке ... өте ұста ... ... білеміз. Оған
керегеге тұтылар киізді шимен ауыстырғаны қарапайым ғана мысал бола ... шиін ... ... ... ... қиын да ... болмағанымен оны
көркемдеп, мәнерлеп, әдемі кілем іспетті дүние ету оңай да іс ... ... ... шеберлері жасаған шым ши киіз үйдің керегесін сыртынан
жауып, киіз есіктің ішкі жағынан тұтылады. ... ... ... ... ... жібектен оралған белгілі ою-өрнектермен түгелдей безендіріліп
өрнекті де әсем заттар мен бұйымдар жасау ертеден ... ши ... ... ... ... ... де бар. Мысалы, аршу деп тоқудың
алдында ши ... ... ... ... Шиді ... ... оның ... орауға жарамдысы да, жарамсызы да болады. Сондықтан жарамдысын таңдап,
бөлектеп аршып алуды ... деп ... шиді ... ... тұрқы жеткенше өткізіп қоюды тізу дейді,
ал шиге өрнек саларда оны ... ала ... ... жіп ... жерін
белгілеуді сызу деп атайды. Оны көбінесе пышақпен, қарындашпен, ... де ... ... ... белгі бойынша инеге өткізілген шиге
түрлі түсті жүннен орап үлгі салып шығуды түр салу деп ... ... ... ... ... өрнек бойынша ши сабақтарын дұрыс
орналастырудың да ... тізу деп ... ... басқа да түрлері сияқты шым ши тоқытып, үйретілетін
арнаулы орын бұрыңғы ... ... Тек ... ... ... отырған.
1. Киімді әшекейлеу.
Өресі биік, өрісі кең өнер ... қай ... ... ... басқа да халықтар сияқты қазақ халқы да өзінің көне ... келе ... ... тарихымен және өзіне ғана тән қайталанбастай
ерекшелігімен көзге түседі. Ал қандай да болсын өнер және ... ... ... де сол ... ... да біз ... ... дейміз.
Міне, сол халық таланттарының ... ... ... ... ... ... ... әсем де зәулім ғимараттар қай заманда болмасын
өз маңызын жоғалтпайтыны мәлім. Сол сияқты, қазіргі ... ... ... ... ... ... алтынмен апталып, күміспен күптелген
алқалар мен ... ... ... ... ... әбзелдері мен үй
мүліктерінің сирек кездесетін үлгілері кейінгі ... үшін аса ... ... ... ... ... ... жай, сол халық шеберлерінің
көпшілігінің есімдері ... ... Бұл ... ертеде өз жазу-сызуы
болмаған қай халықтың болса да басынан өткен жайлар. ... сол ... ... ... ... ... ... бұйымдарының
әсемдігіне, шебер жасалғандығына, қазір де қарап көз тоймайды.
Ал сол ... ... ... жинап, зерттеуде, оларды насихаттауда
Қазақстан музей қызметкерлерінің, ғалымдарының, археологтарының да еңбегі
зор. Солардың ... ... асыл ... ... ... және өнер ... ... жинақталған. Осы музейлердің
бәрінде де қазақ халқының тарихы, этнографиясы, ою-өрнектері ... ... ... ... зерттеу мәселесі ерте кезден көптеген саяхатшылар
мен коллекционерлердің ғана емес, ... ... ... де ... ... ... ... қолөнерінің өткендегісі мен
бүгінгі жағдайын, оның өзіне тән методологиясын ... ... ... ... тәртібінен түспей жүрген мәселенің бірі.
ХХ ғасырдың алғашқы жартысынан-ақ басталған ... ... ... жағынан зерттеудегі жіберілген кемшіліктер қазақ
қолөнерінің творчестволық даму мүмкіншілігін ... ... ... ... ... заңдылықтарын алаш рет байқауға ... ... ... ... ... фабрикаларда жасалып
түсуіне байланысты қазақ өнері жақын уақыттың ішінде ... ... ... ... ... мен творчество қызметкерлері қазақтың қолөнерінің
идеялық маңызын көтеріп, қолөнердің ою-өрнек сияқты негізгі ұлттық қорын
жоққа ... ... ... ... ... ... ... тек бір бөлігін ғана көрсетеді. Қазақ халқының ұлттық өнеріне
жатпайды», - деп топшылады.
Бірақ халықтың қолөнері өзінің тарихы, теориясы мен ... ... ... ... ... ... ... қоршаған затты, көпшілік тұтынатын бұйымды ... ... ... ... ... ... де ... мәдени дәрежені де жоғары
көрсетуге тән ... келе ... ... ... көне заманнан келе жатқан қолөнері ... ... өз ... ... ... ... сақтап қалды. Қоғамдық
дамудың қай сатысында болсын қоғаммен бірге дамыған қолөнері әр ... ізін ... ... ... ... ... ... әсерін тигізіп отырды. Қолөнерінің қазіргі дәуірдегі дамуы күрделі
де аса бай. ... ... ол ... ... ... ... бейнелеуде, халықты эстетикалық жағынан тәрбилеуге қызмет етеді.
Ерте кездегі авторлардың айтуы бойынша Қазақстан ... ... ... сақтар мен массағаттардың барлық заттары әшекейленген,
киімдерінің өзіне тән ... ... ... киізден жасалған төбесі
шошақ бас киімі, ұзын ... мен ... ... жұмсақ аяқ киімдері
әшекейленген.
Геродот: «Олардың барлық заты алтын мен ... ... ... ... ... оғы, ... мыстан жасалған. Бас киім
мен белдік әшекейлері түгелдей алтыннан ... ... ат ... де ... ... ... ... т.б. бөліктері
түгелдей алтынмен әшекейлендіріліп, безендірілген», - деп жазады.
Сол дәуірдегі халық шеберлерінің ... ... ... мал ... ... ... болғандықтан Алтайдағы Келес
даласынан қазылып алынған ... ... ... пайдаланылатын заттар және төсек-
орын, киім-кешек, ыдыстар, ... тағы ... ... Кесте
тігу, тоқымашылық, өру, құрақ құрау өнері, ағаш бетіне күйдіріп ою ... ... ... т.б. кең ... ... ... ... күрделі өрнектер салынып жасалған заттар үстем таптың пайда ... ... ... өзгере бастауын көрсетеді. Алтыннан нәзік
өрнектермен істелген ... ... ... көріністер, адам
бейнесі, жыртқыш ... мен ... ... заттардың өрімделген, ... ... ... ... сол кездің өзінде-ақ өнердегі
шындық негізді салыстырып қарағанда, техникалық және ... ... ... қолы әлдеқайда ерте жеткендігі байқалады.
Демек, ою-өрнектермен әшекейлеп бейнелеушілік қандай уақытта болмасын
халықтың ... ... ... ... замандарда жүген, белдік, пышақ сабы және осы ... ... ... ... дене ... ... ІХ-ХІІ ғасырлардан, ислам дінінің үстемдік құрған кезеңінен бастап,
тірі жәндікті бейнелеу тәсілі қолөнер ... ... ... ... ... заттарды әшекейлеуде бірден бір белгілі тәсілмен салынған
ою-өрнектер ғана қалуы мүмкін.
Халық шеберлері ою-өрнек салу тәсілін белгілі бір ізбен ... ... ... ... ... ... ... композициясына,
әшекейлейтін заттардың түріне қарай табиғи байланысты бейімдеп түрлендіріп
отырды. Қазақстанда моңғол ... ... ғ.) ... ... мен ... күштің дамуы тежеліп, тұтас бір ғасыр артқа
шегеріліп тасталды. Қолөнері тек дін ... мен ... ... ғана
қызмет етіп, жекелеген дәулеттілердің байлығын көрсетуге, семья ... ... ... ... өмір ... көпшілік халық
өзінің күнделікті үй тұрмымысындағы заттарын әшекейлей де алмады.
Тек қана ХІХ ғасыр ортасында қазақ халқының ... ... ... орыс ... ... ... қазақ қолөнерін қайта
өрлетіп, жаңа элементтермен байытты. Түрі жағынан қолөнерінің бейнелеу
амалы ... ... ... күміс түсті жіптер мен өрнектеу тәсілі
еңгізілді. Күнделікті ... ... ... ... ... ... ... кестелеудің әр түрлі әшекейлі әдістеріне көңіл
аударыла бастады.
Жасампаз халқымыздың архитектуралық сәндік, күнделікті тұтынатын жасау
жиһаздары мен алуан түрлі әшекейлі бұйым ... ... ... халық
шеберлерінің ою, өрнек өнерін өмір ... ... ... асқан
зейінділік, сезімтал творчестволық тәсілмен тамаша пайдаланғанына көзіміз
жетеді.
Қазақ халқының ... ... ... тарихына бойласақ, ел іші он
саусағынан өнері ... ... ... кенде болағанын көреміз. Олар
жасаған өнер туындылары айналадағы табиғат құбылысы, күнделікті ... ... ... не ... бойы ... ... болып,
уақыт озса да өшпей, ізі ... ... ... ... «ағаш көркі – жапырақ, адам көркі – ... деп ... ... киімнің жарасты да, келуіне киім әшекейлерінің атқарар ролі
жоғары болған. Ер адам киімінің негізгі әшекейі – белдік ... ... ... ... ... белдіктің ырымдық, салттық қырларына
байланысты, киім әшекейінің бұл түрі де сақ, ғұн, түрік замандарындағыдай
күмістеліп, тас ... ... ... ... ... ... ... белдік», «келер белдік» деген т.б. түрлері кең ... ... – көне ... ... деген сөзден туындаған) деп
негізінен ұзын матадан ... ... ... ... ... құрамдас
бөлігін атайды. Кісе белдікке дәндәку, пышақ қылымен және ... ... ... болған. Хан-сұлтандар жалпақ келген тас мүсіндердей
бейнеленген кескіндерінен қалған тас мүсіндерде ... ... ... Көне ... ... ... ... қыпшақ дәуірінен
бастап әйелдер де белдік тағатын болған. Осы тұрғыда ер адамда ... ... ... ... ... астарын байқауға болады. Ілкіде қару –
жарақтың адам мәртебесін айқындайтынына байланысты қарусыз адам топ-жиынға
қатыстырылмайтын болған ... осы ... ... да ер ... ... ... құралының бірі болған. Қамшы да ... ... ол ... ... сақтап, қорғайды. Ал қазақтың ұлттық киімінде
киім өңірін ... ... ... өз ... гөрі ... тас
қондырылып жасалған сәндік мақсаты көбірек, үлкенді-кішілі түйме де негізгі
атрибут болып келеді.
Белдік - әйелдердің барқыттан ... ... ... ... өңір әшекейлері алуан түрлі. Батыс ... ... ... ... бұйымдарының жиынтығы өзінің ... және ... ... Кеудеге тағатын
әшекейлердің басты құрамдас бөлігі - өңіржиек. Өзара ... ... ... ... ... үленді-кішілі ... ... бұл ... ... ... салпыншақтарымен күрделене түседі.
Күміс шытыралар оюлармен, бүршіктермен зерленіп, асыл ... ... көп ... пен ... талап ететін бүршікті зерлеу тәсілі ХІХ-
ғасырдың соңында кең тараған қалыптау әдісімен жиі ... ... ... ... ... ... бойтұмарлары Батыс Қазақстанның
әшекейлерінің кешеніндей басқа бұйымдар ... осы ... ... даралық мәнер сирек кездеседі. Қазақ әйелдерінің киім үлгілерінде
киімді сан алуан өрнекті шытыралармен ... ... ... көптеген
мәдениеттерге тән ежелгі дәстүр басқалардан гөрі мол сақталған. Яғни,
шытыралармен ... ... ... және ... ... екі өңіріне қапсырма – бастырмалар немесе ілгектер ... ... ... ... әйел ... ... сияқты көлемді
емес. Көп жағдайда олар бстырманы шытырамен ... ... ... ... Бұл ... ... сақиналалармен және
сырғалармен олықтаралады. Ол бұйымдар б.з.б. ІІІ ... ... ... ... ... дәстүрді жалғастырған біртектес
мәнерде жасалған. Бірақ ХҮІІІ ғасыр шеберлерінің қолданатын ... ... ... ... ... қарығыңқы реңін алтын реңмен тең ... ... ... ... өңі қазақтардың ұлттық киімдерінің
түсіне үйлесіп келіп отырады. Салмақты және ... ... ... ... ... жасамаған, оларды қапталған күмістен соққан.
Оның бетіне қалыпты өрнектер мен ... ... ... ... ... бетіне бедерлер шекіліп, ол бұйымның жоғары бөлігіне
алдын ала шекіліп дайындалған пластинкалар бекітілген. Зерлеу мен бүршіктеу
сияқты ... ... ... ... ... ... ... сірә, Қазақстандағы жеке дара құбылыс болса
керек. Бұл әдістермен, әдетте, көркемдік тұрғыдан аса ... және ... ... ...... ... ... тасы. Ақық сөзінің өзі
қазақтарда әрдайым сақтаушы түсінігін берген. ... ... ... тастар – маржан мен көгілдір ақық. Егер жалтыратылған ақақ
тасы құнды әшекейлердің дәл ... ... ол ұсақ ... ... және маржаннан әшекейленген көп жағдайда сәндік әшекейлер
киімнің негізгі ... ... ... ... өң ... Адамды
залалды әсерлерден қорғайтын сиқырлы күші бар материалдар ғана ... жоқ. ... мен ... ... ... ... болып келетін
кейбір бұйымдар да киелі саналған. Көне наным-сенімнің сарқыншағы болып
табылатын бойтұмарлар мен ... ... - ... ... біртұтас
кешенінің эстетикалық, тұрмыстық және қорғаушылық қызметіне ие құрамдас
бөлігі. Қазақ шеберлері зергерлік ... ... сан ... ... ... ... ... оңтүстігі мен ... киім ... мен ... ... ... ерекшеліктер
кездеседі. Қыздардың бас киімдері тақия мен бөрік - әр түрлі сәнді жапсырма
маталармен інжу, маржанмен, күміс шытыралармен, тана мен ... шоқ ... ... болған. Оларды бұйымға қосып өрілетін маржан мен
шытыра шашбаулар тағылған күміс шытыра шолпылар ... ... ... ... ... ... ... таралған қара
жібектен металл араласқан шашақ тағу ... ... ... ... негізінен, Батыс және Солтүстік-Шығыс Қазақстан сәукелелеріне
ұқсас. Тек қана кейде оның ... ... ... ... ... ... екі ... қатарластыра маржан тігілген желек бар. Бұл
сән-салтанатты бас киімнің екі жағын ... ... ... ... толықтырып жүр. Көз тартатын бұл дара нұсқа коллекцияның көркі
десе болғандай. ... ... ... өңір ... ... өте мол. Қыздардың мойын әшекейі ... – мата ... ... ... ... тігіледі. Камзолдың және
көйлектердің белі мен жағасы маржан теңгелер қадалған тізбемен және ... ... ... ... ... ... ... өнер – ерте заманнан келе жатқан, әрі халыққа көп тараған
сәндік және қосалқы өнердің бір түрі. Алтын, күміс, асыл тас және ... сән ... үшін ... ... ... сәндік
бұйымдарымен қару-жарақ, сауыт-сайман, ер-тұрман зергерлеу ... ... тас, ... ... ... былғары сияқты материалдар кең түрде
пайдаланылған. Заттарға зергерлік ... ... ... ... ... қысу бір ... бір затты оюластыру, кіріктіру, қақтау, күмістеу,
термелеу, өру, бұрау, ... ... т.б. ... ... ... ... Сыр бойы, Жетісу аймақтарындағы обалар мен қорымдардан
табылған көне ... ... ... Қожа ... ... мешітіндегі
тайқазан, Семей музейіндегі Бөгембай батырдың айбалтасы, Алматы облысы Есік
қаласынан табылған ... ... ... т.б.) зергерлік өнердің ... ... ... ... ... ... халық өнері деудің
мәнісіне келсек, жасалған ... ... ... бір ұста ... өз ... оның аты-жөнін халық білген, бірақ көп ғасырдан
кейін оның аты ұмытылып, жасаған бұйымы халықтікі болып кеткен. Шебер ... ... үшін ... ... өз қол ... көп
еңбек етіп, сәнді бұйымдар жасаған. Қолөнерімен айналысқан ұсталар, көшпелі
елмен бірге көшіп-қонып жүріп, шебер ісімен өз ... ... ... Бұл ұсталардың құрал-саймандары көлемі шағын, ... аз ... ... ... ... бұйымдары ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып,
өшпестей із қалдырып, бүгінгі күнге жеткен.
Қазақ зергерлері негізінен әйелдердің сәндік әшекей ... ... ... ... шолпы, алқа, қатырма, шашбау, т.б.), ұсталары –
батырлардың қару-жарақтарын (айбалта, көксүңгі, алдаспан, ... ... ... ... ... – үй іші ... (кебеже, жүк аяқ,
ағаш төсек, асадал, адалбақан, зерлі аяқ), аңшылық жабдықтар ... ... ... ... ... (асатаяқ, қобыз, домбыра,
сыбызғы, ... ... әсем ... білген. Қазақтың ... ... ... ... ... ... түрлері (қошқар
мүйіз, түйе табан, таңдай), көкөніс өрнектер (жапырақша, гүл, ... ... ... ... ... ... ... өнердің туындылары жауға-айбар, жақынға мақтаныш, аруға-
ажар, жігітке-жігер беретін болғандықтан ... ... ... ... ... ... тартылатын болған.
Қазақтың қыз-келіншектерін ажарландыра түсу үшін, оларға арнап алуан
түрлі әшекейлі бұйымдар жасаған. Олардың ішіндегі ең ... де ... ... ... ... ... ХХ ғасырдың бас кезінде 1-2 мың сом
күміс ақша немесе жүз мың ... ... ... ... ең көп тұтынатын бұйымы – ... Ол ... төрт ... және ширатпалы болып келеді. Білезіктің ашылып жабылатын
түрі де ... ... ... әсем ... бірі – ... Оның
үстіңгі бетіне әр түрлі тастардан не өңді әйнектерден ою-өрнек жүргізіледі.
Жүзікке көбінесе күмістен көз, балдақ, құс ... ... ... ... балдықты, құс тұмсық жүзік деп аталады. Сондай-ақ мөр жүзіктер
де болады. Әйелдерге және ерлерге ... ... да ... ... ... шапқымен шикіліп, бізбен ғана безіледі. Беті көлемді
құдағи ... де ... ... құдағи жүзігін көбінесе келіндеріне,
не қызының біріне мұра ретінде сыйға ... ... ... ... ... ... де өрнектеген. Аса қадірлі жүзікке Мұхамедтің ... ... ... ... ... ... тағы бір түрі – ... көбінесе бойжеткен қыздар құлаққа тағады. Сондықтан ... ... ... ... Сырғаның ай, айшықты, тұмар қозалы, салпыншақты, тас
алтын, күмісті, ... ... т.б. ... ... ... ... таққан. Шолпының ызған не кестелі бауға тағып, шашпен
бірге өріп қойған. Жас әйелдердің көп қолданылған әсем бұйымының бірі – ... Оны тана ... ... өрген шашты соған салып қояды.
Қазақ әйелдерінің ең жеңіл бұйымдарының бірі - алқа. Ол бір-бірімен
шығыршық арқылы жалғасады және ... төрт ... үш ... дөңгелек
әшекейлерден көрініп тұратын болғандықтан асыл тастармен өңді әйнектермен
безендіріледі. Мойынға тағатын әшекей ... бірі – бой ... Оны ... ғана ... ... де ... болған. Тұмар іші қуыс, әдемі
былғарыдан тігіліп, ... ... ... ... асып ... ... тіл-көзден сақтау үшін оның қуысына қасиетті дұғаны
қағазға тығып қояды. Әйелдер мен еркектер үшін ... көп ... бірі – ... Шебер зергерлер бойжеткен қыздың немесе батырдың
түймесін алтын, ... мыс т.б. ... ... әшекейлеп, оюлап жасайды.
Дөңгелек, үш бұрыш, төрт бұрыш түймелер істелген. Түйменің сабағы, сағағы
жоғын тона деп атайды. ... ... ... мен ... ... ... үшін және қолды жарақаттап ... үшін ... ... ... ... Оймақ көбінесе күміс пен мыстан өрнектеліп, ине тоқтар
жері көп шұқыланып бейнеленген. Оймаққа өте жіңішке күміс бау да ... ... да ... Оны ... көйлек, камзол т.б. іш киімдер
тігуде қолданады. Қазақ келіншектерінің ең ... ең көп ... ...... Әсіресе, кербез әйелдер алтындаған, ... ... ... ... Шалдардың белбеуі – кісе деп ... ... ... ... салатын қалташығы болады. Қазақтың кісе туралы
айтылатын қара өлеңінде «Көрінер кісем ... ... өлең ... ... «оқшантайымен, шығыршығымен, қыныменен, оюымен көксауырымен,
былғарымен, дән-дәнумен, іскегімен, пышағымен» деген сөз ... ... ... неден істеліп, қалай әшекейленгенін,
нендей қосымша пайдаланатын құралы барлығын білдіреді. ... ... ... әрі жіңішке әрі жібекпен шеккен, шығыршықты ілмекті
үзбелі белбеу тұтынған. Оның қалай және ... ... ... нендей қосымша пайдаланатын құралы барлығын білдіреді.
Оның қалай және неден істелгеніне байланысты ... ... ... ... ... т.б. ... бар. ... ерлері белбеуіне
әдемі қылмен, күміс сапты пышақ ... Ал ... ... ... ... ... Еркектердің тағы бір асыл заты – насыбай шақша.
Шақша киіктің, ешкінің мүйізінен жасалатын болған. Оған ... ... ... ... ... ... ... насыбай шақшаны бесті ат берік
сатып алған. Қазақтың ... мен ... ... ... ... ... ер ... Әсіресе, әйелдердің ер-тұрманы көркем де қымбат келеді. ... ... ... ... ... ... алтындаған,
күмістеген, айшықталған жезбен өрнектелген түрлері болған. Ол көбінесе
қалыңдыққа ... ... ... ... ... арналып жасалады.
Осындай көркем ердің бағасы он ірі қараға ... атқа ... ... ... ... ... нағашы жұрты сыйға
тартатын болған. Оны ашамай ер деп атайды. Қорытып ... ... ... зергерлік бұйымдар біздің ата-бабаларымыздың он
саусағынан өнері тамған, ... ... ... сұлу ... паш етіп,
ерекше дәлелдей түседі.
3. Ұлттық киімнің негізгі сәндеушісі – ою-өрнек.
Қазақ ... ... ... ... ... ... бар.
Атадан балаға, ұрпақтан ұрпаққа мұра болып, үнемі қолданыста ... ... ... өнер ... ... ... тұрмысында ағаштан жасалған заттар
өте көлемді. Жазы-қысы пайдалануға келетін «ағаш ... киіз ... үй киіз бен ... өте күрделі үйлесінен тұрады. Тігуге де, ... алып ... де өте ... осы ... ... ... бөлшек
жоқтың қасы. Ою-өрнекті жақсы саналы жасау үшін ... ... ... ... білу ... оның ... мен ... яғни оюдың
заттың бетіне түсуі мен орналасуын нақты жобалау қажет. Оюдың жақсы шығуы
оюшының ой ... ... мен ... ... ... ... Ою-өрнектің қандай түрі болса да, ол – адам ойының жемісі. Ою-
өрнек бір-бірімен қабысып, ... ... ... ... ... ... жігі ... үйлеспей, олпы-солпы болса, ою өзінің сәнін, сұлулығын,
үйлесімін тіпті мазмұнын жоғалтуы ... ... ... ... мүйіз
түрінен бастау алатындықтан қандай ою түрін жасағанда да осы ою түрі басты
көрініс табуы қажет. Басы қошқар ... ... ... ... ... дами ... алуан түрге еніп, ара жігі әр түрлі ою-өрнектермен толыға келе, үлкен
күрделі ою түрі шығады. Ою тасы қошқар мүйіз ... ... ... ... ... сән бере келе ... жымдасып, байланыс пен сәндік ... ою ... ... түседі. Табиғаттағы әсем гүл ... ... өз ... тапса, жарасып, құлпырып, көз тартып, көзге қуаныш,
көңілге жылылық, ортаға әсемдік, сұлулық ... ... ... ... ... ... өнер түрін өзінің шырқау шыңына жеткізе білген.
Менің түсінігімде ою-өрнек ...... ... ... теңеу,
үйлесім, жарасым, сәндік, көркемдік, сәйкестік, ... ... ... ... ... ... ақылдылық, зеректік,
көңіл-күйдің жақсылылығы, шабыт береді, ептілікке, іскерлікке, шеберлікке,
икемділікке, дәлдікке баулиды, ... ... ... ... деген ғашықтық, құштарлық жинағы. Ою ойған ... ... ... ... ......... пен молшылықтың нышаны. Қошқар
мүйіз бен арқармүйіз оюларының қазақ қолөнерінде қолданылмайтын жері ... ... ... қатар әр заттың көлемі, сәнділік, пайдалану деңгейіне
қарай әр алуан жапырақ тектес, бітпес ... ... Бұл ... ... «иық», «үшкіл», «түйе табан», «қос ирек», «жұлдыз гүл» т.б.
аттарымен аталады.
Қолөнер шеберлері ... әр ... ... ... ... ... ... жасаған. Жасаған затпен ою-өрнек бір-бірімен өте
сәнді қабысып, шынайы көркемдік беріп отырған. Ою-өрнек ... өте ... ... Жалпы ою-өрнек жасаушы шебер оюды олпы-солпы болудан сақтауы,
әсемдігіне ... ... ... Өнер ... пайымдауынша қазақ ою-
өрнегі үш түрлі ұғым негізінде туған деген қорытынды бар:
1. Қазақ халқының өзіне тән ертеден келе ... ... ... Басқа халықтардың мәдениетінен ауысқан.
3. Уақытқа қарай бейімделу.
Ертеден қазақ ою-өрнегі мазмұны жағынан үш түрлі ұғымды бейнелейді:
1. Мал өсіру мен ... ... ... Заттардың сыртқы бейнесі.
Осылардың қайсысында да қошқар мүйіз оюы қолданылып араласып
отырады. Ою, ... ... ру, ... ... ... ... ай, ... аспан әлемін тұспалдауда орын алады. Шеберлер
сүйекті ойған, ағашты иген, тасты ... ... ... металды
өңдеген. Әсемділікті таңдай да, жасай да білген. Осындай әсемдікті ... хас ... оюшы ... осы ... бояу ... пайдалануды
да жете меңгерген. Халқымыздың ою-өрнектерінде басым түс ақ пен қара ... Бұл ... ең ... ... ... түрі ... есептеледі.
Ою-өрнектің тұрмыста пайдалану ауқымы өте кең. ... ... ... үш түр, төрт түр, бес түр, алты түр, ... әрі ... өрбіп, кеңейе беретін күрделі оюлар да біздің
ұлттық дәстүрімізде тұрмыста үнемі қолданыс тауып ... ... ... ... ... Сол ... арқылы халқымыз өз тыныс-
тіршілігін, мәдениетін, ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп, дамытып
отырды. Келешек ұрпақ мақсаты осы киелі ... әрі ... ... отырып
көздің қарашығындай сақтау. Осы салада отыз жылдан аса уақыттан бері ... ... ... келе жатқан менің басты мақсатым ... ... ... ... ... ... ... те күрделі
өнердің сырын ашу, жасалу жолдары мен оны тұрмыста пайдалану реттерін
өнерпаз ... ... ... ... деген талапкерге көмектесу,
ұлттық мемлекеттік деңгейдегі мәдениетімізді дамытуға үлес қосу, сол ... ... ... ... ... ... ... заттар
шығаруды өндіріске еңгізу, оқулықтар шығару, зергерлік ... ... ... қарапайым тілмен түсіндіру, құзырлы орындарға ою-өрнекті
дамыту туралы өз ұсыныс, пікірімді жеткізу. Ою-өрнекпен ... ... аса ... ішінде ешқандай ою түріне қарамай ұлттық бағыттағы басты
ою түрі «қошқар ... ... ... отырып, бір жарым ... ... ... әр ... ою түрлерін жасадым. Басты мақсат – ... оюын ... ... ... икемді оюлар шығару. Бұлардың ішінде алуан
түрлі күрделі оюлар да, шағын ... ... да, ... ... ... де бар. ... ... оюлардың жасалу ерекшелігін толық
түсіндіре отырып, пайдалану жолдарын ұсыну, ... ... ... ... ... ... ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі киім ... ... ... киімнің бояуын, түсін өзгерткенмен түрін, пішінін
өзгерту дұрыс емес. Бұл біздің қазақ ұлтына тән ерекшеліктегі ою-өрнек, кие
қасиет. Осы киіммен ... ... ... өткізген, досы, қасы да таныған.
Ғасырдан ғасырға дамыған ою-өрнек ... ... ойын да, ... ... де,
уақыт жағдайларын да жеткізе білген. Әр ... өзі ... ... ою ... ұқсайтынын, қандай ат лайық екендігін және ... ... ... ... керектігін дәл де нақты білген. Әрбір күрделі оюдың
өсімдік тамыры іспеттес түбі, түбірі, діңі, ... ... Бұл ... ... ... бастап өрбіп жайылып, ерекшеленеді, бір-бірімен астасады,
сәнді шеңбер жасай отырып «табақ» тектес күрделі ою ... ... түрі – ... су жүргізіп ішіне алуан түрлі ою ... ... ... көп ... ... атасы қошқар мүйіз өрнектері сан алуан.
Өте ұсақ түрлері зергерлік, кестелік, сүйек, мүйіз ... ... ... ірі түрлері сырмақ, кілем, текемет, түскиіз, алаша, сәулет
өнеріне, тұрмыстық ... кең ... ... ... ... ... да салымды. Ер адамға құлпытас ... ... ... ... ... ... ... Ал
әйелдерге құлпытас тұрғызылса, алқа, сырға сияқты күміс әшекейлер, үкілі
сәукеле тағы да басқа ... ... ... ... ою-өрнек үш топқа бөлінеді:
1. Өсімдік тектес (жапырақ, үш жапырақ, ағаш).
2. Зооморфтық (жан-жануарлар).
3. Космогониялық өрнек (дөңгелек, ирек, шимай, тор көз).
Осы ... ... ... ... ... ... зергер, оюшы
шеберге үлкен көмек болары анық. ... ... ... ... бойынша қамқорлық жасаланып, оқушыларға, студент жастарға
қолөнер сабағына пайдалануға ... ... ... ... ... пән ретінде өтсе, жастардың ... ... ... сүюіне ықпал жасары анық. Оқушыларға ұлттық нақыштағы ... ... оқу ... ... ... кең көлемде
ұсынылса, шеберлер даярлайтын арнаулы оқу орындары ашылса, ұлттық қолөнер
дамыған болар ... ... ... ... түсінік
«Ең әдемі киім – ұлтыңның киімі» деген ұлы адамдар. Қазақ халқының
ұлттық киімдерінің түрі де үлгісі де еш ... кем ... жоқ. ... үлгілері әлемнің этнографиялық мұражайлары мен көрмелерінен ... Ұлт ... ... ... ... ... ескерткіш, белгі ... ... Ат, ... ... көрінісі деп бағаланған. Ертеде халық шеберлері қазақтың
болмысына тән, ... ... әр ... киім үлгілерін жасаған.
Киім – адам киетін, денесін ыстық, суықтан қорғайтын бұйым.
Тымақ – аң, мал ... ... ... бас ...... аң ... салған, төбесіне үкі қадалған, сырты
әшекейленген, ерлер де ... мен жас ... де ... бас ... - түбіттен тоқылған әйелдердің бас киімі.
Тақия – қыздардың үкілеген, әсем зергерлік бұйымдар тағылған бас киімі.
Қасаба – қымбат ... ... ... бас ... – ер ... бас ... – төбеге киетін жаздың шағын бас киімі.
Құлақшын (малақай) – қыстық бас ...... ... бас ...... ... қымбат бас киімі.
Сәлде – молдалардың орап киетін бас киімі.
Желек – сәукеленің не ... бас ... ... ... ... тұратын
жібек мата.
Жаулық – тұрмыстағы әйелдің тартатын орамалы.
Шәлі (салы) - әйелдердің басқа тартатын шашақты сәндік орамалы.
Көйлек - әйел ...... ... ... ...... жейде сыртынан киетін жұқа киімі.
Шапан – тізеден төмен түсетін қалың сырт ... ... ... шапан,
қималы шапан, сырмалы шапан.
Иткөйлек – жаңа туған нәрестеге кигізетін көйлекше.
Кебенек – жауынды, боранды күні киім ... ... су ... ... – былғарыдан тігілген қонышы ұзын аяқ киімі.
Астама етік – байпақ салып киетін қысқы етік.
Байпақ – етік ішінен киетін киізден ... аяқ ... етік - ... аласа, қисық табан етік.
Шоңқайма етік – еркекке де, ... де ... биік ... ... түсті
жіппен тігілген сәнді етік.
Ұлтарма – жұмысқа ... оңай ... етік ...... ... ... ... тоқылатын киім.
Шәрке – жазда киетін жұқа аяқ киім.
Шұлғау – ... мәсі ... ... ... ... мата.
Пима – жүннен басылған жылы, қыстық аяқ киім.
Кебіс – былғарыдан қонышсыз тігілетін аяқ киім.
2.1. ... ... ... ... туралы мәлімет
Қазақ халқының қолөнері көне заман тарихымен ... ... ... келе ... бай ... Оның бір ұшы туысқан Орта Азия
халықтарының және орыс ... ... ... ... ... бір саласы киім тігу. Ерте заманнан күні бүгінге дейін ... ... ... ... озық ... ... ғана емес, әрі әсем, әрі
ыңғайлылығымен де пайдаланудан қалмай келе жатқан қазақтың ұлттық киімдері
әлі де аз ... ... ... ... көзі ... ... киіп
жүрсе, енді біреулерін қыз ұзату, келін ... ... ... ... ... кигізу сондай-ақ, көпшілігі театрлардың
арнаулы тапсырысы бойынша тігіліп жатыр.
Қазақта еркектердің киімі әйелдердікіне қарағанда біркелкілеу. ... ... ... ... түйе жүн ... сеңсен тонды
барлық жерде бірдей киген. Ал жалпыға тән еркек киімінің кешенінде ... ... ... көкірекше, шапан, шалбар, бөрік, қалпақ, тақия
секілді бас киімдер, көксауы саптама етік ... ... ... ... ... ... бізге жеткенімен оның ... ... ... ... сай әр ... ұрпақ еңгізген сапалы өзгерістер
болып келгендігі даусыз. Әсіресе жігіттің киімі ... көз ... Олар ойық ... тік бұрышты координаталар жүйесі жағалы болып
келетін ақ жібектен, шыттан ... ... пен ... ... ... ... мығым қонатын бешпет, кеудеше, жүріп-тұруға ыңғайлы болу
үшін ауына үшкіл салған. Шалбар киетін де балағын ... ... ... пен ... белдікпен, кездеме белбеумен буынатын болған. Үйлену
салтанатына ... ... да, ... де ... аса ... ... ... асқанның құндылығымен ұқсатылуымен
көз тартатын. Оқамен көмкерілген, бірінің үстіне бірі ... ... ... ... ... ... ... болғанымен өте сәнді
сәукеле, айырқалпақ сияқты бас киімдер, ... ... ... ... ... ... тамақша, нәзік,
белдік, кемер белбеу, асыл тастар қондырылған сақина ... ... ... ... ... ... аяқ киімдер үлкен талғамды қажет еткен.
Сондықтан да олар ... ... ... күйеудің салтанаттық киіміне
кіретіндіктен алдын-ала дайындалатын болған. Қазақтағы жауынгерлік ... ... ... ... киім ... ... болған. Қазақ қан
майданда жауынан оқжалаған сауытты, қалқанды, ... ... ... ... ... ... кіреуке тоқытуға мүмкіндігі бола
бермейтіндер ... ... ... көнмен қаптатып, арасына жүн, қыл салып
сырылатын көкірекше киген.
Ерлер киімі
Тымақ – ерлердің қысқы бас киімі. Оны аңның, ... ... ... ... ... ... тымақ, сеңсең тымақ, пұшпақ тымақ. Бұрын қазақ
елі қай жүздің, қай рудың адамы ... ... ... та ... ... ... мен ... тымағы немесе Семей, Торғай тымағы деген түрлері
болған. Тымақ – биік төбелі, маңдайы, екі құлағы бар, ... ... ... ... етегі бар жылы бас киім. ... ... ... ... Екі ... ... бау ... Етегін төбеге қайырып қою үшін
тымақтың артқы жағына тобылғыдан немесе берік ағаштан тиек ... ... ... деген өлеңінде данышпан Абай былай деп жырлаған.
Күләпара бастырған, құшпал тымақ,
Ішкі бауын өткізген тесік құлақ.
Тобылғыдан кесіп ап, ... ... ... ... бас құрысқақ.
Тымақ қасиетті бас киім. Оны ... ... Оған ... ... кісілердің тымағы атадан балаға мұра ... ... ... ... қазақтар шала туған баланы неше күні кем ... күн ... ... кереге басына іліп қоятын болған. Бұл – тымақтың
қадірі мен қасиетін бейнелейтін көрініс. Ұлтымызға ... бас ...... ... ... мақпал, пүліш, барқыт сияқты қымбат матадан
тігіледі. Оның жазғы, қысқы түрлері де болады. ... ... ... ... мал ... ... Көмкерілген тері түрлеріне қарай кәмшат бөрік,
құндыз бөрік, ... ... деп ... ... үш, төрт немесе алты қиықтан
құралады да, оны тиісінше үш, төрт немесе алты сай дейді. Бұл бас ... де, ... да ... ... ... ... дөңгелек төбелі немесе конус
тәрізді биіктеу болып келеді. Сәндік үшін төбесіне үкі, жиегіне ... ... асыл ... түйме, оқа, зер, күміс тағылады. Жас жігіттер мен
сал-серілер, ақындар бөркіне үкі тағып, зерлеп, өрнектеп киген. ... ... ... сал, ... ... бөріктерінің төбесіне үкі тағып жүрген.
Тон – қойдың терісінен тігілетін қыстық жылы киім. Ол үшін ... ... ... ... оны қынамен талдың қабығымен, томар бояумен
боятады. Бояудан кейін тері қоңыр, сұр ... ... ... ... ... ... жүн ... қаратылып тон тігіледі. Жағасына, кейде жең ... ... ... ... аң ... ... ... тонының иығына,
жең ұшына өңірі мен етегіне кесте жіппен ою-өрнектер салады. Тон тігісіне,
үлгісіне қарай қималы, ... деп ... ... ең ... ... ... түрі – қамқа тон. Оны бұрын хан, би, бай мырза, ... ... ... адамдар ғана киген. Киімнің бұл түрі ондатр, құндыз,
бұлғын, жанат сияқты ... аң ... түгі ... қаратылып,
астарланып тігіледі. Иін әбден қандырып, қынаға бояп, аң (қой) терілерімен
жиектеп тігеді. Жоғарыда аталған тон ... күні ... ... ... ... зор ... – қазақтың ертеден киіп келе жатқан киімдерінің бірі. Ол – ішіне
қойдың, ... ... ... ... ... ... сырып, сыртына берік
бір түсті матадан тігетін жылы әрі қарапайым киім. Күпі жеңіл әрі ... ... ... мен ... оңай ... мұны ... ... де киген. Киімнің бұл түрі көктем мен күзде ... – ақ ... ... қалың матадан тігілген биік төбелі
еркектің бас киімі. Бұл киім бірнеше ... ... ... қайырмалы
болады. Сайлары ұлттық ою-өрнектермен әшекейленіп, төбесіне салбырап
тұратын шашақ тағылады. Мұны ... ... ... биік ... ...... құрымнан тігілген ерлер мен әйелдердің аяқ киімі.
Түрлері: жылы ... ... ... етік, жәй табан етік, шаңқайма етік. Мұны
қыста да жазда да ... ... ... ... ... асып қара ... жететін етік жырым етік, ішіне байпақ салатын байпақты етік дейді.
Соңғы екі ... ... ... ғана ... ... ... ... көктеп, ағаш шегемен шегелеп тігеді. Кейбір ... ... деп етік ... тоз ... ... етікті сал серілер мен
бозбалалар киген.
Малақай (құлақшын) – ... ... ... бас ... Оны құндыз,
бұлған, сусар, жанат, ... ... т.б. ... мен ... ... қозы мен лақтың елтірісінен тігеді. Малақай маңдайдан, екі
құлағы мен төбесінен және артқы ... ... ... ... ... ... ... Бірінші теріні төрт не алты сай (қисық) етіп тігіп
алады да ... ... Оның ... ... ... үшкіл болады
да, етек жағы тік төрт бұрыш тәрізді болып келеді. Содан кейін оның етегін
тік ... ... ... төрт ... ... ... етіп қиып алып,
қусырып тігеді, оған дөңгелек төбе қондырылады. Малақайдың маңдайы оның екі
құлағының арасына дәл ... төрт ... ... ... ... биіктігі маңдайының биіктігінен сәл кемдеу кейде бірдей етіп
алынады. Оның ұзындығы екі құлақтың ... сәл сиып ... ... Малақай тіккенде теріге өлшеп пішілген астарға мақта не жүн ... ... ...... ... сыриды. Мұның сыртынан терімен тыстап
астары мен тері ... ... ... ... ... ... соң қалыпқа
кигізіп кереді. Малақай әрі жылы, әрі сыпайы бас ... ... ... өте ... малақай тігіп шығарады. Малақайды ... ... ...... ... бас киімі. Тақияның түрлері көп. Биік төбелі,
тегіс төбелі және ... ... ... ... киетін тақияда теңге, моншақ,
тана болмайды. Оның есесіне олар ... «ат ... ... ... ... машинамен, қолмен «таңдай», «ирек», қабырға
тігістерімен әдеміленіп сырылады. Тақияны ... ... ал ... ... тігеді. Биік төбелі тақия мен тегіс төбелі тақияның тігілуі
бірдей. Ал ... ... ... ... оның ... ... үш елідей
етіп тік төрт бұрыш етіп қиып алынады. Оның төбесі үш бұрыш формалы төрт не
алты сайдан құралады. ... ... ... ішіне қаратып құрайды да,
одан соң сайлардың етегін тақияның ... ... ... ... ... ... тұру үшін оның ... мен қос астарын беттестіріп жиі етіп
сыриды. Одан ... ... ... ... ... ... матамен әдіптеп
көмкереді. Сайлардың және тақияның төбесі мен етегінің қоспа ... үшін сол ... ... ... ... әдемілеп шалып тігеді.
Қазіргі кезде жергілікті кәсіпорындар әр түрлі тақия жасап шығарады.
Қолғап – қолға ... ... Ол ... суықтан, жұмыс кезінде
жарақаттанудан сақтайды. Қолғап ... ... ... ... бес ... саусақты, тұйықбас деп, ал тігілетін материалына қарай тері ... ... ... ... ... қолғап болып бөлінеді. Тері қолғап
қойдың боялған терісінен тігіледі. Егер тері ... онда оның ... ... Тері ... ... ... етіп, жарғақ қолғап тықыр
теріден астар салып, көбіне бес саусақ түрінде тігіледі. Тоқыма ... ... ... ... ... ... Тоқыма қолғап бес
саусақты да үш саусақты да тұйықбас та болады. Қатты қайырым ... ... ... ... ... Ол ... та болады. Қазіргі кезде жеңіл
өнеркәсіп орындары қолғаптың алуан түрін шығарады. ... ең ... бірі – ... ... ... «Биялай». Биялай түйенің мойнақ
терісінен, бұғы, бұлан секілді аңдардың, өгіздің ... ... ... ... ... ... ... теріні тесіп кетеді. Биялай да
қолғаптың тұйықбас ... ... ...... қыз ... аса қымбат бағалы, кәделі әрі әсем бас
киім. Сәукеле 2-3 қарыстай ... ол ... төбе ... ... ... ... жағына үкі тағады. Сәукеленің өн бойы қымбат матамен
қапталып, оның ... ... ... ... меруерт сияқты асыл
тастардан жасалған моншақтар ... ... ... ... ... ... Сәукелені өте шебер әйелдер ғана тігеді. Ұзатылған
қыздың дәрежесі осы сәукелесіне қарап ... ... ... ... бас
киімді байлар мен өте ауқатты адамдардың ... ғана ... – тек бас киім ... ол – ... ... байлығы мен сән-
салтанатының мәдениеті мен өнерінің озық ... өнер ... ... өте ... ... ... бірге ол - қазақтың қыздарына деген көзқарасының да бір
белгісі. ... ... ... тек ... қыздарға ғана кигізіледі,
оны айырбастамайды, басқаға киюге беруге болмайды.
Ішік – сәнді әрі жылы киім. Мұның сыртын берік ... ішін аң, ... ... ... үшін жағасынан бастап өңірі, етегіне ... ... Ішік ұзын әрі мол ... ... Жағасы тік болады.
Ішіне салынған терісіне қарай ол күзен ... ... ... ... ... ... суыр ішік, сеңсең ішік, жанат ішік деп аталады. Бота терісінен
жүні ішіне қаратылып тігілген ішік ... ... ... еркектер де,
әйелдер де киген. Әйелдерге, жастарға арналған ішіктер әшекейленіп, түрлі
ою, ... ... ... - ... ... ... қызыл, көк, жасыл, қара түсті барқыт,
шұға т.б. матадан әсем безендіріліп тігілетін киім. Жағалы, ... ... ... ... Өңір жиек, алқа, тұмарша, үкіаяқ т.б. алтын, күміс
зергерлік бұйымдары тағылады, қатырмалы түймелі ... ... ... ... өрнектер жүргізіледі.
Жаулық – ақ матадан жасалатын ... ең ... бас ... ... асыл ... ... ақ жаулықты деп атайды. ...... ары, ... ... мен ... Арқа ... ардақты әжелерге
жоғары және төмен деп ... ... ... ... ... биік ... ... әжелер мәртебесі мен ажарын көтере түседі. Ертеде мұндай
жаулықтарды көбінесе ... ... ... ... асып ... киеді. Оның алдыңғы жағы түрлі түсті ою-өрнекті болады.
Бөкебайды әйелдер өздеріне шаршылап, кейде үшбұрыштап, әр ... із ... ақ ... ... түсті түбіттен тоқиды. Тоқудың да қарға
тұяқ, ирек, ... ... ... ... ... түрлері мен үлгілері
болады. Жиегіне тоқу арқылы шашақ салып, селдіретіп те ... та ... Жаңа ... бөкебайды жуып, керіп кептіріп, үлпілдетіп түбітін
шығарады әрі жылы, әрі сәнді бағалы киім болып шығады.
Қазақша ... - ... ... Түсі ... ... ... тігіледі.
Ертедегі көйлектер тік жағалы, жеңді әрі ұзын болған. Етегінен жоғары ... екі ... ... ... маталар тігіледі. Мұндай ... ... ... қос етек ... ... ... әйел қауымының
«бұйрықты» киімі.
Кимешек – қазақ әйелдерінің бас киімі. Кимешекті жас келіншектерден
бастап, егде ... ... ... ... Ол ... ақ ... ал жастау келіншектерге үлбіреген ақ жібектен жасаған. Кимешек
басты, мойынды, кеудені, иық пен ... ... ... Оның ... ... ... ... күйдік деп атайды. Көбінесе ... ... бет ... ... ... ... ... кей жағдайда алтын, күміс, асыл тастармен, түрлі
шытыралармен, тана моншақтармен әшекейленеді. ... әр ... ... мекендейтін рулардың киімдерінде орын алатын ерекшеліктер ... де ... ... ... ... мен ... өзіндік өзгешеліктері бар. Қазіргі кезде кимешек ... ... бас ... ... ... жолға қойыла
бастады.
Мәсі – аяқ киімнің бір түрі, оны былғарыдан, ... ... ... сыртынан кебіс не ластық (галош) киеді. Көбінесе мәсінің
қонышы астарланып, ... Ал ... ... ... ... ... ішкі ... жөрмеп немесе жара шаншып өбістіре тігу ... ... мәсі ... ең алдымен мәсінің басын, қонышын жұқа
былғарыдан, ... ... ... ... ... Осыдан кейін мәсінің
қонышын тігеді. Мәсінің қонышын қусырғанда тігістің арасына ... ... - әрі ... әрі ... аяқ ... Ол ... ... үшін аса
қолайлы. Соңғы жылдары жергілікті кәсіпорындар мәсіні көптеп ... Аяқ ... бұл ... ... ... жылдан жылға көбейе түсуде.
ІІІ. Мектепте ұлттық киім ... ... ... ... ... ... ... Камзолға өрнек таңдау. Өрнекті бастыру
жолдары. ... ... ... ... ... ... ... ынта-ықыласын күшейту,
үнемділікке,
тиянақтылыққа, төзімділікке,
әсемділікке баулу.
Ісмерлік, ... ... ... - Білімділігі: камзолға өрнекті дұрыс таңдау,
симметриялы ... ... ... ... ... ... ... қажет өрнекті
оқушылардың
өздеріне таңдату, эскизін салдыру.
Сабақтың типі: ... ... ... Инелер жиынтығы, көзсіз инелер, оймақ, түсті
жіптер, ... ... ... ... ... ,
камзол түрлері көрсетілген
плакат. Эпидиаскоп.
Сабақтың барысы: І. ... ... ... ... ... бақылау
мазмұны.
1. Камзолға тігілетін мата түрлерін ата.
2. Оқалау, зерлеу дегеніміз не?
3. Камзолды басқаша қалай ... ... ... ... ... ... ... түйме орнына қадалатын әшекейлердің атын
ата.
6. Камзол астарын неліктен кем етіп аламыз?
7. Камзолдың пішілу ретін көрсет.
ІІІ. Жаңа тақырыптың мазмұны.
Мұғалім ... ... ... ... ... ... ... пішіміне, ұзындығына байланысты түсіп отырған ою-өрнектерге
аударады. Негізінен қолданылатын ұласымды өрнектердің эстетикалық жағына,
талғампаздық ... ... ... ... ... ... зерлеуде
қолданылатын өрнектерді пайдалануға ... ... ... жоғарғы талғам мен көркемділікті, шынайы шеберлікті қажет етеді.
Сондықтан ою-өрнектің түрі, орындалу жолы ... ... оған әр ... ... ... ... деген жан тебіренісі,
сүйіспеншілік сезімі, мінез құбылысы берілетінін түсіндіріледі.
Камзол әдемі де әсем болу үшін ... ... орны ... ... ... ... оқушыларға сұрақ қойылады.
1. Камзолға ірі ою-өрнек салуға бола ма?
2. Ою-өрнектер камзолдың қай жеріне ... ... ... ... ... ... ... болады ма?
ІҮ. Практикалық сабақты орындауға нұсқау.
1. Камзолға өрнекті бастыру жолдарының бірін таңдау.
А) кестелеп өрнектеу
Ә) зерлеу
Б) оқалау
В) жапсырма ... ... ... ... түсін ашатын мата, жіптерді, зерлерді таңдау.
3. Жұмыс кезінде ине, қайшы, көзсіз инелерді тістеп ... ... ... Камзол пішіміне, ұзындығына байланысты ою-өрнекті дұрыс таңдау.
5. Өз ... ... ... ... ... ... дайын шаблон
трафареттерді қолдану жолдары.
6. Қағазға салынған сызбаны кесу.
7. Сызба ... ... ... ... ... кемшіліктерін жою.
8. Сызба өрнекті камзолдың теріс жағына ... ... ... не бір түсті мақта матаның бетіне қойып бастырып салып ... ... ... үшін қолданылатын мақтаның ою-өрнек сызбасының үстімен
үнемді етіп орналастырып, белгілеп, пішіп алу.
10. Жапсырма матаны камзолдың тұсына ... ... ... әр ... ... ... ... барысында мұғалім балалардың өзіндік шығармашылық жұмысын аралап
жүріп тексеріп қалыс қалғанына көмектесіп, әдемі де әсем етіп ... ... ... ... ... ... тиянақтау.
1. Ою-өрнектің қай түрін пайдаланған тиімді болады?
2. Жапсырма ... үшін ... ... ... болу керек?
3. Мата мен тоқылмаған мата бетіне немен сызуға болады?
4. Камзолды әсемдеу кезінде қандай қиындықтар кездесті?
ҮІ. ... ... ... ... ... ... ... жұмыстың орындалу сапасын
ескере отырып бағалау керек.
ҮІІ. Үйге ... ... ... Қазақ тақиясын тігу
Қазақстан мектептері үшін еңбекке ... ... бір ... ... ... тарауы болып табылады. Өзіне тән ... ... ... ... бір ... болып табылатын тақия
ежелгі заманнан бүгінге дейін қазақ халқының арасында өз мазмұнын, мәнін
арттырмаса, жоғалтқан жоқ. Ерлер оны шаштарын ұстарамен ... ... ... киеді де, оның үстіне басқа мезгілдік бас киім киетін
болған.
Ертеректе тақияны ... ... ... ... ... және тығыз етіп
тоқылған маталардан қолмен ... ... Оның ... ... төбесіне жалғасып жатқан әрі жиі жүргізілген қатар-қатар
тігістер тақияға қаттылық берген. Кейбір ... ... ... төбе ... ... ... картон қағаз салған. Тақия, негізінен,
түрлі оюлармен өрнектелген. Ал қазір тақияны машинамен тігеді, бұл ... ... ... қол жұмысын азайтады.
Ұлттық тақияларды еңбек сабақтарында: қол машинасы, аяқ машинасы,
электр қуатымен тігетін ... және ... «91-97 А» ... пайдаланып тігуге болады.
Оқушылардың дайындық дәрежесіне орай жұмысты ... ... ... ... 1. Жеке ... ... бір қыз өз ... бастан аяқ түгел тігіп шығады. 2. Бригадалық ... ... ... ... ... яки ... ... бөлшектер кейіннен
тұтастай құрастырылады.
Біздің ойымызша, мектепте осы ... ... ... ... ... ... ең қарапайым, оңай бөлшегін меңгерген баланы келесі
күрделі бөлшекті ... ... ... ... үшін ... жас ... мен қабілеттерін де
ескеру қажет. Мысалы, 5-6 сынып оқушыларын үлгі ... және ... ал 7-9 ... ... ... жұмысқа үйрету керек.
Сонымен қатар өнерге, сәнге, сұлулыққа құмартқан баланың ізденістерін
байқап, оны үнемі қолдап ... ... ... бала ... ... түрлі
үлгілерін, ою-өрнектерін табуы, алып келіп өз жұмысына қолданғысы келуі
мүмкін. Ондайды үнемі қолдап ... ... ... ... жұмыс істеуіне, тақия тігудің ... ... ... жасаған жөн. Сонда ғана бала ұлттық киімді, оның әр қилы
түрлерін тігуге ынтығады, өз бетінше де меңгеретін, ... ... ... әр ... ... ... мен ... бар.
Төртқиықты тақия.
Керекті нәрселер: төбесіне керекті мата-жүннен тоқылған мата, ши барқыт,
велюр, барқыт; астарлық мата; ... ... зат ... ... ... мата, коленкор, қатты қағаз, т.б. №40 мақтадан
иірілген жіп, №60, 33 «А» ... ... жіп. ... ... ... төрт шығыңқы үшкілдерден тұрады.
Дайындау жолы:
1. Қағаздан керекті үлгіні жасап алады да, оған ... тыс ... ... не ... сызып шығады. Бұл жерде есте болатын нәрсе,
тігіс үшін 0,5-0,7 см ... кесу ... ... ... қажетті басқа
да бөлшектер дайындалады.
2. Тақия өзіне тиісті түрге енуі үшін оның ... тігу ... ... ... ... ... ... әрбір пішімді үшбұрыш түрінде
немесе пішім етіп, т.б. түрде тігуге болады.
Мұндай жұмысты орындау барысында тақия төбесі ... ... ... жағынан жалғастыра, кесінділерін теңестіре түйреп бекітеді
де, көктейді. Содан соң түйрегіштерді алып жолдарын белгілейді. Машинамен
сырып тігу ... 3-4 мм етіп ... да, ... оң жақ ... тіге
бастайды.
Пішімді үшбұрыштап тігуді үшбұрыштың төбесінен емес, кез келген бір
жақтың орта ... ... ... ... Тік ... шығуы үшін
айналмада инені матадан суырмайды, тек машина табанын ... де, ... ... ... ... ... соң машина ... ... ... одан әрі жалғасады. Артық салбырап шығып тұрған ... ... ... Дәл осылайша тақияның басқа тиіп ... ... де ... Оны
параллель, қисық-қисық т.б. түрліше етіп тігуге болады.
4. Дайын ... ... ... ... бер ... ... қарата
қабаттастырады, кесінділерін теңестіреді, ... ... және ... кеңдігін 0,5-0,7 см етіп сырады, бекітеді.
Түйрегішті, шығыңқы ... ... ... жерлерін алып, кесіп
тастайды да, тегістерді үтіктейді.
5. Тақияның басқа тиіп ... ... ... ... ... ... ... қабаттастырады, кесінділерді теңестіреді де,
кеңдігі 0,5-0,7 см етіп сырады, бекітеді. Тігісті үтіктейді.
6. Астар бөлшектерін, оның ... бет ... ... ... ... ... теңестіреді, көктейді және кеңдігін 0,5-0,7
см етіп сырады. Көктеуге кеткен жіптерді алып тастайды, тігістерді
үтіктейді. Тақияның ... тиіп ... ... ... ... ... ... шығады.
7. Тақияның басқа тиіп тұратын ... ... ... ... бет ... қояды, кесінділерін теңестіреді, түйрегіштерімен
түйреп бекітеді, төменгі кесінділерін көктейді және кеңдігі 1,5-0,7 см
етіп құрастыра астар жағынан тігеді. Көктеген ... мен ... ... ... оңғарады, оңын шығарып, тігісті шалып тігеді
де, тігісті үтіктейді. Тақияны басқа тиіп ... ... ... үшін оны ... ... ... жағынан бекіте тігеді.
8. Астар етегін негізгі бөлшек етегіне ішкі жағынан ... ... ... ... бұйымдағы астар шығып кетпес үшін оның
тігісін ішкі жағынан ... ... ... ... ... Тақияның дайын төбесін тақияның басқа тиіп тұратын жеріне оңын қарата
беттестіреді. Төбе мен тағы басқа жері кесінділерін өзара теңестіреді,
түйіршекпен ... ... ... ... 0,7-1 см етіп ... Онда да төбе ... кесіндісіне тигізбейді. Түйрегішпен
көктеген жіптерді алып тастайды. Тігісті төбеге ... ... Төбе ... ... ішкі ... қарата бүктейді де, тақияның
басқа тиіп тұратын жері төбе астарын бүктелген жерін төбе мен тақияның
басқа тиіп ... ... ... ... тігіс 1-2 мм етіп жабатындай
етіп қояды. Көктейді де, ... ... ... ... ... алып ... ... тақияны үтіктейді.
Жоғарғы бөлігі тұтас тігілген тақия.
Бұған да төрт қиықты тақияға керекті ... ... екі ... ... ... басқа тиіп тұратын жері және кішірек
оймасы бар тұтас тігілген жоғары бөлік.
Дайындау жолы:
1. Бөлшектерді, үлгілерді қию дәл алдыңғыдағыдай жүргізіледі.
2. Тақияның ... тиіп ... жері мен ... ... сырып тігуге,
кестелеуге немесе түрлі мақта мата, тері, қағаз т.б. ... ... ... ... халқының дәстүрлі кесте тігу
әдістерінің ... ... ... ... ... ... ... отырып кестелеген жөн.
Егер тақияны мақта мата, тері, қағаз т.б. қиындыларымен өрнектейтін
болсақ, онда ... ... ... ... ... бір түсті синтетикалық
жібек қиындыларын белгілеп, өрнектің шаблоны ... ... және ... бөлшектеріне салынатын өрнектер орнын анықтайды және белгілейді.
Кесте алынған ою-өрнектердің ішкі жағына ПВА, ... БФ-6, ... ... тағы да ... ... ... үтікпен қатты қысып
басады. Содан соң ою-өрнектерді машинамен иректете ... ... ... не ... тігіспен тігеді.
Түрлі мата, тері, қағаз қиындыларынан жасалған ... тігу ... ... ... мен оңын қоса ... ... Бұл жағдайда
жұмыс барысында маталар бір-бірімен біріктіріледі де, тақияға қаттылық,
мықтылық береді.
3. Түрлі ... ... ... ... қиындыларынан тігілген құрақты тақия
бөлшектерін былайша өңдейді: бет ... ... ... түбін екі рет
бүктейді, кесінділерін теңестіреді, кеңдігін 0,5-0,7 см етіп ... ... ... ... ... матаның артық жерлерін
кесіп тастайды. Тақияның басқа тиіп тұратын алдыңғы тақияны ... ... ... арғы ... ... ... пішімді тақияны тіккендегідей
жүргізіледі.
Қорытынды
Адам баласы киім ... тек ... ... қана қылып қоймай,
табиғаттың өзі берген сымбатына сұлулық қосатын өнерге ... ... ... ... оның сыртқы сипатын анықтайтын белгілердің бірі –
ұлттық киім. Сондықтан ... киім әр ... ... ... бір ... болып саналады. Ұлттық санамыз қайта жаңғырып, түрлі
халықтық мейрамдарда қазақы киімді киюді ... ... ... ... ұлттық киім қазіргі өмірге терең сіңе алмай жатқанын
айта кету ... ... бұл ... ... ... ... ... болып тұр. Қазақтың ұлттық киімі әлі де ... ... жоқ, ... ... ... назар аударылып, киімнің ішкі мәні
функциясына көңіл бөлінбей жатыр. ... ... әр ... ... ... ... ... жүрміз. Ұлттық киім бар да, оны кию
мәдениеті бар, біз сол ... ... ... ... ... ... осы жағына баса көңіл бөлеміз. Ұлттық киім дегенде, оған көбіне
ғылыми – этнографиялық тұрғыдан ... де, оны ... ... оның ... ... ... Адам үшін ... киімі – дараланған тұлға
болып көрінудің, жұрттың, ... ... ... ... ішкі ... ... бір ... киімімен өзінің махаббатын, басқаға деген сыйластық сезімін,
көңіліндегі қуанышын, ... ... ... ... ... Киім ... ... бір тәсілі десек болады. Қазақтың ұлттық киімінің ішінде
жастар киімінің де өз ерекшеліктері бар. Жас ... ... ... ер ... гөрі әйел адам ... тән. ... қыз, әйел ... қашанда өзінің
ритуалдық функциясын ғасырлар бойы қатаң ... ... ... ... ... ... ... кемпірлердің киімі әсіресе бас
киімі бір-бірінен басқа. Ерлер киімінде бұрын ... онша ... онда да ... ... бар. ... арқауы жастар
киімі туралы болғандықтан, оның айырмашылығы әр киім ... ... ... ... ... ... Орталық Азия зергерлерінің бұйымдары. Тасмағамбетов И. Алматы, 1997ж.
2. Қазақтың ою-өрнектері. Шөптібай Байдолдаұлы.
3. Технология. К. ... ... ... Д.Әлмағамбетова,
Т.Әміреев, А.Копников.
4. Қазақ халқының тұрмысы мен мәдениеті. С.Кенжеахметов.
5. Жеті қазына. С.Кенжеахметов.
6. Қазақ киімі. Д.Жәнібеков. Алматы, 2005 ж.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 39 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық киімдердің қоғамдағы маңызы7 бет
10 сынып оқушыларына ұлттық киім стиліндегі киім үлгісін дәстүрлі емес әдістер негізінде әзірлеуге үйрету68 бет
Этнопедагогика мен этнопсихологияның ортақтығы5 бет
Ересектерге арналған киімдер11 бет
Жалпы индекстерді есептеу3 бет
Киімнің негізгі түрлері4 бет
Моңғол халқы3 бет
Сәндікқолданбалы өнері арқылы технология сабағында оқушылардың қызығушылығын арттыру48 бет
Қазіргі киім үлгілеріне ою-өрнектерді әсемдеп безендіру10 бет
Қазақтың ұлттық киімі24 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь