Мазмұн мен пішін

Сылдырап өңкей келісім,
Тас бұлақтың суындай...
Абайдың осы сөзінде аса терең мағына жатыр. Шын мәнісіндегі өнер туындысының айрықша асыл қасиетін, сыртқы түрі мен ішкі сырының тамаша үндестігін осыдан артық дәл тауып айту қиын. Әдебиеттегі мазмұн мен пішіннің бірлігі дегеннің өзі де осы – көркем шығарманың шынайы сұлулығы, яки «тас бұлақтың суындай сылдыраған өңкей келісімі».
Мазмұн мен пішін – күрделі мәселе, іргелі философиялық ұғым. Мазмұн мен пішін – тек өнер ғана емес, өмірдегі ақиқат шындықтағы кез келген затқа және құбылысқа тән нәрсе.
Мазмұн мен пішін ең алдымен бір – бірінен айырылмас байланыста, бірлікте; бірінсіз бірі жоқ, яғни мазмұнсыз пішін жоқ, пішінсіз мазмұн жоқ.
Пішінді алайық. Пішін дегеніміз – бір нәрсенің пішіні; басқа ережесі жоқ. Осныың енді ішкі қасиеті; анықтамасы бар, ол – мазмұн.
Мазмұнды алайық. мазмұн дегеніміз – бір нәрсенің мазмұны; басқа ережесі жоқ. Осының енді сыртқы қасиеті, анықтамасы бар, ол – пішін.
Мазмұн мен пішіннің бірлігі осының өзінен – ақ анық көрініп тұрғандай. Мазмұн пішіннің ішкі қасиеті, пішін мазмұнның сыртқы анықтамасы болғанда ғана әрқайсысы өзінен - өзі айқындай алады. Жалғыз – ақ осынау мазмұн мен пішіннің бір – біріне ауысу, көшу процесінің негізінде мазмұн жататынын ұмытпау керек. Қандай жағдайда болсын, әуелі мазмұн туады да, өзін анық айқындау үшін өзіне пішін іздейді. Демек, мазмұн мен пішіннің мызғымас бірлігінің негізінде мазмұнның пішіннен басымдығы (примат) жатады деп ұққан жөн.
Енді осы ұғымды көркем әдебиетке көшіріп көрелік.
Әдебиеттегі мазмұн мен пішін деген не?
Бұл арада тағы да біз сөз өнерінің қоғамдық санаға қатысын, әдебиеттің объектісі - өмір, предметі – адам екенін, өмір шындығынан тыс, адам тағдырынан сырт өнер туындысы болмайтынын еске түсіреміз. Сана – шындықтың сәулесі болса, адам санасының мазмұны – сол адам таныған шындық екені мәлім. Сонда әдеби шығарманың мазмұны - өз эстетикалық идеалының тұрғысынан суреткер таныған ақиқат өмір де, пішіні – осы шындық тұтастырыла жинақталған көркем образдар жүйесі, яки әдеби қаһармандар өмірі екенін түсіну қиын емес. мәселен, «Ботакөз» романының мазмұны кәдімгі ақиқат өмірде болған келелі шындық – Қазан социалистік революциясының арқасында қазақ даласындағы ұлт-азаттық қозғалысының жеңісі нәтижесінде Қазақстанда Совет өкіметінің орнауы. Осы шындықты жазушы өзінің эстетикалық идеалының тұрғысынан суреттеп көрсетті. Бұл жердегі мазмұнның пішіні – Сәбит Мұқанов романында көркем жинақталған әдеби қаһармандардың, дәлірек айтқанда, Асқардың, Ботакөздің, Амантайдың, Кенжетайдың, Кузнецовтың, Темірбектің, Бүркітбайдың, Сағиттың, Асанның, Итбайдың, Байтөбеттің, Кулаковтың, Кошкиннің, Сарбастың, Құзғынбаевтың, Мадиярдың, Базарханның қым-қиғаш күрес пен тартысқа толы қиян-қилы тағдыр тіршілігі. Осынау әр алуан кейіпкерлердің шытырман өмірі - өзара қарым-қатысы, іс-әрекеті, бірін-бірі жақсы көру не жек көру сезімдері арқылы біз Қазан алдындағы қазақ аулының хал-күйін, тұрмыс – тіршілігін, салт – санасын, әдет – ғұрпын, мақсат – мүддесін көзбен
        
        Сылдырап өңкей келісім,
Тас бұлақтың суындай...
Абайдың осы сөзінде аса терең мағына жатыр. Шын ... ... ... асыл ... ... түрі мен ішкі ... тамаша
үндестігін осыдан артық дәл тауып айту қиын. Әдебиеттегі мазмұн ... ... ... өзі де осы – ... шығарманың шынайы сұлулығы,
яки «тас бұлақтың суындай сылдыраған өңкей келісімі».
Мазмұн мен пішін – ... ... ... ... ... мен ... – тек өнер ғана ... өмірдегі ақиқат шындықтағы кез
келген затқа және құбылысқа тән нәрсе.
Мазмұн мен пішін ең алдымен бір – ... ... ... ... бірі жоқ, яғни ... ... жоқ, ... мазмұн жоқ.
Пішінді алайық. Пішін дегеніміз – бір нәрсенің пішіні; басқа ережесі
жоқ. Осныың енді ішкі қасиеті; анықтамасы бар, ол – ... ... ... дегеніміз – бір нәрсенің мазмұны; басқа
ережесі жоқ. Осының енді ... ... ... бар, ол – ... мен ... ... ... өзінен – ақ анық көрініп
тұрғандай. ... ... ішкі ... ... ... ... ... ғана әрқайсысы өзінен - өзі айқындай ... ... – ақ ... мен пішіннің бір – біріне ауысу, көшу процесінің негізінде мазмұн
жататынын ... ... ... ... болсын, әуелі мазмұн туады да,
өзін анық айқындау үшін ... ... ... Демек, мазмұн мен ... ... ... мазмұнның пішіннен басымдығы (примат) жатады
деп ұққан жөн.
Енді осы ұғымды көркем әдебиетке ... ... ... мен ... деген не?
Бұл арада тағы да біз сөз өнерінің қоғамдық ... ... ... - өмір, предметі – адам екенін, өмір ... ... ... сырт өнер ... ... еске ... Сана –
шындықтың сәулесі болса, адам санасының мазмұны – сол адам ... ... ... ... әдеби шығарманың мазмұны - өз ... ... ... ... ақиқат өмір де, пішіні – осы шындық тұтастырыла
жинақталған көркем образдар жүйесі, яки ... ... ... ... қиын ... ... ... романының мазмұны кәдімгі ақиқат
өмірде болған келелі шындық – Қазан социалистік революциясының ... ... ... ... ... ... Қазақстанда
Совет өкіметінің орнауы. Осы шындықты жазушы өзінің эстетикалық ... ... ... Бұл ... ... пішіні – Сәбит Мұқанов
романында көркем ... ... ... ... айтқанда,
Асқардың, Ботакөздің, Амантайдың, Кенжетайдың, ... ... ... ... ... ... ... Сарбастың, Құзғынбаевтың, Мадиярдың, Базарханның қым-қиғаш күрес
пен тартысқа толы ... ... ... ... әр ... ... өмірі - өзара қарым-қатысы, іс-әрекеті, бірін-бірі
жақсы көру не жек көру сезімдері арқылы біз ... ... ... аулының
хал-күйін, тұрмыс – тіршілігін, салт – санасын, әдет – ғұрпын, мақсат ... ... ... ... ... сол дала ... ... келгенін, азаттық жолындағы шешуші шайқастарға қалай шыққанын, ... жаңа ... ... ... ... ... әр қаһарман өз
дәуірінің өзекті оқиғаларына қалай ... ... ... қоғамдық
характер ретінде қалай қалыптасқанын байқаймыз. Сонда біз автор биік
эстетикалық ... ... ... ... суреттеген қазақ даласындағы
дәуірлік шындық – ұлан-асыр күрестер мен тартыстарға толы сегіз жыл (1912 ... ... ... халқының басынан кешкен аса мәнді һәм күрделі ... ... ... ... ... тағдырымен жіксіз ... ... ... ... көреміз. Дәл осы арада әдеби шығармадағы
мазмұнның ... ... ... айта ... ...... ауысқанын көреміз. Жазушы таңдап тапқан пішін бұл жерде өзінің
мазмұнын әрі толық, әрі терең ашып тұр. ... ... де дәл ... сай; ... саны да ... ... ... олардың мінез-
бітімдері мен қимыл – характтері де тарихи шындыққа сай ... ... ... ... ... ... ... ашып, автордың
асыл мұратына мүлтіксіз мегзеп тұр. «Тас бұлақтың суындай сылдыраған өңкей
келісім» дегеніміз де, міне, дәл осы ... ... ... құны мен ... оның ... мен ... ... жатыр. Лев Толстой кез келген көркем шығарманың құны мен
қасиетін үш түрлі сипатына: «а) ... ... ә) ... ... ... көп айтатын, талантқа, б) автордың шығарма предметіне
байсалды көзқарасы мен ыстық ... ... ... Бұл ... ... да ... ... қасиет – сонылық: бұрын-соңды ешкім қозғамаған
тың тақырыпты тың идеяға жинақтау. Содан соң ... ... ... ... ... ... өзі тарлан талант қана көтере алар ауыр
жүк екені де рас. Ақыр аяғында, жазушының өзі мүсіндеп, мінездеп, ... ... адам ... ... ... ... ауған ыстық
ықыласы. Міне, бұл үш сипат түгел тұрғанда нағыз өнер туындысы да талапқа
сай ... ... мен ... жайын сөз еткенде, ескертетін бір нәрсе – бір
мазмұнның бірнеше пішіні болатыны. Өмірде де, ... де ... ... алып ... ... тап күресінің неше алуан пішіндері
бар екені саяси әдебиетте сан рет дәлелденгенін көреміз: ... ... ... ... ма ... жаппай стачка ма, бәрібір, - тап ... ... ... ... өкілдік орындарға және сондайларға
қатынасу – мұның өзі жалпы парламенттер ме ... ... ... ма, ... - ... да тап күресі болып табылады. Осылардың
бәрі де тап күресінің өзінің әр ... ... ... ... ... көрінісін бажайлап байқасақ, мысалы, ... ... Ұлы ... ғылым мен әдебиеттегі пішіндерінің әр ... өз ... бір ғана сөз ... ... айталық, Қасым Аманжоловтың «Ақын
өлімі туралы аңызы» мен Хамит Ерғалиевтің «Әке сырындағы», яки ... бір ... ... ... ... үшін ... мен Тахауи
Ахтановтың «Қаһарлы күндеріндегі», яки прозадағы пішіні бір бөлек болса,
Мұхтар Әуезов пен ... ... ... ... ... пішіні өз алдына бөлек. Осының өзі тағы да, жоғарыда
айтқанымыздай, пішіннен мазмұнның басымдығын ... ... ... ... ... ... ... нәрсе деуге болмайды.
Пішіннің атқарар ролі – белсенді ... ... ... ... ... жетімділігі де оның пішініне тығыз байланысты. ... ... ...... шеберлігі. Әрбір ірі суреткер өз
шығармасының пішініне айрықша зер ... ... ... ... ... ... былай деген: «Гоголь өзінің ... ... ... оны ... оқығандардың миллионнан бірі де оқымаған болар
еді». Бұл – шындық.
Мазмұн мен пішін жайын сөз еткенде, ескеретін екінші бір ... ... ... ... ... Өмірде де, өнерде де солай.
Айталық, махаббат. Бұл - өмірде тұрақы шындық, өнерде ... ... ... ... – дүние бос,
Хайуанға оны қосыңдар.
Бірақ өмірдің осы шындығының өнерде көркем жинақталу пішіні әр
дәуірде әр ... ... ... махаббатты баяғының Ләйлі – Мәжнүннің
немесе Қыз ... мен ... ... ... ... ... ... мұндай пішін сай келмеген болар еді. ... ... өзі әр ... әр түрлі пішінге көшіп отыратыны хақ.
Мазмұн мен пішін жайын сөз еткенде, ескеретін үшінші бір ... ... мен ... ... ... ... Әрбір жаңа дәуірде көне
мазмұн тың пішін тауып, жаңғырып, жасарып қан ... әр ... ... ... өз ... ала ... ... ғасырлар бойы үнсіз
мүлгіп, тылсымдай тынып, құлазып жатқан қазақ даласына ... ... күре ... ... ... жол жосылды да, оның бойымен ... бұл маң ... жаңа ...... ... Бұл - өмірдегі жаңа
шындық болса, өнердегі – жаңа мазмұн. Осы мазмұнды ... ... ... жаңа ... ... ... бұл ... қимылды,
жылдамдықты, айталық, баяғы Тайбурылдың шабысын суреттегендей:
Ол төбе мен бұл төбе,
Бауыры шұбар көл төбе.
Онан да өтіп ... ... ... қулы ... желді көл.
Шағалалы шалқар көл,
Қызғыштының қызды көл,
Құмыра, қотан Қос көлден,
Айналасы бес көлден,
Бәрінен өтіп жөнелді, -
деп сыпыртып соға беруге болмайды. Жаңа ... жаңа ... ... тың
мазмұн болып еніп, ол өзіне соны ... ... Осы ... ... ... «Советстан» поэмасында мынадай пішін берді:
Советстан, біздің стан, Советстан
Экспресс талма екпінді шабыстан.
Гуле жүріп,
Үні құрып,
Қалсын ұлып,
Ескі жалған арттан қалмай жабысқан...
Кондуктор
Қарап ... ... ... ... ... бол, ... – так – ... бақ,
Рудзутак,
Трат – тат – тат!
Бұл арада жаңа мазмұн өзіне үндес жаңа ... ... ... ... адам ... поезд үстінде келе жатқандай тербелген ... ... ... ... ... тыныс, екпін оқырман құлағына зулап
асып бара ... ... ... ... ... бұл ... ... қылапсыз сай, төрт аяғынан тең ... ... ... Осы ... ... «пішін жағынан жетіліп болмағанын» кезінде
Сәбит Мұқанов біліп айтқан. «Бірақ, - депті ол, - ... ... ... ... ... ... ... еңбекші табы өскен сайын, еңбекші
жазушылары жедел өсіп ... ... ... жазушылардың жазған сөзінің
мазмұнына пішіні ілесе алмай отыр».
Мазмұн мен пішін жайын сөз еткенде, ескеретін тағы бір ...... жаңа ... ... ... ... ... пішін іздеу бір бар да, құр
пішінділікке (формализмге) ... өз ... ... Соңғысынан, әрине, сақ
болған жөн. Модернистерде қолға ілінер «шығыршық жоқ, бос қуыстың айналасын
әсем әшекейлеген әшейін құр ... қана бар» ... ... дәл ... ... ... ... мазмұнды құртудың, керісінше, мазмұнды
пішіннен ажыратып, пішінді жоюдың» ... бір ...... ... ... мен ... ... дегеніміз сөз
өнеріндегі орасан зор маңызды ... ... өнер ... ... ... қажет жағдай болып табылады. Көркем шығармадағы ... ... ... – оның етене бүтіндігі, эстетикалық бағалылығы.
Әдебиеттегі мазмұн мен ... ... ... бір ... ... ... көшірсек, былай болар еді: шығарманың мазмұны – оның
ақиқат ... ... ... мен ... да, ... - әдеби
қаһармандардың өзара қарым-қатынасына, тағдыр тартысына негізделген сюжеті,
композициясы және ... ... ... ... ең ... ... ... сөзі, яки көркем шығарманың тілі.
...Абай өлеңдері өзінің мазмұнына сай қазақ ... ... ... енгізді. Солардың бәрін сайып келгенде ерекше аңғарылатын бір
нәрсе – Абай поэзиясының құнарлы, байсалды, ойлы ... ... ... ... ... Абай ... өнерді» мансұқ етіп, қалың бұқараның көкейіне
қонымды формаға барды. Буын мөлшерінің біркелкілігіне құрылатын қазақтың
силлабикалық ... Абай ... ... ... орыс ... ... Әрине, Абай ол дәстүрді қалай болса солай қолдана
салған жоқ. Өз ... ... ... ... етіп ... Екі тәжірибені
білген ол орыс поэзиясының ішкі ... ... ... ... келе ... ... ... серіппелі бума-бунақтарына ұластыра,
бауырластыра түсті. Осының нәтижесінде қазақ өлеңінде тың да ... ... ... ... бір ... ... жаңа форма пайда болды.
Сен сені не етесің,
Мені тастап,
Өнер бастап,
Жайыңа
және алдап,
Арбап,
Өз бетіңмен сен ... әуре ... бұл ... кәдімгі үйреншікті жыр әуенімен желдіріп оқып
кетуге болмайды. Кідіріп, салмақпен оқымасқа шараң жоқ. Абай ... ... ... ... осы ... ... Ал ... қазақ өлеңінде
бұрын болмаған ұйқастар.
Абай қазақтың жазба ... ... ... Бұл ... ... сай ... ... Қазақ поэзиясы жаңа сапамен, ... ... ... ... ... ... фольклорлық шығармалардың әбден қалыптасып қалған дәстүрлеріне,
әдістеріне, формаларына тәуелді болмай, жаңа тәсілдер, жаңа формалар, ... ... сөз ... таба ... Өз ... озық ойлы ... Абай поэзиясының идеясын биіктете, пікірін байыта, ... ... Осы ... ол ... ішкі ... ... ден қойды.
Абай мұрасын зерттегендер ... ... 17 ... ... ... бұл ... сыртқы формасы болса керек. соған Абай
поэзиясының үнділік, ... ... ... ... ... ... ... түспек.
Осындай форма жаңалығын Абай «Қатыны мен ... ... ... ... ... қып ... ... басына
Терінің қорқымын,
Бүксітіп,
Бықсытып,
Қоқсытып келтірді.
Осының бәрімен
Көңілінде міні жоқ
Жүзінің нәрі мен
Бойыңның сыны ... ... үй – ... ... түйтпегі, мінезі шайқау әйелдің
жағымсыз қылықтары суреттеледі. бұны әннің әуеніне салып жіберсе ... ... ... ... еді. Сол үшін де Абай әр ... шегелеп
айтады. Желдіртіп өте шықпайтындай етіп, салмақпен оқитын тәсіл табады. Ол
– жаңа ... ... ... ... 6 буыннан құрылса, кейіпкердің ең
бір сүйкімсіз кезеңін таңбалайтын ортаншы ... 3 ... (бір ... ... ... елестей қалатын қысқа сурет табады да, мысқылын ... ... ... ... мейлінше оралымды етіп шығарады. Ал, өлеңнің а-б-а-б-в-
г ретімен келетін шалыс ұйқастары мен аралас жұп ұйқастары ... ... ... ... ... ішкі ... ... бұндай сыртқы
формалар да үлкен жаңалық еді.
Қазақ өлеңінде буын өлшемінің бірдей боп ... ... Біз ... өлең, он бір буынды өлең» дегенде, көбінесе осы ... ... Рас, ... дөненге жерасар өмілдірік, -
деген сияқты, өлеңнің буын өлшемін бұзып та айта береді. Бірақ ... ... ... ... Осы айтылған екі жолды сол күйінде де әнге ... ... ... соң ... ... ... өмілдірік, -
деп, сөз қосып әнге салуға да болады. Абай жаңалығының ең бір батылдығы ... – ол өлең ... ... ... шарт ... желіккенен желігіп,
Жынды сары жоғалды,
Ойбайлаған болайын-ай,
Жоқтамасам обал-ды.
Міне осының алғашқы жолдары сегіз буын, екінші ... жеті ... өлең ... жеті ... ... ... ... желдірме жыр
өлшемімен жеңіл оқылып кетер еді. Бірақ, Абай сөз ... ... жыр ... ... ... ... буынды жолдар араластырады. Соның
нәтижесінде қонымды, құнарлы жаңа түр ... әдіс ... көп ... ... ... дым ... пешпент сулайды.
Жеңіменен көз сүртіп,
Сұрланып жігіт жылайды,
Әйелімсің, жылама,
Тәуекел қыл құдаға,
Өлең айт,
Үйге қайт.
Осының алғашқы алты жолы ... бір ... буын ... де, соңғы екі жолы кілт ... ... бұл ... ... ... ... ішкі динамикасынан туған. Жылап тұрған жігітке ақын
ақыл айтады. Және тез ... деп ... ... ... ... ... келе ... жолдар бұған жарамсыз болып қалады. ... ... ... еді. Ішкі ... деп ... ... ... құбылдан,
Жалықсаң жақсы жансыңдар.
Түземесе шұғылдан,
Арсылдар да қалшылдар.
Несі жұрт,
Несі өмір,
Өңшең қырт
Бас қаңғырт.
Күшік асырап, ит еттім,
Ол балтырымды ... ... ... ... ... мені ... -
деген жолдар ауызекі сөз ырғағына әбден келеді. Ал:
Не іздейсің көңілім, не іздейсің,
Босқа әуре қылмай шыныңды ... ... ... ... ... ... ... жолдардың ырғақ жаңалығы тіптен ерекше.
Дүниеде формасыз құбылыс жоқ. Поэзияда форманың орны ерекше. ... ... сай ... ... сыртқы формамен келісті көмкерілмеген мазмұн
жапырақсыз ағаштай сидам тартпақ. Оның жеміс ... де ... ... тәуелді өлең түрлерін арнаулы әңгіме етуімізде осындай ... ... мен ... тұтастығы өнер иелерінің атам – заманнан ... ... ... ... Келешекте табылуы және неғайбыл. Мазмұн
атаулы байып, не ... ... ... ұшырап тұрады. Форма
«қалауын тапқан қардай» осыған қызмет етеді. Қызмет еткендіктен, ... да ... кем ... ... әдемі туындының мазмұны тайыз ... ... ... ... ... әдемі әдіптеліп,
келісті көмкерілмесе, әсерден айырылады. Дөрекі айту айыпқа бұйырылмаса,
мазмұн - ... де, ... – сол ... ... ... ... З. Қабдолов «Сөз өнері»
2. Р. Нұрғали «Әдебиет теориясы»

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 8 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Отандық телеарналардағы анимациялық туындылар: мазмұндық сапасы мен пішіндік ерекшеліктері69 бет
Шығарманың мазмұны мен пішіні6 бет
Шығарманың мазмұны мен пішіні жайлы5 бет
Шығарманың мазмұны мен пішіні жайлы мәлімет9 бет
Әдебиеттегі мазмұн мен пішін14 бет
Әдебиеттегі мазмұн мен пішін жайлы мәлімет8 бет
Әдебиеттегі мазмұны мен пішіні5 бет
"көркем бейненің танымдық, эстетикалық мәні"12 бет
Convolvulaceae vent. Тұқымдасының дәрілік түрлері өкілдерінің морфо-анатомиялық ерекшеліктері36 бет
Delphi ортасында бағдарламалау ( әдістемелік құрал )112 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь