Мазмұн мен пішін


Сылдырап өңкей келісім,
Тас бұлақтың суындай...
Абайдың осы сөзінде аса терең мағына жатыр. Шын мәнісіндегі өнер туындысының айрықша асыл қасиетін, сыртқы түрі мен ішкі сырының тамаша үндестігін осыдан артық дәл тауып айту қиын. Әдебиеттегі мазмұн мен пішіннің бірлігі дегеннің өзі де осы – көркем шығарманың шынайы сұлулығы, яки «тас бұлақтың суындай сылдыраған өңкей келісімі».
Мазмұн мен пішін – күрделі мәселе, іргелі философиялық ұғым. Мазмұн мен пішін – тек өнер ғана емес, өмірдегі ақиқат шындықтағы кез келген затқа және құбылысқа тән нәрсе.
Мазмұн мен пішін ең алдымен бір – бірінен айырылмас байланыста, бірлікте; бірінсіз бірі жоқ, яғни мазмұнсыз пішін жоқ, пішінсіз мазмұн жоқ.
Пішінді алайық. Пішін дегеніміз – бір нәрсенің пішіні; басқа ережесі жоқ. Осныың енді ішкі қасиеті; анықтамасы бар, ол – мазмұн.
Мазмұнды алайық. мазмұн дегеніміз – бір нәрсенің мазмұны; басқа ережесі жоқ. Осының енді сыртқы қасиеті, анықтамасы бар, ол – пішін.
Мазмұн мен пішіннің бірлігі осының өзінен – ақ анық көрініп тұрғандай. Мазмұн пішіннің ішкі қасиеті, пішін мазмұнның сыртқы анықтамасы болғанда ғана әрқайсысы өзінен - өзі айқындай алады. Жалғыз – ақ осынау мазмұн мен пішіннің бір – біріне ауысу, көшу процесінің негізінде мазмұн жататынын ұмытпау керек. Қандай жағдайда болсын, әуелі мазмұн туады да, өзін анық айқындау үшін өзіне пішін іздейді. Демек, мазмұн мен пішіннің мызғымас бірлігінің негізінде мазмұнның пішіннен басымдығы (примат) жатады деп ұққан жөн.
Енді осы ұғымды көркем әдебиетке көшіріп көрелік.
Әдебиеттегі мазмұн мен пішін деген не?
Бұл арада тағы да біз сөз өнерінің қоғамдық санаға қатысын, әдебиеттің объектісі - өмір, предметі – адам екенін, өмір шындығынан тыс, адам тағдырынан сырт өнер туындысы болмайтынын еске түсіреміз. Сана – шындықтың сәулесі болса, адам санасының мазмұны – сол адам таныған шындық екені мәлім. Сонда әдеби шығарманың мазмұны - өз эстетикалық идеалының тұрғысынан суреткер таныған ақиқат өмір де, пішіні – осы шындық тұтастырыла жинақталған көркем образдар жүйесі, яки әдеби қаһармандар өмірі екенін түсіну қиын емес. мәселен, «Ботакөз» романының мазмұны кәдімгі ақиқат өмірде болған келелі шындық – Қазан социалистік революциясының арқасында қазақ даласындағы ұлт-азаттық қозғалысының жеңісі нәтижесінде Қазақстанда Совет өкіметінің орнауы. Осы шындықты жазушы өзінің эстетикалық идеалының тұрғысынан суреттеп көрсетті. Бұл жердегі мазмұнның пішіні – Сәбит Мұқанов романында көркем жинақталған әдеби қаһармандардың, дәлірек айтқанда, Асқардың, Ботакөздің, Амантайдың, Кенжетайдың, Кузнецовтың, Темірбектің, Бүркітбайдың, Сағиттың, Асанның, Итбайдың, Байтөбеттің, Кулаковтың, Кошкиннің, Сарбастың, Құзғынбаевтың, Мадиярдың, Базарханның қым-қиғаш күрес пен тартысқа толы қиян-қилы тағдыр тіршілігі. Осынау әр алуан кейіпкерлердің шытырман өмірі - өзара қарым-қатысы, іс-әрекеті, бірін-бірі жақсы көру не жек көру сезімдері арқылы біз Қазан алдындағы қазақ аулының хал-күйін, тұрмыс – тіршілігін, салт – санасын, әдет – ғұрпын, мақсат – мүддесін көзбен

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге




Сылдырап өңкей келісім,
Тас бұлақтың суындай...
Абайдың осы сөзінде аса терең мағына жатыр. Шын мәнісіндегі өнер
туындысының айрықша асыл қасиетін, сыртқы түрі мен ішкі сырының тамаша
үндестігін осыдан артық дәл тауып айту қиын. Әдебиеттегі мазмұн мен
пішіннің бірлігі дегеннің өзі де осы – көркем шығарманың шынайы сұлулығы,
яки тас бұлақтың суындай сылдыраған өңкей келісімі.
Мазмұн мен пішін – күрделі мәселе, іргелі философиялық ұғым.
Мазмұн мен пішін – тек өнер ғана емес, өмірдегі ақиқат шындықтағы кез
келген затқа және құбылысқа тән нәрсе.
Мазмұн мен пішін ең алдымен бір – бірінен айырылмас байланыста,
бірлікте; бірінсіз бірі жоқ, яғни мазмұнсыз пішін жоқ, пішінсіз мазмұн жоқ.
Пішінді алайық. Пішін дегеніміз – бір нәрсенің пішіні; басқа ережесі
жоқ. Осныың енді ішкі қасиеті; анықтамасы бар, ол – мазмұн.
Мазмұнды алайық. мазмұн дегеніміз – бір нәрсенің мазмұны; басқа
ережесі жоқ. Осының енді сыртқы қасиеті, анықтамасы бар, ол – пішін.
Мазмұн мен пішіннің бірлігі осының өзінен – ақ анық көрініп
тұрғандай. Мазмұн пішіннің ішкі қасиеті, пішін мазмұнның сыртқы анықтамасы
болғанда ғана әрқайсысы өзінен - өзі айқындай алады. Жалғыз – ақ осынау
мазмұн мен пішіннің бір – біріне ауысу, көшу процесінің негізінде мазмұн
жататынын ұмытпау керек. Қандай жағдайда болсын, әуелі мазмұн туады да,
өзін анық айқындау үшін өзіне пішін іздейді. Демек, мазмұн мен пішіннің
мызғымас бірлігінің негізінде мазмұнның пішіннен басымдығы (примат) жатады
деп ұққан жөн.
Енді осы ұғымды көркем әдебиетке көшіріп көрелік.
Әдебиеттегі мазмұн мен пішін деген не?
Бұл арада тағы да біз сөз өнерінің қоғамдық санаға қатысын,
әдебиеттің объектісі - өмір, предметі – адам екенін, өмір шындығынан тыс,
адам тағдырынан сырт өнер туындысы болмайтынын еске түсіреміз. Сана –
шындықтың сәулесі болса, адам санасының мазмұны – сол адам таныған шындық
екені мәлім. Сонда әдеби шығарманың мазмұны - өз эстетикалық идеалының
тұрғысынан суреткер таныған ақиқат өмір де, пішіні – осы шындық тұтастырыла
жинақталған көркем образдар жүйесі, яки әдеби қаһармандар өмірі екенін
түсіну қиын емес. мәселен, Ботакөз романының мазмұны кәдімгі ақиқат
өмірде болған келелі шындық – Қазан социалистік революциясының арқасында
қазақ даласындағы ұлт-азаттық қозғалысының жеңісі нәтижесінде Қазақстанда
Совет өкіметінің орнауы. Осы шындықты жазушы өзінің эстетикалық идеалының
тұрғысынан суреттеп көрсетті. Бұл жердегі мазмұнның пішіні – Сәбит Мұқанов
романында көркем жинақталған әдеби қаһармандардың, дәлірек айтқанда,
Асқардың, Ботакөздің, Амантайдың, Кенжетайдың, Кузнецовтың, Темірбектің,
Бүркітбайдың, Сағиттың, Асанның, Итбайдың, Байтөбеттің, Кулаковтың,
Кошкиннің, Сарбастың, Құзғынбаевтың, Мадиярдың, Базарханның қым-қиғаш күрес
пен тартысқа толы қиян-қилы тағдыр тіршілігі. Осынау әр алуан
кейіпкерлердің шытырман өмірі - өзара қарым-қатысы, іс-әрекеті, бірін-бірі
жақсы көру не жек көру сезімдері арқылы біз Қазан алдындағы қазақ аулының
хал-күйін, тұрмыс – тіршілігін, салт – санасын, әдет – ғұрпын, мақсат –
мүддесін көзбен көргендей танып, біліп, сол дала қазақтарының революцияға
қалайша келгенін, азаттық жолындағы шешуші шайқастарға қалай шыққанын, ақыр
аяғында жаңа өмірге қайтіп жеткенін аңғарамыз. Романдағы әр қаһарман өз
дәуірінің өзекті оқиғаларына қалай қатысқанын, көркем бейне, қоғамдық
характер ретінде қалай қалыптасқанын байқаймыз. Сонда біз автор биік
эстетикалық идеал тұрғысынан шынайы, шебер суреттеген қазақ даласындағы
дәуірлік шындық – ұлан-асыр күрестер мен тартыстарға толы сегіз жыл (1912 –
1920) ішінде қазақ халқының басынан кешкен аса мәнді һәм күрделі әлеуметтік
– саяси оқиғалар шығармадағы кейіпкерлер тағдырымен жіксіз кірігіп,
бірігіп, тіпті тұтасып кеткенін көреміз. Дәл осы арада әдеби шығармадағы
мазмұнның пішінге көшуі бұлардың айта қалғандай идеалық – көркемдік
бірлікке ауысқанын көреміз. Жазушы таңдап тапқан пішін бұл жерде өзінің
мазмұнын әрі толық, әрі терең ашып тұр. Шығарманың көлемі де дәл осы
тереңіне сай; кейіпкерлер саны да оқиға мөлшеріне лайық; олардың мінез-
бітімдері мен қимыл – характтері де тарихи шындыққа сай нанымды, ұтымды,
романда суреттелген дәуірдің қоғамдық заңдылықтарын айқын ашып, автордың
асыл мұратына мүлтіксіз мегзеп тұр. Тас бұлақтың суындай сылдыраған өңкей
келісім дегеніміз де, міне, дәл осы еді.
Көркем шығарманың күллі құны мен қасиеті оның мазмұны мен пішінінің
осы бірлігінде жатыр. Лев Толстой кез келген көркем шығарманың құны мен
қасиетін үш түрлі сипатына: а) мазмұн сонылығына, ә) пішініне немесе
өзіміз әдетте көп айтатын, талантқа, б) автордың шығарма предметіне
байсалды көзқарасы мен ыстық ықыласына қарап бағалаған. Бұл тегін емес-ті.
Шынында да мазмұнға қажет қасиет – сонылық: бұрын-соңды ешкім қозғамаған
тың тақырыпты тың идеяға жинақтау. Содан соң пішін: шығарманың сюжеті мен
композициясындағы шеберлік. Мұның өзі тарлан талант қана көтере алар ауыр
жүк екені де рас. Ақыр аяғында, жазушының өзі мүсіндеп, мінездеп, жинақтап,
даралап отырған адам бейнелеріне мығым байсалдылығы, қалтқысыз ауған ыстық
ықыласы. Міне, бұл үш сипат түгел тұрғанда нағыз өнер туындысы да талапқа
сай болары сөзсіз.
Мазмұн мен пішін жайын сөз еткенде, ескертетін бір нәрсе – бір
мазмұнның бірнеше пішіні болатыны. Өмірде де, өнерде де солай. Өмірдегі
көрінісін алып қарасақ, пролетариаттың тап күресінің неше алуан пішіндері
бар екені саяси әдебиетте сан рет дәлелденгенін көреміз: мәселен стачка –
жеке стачка ма немесе жаппай стачка ма, бәрібір, - тап күресі болып
табылады. Манифестация, демонстрация, өкілдік орындарға және сондайларға
қатынасу – мұның өзі жалпы парламенттер ме немесе жергілікті өзіндік
басқармалар ма, бәрібір, - бұлар да тап күресі болып табылады. Осылардың
бәрі де тап күресінің өзінің әр алуан пішіндері болып табылады... Енді
өнердегі көрінісін бажайлап байқасақ, мысалы, совет халқының Ұлы Отан
соғысының ғылым мен әдебиеттегі пішіндерінің әр алуандығын өз алдына
қойғанда, бір ғана сөз өнерінің өзінде, айталық, Қасым Аманжоловтың Ақын
өлімі туралы аңызы мен Хамит Ерғалиевтің Әке сырындағы, яки поэзиядағы
пішіні бір бөлек. Бауыржан Момышұлының Москва үшін шайқасы мен Тахауи
Ахтановтың Қаһарлы күндеріндегі, яки прозадағы пішіні бір бөлек болса,
Мұхтар Әуезов пен Әлжаппар Әбішовтің Намыс гвардиясындағы, яки
драматургиядағы пішіні өз алдына бөлек. Осының өзі тағы да, жоғарыда
айтқанымыздай, пішіннен мазмұнның басымдығын аңғартса керек.
Алайда пішін әдейі мазмұнға тәуелді, бейтарап нәрсе деуге болмайды.
Пішіннің атқарар ролі – белсенді роль. Шығарма мазмұнының ұтымдылығы да,
оқырманға жетімділігі де оның пішініне тығыз байланысты. Анығырақ
айтқанда, пішіннің әсемдігі – суреткер шеберлігі. Әрбір ірі суреткер өз
шығармасының пішініне айрықша зер салатыны тектен-тек емес. Л.Толстой
Ревизордың пішіні жайлы былай деген: Гоголь өзінің комедиясын дөрекі,
осал жазсыншы, оны қазіргі оқығандардың миллионнан бірі де оқымаған болар
еді. Бұл – шындық.
Мазмұн мен пішін жайын сөз еткенде, ескеретін екінші бір нәрсе, -
мазмұнға қарағанда, пішіннің өзгерімпаздығы. Өмірде де, өнерде де солай.
Айталық, махаббат. Бұл - өмірде тұрақы шындық, өнерде мәңгілік тақырып.
Абай әдемі айтқан:
Махаббатсыз – дүние бос,
Хайуанға оны қосыңдар.
Бірақ өмірдің осы шындығының өнерде көркем жинақталу пішіні әр
дәуірде әр алуан. Мәселен, қазіргі махаббатты баяғының Ләйлі – Мәжнүннің
немесе Қыз Жібегі мен Төлегенінің арасындағы сезімдерше суреттесе, осы
дәуірдегі мазмұнға мұндай пішін сай келмеген болар еді. Демек, бір
мазмұнның өзі әр дәуірде әр түрлі пішінге көшіп отыратыны хақ.
Мазмұн мен пішін жайын сөз еткенде, ескеретін үшінші бір нәрсе –
мазмұн мен пішіннің тарихи категория екендігі. Әрбір жаңа дәуірде көне
мазмұн тың пішін тауып, жаңғырып, жасарып қан қоймайды, әр дәуір өз
шындығын, демек өз мазмұнын ала келеді. Мәселен, ғасырлар бойы үнсіз
мүлгіп, тылсымдай тынып, құлазып жатқан қазақ даласына Қазан революциясынан
кейін күре тамырдай тарамданып темір жол жосылды да, оның бойымен бұрын-
соңды бұл маң көрмеген жаңа көлік – поезд жүйткіді. Бұл - өмірдегі жаңа
шындық болса, өнердегі – жаңа мазмұн. Осы мазмұнды әдебиетте пішіндеу қалам
қайраткерлерін жаңа ізденулерге салды. Даладағы бұл құбылысты, қимылды,
жылдамдықты, айталық, баяғы Тайбурылдың шабысын суреттегендей:
Ол төбе мен бұл төбе,
Бауыры шұбар көл төбе.
Онан да өтіп жөнелді,
Қамыстының қазды көл,
Қоғалының қулы көл,
Шеңгелдінің желді көл.
Шағалалы шалқар көл,
Қызғыштының қызды көл,
Құмыра, қотан Қос көлден,
Айналасы бес көлден,
Бәрінен өтіп жөнелді, -
деп сыпыртып соға беруге болмайды. Жаңа өмірдегі жаңа шындық өнерге ... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Әдебиеттегі мазмұн мен пішін
Әдебиеттегі мазмұн мен пішін жайлы мәлімет
Математикалық мазмұн ұғымы
2 – сынып математика пәні мазмұн ерекшеліктері
Шығарманың мазмұны мен пішіні
Әдебиеттегі мазмұны мен пішіні
Шығарманың мазмұны мен пішіні жайлы
Шығарманың мазмұны мен пішіні туралы
Шығарманың мазмұны мен пішіні жайлы мәлімет
Сәкен Сейфуллинның өмірі мен шығармашылығы
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь