Құстар туралы

Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Құстар класының сипаттамасы
2. Құстар жүйесі
3. Жыртқыш құстардың сипаттамасы
4. Жыртқыш құстардың түрлері

Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Құстар жоғарғы сатыдағы омыртқалылардың ұшуға бейімделген ерекше маманданған бұтағы деуге болады. Құстар генетикалық жағынан рептилилерге жақын, оның прогрессивті бұтағы. Құстарды рептилилерден ажыратуға болатын белгілері: а) құстардың орталық нерв системалары жақсы жетілген, сондықтан олар әртүрлі жағдайларға бейімделіп, мінез-қылықтарын өзгертеді. б) денесінде зат алмасу процесінің жылдамдығы мен дене жылуының реттелуінің дұрыс болуына байланысты температурасының жоғары және тұрақты болуына әкеліп соққан. в) ауа кеңістігінде ұшу қабілеті көпшілігінің қозғалу, я өрмелеу қабілетін жоймаған. г) көбею біршама жетілген (жұмыртқаларын басуы және балапандарын қоректендіруі).
Құстардың көрсетілген прогрессивтік белгілері, кластың жастығына қарамай олардың жер шарының алуан түрлі тіршілік орталықтарына тарауына мүмкіндік туғызған. Қазіргі уақытта құстардың 31 отрядқа топтасатын 8000-нан аса түрі бар.
Қазіргі кезде жер бетінде құстардың 9000-ға тарта түрлері, бұрынғы КСРО-да шамамен 800-дей және Қазақстанда 498 түрі мекендейді. Осы заманғы құстар 28 отрядқа топтастырылады. Жойылып кету қауіпі бар және, сирек кездесетін құстардың 200 түрі мен 83 тұртармақтары ХТҚО-ның, 80 түрі бұрынғы КСРО-ның және 56 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген.
1. Абдыкаримова Қ. Қанатты достар: [Құстар тіршілігі туралы] // Бастауыш мектеп.- 2001. - №5. - 50 - 52 б.
2. Беркінбай Омархан. Орнитология: оқулық. - Алматы: Жібек жолы, 2008. - 184 б.
3. Елшібек Жанат. Құстар, құстар, құстар... // Егемен Қазақстан. - 2007. - 25 сәуір. - 14 б.
4. Қазақстан құстары мен аңдарының биологиясы: оқулық / О. Беркінбай, Б. Есжанов, Б. Ташенов, Г. Құлманова; ҚР Білім және ғылым мин-гі. - Алматы: Жібек жолы, 2008. - 336 б.
5. Қайымов Қ. Аяулы хайуанаттар. - Алматы: Мектеп, 1979. - 141 б.
6. Махмұтов Смағұл. Бір құс бар көкек деген..: [Құстар әлемінде] // Атамекен. - 2010. - 28 қыркүйек. - 4 б.
7. Раушанов Есенғали. Құстар-біздің досымыз. - Алматы: Жазушы, 2009. - 256 б.
8. Тереходжаев Ж. М. Жыртқыш құстар. - Алматы: Қайнар, 1985. - 160 б.
9. Төреходжаев Ж. М. Құстар қайтып барады. - Алматы: Қайнар, 1979. - 104 б.
10. Хамзин Б. Х. Үй құстары: Мектеп жасына дейінгі балаларға арналған насихаттық (дидактиқалық) құрал. - Алматы, 2008.
        
        Жоспар:
Кіріспе
Негізгі бөлім
1. Құстар класының сипаттамасы
2. Құстар жүйесі
3. Жыртқыш құстардың сипаттамасы
4. Жыртқыш құстардың түрлері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Кіріспе
Құстар ... ... ... ... бейімделген ерекше
маманданған бұтағы деуге болады. Құстар генетикалық жағынан рептилилерге
жақын, оның прогрессивті ... ... ... ... ... а) құстардың орталық нерв системалары жақсы жетілген, ... ... ... ... ... ... ... зат алмасу процесінің жылдамдығы мен дене жылуының реттелуінің
дұрыс болуына ... ... ... және ... болуына
әкеліп соққан. в) ауа кеңістігінде ұшу қабілеті көпшілігінің қозғалу, ... ... ... г) ... біршама жетілген (жұмыртқаларын басуы
және балапандарын қоректендіруі).
Құстардың көрсетілген прогрессивтік белгілері, кластың жастығына қарамай
олардың жер шарының ... ... ... орталықтарына тарауына мүмкіндік
туғызған. Қазіргі уақытта құстардың 31 отрядқа топтасатын 8000-нан аса түрі
бар.
Қазіргі ... жер ... ... 9000-ға тарта түрлері, бұрынғы КСРО-
да шамамен 800-дей және ... 498 түрі ... Осы ... ... ... ... ... кету қауіпі бар және, сирек кездесетін
құстардың 200 түрі мен 83 тұртармақтары ... 80 түрі ... ... 56 түрі Қазақстанның Қызыл кітабына (1996) тіркелген.
Құс шаруашылығы - мал шаруалығының жоғары сапалы мол өнім беретін ... ... ... үй ... ... кәсіптік негіз алып отыр. Осы
заманғы құс фабрикасы деп - орталықтан жылу ... ... ... ... ... ... ... үй-жай. Мұнда құстар арнаулы
үйшіктерде күтіледі. Үйшіктердің қабырғасымен едені ... және ... ... ... ... ... күту кезеңдері толық
механикаландырылған. Балапандар ... ... ... - ... шығады.
Ауылшаруашылығы құстарына тауықтар, курке тауықтар, үйректер, ... ... ... ... ... ... үшін мәні ... тауық, үйрек, ... ... және қаз ... ... ... ... ... құстар өзінің күрделі
құрылымы мен ... ... ... ... мен ... ... ... түседі. Құстардың сырттай көрінісі біріне-бірі өте
ұқсас, ұшуға бейімделгендіктен, ... ... ... да, ... болып
келеді. Қоректену тәсілі және қимыл түрлеріне байланысты олардың дене
мөлшері ... ... мен ... мойнының ұзын - қысқалылығы, қанаттары мен
құйрығының пішіні, аяқтарының ұзындығы, ... ... ... ... Құс ... өнімдерінен яғни, етінен, меланж
жұмыртқадан ұлпа алу ... да ... ... ... ең ... ... құс ... тұтынушыларға сапалы да
жеткілікті мөлшерде дайындау болып ... Осы ... құс ... ... ... ... сенімдемін.
Негізгі бөлім
Қазақстан құстарға өте бай. Елімізде 488 құс түрі ... ... ... ... кездсседі. Әртүрлі алқаптарда мекендейді.
Құстардың маңызы өте зор. Олардың ... ауыл және ... ... ... зиянкестерін жойып өте үлкен пайда
келтіреді.
Кейбір түрлері әуесқой және ... ... ... ... ... ... этикалық және эстетикалық маңызы үлкен.
Ал кейбір түрлері шектен тыс пайдаланғандықтан сандары күрт кемуде.
Сирек кездесетін және ... кету ... бар ... ... ... ... ... Қызыл Кітабындағы (1978, 1991, 1996) санаттары.
санат - жойылып бара жатқандар (жойылып кету қаупі бар түрлер мен түршелер,
соның ... ... ... ... ... ... олар туралы бірнеше
жылдар - 50 ... ... ... ... ешқандай деректер жоқ).
санат - саны азайып бара жатқандар (саны әлі де болса салыстырмалы ... ... өте күрт ... ... ... ... кетушілер санатына
қосылатын түрлер).
санат - сирек ... ... ... кету ... жоқ, ... өте аз
кездесетін немесе аймақтары шектеліп табиғи және адам қызметінің әсерінен
тіршілік ортасының ... ... ... тез жойылып кететін түрлер).
санат - белгісіздер ... ... ... ал саны ... жағдайы алаңдатушылық туғызатын, бірақ ... ... ... ... ... ... болмайтын
түрлер).
санат - қалпына келгендер (қорғау жұмыстарын қолға алу ... ... ... ... ... ... пайдалануға болмайтын және
қауымдастықтары тұрақты бағдарлауды қажет ететін түрлер).
1. Құстар класының сипаттамасы
Құстар ... - ... тегі ... жорғалаушылардың көптеген
морфологиялық ерекшеліктерін сақтаған және сонымен бірге, бүкіл мүшелері
түгелімен дерлік майда морфологиялық ... ... ... тіршілігі
күрт өзгерген омыртқалы жануарлардың оқшауланған тобы.
Құстар - ... ... ... ... ... ... жылы қанды, жұмыртқалаушы, қағанақты, ... ... және ... ... күрделі байланыстағы омыртқалы жануарлар.
Құстардың денесі сопақша келген жұмыртқа пішінді (4.1 сурет).
4.1 сурет. Құс ... және ... ... - ... ... 2 - ауыз бұрышы (езу); 3 - ... ... ... 4 ... - төбе; 6 - шүйде; 7 - мойын; 8 - иық; 9 - бел; 10 ... ... ... 11 - жамбас; 12 - жоғарғы құйрық жабындысы; 13 құйрық,
бағдарлаушы қауырсындар; 14 - бірінші дәрежелі ... ... ... ... ... ... ... 16 - артқы саусақ; 17 - ... 18 - ... ... 19 - ішкі ... 20 ... 21 - ... 22
құрсақ; 23 - қанатты жабушы қауырсындар; 4 - төс, кеуде; 25 - ... 26 - ... ... ... ... ... ... кұстардың мойыны жіңішке,
икемді. Басында алға қарай тұмсығы ... ... ол ... ... және
астынғы тұмсықтан тұрады. Олар мүйізбен қапталған. Тістері ... аяғы ... ... Құстың аяғы жерде жүру, ағаштарға
өремелеу, жемтігін ұстау, суда жүзгенде және сүңгігенде қозғалу үшін ... ... мен ... ... ... сүйектері қосылып ерекше
сүйек - жіліншікті құрайды. Жіліншікке саусақтар ... ... ... төрт ... бар, оның ... ... ал ... артына
қараған.
Бірақ, кейбір орман құстарының (мысалы, тоқылдақтардың) екі саусағы
алдына, екі саусағы ... ... ... ... бірі не алдына не
артына қарауы мүмкін (4.2. сурет).
4.2 сурет. Әртүрлі құстардың аяқтарының пішіні:
А - ... Б - ... В - ... Г - ... ... Д -
шағала; Е - суқұзғыны; Ж - ... ... 3 - ... И - айналма
саусақ.
Сол сияқты, көптеген сұр қарлығаштардың барлық саусақтары да ... ... ... ... болмайды немесе жойылған.
Құстардың құйрығы серпімді желпуіш қауырсындардан құралған құйрықтың
пішінікөбінесе ... ... ... ... саналады (4.3. сурет).
4.3 сурет. Құс құйрықтарының әртүрлі пішіні:
А - ... Б - ... В - ... Г- сынатәрізді; Д - сатылы; Е -
ойықты; Ж - айырлы.
Құстар денесінің ... ... ол ... ... ... ... жетеді. Құстардың денесі қауырсындармен жабылған. Ол
қауырсындар дененің ішкі ... ... жәнс ... ... рол атқарады.
Қауырсын қаламшадан, сояудан және пәріден тұрады.
Құстарда әртүрлі қауырсын типтері ... (4.4. ... ... - ... ... ... ... құрайтын ірі серпімді
қауырсындар; олар бірінші дәрежелі (қанаттың шашағында орналасқан) және
екінші дәрежелі сәл ... ... ... ... ... ... қауырсындар - құйрықты құрайтын ірі серпімді қауырсындар;
қанаттың жоғарғы жағын жабушы қауырсындар - ... ... ... ... ... жабатын онша үлкен емес, бірақ серпімді
қауырсындар;
4 ... ... ... ... қауырсындар - желпуіш қауырсындардың
негізгі бөлігін төменгі жағынан жабатын қауырсындар;
құйрықтың жоғары жағын жабушы ... - ... ... ... және ... қауырсындарының негізгі бөлігін жабушы қауырсындар;
құйрықтың төменгі жағын жабушы қауырсындар - құйрық ... ... ... ... ... ... қауырсындар - қанат шашағын жабатын пәрлер;
нұсқалық қауырсындар - құстардың барлық денесін жабатын қауырсындар;
мамық қауырсындар - нұсқалық ... ... ... майда
қауырсындар.
4.4 сурет. Құс қанаты мен құйрығының қауырсындарының атаулары:
1 бірінші дәрежелі ... ... 2 ... ... ... 3 ... қауырсындары; 4 қанаттың жоғарғы жағын жабушы
қауырсындар; 5 иық ... 6 ... ... ... 7
жоғарғы қуйрық жамылғысы; 8 төменгі құйрық жамылғысы, құйрық асты.
Құстардың қаңқасы көптеген іші ... ... толы ... ... әрі берік.
Бұлшық еттерден, әсіресе қанатты қозғайтын, кеуде еттері жақсы дамыған;
көптеген құстарда олар ... ... ... ... ... ... ауыз қуысынан, өңештен, безді және етті ... және тоқ ... және ... ... ... зат шығару және
жыныс мүшелерінің түтіктері ашылады. Бауыры және ұйқы безі ... ... ... ... ... ... әуе қапшықтары
жүйесімен жалғасқан. Олар тыныс алуға, дене жылуын реттеуте және ... ... ... қан ... ... бар. Жүрегі төрт қуысты, екі құлақшадан жәнс екі
қарыншадан тұрады. Құстарда сол жақ қарыншадан басталатын оң жақ ... ... ... ... ... жоқ.
Құстар - дара жынысты: кейде еркегі мен ұрғашысы сыртқы түрі ... ... ... Құс ... аналық безі және тұқым жолы біреу ғана,
ол денесінің сол жағында ... ... ... ... ... ... жолы ) ... Аталық безі дене қуысында орналасқан.
Құстар жұмыртқа ... ... ... ... ... салады. Құстар жұмыртқаларынан ... ... ... екі ... ... ... балпан шығаратын
құстар; қызылшақа балапан шығаратын құстар.
Қызылшақа балапандар әлсіз, көзі соқыр, ... ... ... ... ... ... ... торғайлар, тоқылдақтар және
т.б. жатады.
Ширақ балапандар атына сейкес үлпілдек қауырсынды, әрі ширақ, ... ... шыға сала ... ... ... ... құстарға
тауық тәрізділер, қаз тәрізділер, тырна тәрізділер және т.б. ... ... ... аралық орынға ис.
Құстар жануартектес те және өсімдік тектес те азықтармен қоректенеді.
Құстар елімізде болу ... ... ... ... бөлінеді:
отырықшы, жергілікті құстар - өзінің бүкіл өмірін бір жерде өткізетін
құстар;
көшпенді құстар - ... ... ... ... сол ... ... ... құстары - көктемде біздің елімізге ұя салуға ұшып ... ... ... жылы елдерге ұшып кететін құстар;
ұшып өтетін құстар - біздін еліміздің ... ... ... ал ... жылы ... ұшып ... ... ұшып келетін, кейде қыстайтын құстар - көктемде ұялауға ұшып
келетін, кейбірі ... ... ... қыстайтын құстар;
кездейсоқ кұстар - біздің елімізге кездейсоқ ұшып келетін құстар.
2. Құстар ... екі ... ... ... немесе кесіртке құйрықты құстар (Аrсhаеоrnіthеs);
Қазіргі немесе айырқұйрықты құстар (Neornіthes).
Қазіргі ... үш ... ... ... ... ... немесе жүзгіштер (Imреnnеs);
Қырлы төстілер немесе ұшқыштар (Саrіnаtае).
Жалпақтөсті құстар мына ... ... ... ... ... ... құстар Қазақстанды мекендемейді. Дегенмен, кейінгі кезде елімізде
түйеқұсты және эмуді қолда өсіруді ... ... тек бір ... ... Пингвин тәрізділер
(Sphenisciformes).
Бұл құстарда Қазақстанда мекендемейді.
Қырлы төсті құстардың Қазақстанда жиырма бір ... ... ... ... ... үйректәрізділер (Podicipediformes);
Түтікмұрындылар (Рrосеllаrіfоrmеs);
Ескекаяқтылар (Реlесаnіfоrmеs);
Лейлектер, немесе дегелектер (Сісоnііfоrmеs);
Қоқиқазтәрізділер (Рhоеnісорtеrіfоrmes);
Қазтәрізділер (Аnseriformes);
Күндізгі жыртқыштар не ... ... ... ... ... ... ... (Сuсuliformes);
Жапалақтәрізділер (Sіrіgіfоrmes);
Тентекқұстәрізділер (Саріmulgiformes);
Ұзынқанаттәрізділер (Ароdіfоrmes);
Көгілдір құстар (Соrасііformes);
Бәбісектәрізділер (Uрuріformes);
Тоқылдақтәрізділер (Рісіformes);
Торғайтәрізділер (Раssеrіformes).
МАЙМАҚҚАЗТӘРІЗДІЛЕР ОТРЯДЫ
ОТРЯД ... суда ... ... ... ... ... тундралық және
тайгалық аймақтарында кең тараған. Бір түрі оңтүстікте Балқашта және Ыстық
көлде ұялайды. Бұл ... ... ... ірі ... ... ... ... (қызылжемсаулы маймаққаз) 2 кг, ал ақтұмсықты
маймаққаздың салмағы 4,5 кг асады.
Дене ... ... ... ... ... қарай орналасқан. Ал
саусақтары толықтай жарғақпен біріккен. Сол себепті олардың ... ... ... жіңішке және үшкір, салыстырмалы түрде қысқа. Қауырсындануы
тығыз, денесіне ... ... ... ... тұрады.
Құйрықтары қысқа, бірақ қатты қауырсындардан құралған. Тұмсығы ұзын, тік,
үшкір және езуіне ... ... ... Олардың тіршілігі сулы ортаға байланысты. Теңіздерде
және көлдерде мекендейді. Ұяларын су жағасына жақын орналастырады. ... және ... ... ... ... қанатын денесіне қысып
ұстайды, ... ... ... ... астында екі минуттан аса бола
алады. Тез бір түзу бойынша ... ... ... ... ... көтеріледі.
Жағаға сирек шығады, жерден көтеріліп ұша алмайды. Құстар ұяларынан суға
түседі немесе сүңгиді, содан кейін ғана ... ... ғана ... Егер ... ... балықтары аз су
қоймаларына қоныстанса, онда олар басқа көрші су қоймаларына ұшып ... ... ... олар ... шаян тәрізділермен,
жәндіктермен жәнс басқа су омыртқасыздарымен қоректенеді. Бұл азықтар ... ... ... және олармен балапандары ғана қоректенеді.
Моногамдар. Тұрақты жұп ... ... ... ... және
балапандарды өргізуге екеуіде бірге қатысады. Әдетте, екі ... ... ... ... сүр, ... Жұмыртқаларын 25-30 күн басады.
Ширақ балапанды құстар. Балапандары ... ... ... ... және аз ... ... жүзе алады. Балапандарының арқа жағы біртегіс
қоңырлау. ... ... екі ... ... бар. ... ... ... түлейді де, ересектерге ұқсайды. Қысқы жамылғыда ... ай ... ... ... ... ... Толық түлеген кезінде
желпуіш қауырсындары да ауысады, мұндай кезде құстар қабілетінен айырылады.
Қораздарымен мекендерінің ... ... ... қораздары ірілеу.
Маймаққаздардың онша көп маңызы жоқ. ... ... ... зиян ... ... бірақ олардың саны аз болғандықтан іс
жүзінде зияны байқалмайды. Әуесқой аңшылық нысандары. Олар өте сақ ... ... ... терісі «Құс терісі» ретінде бас киім, жаға
тігуге, көйлектерді әсемдеуге пайдаланылады.
Маймаққазтәрізділерге тек бір ғана ... жәнс бір туыс ... ... ... ... жәнс майда су құстары. Ең ірілері - үлкен сұқсырдың ... ... г, ең ... - ... сұқсырдың салмағы 200 г жуық.
Антрактидадан басқа барлық құрлықтарда және аралдарда тараған.
Олардың сыртқы пішіні ... ... ... өкілдеріне ұқсамайды.
Дене тұрқы ұршық тәрізді ... ... ... ... және
сүңгігенде қанаттарыниденесіне қысады.
Аяқтары денесінің артына қарай орналасқан, қысқа, екі ... ... ... әр ... жеке ... терілі өскіндермен қапталған,
олары тек саусақтың түбінде ғана бірігеді. Тырнақтары жалпақ.
Қауырсындануы тығыз, ... жағы ... ... ... ... ... ... қауырсындарына ұқсайды, сондықтан
құйрықтары байқалмайды.
Тұмсықтары тік, үшкір, конус тәрізді. Жақтың жиектері тегіс.
Сұқсыр үйректәрізділердің ... ... ... ... Суда
қоректенеді және ұялайды. Жағаға шықпайды. Су беті өсімдіктері бай тұщы
және сәл ... су ... ... ... ... әрі ... Ірілері су астында үш минутқа дейін бола
алады. Су астында аяғымен ... ... ... ұзын ... ... ... ... жиі қағып тік сызықпен ұшады.
Азықты суда сүңіп табады. Жемтікті тұмсығымен ұстайды. Майда кұстар, су
жәндіктері және ... ... шаян ... ... балықтармен қоректенеді. Кейбір үлкен құстар тек
балықтармен қоректенеді. Сұқсыр ... ... ... әрдайым табылады. Олар өздерінің қауырсындарын жұлып жейтін
сияқты.
Моногамдар. Жұбымен өмір сүреді. Еркегі де ұрғашысы да ... ... ... ... ... қатысады. Ұяларын жүзінді су ... ... ... аралдарға салады. Жеке жұптармен ... ... ... ... ... ойнақтары күрделі.
Ұяға үштен сегізге дейін жұмыртқа салады. Жұмыртқалары сопақша, реңі
біркелкі көкшіл. Ұяда ... өте ... ... ... ... суда.
Сондықтан жұмыртқалар өсімдіктермен былғанып ... ... ... ... ... ... басу ... жіңішке. Сондықтан олар
барлық жұмыртқаларын жаба алмайды. Жұмыртқа басу бірінші ... ... ... бес ... созылады.
Балапандары жұмыртқадан шыққанда мамық жамылғысы бар және тез арада суға
жүзе ... Бір ... ... ... жетілгенше бөлінбейді.
Қазақстандағы сұқсыр үйректердің мамық ... ... ... ... ... ... ... Бұл реңдері
ересектерден өзгеше. Жастық рең күзде ... ... ... Ыстық жердегі
сұқсыр үйректер жылына бір рет түлейді, ал ТМД елдеріндегі сұқсыр үйректер
- екі рет ... ... ... қауырсындары, ал күзде бүкіл
қауырсындары. Желпуіш қауырсыңдары ... ... жәнс ол ... құстар
ұша алмай қалады.
Қазақстан сұқсыр үйректерінің қыстық реңінен ... ... ... ... ұрғашыларының реңдері бірдей, бірақ еркектері ірілеу.
Сұқсыр үйректердің маңызы шамалы. ... ... ірі ... ... ... зияны білінбейді. Сұқсыр ... онша ... ... көпшілігін жеуге болмайды.
Сұқсыр үйрсктердің кәсіпшілік маңызы терілерінің «Құс терісі» ретінде
пайдаланылуы. Өңдеуге кеудесі мен саны ... ... соң ол ... ... ... ... Ол ... қалпағын әшекейлеуге
пайдаланылады.
Қазақстанда сұқсыр үйрек тәрізділердің тек бір түқымдасы - Роdiсереdidае
және бір ғана ... - ... ... ... ... ... ... аққуға дейін) теңіз құстары. Сыртқы
пішіндері шағалаға ұқсас. Теңіз жағалауларында көбінесе топтасып, ... ... ... жарықтарында, кейде індерде ұялайды.
Арктикада да, Андрактикада да, дегенмен көпшілік түрі қоңыржай аймақта
кездеседі.
Қауырсындануы ... ... ... ... ... ... ... қараған ілмегі бар. Бұл құстың ең бір ерекше белгісі
-тұмсығының жоғары бетіндегі танауынан шығып тұратын түтікшелер.
Алдыңғы үш саусағы жақсы ... және ... ... ... ... ... теңіздің ашық кеңістіктерінің құстары.
Құрлықпен байланысы тек көбею кезінде ғана. Көбеюден тыс кезінде, құстар
үлкен қашықтықта мұхиттарды кезіп жүреді.
Әдемі ұшады, жүзе ... ... ... ... ... ... ... жүреді. Көпшілік уақытын әуеде және суда өткізеді. Құстар кез келген
ауа райында да ұша алады.
Моногамдар. Бір ғана ... ... ... ... балапандардың
мамық жамылғылары бар, бірақ көздері ашылмаған. Өсуі ... ... ... ... Ата-аналарымен қоректендірілген балапандар тез семіреді. Ұяда
олар ... ... ... ... ... күңдері ата-аналары
оларға тамақ бермей қояды, ашыққан жас балапаңдар ұяны ... ... және ... шығады. Алғашқы күндері олар тек жүзеді және сүңгиді,
кейіннен ұшып үтіренеді. ... төрт ... ... ... 81 ... тұрады. Қазақстанда соның бір тұқымдасы - дауылпаздар
(Буревестниковые - ... бір ... - ... ... және бір түрі ... ... ... ОТРЯДЫ
ОТРЯД АИС ГООБРАЗНЫЕ ИЛИ ГОЛЕНАСТЫЕ
СІСОNІҒОRМЕS
Сыртқы пішіндері, құрылыстары жәнс өмір сүру ... ... ... Бұл ... ... құстардың ұзын тұмсығы (басынан да ұзын), ... жәнс ұзын аяғы бар. ... бәрі ... ... ... суда ... үшін бейімделген мүшелер.
Аяқтарында төрт ұзын саусақтары бар. Ортаңғы және сыртқы ... ... ... ... ... алдыңғы үш саусақтың түбін жалғайды.
Жіліншігі жалаң, көпшілік өкілдерінде ... ... ... ... ... ... және ... ол үшкір және
тік (кейбір ләйлектерде сәл жоғары иілген), көпшілігінде төменге иілген;
жалбағайларда - ... ... ... ... ... - өте ... тәрізді.
Қанаттары ұзын, жалпақ және доғал. Құйрықтары қысқа, тік ... ... ... ... мен ... реңдері бірдей,
жастарыныкі ересектерінікінен ерекшеленіп ... ... ... реңдерінде әртүрлі көркемдеуші қауырсындары бар: түйінделген, таспа
тәрізді, томпиған және тағы ... ... ... ... және ... ... бар.
Көпшілігі су қоймаларының маңында немесе ылғалды көгалдарда, енді бірі
ашық құрғақ кеңістікте мекендейді.
Әртүрлі жануар ... ... ... кейбірі қорек түріне
маманданған: тек балықтармен қоректенеді; ал енді бірі ... топ ... ... табу жолдары да әртүрлі: ләйлектер көгалдардың
немесе су қоймаларының жағаларымен ... ... ... суда ... ... ... ... тұмсығымен тайыз лайлардан тауып алады.
Моногамдар. Еркектері мен ұрғашылары ұя ... ... ... ... ... ... ... Ұядан балапандары ұшып кетсе
де, екеуі бірге өмір сүреді, ал кейбірі (көлбұқалар) - әушлдек, ... ... ... ... ал ... ... жеке ... өмір сүреді. Ұяларын
қамысқа, бұталар арасында, ағашқа, шыңға, ал ... ... ... (ақ ләйлек) ұя салады.
Көпшілігінің ұялары қарапайым.
Африкада жәнс Мадагаскарда өмір ... ... ... ... ... шар тәрізді ұя жасайды. ... ... екі ... ... үш бөліктен тұрады және бір жанында кіретін
тесігі бар.
Китбастылар екі, жалбағайлар үш-төрт, ләйлектер төрт-бес, құтандар ... ... ... ... ... ақ ... ... Бірінші
жұмыртқа туылысымен оны басу басталады және жұмыртқа басу майда өкілдерінде
17-20 күнге, ірілерінде 30 ... ... ... ... ... ... және ... күйінде шығады, ал ләйлектердің
балапандарының көздері ашық.
Ләйлектердің балапандарының екі ... ... ... ... ... ғана.
Кейбір өкілдерінде түлсу жылына екі рет жүреді: жартылай - көбею алдында
жәнс толық - көбеюден ... ... ... ... соң. Кейбір өкілдерінде
тек бір ғана түлеу болатын сияқты.
Аңшылар ләйлектәрізділерді арнайы ауламайды. Үйрек ату ... ... ... ... ... ... сапасы нашар. Тек қарабай мен
көлбұқаның (оқпан, ... ... ... құтандардың қауырсындары әшекей ретінде жиналады. Қауырсындар
әйелдердің қалпағын көркемдеуге пайдаланылады. Қазіргі ... ... ... ... ... балықпен қоректеніп балық шаруашылығына зиян келтіреді.
Олардың пайдасы - кеміргіштерді және зиянды жәндіктерді жоюы.
Пайдасы зиянынан әлдеқайда көп.
Қазіргі өмір ... ... жеті ... бөлінген. Олар 118 түрге
біріккен 49 туыстан тұрады.
Қазақстанда бұл ... үш ... ... ... ОТРЯДЫ
ОТРЯД ФЛАМИНГООБРАЗНЫЕ
РНОЕNIСОРТЕRІҒОRМЕS
Өте ұзын мойынды және ұзын аяқты ірі құстар.
Алдыңғы саусақтары жақсы дамыған және жарғақпен біріккен.
Тұмсығы үлкен, орта шенінен ... ... ... ... ... ... және ... орналасқан, қаз тәрізділер сияқты, мұндай
сүзгі қурылғы судан әртүрлі майда омыртқасыздарды аулауға мүмкіндік береді.
Мысалы, шаяндар қоқиқаздардың негізгі азығы ... ... ... жәнс ... ... ... ... сияқты
қалықтап ұша алмайды. Құйрықтары да қысқа, ортаңғы бағыттауыш ... ... ... ... ... жәнс ... тропикалық
және субтропикалық елдерінде тұрақты мекендейді. Тек бір түрі ғана Азияның
солтүстігіне қарай 50°30°-қа тараған. Одан әрі ... ұя ... ... ... тұзды көлдерде және теңіздің ... ... ... ... жәнс ... суда ... жай ... бірақ
қажетті жағдайда тез жүгіруі мүмкін. Суда, көбінесе бір аяғымен ... және ... ... ... ... судан, судан жеңіл көтеріледі. Ұшқан
кезде мойынын және аяғын бір түзу бойымен ұстайды.
Моногамдар. Ұяларын тайыз тұзды көлдерде ... ... ... ... ... ... тәрізді. Тобырымен ұялайды.
Бір немесе екі, ... үш ... ... ... ... ... өргізуге ата-аналары бірдей қатысады. Ширақ балапанды құстар.
Балапандары ... ... шыға ... ... ... тұмсығы тік келеді. Екінші аптадан бастап олардың тұмсықтары
иіле бастайды. Содан кейін олар ересектерше қоректене ... ... ... ... ақ түсті болып келеді. Содан
кейін сүр реңге ауысады. Қыс айларында олар ... ... ... ... Кәрі ... ... бір рет, ... кезеңі біткен соң түлейді.
Жамылғы қауырсындары біртіндеп ... ал ... ... ... ... Бұл кезде құстар ұша алмай қалады. Ол кез жаздың соңы.
Қоқиқаздардың ... ... жоқ. Өте ... және ... ... оларды қорғауға алу керек.
Қоқиқазтәрізділердің тек бір ғана тұқымдасы бар.
ҚАЗТӘРІЗДІЛЕР ОТРЯДЫ
ОТРЯД ГУСЕОБРАЗНЫЕ
АNSЕRIҒОRМЕS
Өте ірі (аққу) немесе ... ... ... су құстары.
Мойындары ұзын. Аяқтары қысқа, жүзетін жарғақтары бар. Тұмсықтары орташа
ұзындықты, тік; көпшілігінде жалпайған; кейбірінде ұшына қарай жіңішкереді
немесе ... ... және ... жақтарының шетінде мүйізді
тақтайшалар немесе ... ... ... ... ... ... бар.
Қауырысындануы қалың, тығыз. Мамықтары қалың бүкілденесін жабады.
Қанаттары орташа мөлшерлі, ... ... ... қысқа, тек
кейбірінде орташа ұзындықта.
Түстері әртүрлі: кейбірі ақ; енді бірі сурша-қоңыр; ... ... ... ... бар; жеке ... күңгірт-қара түсті.
Кейбір түрлерінің басында ұзарған қауырсындардан құралған айдарлары бар;
көбінесе иық және ішкі ... ... ... үйректердің еркектері мен ұрғашыларының түстері әртүрлі.
Керісінше тропикалық үйректердің ... ... ... ... ... мен ... жұптарының түстері бірдей.
Барлығының еркектері ұрғашыларынан ірі. Қораздарының ... ... ... ... суға тығыз байланысты. Құймышақ безі жақсы дамыған. Жақсы
жүзеді. Көпшілігі жақсы сүңгиді; кейбірі су астында үш ... ... ... жәнс ... ... батады. Су астында аяғымен жылжиды, кейбірі
қанаттарымен еседі. ... ... ... ... ... ... ... азықтарын табады.
Олар жерде әртүрлі қозғалады. Қаздар мен қарашақаздар орташа жүреді, ... ... ... ... ... жүреді.
Үздіксіз қанат қағу арқылы көпшілігінің ұшуы тез. Ұшқан кезде әр құстың
қанаттары өздігінше ерекше дыбыс шығарады. Тек ... - ... ғана ... ... ал бір түрі - ... ... - мүлдем ұша алмайды,
себебі олардың қанаттары қысқарған.
Азықтары ... ... ... майда балықтармен немесе су
астындағы моллюскалармен, көпшілігі аралас азықпен ... ... ... ... ... су ... ... жер бетіндегі
өсімдіктермен қоректенеді.
Қоңыр қаздар мен аққулар тұрақты жұп ... ... тек ... ғана ... ... салып біткен соң еркектері ұрғашыларын
тастап кетеді. Олар жұмыртқа басуға және балапан өргізуге қатыспайды.
Ысылдақ шүрегейлерде ... ... ... Бірақ біздің
үйрсктердің сркектері баска жүптардың үрғашыларымен. кейдс тіптен басқа
турдің үрғашыларымен шағылысады. ... ... псн ... ... ... пен ... үйрсктің, бізкүйрық үйрек пен ысылдақ
шүрегейдің, ысылдақ ... мен ... ... ... шүрегсй мен
қоңыр үйректің. барылдауық үйрек пен қызылтумсық сүңгуірдің, көк сүңгуір
мен ... ... ... белгілі.
Көбінесе жеке жұптарымен ұялайды, кейде - шоғырланып ұялау да белгіле.
Ұяларын жер бетіне, тайыз суға, қамысқа, жүзінді көпаққа, ... ... ... ... тұрғызады. Бірақ, әр кезде суға жақын жерде
орналастырады.
Көпшілігі алты-он, кейбірі он бес және ... ... ... ... салады. Жұмыртқалары бір түсті ақ ... сәл ... ... басу жиырма күннен қырық күнге дейін созылады, ... бес күн. ... ... шыға ... ... соң, жүгіруге
және жүзуге мүмкіндігі бар. Әдетте олар ұяны ... күні ... ... ... ... ... аналығы немесе аталығы оларға
қамқорлық көрсетеді; қатерлі ... ... ... Бір ұяның
балапандары қанаттарына көтерілгенше бірге болады.
Орташа қустардың балапандары екі-екі жарым айда, ірілерінікі, ... ... ... ... және ... жылы ... ал ... тек төртінші жылы жетіледі.
Түлсу әр түрінде әртүрлі жағдайда өтеді. Көпшілігінде ... ... ... ал ... ... жаңа ... үш аптадан
кейін шығады. Бұл кезде олар ұшу қабілеттілігінен айырылады.
Ұрғашылары балапан шығару ... ... ал ... ... ... өз ... түлейді. Ол үшін олар ұялау аймағынан түлеу
аймағына үлкен тобыр болып ұшып кетеді. Түлейтін еркектердің ... ... ... ... және ... ... ... дала
және далалардағы су қоймалары (Ырғыз және ... ... ... ... ... ... солтүстігіндегі көлдер және
Еділдің атыраулары).
Қаздар және үйректер қамыстарда, ал сүңгуірлер, сусылдақтар, тұрпандар
және ... ... ашық ... көлдерде түшейді.
Біздің қаздар, қарашақаздар, аққулар, сарыалақаздар және ... бір рет, ал ... ... керісінше, жылына екі рет ... ... ... түсі ... ... ... ал ... түсі
екі кезеңде де өзгереді.
Қазтәрізділердің аңшылық нысаны ретінде маңызы зор. ... еті ... ... ... ... және өте ... ... негізінен мылтықпен жүргізіледі; аулаудың басқа да
түрлері болуы мүмкін.
Барлығының қауырсындарының және мамығының сапалары жоғары: жеңіл, жылы,
серпімді және ... ... ... ... ... ... және ... мамықтары өте жақсы. Аққулардың мамық жүнді
терісі өте ... ... Оның ... және ... ... ... кең ... кейінгі кезде қазтәрізділердің саны онша өспеуде. ... ... ... ... ... ... аулау, ересек және есейген
балапандарды тұзақпен ... ... ... ... ... ... үшін аңшылық шаруашылықтарында олардың қорын қорғау, қасақылармен
күресу және тиімді аулау мерзімін табу керек.
Аңшылық нысандылығынан басқа олардың үй құстарының ... тегі ... бар. ... ... үй ... ... қаздан - қаздардың
көптеген тұқымдары, қытай қазынан үй қаздарының кейбір тұқымдары шыққан.
Пайдалары мен қоса зияны да бар. ... ... ... ... ... ... үлкен зиян келтіреді.
Қазтәрізділер отряды екі отряд тармағына ... ... ... және ... немесе тақтатұмсықтылар (гусиные, или
пластинчатоклювые - Аnseres).
Қаздар бір ғана тұқымдастан тұрады.
3. Жыртқыш құстардың сипаттамасы
Дене тұрқы ... ... ... ... ... ... ең
кішкентай жыртқыш құс қырғидың үлкендігі кептерлердей ғана болса, сақалтай
сияқты ете ірі ... дене ... бір ... асып, қанаттарын
жайғанда ұзындығы 3 метр, ... 6-7 ... ... ... ... құрылыстары ұстаған жәндіктерді боршалап жұлып, шұқып, тесіп ... ... ... ... ... ет ... ... шұқып жеуге және тесуге ... ... ... ... өткір де қарымталы, саусақтары қуатты болып біткен. Көздерінің
айналасы, ... ... ... ал енді ... ... біте ... ... қоректенетін жыртқыш құстардың мойны
және басы тақыр ... ... ... ... екі жақ ... ... басып тұрады.
Қанат және құйрық қауырсындары өте қатты, ... ... ... саны 12, тек ... ... ... ғана ... қауырсындарының түсі реңсіз, күрең, сұр, қоңыр, қара және ақ түстеніп
әр түрлі болып келеді. Ересек жыртқыштардың ... ... ... ал жастарының дене сызықтары мен өрнектері ... ... ... ... ... ... біткен ұсақ қалқаншалармен
қапталған. Саусақтарының ... ... ... ... ... тек
күшігеннің төртінші саусағы артқа ... ... ... ... құстардың «алақаны» жұмсақ та саусақ еттері бұлшықты болып келеді.
Жыртқыш ... бас және ... ... тықыр бөліктері
көгілдір немесе сары түсті. Орманда тіршілік ететін түрлерінің қанаттары
қысқа, мұқыл болып ... ... ал ... ... ... ... ұстап алатын жыртқыштардың сирағы - жіңішке және
ұзын.
Көздері ... ... ... ... ... ... орналасқан, әрі қырағы да сұсты, өткір болып келеді. Мысалы,
дала қыраны ... ... жүз метр ... ал ... кептерлерді
бір километрден аса қашықтықтан көре ... ... ... ... ... дене ... салыстырғанда едәуір ірілеу болып
келеді. ... ... ... кұстың көзі, мәселен, адамның көзімен шамалас.
Бүркіттің салмағы адамның салмағына ... 30-40 рет ... ... да көзі
едәуір үлкен.
Жыртқыш құстардың есту мүшелері де жақсы жетілген. Бірақ иіс ... өте ... ... иіс сезе де алмайды. Жыртқыш құстардың ішінде
иіс сезу қабілеті бар тек америкалық тазқаралар ғана. Бұл жыртқыштар өлген
аңдарды ... ... ... де ... ... тауып алады.
Жыртқыш құстардың да жемсауы болғанмен соқыр ішектері ... ... ... ... ... ... мүшесі жоқ. Күшігеннен
басқаларының құйымшақ бездері өте нашар дамыған. Сыртқы жыныс ... ... және дене ... ... Әдетте аналықтары
аталықтарына қарағанда ... ірі. ... ... түстері
аралықтарыныкіне қарағанда әдемілігімен көз тартады, басқа ... ... ... ... ұзақ тіршілік етеді. 1886 жылы Оңтүстік
Америкадан Москва зоопаркіне екі ересек кондор әкелінген еді. Аталық ... жыл ... ... 1961 ... ... айында өлген.
Жыртқыш құстарды көп жыл бойы торда ұстап барып және олардың аяқтарына
сақина салып, ұшырып ... ... ... қарағанда лашын,
күйкентай, күшіген, құладындар, жыланжегіш және аражегіш жыртқыш құстар 15-
20 жыл; сарыш, кезқұйрық - 25 жыл; ... 80 жыл ... ... Шет ел
әдебиеттерінің мәліметтеріне қарағанда, Африкадағы бір сұңқар 182 жыл
тіршілік ... ... ... бар.
Систематикасы (жүйеленуі). Жер шарында шамамен 8600 түрден құралған
құстар ... ... жеке ... ... ... күндізгі жыртқыш
құстардың 270 түрі бар. ... ... және ... ... ... болғанымен тіршілік ету, әсіресе қоректену ... ... ... ... ... ... ... құстар отряды бір-біріне
жақын түрлерден топтастырылған екі отряд тармағына бөлінеді. ... -
6 ... ... тек ... ... шарда ғана таралған америкалық
тазқаралар, екіншісіне 264 түрлі нағыз жыртқыш құстар жатады.
Нағыз жыртқыш құстар ... ... үш ... ... ... ... тұқымдасына-1 түр; 2) сұңқарлар тұқымдасына-58 түр;
3) қырандар немесе қаршығалар тұқымдасына - 205 түр жатқызылған.
1962 жылы ... көп ... ... ... II ... бойынша берілген жүйеде республикамызда кездесетін 37 түрлі
күндізгі жыртқыш құстардың 8 түрі сұңқарлар тұқымдасына, 29 түрі ... ... ... ... оңтүстік полярлық аймақ - Антарктида және кейбір
өте алыс жатқан мұхит ... ... жер ... ... ... ... Әр ... географиялық облыстарда - өте ыстық
тропиктен Арктиканьщ ешқашан ерімейтін ... ... ... ... ... ... ... белдеуді мекендейді.
Әр түрлі жыртқыш құстардың жер шары бойынша таралуы климатқа, қоректену
ерекшеліктеріне, өскен өсімдіктердің ... және тағы ... ... ... ... ... ... Сондықтан олардың
тіршілік ететін орталары әр түрлі болады: кейбіреулері түрлі жәндіктерді
жеп тіршілік ете береді, ... онша ... Енді ... ... бір ... ... ... жағдай болса ғана сол жерде тіршілік
ете алады. Сондықтан ... ... кең ... ... ... ... ... лашынның көптеген түр тармақтарын жер шарының
көпшілік тұсынан кездестіруге болады.
Әр ... ... ... осы кездегі географиялық таралуына сыртқы
экологиялық факторлармен қатар геологиялық ... ... ... бұрын
жер үстінде өткен құрлық пен теңіздердің бөлшектенуі, рельеф (жер бедері)
пен климаттың (ауа райы) өзгерулері өте әсер ... ... ... қоса ... әр ... географиялық
облыстарды мекендеулеріне байланысты, жер шарындағы құрлықтар өздеріне тән
фаунасы бар 6 географиялық ... ... ... республикамыздың
территориясы Европаны, Солтүстік Азияны және ... ... ... дейін алып жатқан Палеарктика зоогеографиялық облысқа қосылған.
Жыртқыш ... ... ... ... түрлері кәдімгі жыртқыш
құстарға жатқызылады. Палеарктика облысы өзіне ғана тән ... мен ... ... зоогеографиялық аудандарға бөлінеді.
Жыртқыш құстар басқа жабайы құстар сияқты отырықшы, көшпелі және жыл
құсы ... ... ... ... ... ... ... бір
ауданда тұрақты тіршілік етеді. Жыл құстары ұядағы балапандары өсіп толық
жетілген соң күзде оңтүстікке қарай ... жылы ... ... ... ... құстардың тұрақты қысқы қоныстары болмайды, Олар ұялаған
аудандарынан көп ... ... ... ... ... ... ... Әдетте ұшып баратын жерлері ұя салған аудандарынан ұзақ
болмайды. Климаттың қатаңдығына және ... ... ... ... ... немесе алыстау ұшып барып, қорек көбірек табылған
жерлерде бірнеше күн аялдап қала береді. ... ... ... ... ... ... ұялайтын жерлерінен күзде ете кеш ұшып, көктемде
оған ерте оралады. Көшпелі құстардың ... ... ұя ... ... ұшып ... те ... ете береді.
Кейбір жыртқыш құстар - бүркіт, тұрымтай, ... ... ... - ... жыл ... деп ... олардың бірсыпырасы
Қазақстанның өзінде қыстап қалады. Тундрада және орманды тундрада ұялайтын
кейбір құстар ... ... ... қоныс ретінде пайдаланады.
Мәселен, мұндай құстардың қатарына ... ... ... ... ... ұя ... ... аудандары оның отаны болып саналады.
Құстар еш уақытта кездейсоқ жерге ұя сала бермейді. Жыл құстары мен көшпелі
құстар ... ... ... ... ... сол аудандарда ғана ұя салады.
Бұл табиғаттың заңды құбылысы.
Қоректенуі. Жалпы жыртқыш құстар жан-жануарлардың көптеген ... ... ... ... ... ... (тышқан тәрізді
ұсақ кеміргіштермен қоректенетіндер), орнитофагтер ... ... ... (балықпен қоректенетіндер), герпетофагтер
(қосмекенділермен қоректенетіндер), ... ... ... ... және полифагтер немесе пантофагтер (әр түрлі
жануарлармен қоректенетіндер) болып бөлінеді. ... - ... - ... ... ... ... қырғи, тұрымтай;
ихтиофагтерге - күшіген, су ... ... - ... ... - тазқара, ақбас құмай, сақалтай; полифагтерге - кезқұйрық
жатады.
Жыртқыш құстардың кейбір түрлері әр ... ... ... ... ал енді ... ... таңдап ұстайтындарын байқауға
болады. Қаршығалардың кейбіреулері негізінде сауысқан қарғаларды және қарға
тұқымдас құстарды ұстап жеп ... ... ... ... тек синантроптық
(адам мекеніне жақын жүретін кептерлерді, ұсақ торғай т. б.) құстарды ... ... Ал енді ... қоректеріне қарап «семьялық мамандануларын»
байқауға болады. Кейбір лашындар негізінде үйректермен қоректенсе, ... ... ... сауысқандарды ұстап жеп тіршілік етеді, ал елді
мекен төңірегінде ұялайтын лашындар тек ... ғана ... ... ... кішісіне тарап бұл жыртқыштардың кейбіреулерінің түрлік
ерекшелігіне айналған. Жыртқыш ... ... ... ... ... ... ірі аңдарды көбірек ұстайды.
Аң алу үшін ... ... ... ... ... пен
шапшаңдық, кейде «тапқырлық» керек. Алайда барлық жыртқыш ... ... ... ... ... ... сұңқарлар аңды өздерінің екпінді
ұшқырлығымен алса, лашын жемтіктеріне ... ... ... 300 ... ұшып ... аяғымен теуіп құлатады. Бірақ ол әр кезде осындай
жылдамдықпен ұша бермейді, тек жейтін ... қуып ... ... ғана
осындай әдіске салады. Қаршығалар құрбандықтарын алдымен орманның үстінде
ұшып жүріп барлайды. Жақын жерден ... ... ... іліп ... ... ... ... «қаруы» ептілік және айлакерлік. Кейде орман
ағаштарының арасымен екпіндей ұшып бара ... ... ... оның
қалайша ағаш-бұтақтарға сорылып, мерт болмайтынына таңқаласыз.
Сарыш, кезкұйрық, күйкентай және ... ... ... жемдерін әуеде
шеңбер жасай қалықтап ұшып, барлап тауып алады. Аңды керісімен екі ... алып ... ... ... құлдилайды. Егер жыртқыш үлгеріп жемтігін
ұстай ... оны ... ... ... ... ұяға апарады. Ал егер
үлгірмей қалса жоғарыда айтылған әдісті қайта қайталайды.
Қыранқараның олжасын ұстап алуы үшін ... ең ... ... ... Бұл жыртқыш саршұнақ інінің маңында бірнеше сағат бойы қимылсыз
отыра береді. Мысалы ... ... ... ұзай ... ол ... ін
аузына ұшып келеді де шоқырақтай басып, олжасына тез жету үшін ... ... ... оның ... ... ... құстардың бәрі бірдей жылы қанды кеміргіштермен не құстармен,
қосмекенділер сияқты басқа ... ... ... ... дене пішініне қарағанда кәдімгі жыртқыштай тұмсығы имек, ... ... және ... ... ... бұл ... қорегін
күндіз аулайтын жыртқыштар отрядына жатқызбауға болмайды. Бірақ ... ... ... - ара. ... ... ... өзі емес тек
личинкалары. Личинка тауып жеу үшін бұл құс ұшып бара ... ... ... алады да ұяларының дәл үстінен түседі.
Күшіген балығы мол су қоймаларьшың ... ... ... ... ... ... ұстау үшін ол шағалалар сияқты су
бетінде ұшып жүреді де олжасын керісімен қанаттарын қыса суға ... ... ... денесіне кіргізе іліп алып, ұясына апарып жейді.
Тазқара, жұртшы, ... тау ... ... және ... ... өлекселерін көз жетпес биіктерде қалқып ұшып жүріп тауып
алады. Кейбір жыртқыш құстардың ұстап ... ... бір ... ... ... аң ... ... әр түрлі. Мәселен лашын мен қаршығаны
алайық. Лашын олжасын биіктеу жерде қонақтап ... ... ... аңын ... ... ол ... ұшып ... көтеріледі және өзінен
төмен ұшып бара жатқан құсқа көз ... ... ... де оны ... ... ... ... түскеннен кейін тұмсығымен құстың ... ... ... ... соң ... ... алып ... жейді.
Қаршығалар және қырғилар құстарды тасалау жерден ұшып шығып ұстағанды
тәуір көреді. Кейде қырғидың елді ... ... ұшып ... ... шыға келіп қуа жөнелгенін көруге болады. Сирақтары ... ... ... арасына жан сауғалап тығылған құстарды
да іле алады. Егер ... ... ... ... ... кетсе, қайта жоғары
көтеріледі де шүйлігіп келіп тағы бір ... ... ол бір ... ... ... ... үстіне отыра қалып басқа бір ... ... мен ... ... ... мынадай айырмашылықтары
бар екенін көруге болады. ... ... ұзын және ... ... ... ... ащық далалы кеңістіктерде ұшуға бейімделген. Қаршығаның
қанаттары мұқыл, дөңгеленіп ... ... ... ... ... және ... ... өте ұзын. Тасалардан ұрлана ұшып
келіп жайбарақат отырған құсты бас салып ұстап алуға бейімделген. ... ... ... арасымен өте тез бұлтарып ұшуға қолайлы.
Ірі қара, ... дене ... ірі ... ең ... ... болып көрінетін сияқты. Салмақтары да ауыр - 6-10 килограмға ... ... ... ... 3 ... дейін жетеді.
Жыртқыш құстардың қорек түрлері басқа насеком жейтін ұсақ торғай тәрізді
құстарға қарағанда ... ... Бір ... ... ... ... салмағы,
орта есеппен алғанда, жыртқыш құстың өз салмағының 10-15 ... ... 1500 г ... ... ... ... 800-1000 г
болатын үйректі бір отырғанда бітіре алады. Бірақ зоопаркте ... ... ... 150 г ет жеп те күнелте береді. Ірі ... ... ... қоректенеді, себебі өлексе үнемі табыла ... бе? ... бұл ... ... ... ... тауысуға тырысады.
Тазқаралардың, мысалы, қомағайлығы сонша, кейде тіпті ... ... ... ... ... ... ... жерге адам немесе ... ол ұшу үшін ... ... ... ... ... тастап қашуға
мәжбүр болады. Ірі ... ... ... ... ... ас қорытатын бөтегелері де созылмалы болып ... ... ... аңның ұзындығы 30 см келетін сүйегі табылған. Жыртқыш
құстардық қорек сақтайтын және оны ... ... ... ... ... едәуір көп болады. Жыртқыштық жұтқан жемі алдымен ауызындағы
сілекей бездерден шыққан сұйық заттар - ... ... ... ... ... арты кеңейіп, жұтқан жемді уақытша сақтайтын және
аздап жібітіп қорытатын жемсауға ... ... ... безді бөтегеге
барады. Бұл бөтеге бездері қоректік заттарды қорытатын ас қорыту шырынын
беледі. Жем ... ... ... қалың бұлшық етті бәтегеге барып
түседі де құс жұтқан ұсақ тас, ... ... ... ... жиырылып-қозғалулары арқылы әбден үгіледі. ... ... - жүн, ... ... ... ... құс қоректенгеннен кейін 10-
15 сағаттан соң құсып тасталынады. ... ... ... және түнгі
жыртқыш құстардың бәріне тән нәрсе. Олардың ауыздарынан ... ... - ... деп аталады. Әр түрлі ... құс ... ... және түсі де ... болып келеді. Осындай құсықтарды
тексеріп әрбір құс түрінің қандай жануарларды және қанша ... ... ... ... ... ... ... күндіз ғана ұстап ... олар ... ... ... ... ... деп ... қоректенетін құстар қомағай болғанымен ... ... ... бірі ... үш жетіге дейін қоректенбей тіршілік етсе,
ал кейбір ірі қыран құстар бір жарым айға дейін аш жүре алады.
Көбеюі. Жыртқыш ... ... ... жұптасып тіршілік етеді. Әр
жұптық өзінің аң аулайтын және жылда ұя салып немесе өткен жылы салған ұяны
түзетіп, ... ... ... ұя учаскесі болады. Жұптасқан жыртқыштар
өздерініқ тұрақты аң аулайтын ауданын, әсіресе ұя ... ... ... ... ... ... ... ұсақ сұңқар, кезқұйрық кейде өзара үйірленіп, кейде басқа
жыртқыштармен қауым құрып ұялай береді. Ұя ... ... ... ... ... жерді алып жатыр. Қыртқыш құстар ұяларын әр жерге
және әр түрлі етіп салады. ... ... ағаш ... ... биік
шыңына, жартастардың кенерлеріне, адам бармайтын құлама жарлардың ... ... ... ... ескі кұрылыстардың үстіне (мазар, мола,
мешіт), сирек те ... ... де сала ... ... ... ... ... ұя салмаса да баска құстардың, әсіресе қарға ... ... ... сол ... ұяны ... ... ... құстардың ішінде «бойдақ құстар» да кездесе береді. Олар өздері
ұя жасап көбеюге әрекет жасамайды. Бірақ бір ұяда жұптасқан екі ... өліп ... ғана ... ... ... ... ... құстардың ұя учаскелерінде екі-үштен ұялары болады. Бірақ олар ... ... ... ... ... тек ... ғана жұмыртқа салып,
балапан шығарады. Бұл олардын ұяда паразиттік тіршілік ететін (кене, бүрге
т.б.) қансорғыштардан ... ... ... Себебі бір ұяға жыл сайын
жұмыртқа салып, балапан шығара ... ... ... ... еді.
Көбею кезеңі «күй салтанатынан» басталады. Бұл кезде ұясына ұшып келген
әрбір жұптың мүшесі бір-біріне жағымды болып көрінуі ұшін мәнерлеп ұшып, ... ... ... ... ұшу ... ұя ... төңірегінде
өтеді де осы кезде олардың ... ... ... да ... ... әр түрлі дауыстар шығарады.
Шағылысу жартас, ағаш басында өтеді. Шағылысу, жұмыртқа салу және ... ... ұшып ... ерте ... Ұялайтын мерзімдері қорек
ретінде пайдаланатын жануарлардың азды-көптігіне байланысты және олардың
көбею ... ... ... ... қоректенетін сұңқар - күйкентай,
аралардың личинкаларымен қоректенетін қыран - ... ... ... ... ... ... ... кеш ұялайды. Себебі
насекомдар мен ... ... ... ұшып ... ... ауа
райына байланысты өте көп болмайды. Ал енді өлекселермен ... ... ... ... ... ... шығару, көбеюлері, тағы
басқа процестері баяу түрде өтетіндіктен ұя салу кезеңі ерте ... ... ... құс - сақалтай жұмыртқасын марттың ортасында
салып, балапандарын июльдің ортасында ұшырады.
Жыртқыш құстардың жұмыртқа қабығы басқа отрядтардағы ... ... Құс ... ... ... оны денесінің жылылығымен қыздырып
шайқағанда, жұмыртқа ішіндегі ұрық дами бастайды. ... ... ... ... ... тәріздес. Қызыл-қоңыр секпілді ақ, сары немесе
көгілдір түстес болып келеді. Жылына бір-ақ рет жұмыртқа салып көбейеді.
Ұсақ жыртқыш ... ... ... ... ... ... ... Ал ірі түрлері 4-5 жылдан кейін ғана жұмыртқалайды. Олардың
жұмыртқалары көп емес, ... ... ... ал ... ... ... Кейбіреулерінің жұмыртқа саны олардың қоректенетін аң ... ... ... Мәселен, ұсақ кеміргіштермен
қоректенетін ... ... ... ... 3 ... ... ... өте көп кездесетін «тышқанды жылдары» олардың жұмыртқа саны ... ... ... ... 2-3 ... ... ал ... насекомдар көп жылдары жұмыртқа саны 4-5-ке дейін барады. ... бола ... ... көптігі қыранқаралардың өсімталдығына әсер
ететіндігі байқалады.
Жыртқыш құстардың негізгі ұябасарлары - ұрғашылары, яғни ... ... ... оның ... тек ... ғана ... шайқайды.
Көбінесе бұлар ұя қорғап, жұмыртқа басып отырған ұябасарға жем тасып,
балапандары ... ... ... ... 1-2 ... ... бойы
ұябасары мен балапандарына қамқорлық жасайды. Кейін ұядағы балапандар
өсіңкірегеннен кейін ұрғашы жыртқыштар да жем ... ... ... ... ... ұяларын тастап кеткенде де 1-2 жетідей ... аң ... ... баулиды.
Жұмыртқа басып, балапан шығару мерзімі 28 ... 56 ... ... ... ... ішінде жұмыртқа басу мерзімі ең азы сұңқарлар,
ал ең көп ... - ... ... ... ... көздері
ашық және қауырсындары мамық болады, бірақ дене температурасын бірқалыпты
сақтай алмайды. ... ... 2-3 ... ... қанатының
астына басып жылытып отырады. Бұл кезде аталық ... ... ... ... да жем ... ... ... Ол әкелген аңын ұябасарға береді.
Ұябасар жемтікті балапандары жұта алатындай етіп ... ... ... ... Егер ... ... өліп қалса, оның
балапандары да аштыққа ұшырайды. ... ... ... бұрынғысынша
жемтіктерді ұяның шетіне әкеліп жинай ... ... ... ... ... құстардың балапандары өсіңкіреп, дене, жылылықтарын сақтай
алатын халге жеткен соң жәндіктерді аталығы да, ... да ... ... ... Енді ... жемтікті балапандарының өздері боршалап бөліп
жей береді. Жыртқыш құстар тәулігіне екі рет - ... және ... ... ұяларын қанат және кұйрық қауырсындары толық өсіп
жетілгеннен ... ... ... Күз, ... бір ... ... «семья»
құрып бірге жүреді.
4. Жыртқыш құстардың түрлері
Бүркіт -Aquila chrysaetos
Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). Отряд ... ... Туыс ... ... авторы Linnaeus, 1758.
Біздің елімізде бүркіттің жеті түрі мекендейді. Олардың арасындағы ең бір
ерекше ғажабы - қыран бүркіт. Ол - ... да ... өте ... ... алып құс. ... Орта Азия мен ... мекендейтін халықтар
ежелдеи бүркіт салып, аң аулайды.
Ең алдымен бүркітші бүркіттің ... ... ... ... өзі ... ... Өйткені, бүркіт өзінің ұясын жан аяқ баспайтын қия жартасқа
салады және аталық (шәулі) бүркіт пен ұябасар ... өз ... ... қорғайды.
Бүркіт еліміздің оңтүстігіндегі адам аяғы баспаған, ешкім аспаған мұзарт
шыңдар мен қия жартастарды ... Олар ... ит ... ... ... сондай-ақ еліміздің Европалық бөлігіндегі ормандарда да
кездеседі. ... ... ... ... ... алыс түкпірлердегі кәрі
ағаштың ұшар басына ұя салады. Өздері өте сақ. Адам көзіне сирек ... ... ... ... ғана бүркіт ұясымсн топтанып, шырқау
биікте қалықтап жүреді.
Күн суығанда бүркіттер ұясынан алыс жақа ... ... Жас ... ... аударған жаңа жерге тұрақтанып, келесі суық түскенге дейін осы
өңірді мекен етеді.
Ал енді кәрі ... ... пен ... ... ... түпкілікті
мекеніне қайтып оралады. Олар бұрынғы ұяларын жөндеп, мұнда тағы да балапан
басып шығарады.
Дала қыраны-Aquila rapax
Тип ... ... Клас ... (Aves). ... ... ... Туыс ... Түрдің авторы Temminck, 1828.
Саны қалпына түсіп келе жатқан түр. ... ... ... ... және шөлейтті аймақтарында кең тараған. Әсіресе ... мен ... ... тау ... көп ... ... кампаниясынан кейін (50-60 жылдар) саны ... ... ... - ... ... ... таратү жүйелерінің сымдарында
өлім-жітімге ұшырауы. Бұл қырандардың жердегі ұялары өте жеңіл бұзылады.
Бүркіттерді және олардың ұяларын қорғауды ... ... ... ... ... ... тиымды қорғаныш құрластармен жабдықтау қажет.
Қарақұс-Aquila heliaca
Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). ... ... ... Туыс ... ... авторы Savigny, 1809.
Сирек, саны кеміп бара жатқан түр. Қазақстанда солтүстік ендік бойынша
53-ші градусқа дейін кең ... ол тек биік ... мен ... ... ... ғана ... Саны ... бірақ 50-60-шы жылдардағы күрт
төмендеуден кейін қайтадан қалпына келуі өте баяу жүрсе, ал кейбір жерлерде
- мүлдем жоқ. ... ... ... электр жүйесін тарату тіректерінде жиі
өлім-жітімге ұшырайды, кейде бүркіт орнына аулаушы қүс ретінде ... ... ... да ... ... ... ... үшін үгіт насихатты
жандандыру, белгілі ұя салатын орындарды қорғау және орманы жоқ, аудандарда
оларды ұялауға тарту үшін ағаш ... ... ... ... ... ... қыран-Circaetus gallicus
Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). ... ... ... Туыс ... ... ... Gmelin, ... саны кеміп бара жатқан түр. Африка мен Евразиядо кең тараған,
Қазақстанның барлық оңтүстік бөлігіндегі құмды шөлдерде, ... ... ... тау бөктерлерін мекендейді. Саны нақты анықталған, бірақ соңғы он
жылдықтарда оның ... ... ... ... ... ... тарату
жүйелерінің тіректеріндегі өлім-жітім, ... ... ... ... ... ... Қаратауда, Бетпақдалада және Қызылқұмда, Іле
өзенінің аңғарында қорықтар құру қажет.
Сақалтай-Gypaetus barbatus
Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). ... ... ... Туыс (Gypaetus) Түрдің авторы Linnaeus, 1758.
Саны тұрақты болғанымен аз, сирек кездесетін түр. Қазақстандо Талас Ала-
тауынан Жоңғар Алатауына дейінгі тау ... ... ... таудың
жартасты-құзды жерлеріне салады. Санының қанша екені белгісіз, дегенмен 100-
ге жете бермес. Ақсу-Жабағылы және Алматы ... ... 20 ... ... ... ... тысқары ұяларын тауып, оны қорғап,
саяхатшылардың сақалтайдың ұясы бар шатқалдарға бармауын ... ... ... қою ... ... Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). Отряд ... ... Туыс (Gyps). ... ... Hume, 1869.
Аз зерттелген, сирек кездесетін құс. Тибет, Гималай, Памир-Алай жене
Тянь-Шаньды ... ... ... биік ... тау ... жоғары тіршілік етеді. Санының азаю себептері
анықталмаған, шамамен оған улы ... өлуі және оның ... ... ... ... ... ... тауып, оларды қорғауға алу
керек, ... ... ... ... ... қолдан өсіру тәсілдерін
табу керек шығар.
Аққұйрықты субүркіт-Haliaeetus albicilla
Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). Отряд ... ... Туыс ... ... ... ... ... кеміп келе жатқан, сирек кездесетін құс. ... ... ... Орталық Азия мен Моңғолияға дейін кең ... 30-40 ... ... ... ... суларының көпшілігінде
кездеспейтін болды. Кәзір ... ... ... ... ... көбі ... пен Іле өзендерінің су алқаптарында. Сонының азаюының
негізгі себептері - тікелей жою, сулардың жағаларын шаруашылыққа пайдалану,
өрт кезінде ұяларының жой-ылуы. ... ... ... және ... ... ... ... субүркіт-Haliaeetus leucoryphus
ип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). Отряд (Falconiformes).
Тұқымдас (Accipitridae). Туыс (Haliaeetus). Түрдің авторы Pallas, ... ... ... бар түр. Оңтүстік және Орталық Азияда ... ... ... үстіміздегі ғасырдың ортасында оның ұясын Алтайда,
Сырдария мен Іле ... ... ... кездестіруге болатын.
Жыртқыш құстарды жою науқанынан кейін ол өте сиреп ... ... 25 ... ... ... 5, ал, ... ... ғана кездескен. Ұялары табылмаған.
Ұялайтын жерлерін тауып, оларды қорғау керек.
Бақалтақ қыран-Hieraaetus pennatus
Тип Хордалылар ... Клас ... (Aves). ... (Falconiformes).
Тұқымдас (Accipitridae). Туыс (Hieraaetus). Түрдің авторы Gmelin, 1788.
Сирек, аз зерттелген құс. Евразия мен Солтүстік-батыс Африканың ... кең ... ... ... және оңтүстік-шығысындағы
ор-манды тауларында, шөл өзендерінің жайылмаларында ... 50-60 ... ... ... ... ... кезінде, саны күрт төмендеді, ал
қазір саны өте жай қалпына келуде. Бүркіттерді қорғауды насихаттау, ... ... ... ... және Іле ... аңғарында қорықтар
құру қажет.
Ителгі-Falco cherrug
Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). Отряд ... ... Туыс (Falco). ... авторы Gray, 1834.
Қазақстанда бұл түрдің кейінгі 3-4 жылда саны күрт кеміп ... кету ... бар. Оның ... ... араб ... сатү үшін
ересектерін аулау және ұядағы балапандарын алу. ... ... ... ... ... кең тарап отыр. Бұл түрді Ақсу-Жабағлы, Наурзым және
Үстірт қорықтарында ғана ... ... ... ... ... ... да бұрын оларды аулауға толық тыйым салу керек.
Бидайық-Falco pelegrinoides
Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). ... ... ... Туыс (Falco). ... ... ... 1829.
Жойылып кету қаупы бар өте сирек түр. Африкада, Алдыңғы, Ортаңғы жене
Орталық Азияның ... ... ... ал Қазақстанның оңтүстігіндегі
және шығысындағы таулардың шағын аймақтарында мекендейді. Қазақстанда ... аз, ... ... ... ... ... Алматы қаласында күз және
қыста 1 -5 бидайықты кездестіруге болады. Санының азаю себептері және жалпы
тіршілігі туралы деректер жоқ. Олардың ... ... оны ... ... ... ... әдістерін зерттеу қажет.
Лашын-Falco peregrinus
Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). Отряд (Falconiformes).
Тұқымдас (Falconidae). Туыс (Falco). ... ... ... ... кету ... бар түр. ... жер шарында кең тарағанмен,
Қазақстанда анық екі-ақ жерде ұясын тапқан-біреуі Наурыз қорығында 1935 ... - ... ... 1958 жылы табылған. Бұдан кейін оның
Қазақстанда ұя салғанын ешкімде көрген ... ... ... ... ұшып өткенімен, біздө қыстайтындарының саны азаюда; мысалы, Алматыда
1883-1888 жылдары 2-ден 5-ке ... ... ... ... өсіріп,
жетілген балапандарын еркіне жіберу керек.
Ақ сұңқар-Falco rusticolus
Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). Отряд ... ... Туыс (Falco). ... ... ... ... ... бізде өнебойы қыстамайтын түр. Солтүстік Америка ... ... ... ... үшін ... ұшып ... қыста Көкшетау, Өскемен, Алматының маңайынан кездестірілген,
ондағы ашық ... кіші ... ... ... жерде де
жекелеген құс көзге түскен. Санының азаю себептері ... ... ... ... ... ... ... арасында кеңінен
насихаттап, оларды қолдан өсіруді тездету қажет.
Балықшы тұйғын -Pandion haliaetus
Тип Хордалылар (Chordata). Клас Құстар (Aves). ... ... ... Туыс ... ... ... ... 1758.
Жойылып кету жағдайында тұрған түр. Ертеректе Қазақстанның балығы мол
және ұя салуға ағаштары бар көптеген су ... ... ұя ... ... ... ... ... (Оңтүстік Алтай),
Жайық, Ертіс, Іле өзендерінде ғана кездеседі. Саны ... ... ... ... ... кеміді. Негізгі себептер - орманды кесу, ... ... ... құстарды жою. Ұяларды есепке алып, олардың
әрқайсысының ... ... ... ... қажет.
Алтай ұлары-Tetraogallus altaicus
Тип Хордалылар (Chordata). Клас ... (Aves). ... ... ... Туыс ... ... авторы Gebler, 1836.
Таралу аймағы шағын сирек кездесетін тур. Қазақстанда Оңтүстік ... ... ... ... ... да ... мекендейді. Саны белгісіз,
бірақ, осындай шағын аумақта бірнеше ... ... ... Өте сирек бұл
құсты қорғауды онан сайын ... ... мен ... ... ... кең ... оның ... аулануын тежеу керек. Питомниктерде
қолдан өсіруді жолға қойып, табиғи санын көбейту орынды болар еді.
Қорытынды
Омыртқалы жануарлар ішіндегі ең ... топ - ... ... дүние жүзінде
олардың 10-12 мың түрлерінің тіршілік етуі де ... кең ... ... ... да ... өте бай. Онда ... түрі мекендеп, күз айларындағы саны шамамен 18-20 ... ... бұл ... ... ... ... ... пайдалана білуге
тиіспіз.
Адам үшін қанаттылардың пайдасы өте зор. ... ... ... ... ... үшін ... дәмді ет пен мамық қауырсын береді. ... ... ... 3,2 ... құс ... ... болады. Олар -
үйрек, қаз, қасқалдаң, балшықты су ... ... ... ... кең ... ұшып жүрген біраз құстар (шымшың, торғай, тоңылдақ, ементұмсық
және тағы басқалар) егістік, бау-бақша, орман зиянкестері - ... ... ауыл ... ... ... ... эстетикалық мәні өз алдына бір төбе. ... үні ... неше ... ... ... ... композиторлардың
шығармаларына арқау болып келе ... жоқ па? ... ... ... ... үшін құстардың ұшу заңдылықтарын зерттеу Леонардо да
Винчиден бастап күні бүгінге ... ... ... ... отыр емес пе? ... де бұл ... жалғасуда.
Соңғы жылдары құстардың тек Қазақстанда ғана емес бүкіл жер шарында
кейбір түрлерінің саны ... бара ... ... ... да ... қорғау шаралары жүзеге асуда. Сол ... ... ... да осындай жұмысты жүргізу кең қолға ... Саны ... ... аң-құстарды шұғыл зерттеу арқылы келешекте олардың таралған
аймағы ... кей ... ... ... жүзеге асырылатын болады.
Қазақстан ғалымдары осындай құстардың тізімін ... ... ... жасауға кірісті. Бұл тарауда республикамызда саны аз құстардың қай
аудандарда таралғаны, биологиясы, мінез-қылық ерекшеліктері ... ... бұл ... ... ... ... ... үшін үлкен мәні бар.
Зоопаркке келгендердің жыртқыш құстарды көргенде: «Міне, ... деп ... - деп ... ... ... болады. Шындығында бұлар - өте жуас
жыртқыштар. Тырнақтары өткір емес, саусақтары әлсіз, қанаттары ұзын ... ... Ұзақ бойы ... ... ... Лашын сияқты олжаларының
соңынан қуып, қағып түсіретіндей бұл ... ... да, ... де ... құстар табиғи жағдайда тек тұяқты сүтқоректілердің өлекселерімен
қоректеніп, санитарлық роль атқарады. ... ... ... ... сан ... ... және олар сол жемтігін аулау үшін әр түрлі айла
қолданатынын көреміз. Қазіргі кезде ... ... ... ... олар - ... қыран, бүркіт, Бақалтақ қыран, Дала қыраны,
Қарақұс, Бүркіт, Ақиық субүркіт, Аққұйрық ... ... ... ... ... кітапқа енгізілген.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Абдыкаримова Қ. Қанатты достар: [Құстар тіршілігі туралы] // ... 2001. - №5. - 50 - 52 ... ... Омархан. Орнитология: оқулық. - Алматы: Жібек жолы, 2008. ... ... ... ... Құстар, құстар, құстар... // Егемен Қазақстан. - 2007.
- 25 сәуір. - 14 б.
4. Қазақстан құстары мен аңдарының биологиясы: ... / О. ... ... Б. ... Г. ... ҚР ... және ... мин-гі. - Алматы:
Жібек жолы, 2008. - 336 б.
5. ... Қ. ... ... - ... ... 1979. - 141 ... ... Смағұл. Бір құс бар көкек деген..: [Құстар әлемінде] //
Атамекен. - 2010. - 28 ... - 4 ... ... ... ... досымыз. - Алматы: Жазушы, 2009.
- 256 б.
8. Тереходжаев Ж. М. Жыртқыш құстар. - Алматы: Қайнар, 1985. - 160 ... ... Ж. М. ... ... ... - Алматы: Қайнар, 1979.
- 104 б.
10. Хамзин Б. Х. Үй құстары: Мектеп жасына дейінгі балаларға ... ... ... - ... 2008.

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 34 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы"5 бет
Ауыл шаруашылығы құстарының гигенасы5 бет
Ауыл шаруашылығы құстарының гигенасы жайлы3 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы6 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы жайлы ақпарат14 бет
Ауылшаруашылығы құстарының гигиенасы туралы10 бет
Биология сабағында құстар класын оқыту89 бет
Елді мекендерде өмір сүретін құстардың биологиясы18 бет
Жабайы ауланатын құстар еттінің тағмдық құндылығы мен ветеринариялық –санитариялық бағасы11 бет
Жабайы кәсіби жануарлар және ауланатын құстар еті ветеринариялық - санитариялық сараптау6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь