Сезім мүшелерінің физиологиясы және оның жастық ерекшеліктері

Анализаторлар туралы жалпы түсінік
Анализаторлардың ортақ қасиеттері
Көру анализаторы
Дыбыс анализаторы
Анализаторлар туралы жалпы түсінік. Сыртқы және ішкі орталардың әсерлерін қабылдап, талдап, талқылайтын, олардың жағдайлары туралы сезім тудыратын мүшелер жүйесін анализаторлар немесе анализаторлар дейді.
Организмде жеті түрлі анализаторлар бар: көру, есту, иіс, тері, қозғалыс, дәм және висцеральды (лат. висцералис - ішкі мүшелерге қатысты), яғни ішкі мүшелерге байланысты жүйе.
Барлық анализаторлар 3 бөлімнен тұрады : 1) сезгіш немесе перифериялық бөлім, шеткі немесе рецепторлық бөлім деп те атайды; 2) өткізгіш бөлім, сезгіш нерв деп те аталады; 3) орталық, немесе қыртыс бөлімі, яғни ми қыртысындағы сезім орталықтары, сезім аймақтары деп те аталады.
        
        СЕЗІМ МҮШЕЛЕРІНІҢ ФИЗИОЛОГИЯСЫ ЖӘНЕ ОНЫҢ ЖАСТЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ
   Анализаторлар туралы жалпы түсінік. Сыртқы және ішкі ... ... ... ... ... жағдайлары туралы сезім
тудыратын мүшелер жүйесін анализаторлар   немесе ... ... ... жеті ... ... бар: көру, есту, иіс, тері,
қозғалыс, дәм және висцеральды (лат. висцералис - ішкі ... ... ішкі ... ... ... Барлық анализаторлар 3 бөлімнен тұрады  : 1) сезгіш немесе перифериялық
бөлім, шеткі немесе рецепторлық бөлім деп те атайды; 2) ... ... нерв деп те ... 3) ... ... ... ... яғни ми
қыртысындағы сезім орталықтары, сезім аймақтары деп те аталады.
 Рецепторлық бөлім сезім және ішкі ... ... ... тұрады  . Олар тітіркендіргіштің әсерін ... ... ... ... ... ... ... бөлімін
есіңізге түсіріңіз).
  Ө т к і з г і ш бөлім ... ... ... ... ... ... ми қыртыстарына таситын сезгіш жүйкелерден тұрады.
Анализаторлардың қ ы р т ы с ... ми ... ... ... ... ... Анализаторлардың рецепторлық
бөлімінде ең алғашқы талдау — алғашқы саны мен сапалық қарапайым талдау
жүргізіледі.
Тітіркендіргіштің ... ... қозу ... ... пайда болады. Олардың жиілігі тітіркендіргіштің күшіне
байланысты келеді.
Өткізгіш бөлімде ... ... ... ... ... қана ... аралық
нервтерде алғашқы қарапайым талқылау жасалады. Айталық, көру ... ... ... ... рецепторлардан келген біраз
қозу импульстері қосылады.
Анализаторлардың орталық немесе қыртыс бөлімінде ... мен ... ғана ... ... ... қоймай, жоғары дәрежелі
биологиялық маңызына қарай ... мен ... ... Бұл  үшін жеке
басының өмірден алған тәжірибесі ... ... ... ... ... мен талқылауды қажет етеді.
Анализаторлардың ортақ қасиеттері. Анализаторлардың әрқайсысының ... ... мен ... ... ... қатар, олардың ортақ, бәріне
бірдей қасиеттері де бар:
1. Анализаторлардың рецепторлары ... ғана тән ... ... ... ... адекватты (лат. адекватус -
теңгерілген, ... сай ... ... деп ... ... ... тітіркендіргіштерге өте сезімтал
болады.
2. Анализаторлардың рецепторлары тітіркендіргіштердің күші өзгергенде
тітіркендіргіштің жаңа күшіне тез ... ... ... ... ... ... ... қызметі күшейгенде, екіншісінің қызметі төмендейді және, керісінше,
біреуінің ... ... ... ... ... күшейеді.
4. Бір анализатортың қызметі бұзылғанда қалғандары оның қызметін жартылай
болса да өзіне ... ... ... ауру ... пен ... ми қыртысындағы нерв орталықтарының арасында тұрақты   
нервтік ... ... ... ... іспетті) пайда болады.
5. Анализаторлардың рецепторларының сезімталдығын жаттықтыру арқылы не
күшейтіп, не ... ... әр ... ... ... заттардың бейнесін
қабылдауына байланысты оларды екі топқа бөледі: дистантты (лат. ... ... яғни ... ... ... бір ... ... заттардың
оссрін сезу және контактты (лат. Контактус- түйіскен, ... яғни ... ... затты сезетін анализаторлар.
Тітіркенудің алғашқы коды әуелі қабылдағыш деңгейінде жүзеге асырылады.
Оларға тән физикалық және химиялық ... ... ... ... ... ... анализаторлар жүйесінің келесі деңгейіне
жетіп, коды одан әрі өзгереді. Бұл  бір ерекшелік, ал ... ... - ... ... ... Тағы бір ерекшелік - ол көптеген сезгіштік
жүйелердің ... ... көп ... яғни ... ... ... серпіністердің қосылуы.
Әр анализаторға тән ұқсас сезімділіктің ... ... ... ... ... ... ... сапалық қасиеттер болады. Бұл 
қасиетті сапалар мыналар: ... ... ... және ... ... дыбыс ақырын, қатты, сарт етіп, у-шу, ... ... т. б. ... ... ... құрылысы . Көру анализаторының сезгіш бөлімі ... ... ... ... ... ... және ... пішінді
фоторецепторлар жатады. Өткізгіш бөліміне к ө р у ... ... Ол ... ... сопақша миға барып бағытын өзгертеді, содан соң оң ... нерв сол жақ ми ... ... ... көру ... ал сол
көзден шыққан көру нерві оң жақ ми ... көру ... ... Көру ... ... ... ми қыртысының желке тұсында
орналасқан оң және сол жақ көру   орталықтары   жатады.
Көз өте ... ... және ... ... мүшесі. Оның дүние тануда,
оқуда, сыртқы ортамен байланыс жасауда маңызы ... ... көру ... сезгіш бөлімін 3 топтағы мүшелерге
бөлуге болады: көздің қосымша құрылымдары, ... ... және ... ... жарық қабылдағыш құрылымдар.
Қ о с ы м ш а ... қас, ... ... ... көз ... ... оның ... көз еттері жатады. Бұлардың әрқайсысы белгілі бір қызмет
атқарады. Қас, кірпік, кірпік ... ... көз ... ... ... ... ... түрлі химиялық заттар, су, шаң-тозаң т.б.)
қорғайды. Көз ... безі ... ... – көз жасын түзейді. Ол көз алмасын
суландыру арқылы, көз алмасының қозғалысына байланысты туатын үйкелістен
көзді тозудан сақтайды. Оны ... ... ... және ... ... ... ... олардың жағымсыз әсерінен қорғап қалады,
яғни дезинфекциялық (фран. дез- - құрту, жою + инфекция — лат. ... ... Көз ... ... ... жас қапшығында қорда сақталып,
қажет мезгілінде пайдаланылады. Тік және ... ... көз ... ... қатысады, солар арқылы көз бірнеше бағытта ... ... ... және ... ... жоғарыдан төмен ішіне қарай,
жоғарыдан төмен сыртына қарай, алдынан артына қарай (өте аз шамада).
Көру анализаторының қалған екі топ ... көз ... ... ... - ... ... мүше. Ол бас сауытының көз ... ... шар ... тек алдыңғы жағы сәл дөңестеу ... ... ... ... .
1 - ... ... 2 - ... сұйық камерасы, 3 — нұрлы  қабық, 4 - артқы
сұйық камерасы, 5 - цинн тарамыстары, 6 - ... ... 7 - көз ... 8
- ... ... 9 - торлы қабық, 10 - сары дақ, 11 - көру ... 12 - ... ... ... тығыз а қ қ а б ы қ қоршаған. Ол көз ... ... ... дөңестеу қ а с а ң қабыққа айналады. Ақ қабықтан соң ... ... ... етіп ... т а м ы р л ы ... бар. Ол қан
тамырларының торынан тұрады   ... те ... ... ... ... жұқа бояу зат — ... болады. Көз алмасының алдыңғы жағында
тамырлы қабат нұрлы ... ... ... қабықтың алдыңғы дәл ортасында
тесік болады. Оны көздің қ а р а ш ы ғ ы деп атайды. Қасаң ... ... ... ... екі ... және көз бұршағы ... ... ... ... кеңістік қоймалжың, іркілдеген мөлдір шыны
тәрізді денеге толы болады. Көздің ақ қабығының артқы жағынан ... ... ... ... нұрлы  қабығының түсі ондағы бояуға байланысты болады.
Оның түсі көгілдір ... қою қара ... ... ... ... Соған
байланысты қара, көк, қоңыр т.б. ... ... ... ... ... мүлде болмайды. Ондай адамның (альбиностың) көзі қызыл
болады.
Көздің сұйық камералары мөлдір сұйыққа толы ... Бұл  ... ... ... қоректендіруге (көз бұршағының қан тамырлары болмайды), шыны
тәрізді денені толықтыруға пайдаланылады. Көз ... екі ... ... ... ... ... өте мөлдір қоймалжың зат. Көз бұршағының
орта тұсы шетіне қарағанда тығыздау. Оның қапшығы тарамыс ... ... ... ... бекітілген. Ол тарамыстарды Цинн тарамыстары дейді.
Цинн тарамыстары көз бұршағының дөңестелуін реттейді.
Ішкі торлы қабығының ... өте ... ... ... ол ... ... фоторецептор деп аталатын таяқша және сауытша тәрізді
клеткалардан тұрады  . Фоторецепторлар торлы қабықтың бойында орналасқан.
Саны 137 ... оның 130 ... ... ал 7 ...... ... ... дәл ортасында сары  да. Онда ... ... ... ... Сары дақ пен о қ ... дәл ... ... сауытша клеткалары түсті жарық ... ... ... қабықтың шетінде таяқша тәрізді рецепторлар көп болады.
Сауытша клеткалар күндіз мол ... ... ... ... де, ... ... жарық аз кезінде түссіз жарық толқындарын қабылдайды.
Осыған байланысты сауытша ... ... ... ... ... тәрізді
клеткаларды түнгі көру рецепторлары деп санайды. Жарық сәулелерінің
әсерінен фоторецепторларда түрлі ... және ... ... ... ... ... торлы қабығы:
1 - пигмент клеткалар, 2 - таяқшалар, 3 - сауытшалар, 4 - сыртқы жарғақ,
5 - ... ... 6 - ... ... 7 - биполярлы нейрондар, 8
- ганглий, 9 - эфференттік ... 10 - ... ... ... ... мен оптикалық жүйе. Қабақ пен ... ... ... ... ... ... рефлекторлы түрде көз
жұмылып, қабақ пен кірпік ... көз ... ... ортаның жағымсыз
әсерлерінен қорғайды. Көз жұмылғанда  көз жасы көз алмасын суландырады да
оны құрғап, кеуіп қалудан ... Көз жасы өте ... ... ... ... жасы безінде түзіледі. Оның 97,8 % су, 4,4% органикалық ... ... ... Бұл  сұйық көздің қасаң ... ... ... ... ... ... шайып тастап отырады. Бұған
қоса, оның құрамындағы дезинфекциялық заттар микробтарды ... ... ... ... ... және шыны тәрізді денесі-негізгі жарық
сындырушы оптикалық жүйе. Олар жарық сәулелерін жинақтап, жарық ... ... ... ... ... қабілеті диоптрия деп аталатын
сәулелердің ауытқу мөлшерін анықтайтын өлшеммен есептеледі. 1 ... ... 1 м ... ... ... ... ... күшіне тең. Жарық сындыру күші артқан сайын ... ... ... ... аппараттың қабілеті, құрылысы  әртүрлі ... бұл  ... ... ... болады. Көздің қарашығы арқылы
жарық сәулелері көздің қасаң қабығы, бұршағы, шыны тәрізді ... ... ... ... ... заттың нақтылы, бірақ кішірейген бейнесін
торлы қабыққа түсіреді.
Әртүрлі қашықтықта орналасқан заттың бейнесін торлы қабыққа түсіру үшін
көз бұршағы ... ы қ ... ... Аккомодация деп көзден
әртүрлі қашықтықта орналасқан заттардың бейнесін қабылдау қабілетін ... ... ... ... ... қарағанда көз бұршағының әлпеті
өзгеріп, жарық сәулелерін торлы қабыққа фокустық нүктеде ... ... ... ... Жақындағы затты қарағанда көз бұршағы
дөңестеледі, ал алыста орналасқан ... ... Бұл  ... Цинн тарамыстарының аккомодациялық еттерін босатып немесе тартуы
арқылы жүзеге ... шыны ... ... жарық сындырғыш құрылымдарының ішіндегі ең
күштісі. Мұнда  ... ... ... ... ... ... үстінде
фокустық нүктеде жиналады. Егер шыны тәрізді дененің жарық сындыру қабілеті
тым күшейсе, сәулелер ... ... ... ... ал ... - ... ... Мұндай  жағдайларда заттың бейнесі бұлдырланып, анық
көрінбейді. Шыны тәрізді дене кебе ... да, көру ... ... 1/3 ... ... көздің көру қабілеті жойылады, ал одан аз мөлшері
кемісе, көздің камераларының сұйығы  ... ... Шыны ... ... ... байланысты заттың бейнесі аударылып көрінеді.
Сондықтан да кішкентай бөбектер май шамның отына қызығып, ... ... ол отты ... май ... өзін ... ... ... таяқша және сауытша тәрізді клеткаларда 
фокустық нүктелерде ... ... ... ... ... ... ... фотохимиялық реакцияларға түсіп, ыдырай бастайды.
Таяқша клеткаларда родопсин, сауытша клеткаларда ... деп ... ... ... ... ... ... анықтай алмайды. Мұндай  кемшілікті осы
аурумен ауырған ағылшын ғалымы химик Дальтонның ... ... ... ... барлық түсті заттарды сұр немесе қоңыр түсте
қабылдайды. Бұл  ... ... 100 ... 4-5 ер ... байқалады.
Әйелдерде бұл  кемшілік өте аз кездеседі, не бары 0,5 % ғана.
Көру анализаторының жас ерекшелігі. Жаңа туған нәрестенің көз ... 2-4 ... ... Бұл  ересек адамның көзінің ... 2 ... ... ... көзі 6-8 г. ... жылы көз алмасы көз шарасынан
жылдамырақ өседі де баланың көзі ... ... ... 3 ... көз ... адамның көзінің 90% болады. 6 жаста ересек адамның көзімен ... көз ... ... ... ... ... көзінің 95%
ғана болады, яғни сәл жалпақтау ... ... ... көзі ... ... ... безі жаңа туған нәрестеде толық жетілген, бірақ оған ... ... әлі ... ... 3-5 айға ... ... ... шықпайды. Нәрестенің көзінің қозғалысы екі көзінде бірдей емес, ... ... ... екінші көзін ашуы да мүмкін. Көзін ... ... ... ... 2 айға ... ғана екі көзі ... қозғалады, яғни
сәйкес қимылдай бастайды. Көзге затты жақындатқанда баланың екі ... ... тек ... ... сәйкестеледі. 2-3 жаста көздерінің
қозғалысы толық үйлеседі.
Жаңа туған нәрестенің қ а р а ш ы ғ ы өте ...... 1,5 мм ... ... қарашығы тек қана 1 айға толғанда сәйкестеліп, ... ... ... 3-6 ... көзінің қарашығының диаметрі ересек
адамның қарашығымен теңеседі. Дегенмен қарашық рефлекстері мектеп жасына
дейін нашар ... да, ... ... ... толық жетіледі. Баланың
жарыққа деген рефлексі алғаш кезде тек қана қорғаныс қызметімен ... ... ... мен ... ... ғана байқалады. Жарықтың
әсерінен қарашықтың кішірею диаметрі 1 айда 0,9 мм, 6-12 айда -1,2 мм, ... 1,5 мм, ... ... оқушыларында ересектермен бірдей - 1,9 мм
болады.
Баланың көзінің қозғалысы тек 1 айға ... ғана ... ... Затқа көзін тігіп қарау ... ... 3-5 айға ... Бұл  ... ... қарау ұзақтығы 1-1,5 минөт, 3 айда 7-10
минөт, тек 3-7 ... ... ... ... ... жылғы
өмірінде оның көз алмасының алдыңғы-артқы диаметрі ересек адамның көзінен
25-35% қысқа ... ... ... ... торлы қабықтан асып
фокусталады. Табиғи ... көру ... 1 ... ... ... көзінің қасаң қабығы ересек адамнан гөрі дөңестеу, көз бұршағы
серпімділеу болады. Қасаң қабық пен көз ... ... ... адамның
көзімен салыстырғанда жақындау орналасқан. Сондықтан жарық сындыру қабілеті
күштірек. ... ... ... ... көру нүктесі 1 жасқа дейінгі
балада не бары 4 см болып, көзі жетілген сайын алыстай береді. 10 ... ... см, 20 ... — 8,3 см, 30 жаста 11 см, 40 жаста 17 см, 50 ... — 50 ... ... 80 см ... Яғни ... ... көзінде жасы ұлғайған  сайын
алыстан көру қабілеті дами ... ... көру ... деп ... анық дәл
көріну қашықтығын айтады.
Көз бұршағының аккомодация күші ... ... ... 1 ... 25
диоптрия, 3 жаста — 20, 5-6 жаста - 15, 7-15 жаста - 12, ... ... ... ... ... клеткалары жетілмеген. Сондықтан бала 1 жасқа ... ... анық көре ... ... ... мен ... ... кішкентай болады және бір-біріне жақын. 2 жастан әрі қарай баланың
фоторецепторлары жетіле бастайды да, ... ... ... алады. Ең алдымен
сары, сосын жасыл, қызыл, көк ... ... ... ... ... ... 3 жаста толық қызмет атқара бастайды. Дегенмен 3
жасқа дейін олар ... ... ... ... ... жақын тығыз
орналасады. 4-6 жаста балалар барлық түсті айырады, бірақ ... ... ... ... ... ... ... тану қабілеті
нашарлау келеді. Бұл  мезгілде бала ... ... ең ... ... содан кейін мөлшерін, ең соңында түсін анықтайды. Заттың ... ... ... ... ... ғана ... ... қабілетіне
жақындайды.
Баланың алғашқы 1-2 апталық өмірінде көру анализаторының өткізгіш бөлімі
жетілмегендіктен, заттың бейнесін анық ... Ең ... көру ... сопақша мидағы оның түйіспесі қалыптаса бастайды, содан соң мидағы төрт
төмпешік жетіледі. Төрт ... ми ... ... ... ... ... Алғашқы 1 жылдың өзінде өткізгіш бөлім қозу импульстерін
орталық бөлімге таси бастағанымен, ... ... ... көру ... ... болады. Өткізгіш бөлімнің қызметі тек
қана 10-14 жаста толық жетіледі. Бірақ бұл  кезде жүйке жолдары жіңішкелеу
келеді.
Көру ... ... ... ... және өткізгіш бөлімдерінен кейін
дамиды. Ең алдымен (17 аймақ), содан кейін ғана ... (18,19) ... Көру ... ... алғашқы жылы өсуін аяқтамаған,
дендриттері мен аксондары кішкентай, әрі жіңішке келеді. 2-3 ... ... өте ... жетіле бастайды да, 5-6 жаста толық ... ... ... ... нейрондарындай болады. Түйсік аймақтары алғашқы 3
жылғы өмірінде ... ... оның ... өте нәзік, қызмет атқаруға әлі
бейімделмеген. 5-6 жаста Бұл  аймақтар тез дами ... да 10-14 ... ... ... Көзбен шамалау қабілеті түйсік аймақтарының
дамуына лайық жақсара береді. Бұл  қабілет тек жыныстық ... ... ... ... қабілетіндей болады. 4-6 жастың ішінде балалардың
сезгіш аймақтары мен ... ... ... жүйкелік байланыс жолдары
қалыптасады, бірақ байланыс жолдарының жүйке талшықтарының ... ... көру ... ... бөлімінің талдау және
жинақтау қабілеттері әлі де болса кемеліне ... Ми ... ... ... толық миелинденуі жігіттік/бойжеткендік
мерзімінде ғана аяқталады. Дегенмен көру анализаторының салыстырмалы толық
жетілуі жасөспірімдік мерзімде ... ... де ... және көру ... ... ... түсін, мөлшерін, орналасу
қашықтығын және бағытын анықтайды. Затты айқын көру үшін оның ... көру ... ... ұсақ ... көру ... ... ө т к і р л
і г і дейді. Заттың ... сары ... ... ол өте анық ... ... ... ... қабықтың шетіне қарай жылжыған сайын бұл  қабілет азаяды.
Көздің өткірлігі сауытша ... ... ... ... көздің өткірлігі нашарлайды. Көздің өткірлігін арнайы кесте арқылы
анықтайды.
Ол адамның жасына, ... ... ... нәрестенің көзінің
өткірлігі - 0,004-0,02, 3 айда - 0,05-01, 1 ... - 0,3-0,6, 4-5 ... ... 10-15 ... - 1,0 ... ... өлшеміне тең.
Балалардың көз алмасының көлденең диаметрі ұзарғанда  немесе жарық
сәулелерін сындыру ... ... ... көру ... ... ... адам тек жақын жердегі заттың бейнесін анық көріп, көзден алыстау
орналасқан ... ... ... ... ... ... сәулелер торлы қабыққа
жетпей фокусталады да, торлы қабықтың бетіне қайта ... ... ... ... ... ... дұрыс болмайды. Көз алмасының
көлденең диаметрі кішірейгенде немесе көз аппаратының ... ... ... ... ... көру ... ... адам
жақындағы затты бұлдыр көріп, көзден алыстау орналасқан затты ғана дұрыс,
анық көреді. Мұндай  жағдайда ... ... ... ... ... да оның бетіне әлі жиналмаған сәулелер түседі.
Балалардың жақыннан көру қабілетін екі жағы ... ... ... екі жағы ... ... ... ... құрылымдарының қызметіне байланысты рефлекстер де жасына сай
әртүрлі: қас қағу рефлексі ... ... ... ... ... балаларда 2
аптаға дейін болмайды, ал мерзімінде туған балаларда бірінші ... ... өте баяу ... Жаңа ... сәбилердің екі көзінің қас
қағу рефлексі бірдей емес: бір ... ... ... ... ... ... Қас қағу ... 1 айлығында реттеле бастайды. 2 айлығында ол көздің
қимылымен ұласып, екеуінің ... ... ... ... ... ... тітіркендіргіштің әсеріне сай
болады. Мысалы, жарқ еткен жарық кірпік қағу ... ... ... ... ... 200-300 ... Егер жарық күшті болса, ... ... ... бұру - ... ... ... қарашық рефлекстері жаңа туған нәрестеде болғанымен, қарашық
қимылы өте баяу және екі ... ... ... Бұл  ... ... ... алдыңғы екеуінің толық жетілмеуінен болады. 1 айлық балада
қарашықтың қозғалыс мөлшері 0,9 мм, 5 айлығында 1,1 мм, 1 ... 1,4 ... — 6 ... 1,5 мм, 12 ... 1,9 мм. Қарашық рефлексі кенеттен болған
қатты дыбыстың немесе қорқыныштың әсерінен де ... ... ... ең жиі ... ... кемшілігі жақыннан көру
қабілеті. В. Ф. Уткин (1971) мен Э. С. Аветисовтың (1975) зерттеулеріне
қарағанда мектеп ... ... ... 1-2%, 7-10 жаста 4,5%, ... 10,5%, 15-18 ... 19-25 ... ... ... ... байқалады. А. А. Сычевтың (1980) зерттеуі бойынша көзге ... ... ... айталық математика, шет тілі ... ... ... мектептерде бұл  көз кемшілігі оқушылардың 25%-нда
байқалады. Әсіресе ... көру ... ... ... ... ... жағдайда бұл  кемшілік көбейіп кетеді. Осыған
байланысты мұғалімдер өздері де, олардың оқушылары да ... ... ... бұл  ... ... ... жөн. Көру ... оқығанда, қағазды жазғанда баланың көзі мен қағаз аралығы ... ... ... Ең ... 37 см; баланың жұмыс  орнының жарығы дұрыс
қосылуға тиіс. Ең тиімді ... ... 150-300 люкс ... ... сол ... ... ... және алдына қарай сол жақтан ... ... ... ... ... көзіне тура түспеуі керек. Жарық
көздерінің сыртында жарық сәулелерін ... ... ... ... ... ... болуы тиіс.
-  Үстелде, партада бала дұрыс отыруы керек;
-  Жүріп келе жатқан көлікте ... ... ... ... ... ... ең ... 2,5-3 м қашықта отырған жөн 
(теледидардың экраны 62 см болағанда).
- Баланың жасына лайық ... оқу ... ... ... ... ... күш түсіретін еңбектің түрлерін, олардың ұзақтығын
мұқият қадағалаған ... ... ... ... ... оқу ... сақтау:
6-7 жаста  - 10 минөт,
7-10 жаста — 15 минөт,
10-12 жаста  -20 минөт,
           12-15 жаста — 25 минөт,
           5-18 ... - 30 ... яғни осы ... ... соң ... болса, көзді   демалдырып отыру қажет немесе көз талмайтын жұмыс пен
айналысқан жөн.
Дыбыс анализаторы
 Дыбыс анализаторының ... мен ... ... ... ... - ішкі ... та орналасқан К о р т и  м үш е с і, ... - д ы б ы с  н е р в і, ... ... - ... ... ... естуорт а л ы ғ ы жатады. Дыбыс анализаторының ең шеткі бөлімі
-құлақ  үшке ... ... ... және ішкі құлақ  болып.
    Дыбыс нервтері сопақша мида бір-бірімен түйісіп, бағытын ... ... ... тан ... ... ... сол жақ самайға, ал сол жақ құлақ ... нерв ... оң жақ ... ... ... ... ... ми қыртысының самай тұсында жатқан сенсорлық (41 аймақ) және
ассоциативтік (22, 42 аймақтар) зоналардан ... . ... ... ... ... ал ассоциативтік зонаның 22-аймағы бұзылғанда
музыкалық керең, 42-аймақ бұзылғанда сөз ... ... ... ... ... ... мүше. С ы р тқ ы  қ ұ л а қ құлақ  қалқаны мен
сыртқы құлақ  түтігінен тұрады  . ... ... ... толқындарын жинап,
сыртқы дыбыс түтігі арқылы дабыл жарғағына жібереді. Дыбыс толқындары екі
құлақ қа әртүрлі мерзімде жетуіне байланысты құлақ  қалқандары дыбыстың
бағытын, шыққан ... ... ... ... құлақты ортаңғы құлақ тан бөліп тұрады . Ол ішіне
қарай ойыңқы ... Оның ... ... ... 0,1 мм, ... 45
градусқа көлбеу орналасқан.
Ортаңғы құлақ  самай сүйегінің қуысында орналасқан дабыл қуысынан тұрады 
. Сол ... 3 ... ... бар: ... ... ... Ортаңғы құлақ
тың қуысын мұрын-жұтқыншақ қуысымен байланыстыратын Эвстахи түтігі бар.
Бұл  түтік ауыз-мұрын қуысынан келген ... ... ... ... ... ... екі жағындағы ауаның қысымын теңестіріп тұрады. Балғашаның
сабы дабыл жарғағымен ұштасқан. Балғаша тосшемен, ол үзеңгімен буындасқан.
Үзеңгішенің табаны ішкі ... тың ... ... ... ... . Сопақша
тесіктің беті жұқа жарғақпен жабылған. 
Ішкі құлақта екі ... ... ... ... біріншісі,
вестибулярлық аппарат бір-біріне перпендикуляр ... ... 3 ... мен ... ... тұрады; екіншісі, ұлу 
сүйегі — есту мүшесі. Ұлу  ... ... ... екі ... есе ... ... ... түтігі. Оның ішінде екі жарғақ бар: ... ... Бұл  ... ұлу  ... каналын үшке бөледі: жоғарғы,
ортаңғы және төменгі. Жоғарғы және ... ... ... ... ... ұлу  ... үстіңгі жағында кішкентай тесік ... ... ... Сол ... ... ... араласып тұрады  . Үзеңгіше
сопақша тесіктің жарғағын итергенде жоғарғы қуыстағы перилимфа төменгі
қуысқа ... ішкі ... тың ... ... ... ортаңғы
құлаққа қарай ығысады. Негізгі мембрана бір-біріне көлденең орналасқан,
әлсіз байланысқан 24 мың ... ... ... . Ұлу  сүйегінің түп
жағындағы талшықтар қысқа, ұзындығы  0,4 мм, ал жоғарғы жағында ұзындау ... мм ... ... мембранада корти мүшесі орналасқан. Ол - ... ... ... ... түкті клеткалардан тұрады. Әрбір түкті клетканың жоғарғы
жағында ұзындығы  4 ... 60-70 ... ... ... ... оның ... ... мембранаға тиіп, тітіркенеді. Рецепторлық
клеткалармен жалғасқан дыбыс нерві ... қозу ... ... ... ... анализаторының жас ерекшелігі. Жаңа туған сәбидің сыртқы құлақ 
түтігі тар, оның терісінде түктер көп болады. 1 жасқа ... ... ... ... кеңейеді. Дабыл жарғағы жаңа туған нәрестеде ересек адамға
қарағанда анағұрлым көлбеу орналасқан (ересек кісіде 45 градус, ... ... ... екі ... ... қалың болғандықтан қозғалысы
нашар. Сәбидің ортаңғы құлағы  сұйыққа толы ... да, ... ... ... 1 ... ... Евстахи түтігі қысқа, кең, түзу болады. Ішкі
құлақ  1 жылдың ішінде ересек адамның құлағы мен теңеседі.
2-3 жаста сыртқы құлақ  түтігі сәл ... де, 4-6 ... ... ... болады. Дабыл жарғағы 2-3 жаста-ақ ересек адамның жарғағына
жақындайды, бірақ орналасуы 30-35 ... ... тек 4-6 ... 45 ... ... ... ... 2-3 жаста ересек адамның құлағынан
кішірек келеді. Ол 4-6 ... ... ... ... ... ... ... түтігі 2-3 жаста ұзарып 6 жастан асқанда ғана ... ... Ішкі ... 2-3 ... арасында-ақ ересек адамның құлағы
мен теңеседі.
Жаңа туған сәбидің дыбыс нерві әлі миелинденіп болмаған, төрт төмпешіктің
және ... ... ... дифференцияланбаған. 1 жаста дыбыс нерві
жылдам дамып ... де, 4-6 ... ... ... ... ... ... Есту анализаторының қыртыс бөлімінің сенсорлық (сезгіш) зонасы
алдымен дамып, ассоциативтік зонасы кейінірек ... 1 ... аса ... ... 6 ... 42-ші ... 7 ... 22-ші ассоциативтік
аймақтар жетіледі.
Баланың дыбыс есту қабілеті алғашқы жылдың ішінде тез жетіліп, қарапайым
дыбыстарды есту ... ... ... 1 жастан аса мүзыкалық қарапайым
әуенді аздап ажырата алады. Дегенмен ми қыртысындағы дыбыс орталығы ... ... ... 4 ... аса 41-ші ... ... ... ал 6
жаста 42-ші ассоциативтік аймақтың дамуы, 7 ... 22-ші ... ... 6 ... аса ... ... ... адамның дыбыс орталығындай
болып, талдау және талқылау қабілеттері жоғарылайды. 6 ... ... ... 22000 герц ... яғни ... ... анағұрлым жоғары. 7-13 жаста
баланың дыбыс ... ... ... ... ... дыбыс
анализаторындай, бірақ есту қабілеті анағұрлым жоғары болады. Ми қыртысының
талдау және талқылау қасиеттері одан әрі дами түседі.
Есту ... Есту ... ... ... тиімді жағдайларды
есту гигиенасы зерттейді. Адам организміне әсер ... ... ... есту қабілетін ұзақ  мерзім жоғары дәрежеде сақтап қалу үшін бала
кезден бастап есту гигиенасының талаптарын дұрыс орындап отыру ... ... есту ... 2 ... осер етеді: құлақ тың дыбыс өткізуші
мүшелерінің қызметін ... және ... ... ... ... қызметін нашарлатады. Қатты айқай, айталық 90 децибел
шамасындағы, есту ... ғана әсер етіп ... ас ... ... ... ішкі ... ... қызметін бұзады, жалпы
жүйке жүйесін тоздырады. 4-5 жыл бойы 120 ... шуда ... ... ... жүйесінде кемшіліктер пайда болады: ұйқысы бұзылады, басы ... ... ... ... ... зат алмасуы әлсірейді, тез
қозғыш, ашуланшақ болады, қанның қысымы артады, есту ... ... ... ... пайда болады. Мысалы, тракторшының басы
ауырып, дыбыс нервтерінің қабынуы пайда болады. ... 6 ... бойы ... шуда болғанның өзінде есту қабілеті шүғыл төмендейді (90
децибелдік шу — ... ... ... ... ... ... ... балалар мекемелеріндегі айқай-шудың мөлшері - 40-100
децибел, ал мектеп бөлмелеріндегі айқай-шу одан ... ... ... ... ... шамасы 60-110 децибел, сынып бөлмесінде -
40-90 децибел. 40 ... ... шу ... зақым келтірмейді. 50
децибелден асқанда балалардың еңбек қабілеті төмендейді. ... ... шу ... ... ... еңбек қабілетін нашарлатады.
Осыған байланысты баланың ... ... шулы ... пен ... жөн ... кемшіліктерінің алдын алу үшін дыбыс гигиенасының талаптарын орындау
қажет. Әсіресе ... ... ... ... ... ... шуды азайту үшін оның ауласының көше жақ ... ... ... айналдырып, оған 5 қатар ағаштар мен бұталар ... биік ... мен ... ... ... ... ... мөлшерін
1,5-2 есе азайтады. Қауіпсіздік аймағының ені 6 метрден, мектеп үйінің
көлік жолынан қашықтығы 25 ... кем ... ... Гигиеналық талапқа сай
сынып кабинеттерінің есігі тығыз жабылса, ... ... ... мөлшері  5-
7 децибелге азаяды.
Есту қабілеті төмен оқушыларды алдыңғы қатардағы парталарға ... ... ... шулы ... ... ... залы, шеберханалар
негізгі оқу болмелсрінен болек әрі алыс орналастырылады. Олардың қабырғасын
қалың, есігін шу шығармайтындай етіп ... ... ... ... ... шеберханаларда, шулы жерлерде әр 30-50 минөт сайын 10-15 ... ... ... ... ... мектепке барар алдында емханаларда баланың есту ... ... ... баратын балаларды мектеп алдындағы тексеру
кезінде балалар бақшасының комиссиясы тексереді. Содан кейін 4-5-ші, ... 9-шы ... ... дыбыс есту қабілетін бала дәрігері анықтап
отрығаны жөн.
Баланың есту қабілетін сақтауда мұғалімнің сөйлеу ерекшеліктерінің ... ... ... ... ... ... асықпай, ақырын,
мәнерлеп сөйлегені дұрыс. Мұғалімнің әр сөзі анық болуы керек. Бастауыш
сыныптарда ... сөзі ... ... ... ... ... қабілетін жеңілдетеді. Ұзақ  ... ... ... дауыспен
сөйлегенде баланың есту орталығы тез шаршап, қызмет қабілеті ... ... ... ... ... ... есту қабілетіне ұзақ  уақыт қатты дауысты
теледидар, музыка аспаптарының дыбыстары күшті әсер етеді. ... ... киіп ... аспапты пайдалануға болмайды.
Дыбыс есту қабілеті жарықтың әсерінен күшейеді, ... ... ... ... түсу ... оны ... қабылдау үшін ойын-сауық
орындарында, концерт залдарында түсті жарықты ... ... ... қатты дауыстағы музыка адамның жүйке жүйесіне, әсіресе коңіл күйінің
қалпына күшті әсер етеді. Сондықтан музыка аспаптарының дыбысын тым ... ... ... ... ... ... ... тыңдаумен әуестенген
жастардың ішінде, әсіресе 1-15 жастағы кереңдер саны кобеюде. Қатты дауысты
музыканы ... ... 7-10 ...... ... 11-16 жаста 1-1,5
сағат, 17-20 жаста 1,5-2 сағаттан аспауы тиіс. ... ... ... ... мамандықтар үшін аса зиянды. Айталық, көлік жүргізушілер
үйықтап қалмас үшін музыка ... ... оның шуы 40-60 ... ...

Пән: Медицина
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 16 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Еңбектенудің физиологиялық негізі5 бет
Өсімдік клеткасының дидиалогиясы 30 бет
Нашақорлық пен есірткі4 бет
Балалар және жасөспірімдердің өсуі мен дамуының жалпы заңдылықтары. Тұқым қуалаушылық және ортаның ролі22 бет
Балалар мен жасөспірімдердің жалпы өсу мен даму заңдылықтары3 бет
Өсімдік морфологиясы6 бет
Өсімдіктер физиологиясы6 бет
Өсімдіктердің дамуы6 бет
Өсу мен даму антропометриясы5 бет
Altheae officinalis L (Дәрілік жалбызтікен) өсімдігі вегетативитік мүшелерінің онтоморфозгенезі38 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь