Махмуд Қашқари ілімінің тарихи маңызы (1030-1090)

Махмудтың өмірбаяны
М. Қашқари еңбектері
Әдебиеттер
Махмудтың өмірбаянына қатысты мәліметтер өте жарытымсыз. Оның өмірі жайындағы мәлімет өз кітабында айтқан азын-аулақ хабардан әрі аса қоймайды. Махмудтың толық аты-жөні Махмуд абы Хусейн ибн Мухаммед Қашқари. Оның әкесі Қашқарда туып-өскен. Ол кезде арабша білім алған түріктер сол кездің салтымен өз фамилиясын туған жерінің атымен атаған. Сөздің соңын-дағы - парсының тәндікті, белгіні білдіретін жұрнағы. Қазақша айтсақ - қашқарлық дегенді білдіреді. Әкесі Қашқарда туып-өсіп, соның тұрғыны болғанымен, өмірі-нің көп кезеңін Баласағұн қаласында кешкен. Атақты ғалым осы Баласағұн қаласында (Қырғызстанның қазіргі Тоқмақ қаласы) туған. Балалық және жастық шағының көп мезгілін Ыстық көл маңындағы қышлақтарда өткізеді. өз айтуынша, оның әкесі Қараханидтер тұсындағы әміршілердің бірі Насыр ибн Әлидің нәсіліне жатады. Махмуд алғашқы білімді Қашқар қаласында алады да кейін Орта Азия мен Иранның біраз қалаларын аралауға сапар шегеді. Сапарының негізгі мақсаты - өзінің білімін толықтырып, жетілдіру болады. Ол сол заманғы араб мәдениеті мен ғылымының көрнекті орталығы болған Бағдат қаласында да біраз уақыт тұрғанға ұқсайды.
1. Ақпанбек Г. Қазақтардың дүниетанымы. -Алматы, Қазақ университеті, 1989.
2. Айтмамбетова Б. Жаңашыл педагогтар идеялары мен тәжірибелері. -А., 1991.
3.Алмаханова Х. Жас өспірімдерге эстетикалық тәрбие беру. /Методикалық нұсқау. А., 1990.
4.Ақназарова Б. Класс жетекшісі. -А., Мектеп, 1973.
        
        Реферат
Тақырыбы: Махмуд Қашқари ілімінің тарихи маңызы (1030-1090)
Махмудтың өмірбаянына қатысты мәліметтер өте жарытымсыз. Оның ... ... өз ... ... ... ... әрі аса қоймайды.
Махмудтың толық аты-жөні Махмуд абы Хусейн ибн ... ... Оның ... ... Ол ... ... білім алған түріктер сол ... өз ... ... ... ... ... Сөздің соңын-дағы -
парсының тәндікті, белгіні білдіретін ... ... ... - ... ... ... Қашқарда туып-өсіп, соның тұрғыны болғанымен,
өмірі-нің көп кезеңін Баласағұн ... ... ... ... осы
Баласағұн қаласында (Қырғызстанның қазіргі ... ... ... ... ... шағының көп мезгілін Ыстық көл маңындағы қышлақтарда ... ... оның ... ... тұсындағы әміршілердің бірі Насыр ибн
Әлидің нәсіліне жатады. Махмуд алғашқы білімді Қашқар қаласында алады ... Орта Азия мен ... ... ... ... ... ... негізгі мақсаты - өзінің білімін толықтырып, жетілдіру ... ... ... араб ... мен ғылымының көрнекті орталығы болған ... да ... ... ... ... ... ... жоғарғы білім алған өз заманының аса ... ... Араб ... ... білген және өз білімін туған
халқының тілі мен әдебиеті, тарихы мен этнографиясы, ... ... ... жұмсаған. Махмуд Қаш-қаридың дәл қай жылы туып, қанша
жыл өмір сүргендігі ... ... Бұл ... ... ... ... ол ''бұл кітап мені өлімге бір табан жақындатты'' деп жазады. Бұл
бір жағынан, ... ... бұл ... ... ... ұзақ ... бойы еңбек
еткенін дәлел-десе, екінші жағынан оның ... ... ... ... Олай болса Махмудтың туған кезі ХІ ғасырдың басы болса ... ... ... ... ... ... ... айының
алғашқы күні (қазіргі жыл санау бойынша 1072 жылдың 25 қаңтарында) ... 466 ... ... ... 10 күні (1074 ... 10 ... Осыдан екі ғасыр өткен соң 1266 ... ... ... ... түп ... бір сириялық кісі көшіріп алады. Көшіруші
былай деп жазады: ''Әуелі ... ... Шам ... қаласының тұрғыны
Мұхаммед бин Әбібәкір ибн Әбілфатих (оны тәңірі жарылқасын) осы ... ... ... 664 жылы ... айдың жиырма жетінші жексенбі күні
бітірді''. ''Диуани лұғат-ат-түрк'' автордың соңғы ... ... ... ... айтуынша ол бұл кітаптан бұрын да түркі тілдері-нің синтаксистік жүйесі
жайында (''Джавахир ан-нахви фллафи түрк'') ''Түрік ... ... ... ... ... трактат жазған. Алайда оның бұл еңбегі
сақталмаған болу керек, сондық-тан осыдан басқа еш мәлімет жоқ.
Махмуд ... ... ... ... нақ қай халық өкілі екені
туралы да ешбір мәлімет жоқ. Рас, оны ... ... ... ... деректер мүмкіндік бермейді. өйткені қараханидтер тұсындағы түркі
халықтарының кейін араласып, бір-біріне ете жақын ... ... ... ... - тек қана пәлен халықтың этногенезін құрады деп айтуға
келмейді. Бір тайпаның өзі ... ... ... ... ... ... кетіп отырған. Ал Махмудтың сол кездегі түркі тайпаларының
қайсысынан шыққандығы жайында өзінің бір ... ... айта ... Оның айтуынша, оның ата-бабасы сөз басындағы а ... х ... ... болған. Бұған қарағанда, оның туған тайпасы Орта Азия жеріне
бір ... ... ... осы ... ... ескі ... Дегенмен, бұл
ескертпенің өзі де Махмудтың нақ қай ... ... ... ... зерттеушілер Махмудтың қашқарлық екеніне қарап, оны ұйғыр
деп танып, оның ұлы мұрасын да ескі ... ... ... дейтін пікірге
ойысатын сияқты. Бірақ олай деп тұжырымдауға пәлендей айқын дәлел жоқ.
Қашқар ... ол ... ... құрамын айырып алудың өзі қиын. Оның
бер жағында ... ... - тек ескі ... ... ... ... тағы да дәлел табу қажет. Онда сол кездегі ... ... де ... ... ... бар. Онан соң, сол кезде Қашқаридың ... ... ... ... ... қай ... құрамына енгені де айту
оңайға түсе ... ... ... ... де ... ... Махмуд Қашқари Анатолия түріктерінен шыққан ... ... жүр. ... ... Қашқари жоғарыда келтірілген ескертпе арқылы
өз ата бабаларының қалай да ортаазиялық тұрғын екенін дәлелдеп отыр. Олай
болса, бұл ... оның ... мен ... ... Түркия жеріне көшіре
қоярлықтай қисын жоқ. Оның үстіне дәуір ескерткіштерін Түркия ғалым-дарының
панисламистік, пантүркистік мақсатпен ... ... ... ... Ғылым
тарихы олардың осы тәрізді талай ''кәсібін'' біледі. Олар тіпті ... ... да ... болғаны да мәлім.
Махмуд Қашқаридың атын бізге, біздің заманы-мызға жеткізген оның ұлы
мұрасы ''Диуани ... ... ... ... оның ... жайындағы мәселені - сол еңбегі, оның мәні мен маңызы, онда ... ... ... ... ... бөлектеп қарауға болмайды. Осы
екеуін бірлікте алып, жарыстыра әңгімелегенде ғана бұдан тоғыз жүз ... өмір ... ... ... ұлы ғалымның нағыз бейнесін еске аламыз.
М. Қашқари еңбегі негізінен сол дәуірдегі түркі тайпаларының тілдік
құрылыстарын жүйе-жүйемен ... ... ... ... ... ... ғана шектелмейді. Қашқари еңбегін қазіргі заманда, тек қана
тіл ... ... ... ... ... қатар, әдебиетші, тарихшы,
этнографтар мен географтардың да үңіле қарап, жете ... ... жай ... ... ... әдеби маңызы жайлы неміс оқымыс-тысы
М. Хартман ''Диуани лұғат-ат-түрк'' - халықтық әдебиеттің үлгісі, ... ... ... де, ... ... жыл ... жазылған ''Құдатқу
білігті'' (''Бақыттылық жайлы ілім'') - ... ... ... ... Бұл ''Диуани лұғат-ат-түрк'' түркі халық-тарының ескі әдебиетінің
тарихында аса сирек кездесетін әдебиет ... ... ... ... ... ... жоғарыда көрсетіл-гендей, сол заманғы түркі
тайпалары жайында мәлімет беріледі. Ол ... қай ... ... тілде
сөйлейтіні жайында ғана емес, олардың орналасу тәртібі, қай тайпаның ... ... ... мекендейтіні, әдет-ғұрыптық ерекшеліктері
және т. б. болып келеді. Осыған байланысты М. Қашқари өмір сүрген ... ... ... еске түсіре кеткен мақұл. М. Қашқари ХІ ғасырда
өмір сүріп, еңбек етті. Бұл дәуір ... ... ... атпен белгілі
М. Қашқаридың өзі де осы қараханид патшалығы ... ... ... ... ... Х ғасырда басқа тайпалар арасында үстемдік алған
Қарлұқ тайпалар одағы Жетісу өңірінде негізгі ... ... ... яғни ... династиясының бастауымен өздерінің қуатты
мемлекетін құрады. Қараханидтер мемлекеті тарихта ... ... ... ... династияларының бірі еді. Мемлекеттің орталығы
әуелі Баласағұнда (Қырғызстанның Тоқмақ қаласы) болады, кейін ... ... ... ... ... ... кезі Х-ХІ
ғасырлар болса керек.
Бұл кездерде қараханидтер мемлекетінің ... ... ... ... Самарқанд қала-ларына, Сырдария бойларына дейінгі мол
территорияны алып ... ... ... ... да әрқилы болған.
Сол заманда отырықшы әрі мәдениеті жоғары болған ұйғырлар, ... ... ... иран мен ... ... арасынан шыққан қоспа
тұрғындар және т. б. ... ... ... ... ... ... де қат-қабат сырларын аңғартқандай. Қараханидтер
мемлекетінің мәдениеті мемлекет құрамындағы халықтар ... ... ... ... Бұл ... ... ... қалалар да қатты
дамыған. Мемлекет-тің халық құрамына қарай, екі түрлі жазба ... ... Бірі - ... ... қарлұқ-ұйғыр тайпалары батысында,
Хорезм маңында, оғұз-қыпшақ тілдерінің негізінде екіншісі - ... ... ... қалыптасқан.
М. Қашқари еңбегінде Қараханидтер мемлекетінің құрамына енген ... ... ... отырады. Қашқари түрік нәсіліне жиырма түрлі
тайпа жатады деп көрсетеді. Осы тайпалардың ... ... ... ... ... ол ... ... атадым да, майдаларын
тізіп жатпадым'' деп ... ... ... екі ... бөліп,
батыстан шығысқа қарай орналасу тәртібі бойынша санап шығады. Сонда бірінші
топқа (солтүстік ... ... ... - ... ... онан ... оғұз, иемек, башқұрт, басмыл, қай, йабақу, татар, ... ... ... ... ... ең батыстағы тайпа - чығыл, тухси, яғма,
ырғақ, йарук, йумул (жумул) ұйғыр, қытай, таббач (табқач) ... Ал ... ... ... ... ... бұл жерге басқа жерден келгендер деп
көрсетіледі. Түбүттер туралы Қашқари былай деп жазады: ... - ... ... ... Киік әтір ... ... ... болып, қаша
көшіп, теңіз жолымен Чинға жетіп, сонда орнығып ... ... ... ұрпағы. Олардың солтүстігінде ұйғыр, шығысында Қытай, батысында
Кашмир, оңтүстігінде үнді теңізі. Олар өз ана тілін әлде ... ... ... ... де, ... сөздерін өз тілінің заңдарына лайықтап
айтатыны байқалады. Мысалы, ана деген сөзді ума деп, ата ... өзді оба ... ... ''Диуани'' мәлімет-тері бойынша осы ... ... ... қалалары-ның аралығындағы кең территорияда тұрған. Сол маңдағы
тайпалар арасында олар көп ... бойы ... ... ХІ ... ... ... ... арғұлар өздерінің бұрынғы басымдығынан
айырылады да билік басқа ... ... ... ... ... ... ... де өзгертеді.
Ал ұйғырлар негізінен бес үлкен қалада: Сумии, Кужу, Жанбалық,
Бесбалық, Ианыбалық (балық - ескі ... ... қала ... сөз) деген
қалаларда тұрады деген мәлімет беріледі. Қыпшақтар мекені деп Товар және
Қашқар ... бір ... қала ... ... ... олар ... балықшылықпен айналысқан. Сонымен қатар сол
кезең-де қыпшақтар әлсізденіп, ыдырап, біразы оғыздарға, біразы чығылдарға,
т.б. ... ... ... де аңғарылып отырады. Ал оғұздар - ... ... олар ... ... ... айта келіп,
түркімендердің жиырма екі рудан құралатынын, олардың әр ... ... ... ... ... ендері барлығын, әлгі рулар өзара сол ен - таңба
арқылы ... ... ... ... ... атап-атап
көрсетіледі. Мұндай тарихи этнографиялық мәліметтер Қашқари еңбегінде жиі
кездеседі.
Сөздікте ... ... ... ... ... ол ... мал, құс,
т.б. атауларға немесе әдет-ғұрыптарға, салт-сана, шаруашылық кәсіпке
байланысты сөз ... ... ... бар ... ... отырады. Сөйтіп,
Қашқари еңбегінің маңызды бір жері осы материалдарға байланысты болып
келеді. ... ... ... ... және оның еңбегіде осы тұрғыда
жазылған. Еңбектің құрылысының жинақы, жүйелілігі, ... ... ... маңыздылығы мен дәлдігі авторды өз заманының аса ірі
оқымыстысы есебінде танытады.
''Түркі тілдері ... ... ең ... лекси-кографиялық
мұра есебінде көңіл аударады. Қашқари сөздерді реттеп беруде өзіне ... ... Ол ең ... аз әріптерден құралатын сөздерді береді де,
одан әрі ... ... ... ... ... Қандай сөздерді беріп,
қандай сөздерді бермеу мақұл дегенде, сол ... ... ... ... ... ... сөздерді ғана беру керек деп мәлімдейді. Бұл
автордың алдын-ала ойластырылған ... ... ... ... Ол ... ... әйтеуір білген, естіген сөздерді тізе беру
деп қарамайды. Сонымен қатар автор ... ... ... ... ... ... ... айыра қарап, екеуін екі түрлі құбылыс деп есептейді.
''Түркі тілдері ... ... ... мәні ... ... Онда ... мен ... сөздер, омоним сөздер мен метафоралар,
диалектілік сөздер бас-басына ажыратылып түсіндіріліп ... Ал ... ... ... ... заманындағы лингвистика үшін аса бір
ірі табыс еді. Автор ескірген сөздерді, шеттен кірген ... ... деп ... Әрине, бүгінгі түркі тарихы тұрғысынан алғанда,
олардың ''Сөздікте'' берілуі аса маңызды іс ... еді. ... ... ... ... аяғына дейін берік.
Сонымен қатар Махмуд Қашқари бұл еңбегінде түркі тілдерінің алғашқы
классификациясын береді. Осы ... басы ... сөз ... ... екі ... (солтүстік және оңтүстік) бөліп қарауы - тюркология
тарихындағы алғашқы ... еді. Бұл ... ... ... ... ... ... қолданады. Алғаш рет Қашқари
қолданған географиялық принцип біздің ... ... ... да ... ... Сондай-ақ Қашқари көрсетіп кеткен
кейбір диалек-тілік айырмашылықтар да кейін түрік тілдерін ... ... ... болып қалады.
М. Қашқари өз заманындағы түркі тілдерінің қайсы-сы қандай дәрежеде
дамығанын да айтып отырады. Оның айтуынша түркі тілдерінің ішіндегі ... тіл оғұз ... ... ең ... ... ... ... мен Іле, Ертіс, Еділ бойларынан бастап ұйғыр қалаларына дейінгі
аралықта тұратын ... ... ... ... де ең ... және
көп тарағаны - ұйғыр тілі. Әрине, Қашқари заманында ... тілі ... ... ... тіл ... атқарады. Сондықтан да ол басқа
тілдерге қарағанда көп жерде қолданылады.
Махмұд Қашқари және оның еңбегі ''Диуани лұғат-ат-түрк'' ... ... ... ... оның еңбегінің басты-басты мәселелері
ғана атап көр-сетілді. ''Диуани лұғат-ат-түрк'' әлі жете зерттелген ... ... бұл ... ... бір ғана ... ... телуге болмайды. Онда
осы күнгі Орта Азия мен Қазақ-стан, ... ... ... солтүстік
Кавказ жерін мекендейтін барлық түркі ... ... ... ... лұғат-ат-түрк'' кітабы тілінің сөздік қорында болса да,
грамматикалық ... ... да ... ... тілі ... сай
түсіп, кейбір фонетикалық, грамматикалық ... ... ... ... ... жиі ... болады. Мұның өзі Қашқари
еңбегін қазақ ... ... ... ... ... ... аса
қажет екендігін дәлелдейді.
Махмұд Қашқари өз заманының аса білімдар перзенті ... Оның ... ... ... - ... ... куәсі.
Әдебиеттер
Ақпанбек Г. Қазақтардың дүниетанымы. -Алматы, Қазақ университеті, 1989.
Айтмамбетова Б. ... ... ... мен ... -А., ... Х. Жас ... эстетикалық тәрбие беру. /Методикалық
нұсқау. А., 1990.
4.Ақназарова Б. Класс жетекшісі. -А., Мектеп, 1973.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 7 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Екінші реттік ғарыш станциясының (ғс)-ң жұмсақ құраушысы4 бет
Есеп айырысу шоты бойынша операциялар есебі3 бет
ТМД аумағының климаты4 бет
Қарқаралы ауданы8 бет
Автоматтандырылған жүйені өңдеу84 бет
Мәліметтер базасын пайдалана отырып автоматтандырылган жүйе құру74 бет
Үлестірілген ақпарат жүйесі44 бет
«Махмұд Қашқари» тіліндегі етістіктер10 бет
Абайтану ілімінің қалыптасу тарихы15 бет
Ақша ілімінің эволюциясы10 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь