Тарихи таным

Тарихы
Ертедегi ортағасырлық мемлекеттер
14 — 15 ғ.лардағы Қазақстан
16 ғ.да Қазақ хандығы
Тарихы. Қазiргi Қазақстан жерiн ежелгi адамзат баласы бұдан 1 млн-дай жыл бұрын мекен еткен. Оны Қаратау, Маңғыстау өңiрлерiнен табылған тұрақтардан алынған материалдар дәлелдейдi. Қазақстан жерiндегi ерте палеолиттiк (эоплейстоценнен бастап б.з.б. 150 — 130 мыңжылдықтарға дейiн) ескерткiштер Қаратау, Сарыарқа, Мұғалжар, Маңғыстау, Ертiс алабынан табылған. Орта палеолитке (мустье) жататын (б.з.б. 150 — 130 мыңжылдықтардан б.з.б. 35 — 30 мыңжылдықтарға дейiн) ескерткiштер де бұл өңiрлерде көп. Кейiнгi палеолит (б.з.б. 30 — 35 мыңжылдықтардан б.з.б. 12 — 10 мыңжылдықтарға дейiн) дәуiрiнде адамзат жерiмiздiң барша аймақтарына тараған. Республика аумағындағы тас дәуiрi әртүрлi ендiктердегi әлемдiк дамудың (олдувей мәдениетi, ашель мәдениетi, мустье мәдениетi, т.б.) барлық заңдылықтарын сақтаған. Ежелгi тас құралдары Қаратау қыратының оңт.-батысындағы Арыстанды өз. алқабының төм. төрттiк дәуiрiне қатысты ең биiк сөресiн құрайтын, тұтасып қатып қалған конгломераттар қабатынан табылған. Қаратау сiлемдерiндегi ашель кезеңiнiң тұрақтары көп. Ең көрнектiлерi Бөрiқазған мен Тәңiрқазғаннан табылған бұйымдар төрт топқа: бiр жақты, екi жақты шапқыш құралдар; зiл мен сындырғыштар; домалақ iрi бұжыр тастар топтарына жатады. Мұндай шапқыш құралдар Оңт.-Шығыс Азия мен Африканың шелль-ашель кезеңiндегi бұйымдарға өте ұқсас. Түркiстан қ. маңындағы Қошқорған, Шоқтас ескерткiштерiнен табылған тас құралдардың жас мөлш. б.з.б. 500 мыңжылдықтан әрi асады. Ашель кезеңiнiң ескерткiштерi Орт. Қазақстаннан (Құдайкөл, Жаманайбат, Обалысан, т.б.), Шығ. Қазақстаннан (Қозыбай), Маңғыстаудан (Шақпақата, т.б.), Мұғалжар тауларынан (Жалпақ, Мұғалжар, т.б.) да табылған. Екi жақты шапқыш (бифас) құрал, әсiресе, соңғы аталған өңiрдегi бiрнеше орындардан зерттелдi.
        
         Тарихи таным
 
Тарихы. Қазiргi Қазақстан жерiн ежелгi адамзат баласы бұдан 1 млн-дай
жыл бұрын ... ... Оны ... ... ... табылған
тұрақтардан алынған материалдар дәлелдейдi. Қазақстан ... ... ... ... ... 150 — 130 ... ... Қаратау, Сарыарқа, Мұғалжар, Маңғыстау, ... ... Орта ... (мустье) жататын (б.з.б. 150 — ... ... 35 — 30 ... дейiн) ескерткiштер де бұл
өңiрлерде көп. ... ... ... 30 — 35 ... б.з.б. 12 —
10 мыңжылдықтарға дейiн) дәуiрiнде адамзат ... ... ... ... ... тас ... ... ендiктердегi әлемдiк
дамудың (олдувей мәдениетi, ашель мәдениетi, мустье мәдениетi, т.б.) барлық
заңдылықтарын сақтаған. Ежелгi тас ... ... ... ... ... өз. ... төм. ... дәуiрiне қатысты ең биiк
сөресiн құрайтын, тұтасып қатып қалған конгломераттар қабатынан табылған.
Қаратау ... ... ... тұрақтары көп. Ең көрнектiлерi
Бөрiқазған мен Тәңiрқазғаннан табылған бұйымдар төрт топқа: бiр жақты, ... ... ... зiл мен ... ... iрi ... ... жатады. Мұндай шапқыш құралдар Оңт.-Шығыс Азия мен Африканың
шелль-ашель ... ... өте ... ... қ. маңындағы
Қошқорған, Шоқтас ескерткiштерiнен табылған тас құралдардың жас ... 500 ... әрi ... ... ... ескерткiштерi Орт.
Қазақстаннан (Құдайкөл, Жаманайбат, Обалысан, т.б.), Шығ. Қазақстаннан
(Қозыбай), Маңғыстаудан ... т.б.), ... ... ... т.б.) да ... Екi жақты шапқыш (бифас) құрал, әсiресе, ... ... ... ... ... кезеңiне жататын тұрақтардың ең маңыздылары Қаратаудан
(Уәлиханов ... ... ... т.б.), одан соң Бат. ... ... ... т.б.), ... (Бұрма, Семiзбұғы 2-10,
Аққошқар, т.б.), Шығ. Қазақстаннан (Бөдене-1, т.б.), Жетiсудан (Ақтоғай,
т.б.) табылған. ... ... ... ... ұсақ ... жасалған шапқыш құралдар, салмақты қырғыштар, үш бұрышты
қалақшалар көп, олар ... ... ... ... ... ... жетiлдiрiлген, көп қырлы призма пiшiндес өзектастар да
табыла бастады. Соғып ... ... кең ... ол жүзi ...... сүңгi ұштарын жасауға мүмкiндiк берген. Бұл ... ... ... болғанымен, Қаратау жотасынан (Уәлиханов
атынд. ... жоғ. ... ... ... Ұшықтас, т.б.), Шығ.
Қазақстандағы Ертiс өз-нен (Қанай, Свинчатка, ... ... т.б.), ... өңiрi мен ... ... ... ... Тораңғы, Баршын, Батпақ,
т.б.) табылған тас бұйымдар осы кезең ... ... ... ... ... ... (б.з.б. 12 — 10 — 5 ... ... ... ... жуық ... ... ... Садақ пен жебенiң
ойлап табылуы аңшылық ... ... ... ... Бұл дәуiр
ескерткiштерi Қазақстанда аз зерттелген. Оңт. ... ... т.б.), Орт. ... ... ... т.б.), ... (Мичурин, Боголюбов-2, Явленко-2, Атбасар, т.б.), Торғай ойпаты
аудандарында (Дүзбай-6, т.б.), Қостанай қ. маңында ... ... ... ... ... ... дүниетанымынан мол
мағлұмат бередi. Неолит (б.з.б. 5 — 3 мыңжылдықтар) дәуiрiнде адамдар өнiм
өндiруге бет бұра ... ... ... ... саптамалы құрал
жүздерi) және макролиттiк мәдениет (тас балта, қашау, ... дән ... ... қырғыш, т.б.) дами түстi. Тас өңдеу (тегiстеу, ... ... ... ағаштан бұйым жасау жетiлдi. Қыш ... ... ... байланысты неолит, энеолит ... ... ... ... деп ... 600 орны ... орындары Қаратау алқабынан (Қараүңгiр, Арыс, Дермене, ... Арал ... ... ... т.б.), Сарыарқадан (Жезқазған,
Сарыбұлақ, Қарағанды кешендерi, т.б.), Шығ. Қазақстаннан (Соцчигиз, т.б.)
табылды. ... обл. ... ... Атбасар мәдениетi (б.з.б. 7
мыңжылдықтың соңы — 6 ... ... ... ... ... ... ... Мұнда 200-ге тарта тұрақ табылған.
Торғай ойпатында неолит дәуiрiне жататын ... ... ... ... бұл ... ... ... алабында (Усть-Нарым,
Пеньки, Железинка моласы) да көп. Неолит ... ... ... ... ... ... Өндiрушi шаруашылық негiзi — қарапайым
егiншiлiк пен мал ш. ... ... Бұл ... ... 3 — ... ... айқын көрiнедi. Көкшетаудағы ... ... ... ... Торғайдағы Терсек мәдениетi солт. өңiрлердегi
далалық энеолиттi сипаттайды. Осы мәдениеттердiң ... ... ... адамдардың дiни нанымынан, шаруашылық жайынан хабар
бередi. ... ... ... ... мыстан жасала бастаған. Қола
дәуiрiнде (б.з.б. 2 — 1 мыңжылдықтар) мыс пен қола металлургиясы дамыды ... кен ... ... мал және егiн ... ... ... ... Еңбек өнiмдiлiгi артты. Жеке отбасылар оқшауланды,
отбасылық меншiк кеңейдi, рулық қауым iшiнде мүлiк ... өстi. Қола ... ... мен қару ... үшiн ... ... шикiзат көзiне
айналды. Қола дәуiрiнде Сiбiрдiң, Жайық өңiрiнiң, ... және ... ... ... тегi ... және ... ... жағынан туыс тайпалар мекендедi; бұл тайпалар өзiнше бiр ... ... ... Мұны 1914 ж. ... Ачинск қ-ның маңынан
табылған Андрон деревнясы атымен аталатын Андрон мәдениетiн ... ... ... ... Андрон мәдени-қауымдастығы
таралған аймағына және өзiндiк ... ... үш ... ... ерте ...... 18 — 16 ғ-лардағы ... ... ...... 15 — 12 ғ-лардағы Алакөл-Атасу, Федоров-Нұра мәдениеттерi;
соңғы кезеңi — ... 11 — 9(8) ... ... ... ... ... ... Андрон мәдени-тарихи қауымдастығы
тарихи кезеңдерiне қатысты түрлi пiкiрлер бар. Дегенмен, ғалымдардың көбi
бұл кезеңдер бiрiн-бiрi ... ... ... ... тоқтаған. Қола
дәуiрiндегi әрбiр мәдениет жерлеу құрылыстарымен, ... ... ... Бұл ... ... ... ... еңбек
құралдарын (пышақ, орақ, шалғы, балта), қару-жарақ (қанжар, ... ... ... бұйымдар (тоға, бiлезiк, моншақ, тарақ) жасау
жетiлдiрiлдi. ... ... ... құю, ... ... ... салу,
тегiстеу, әрлеу тәсiлдерiн жақсы меңгере бастады. Тас құралдары да (дән
уатқыш, келi-келсап) бұрынғысынша пайдаланыла бердi. ... ... ... қыш, терi, жүн, ... ... ... iсi жетiле түстi. Мал ш. мен
кен байыту iсi қоғамдағы ер адамдар рөлiн күшейттi. Бұл өз кезегiнде ... ... ... тек ... ... алып келдi. Дiни ұғымда
отқа, ... ... ... ... кең ... ... Қола ... мәдени кезеңдерi Қазақстанның барлық аймақтарынан байқалады.
Қазақстанның қола дәуiрiндегi тайпалар бiрлестiгiнiң ... ... ... қалыптаса бастады (қ. Көшпелiлiк). Б.з.б. 1-
мыңжылдықтың ... ... ... мен ... ... ... кәсiп көшпелi мал ш. болды. Темiр дәуiрiнде (б.з.б. 7 ғ-дың басы)
адам еңбегi ... ... бола ... ... ... ... өнiм
мөлшерiнiң артуына жағдай ... ... ... ... кеңiнен
пайдаланылды. Табиғи орта мен климат жағдайларына байланысты мал ш-ның
негiзгi үш түрi: ... ... ... және ... дами түстi.
Темiрден ер-тұрман ... ... т.б.), ... ... жаңа түрлерi жасалды. Көшпелi тұрмыста киiз үй, арба, ... ... ... және ... ... ... ... Қауымдар
арасында жайылым, мал үшiн қақтығыстар жиiлей түстi. Ерте темiр ... ... 1 — ... ... ... ... ... Қазақстанның оңт., шығыс және орт. ... ... сақ ... ... (қ. ... ал батыс, солт. аудандарындағы
тайпалар савроматтар тайпалық бiрлестiгiне ... ... ... ... мемл. нышандардың болғандығын аңғартады. Сақтардың ... ... Есiк ... Түгiскен, Ұйғарақ, т.б. ескерткiштерi
олардың мәдениетi мен өнер ... ... ... ... Шығ. ... тайпалар материалдық мәдениетi майәмiр (б.з.б.
7 — 6 ғ-лар), берел (б.з.б. 5 — 4 ғ-лар), ... ... 3 — 1 ... ... ... ... ... обасы, Берел кезеңiндегi
осы аттас обалардан алынған мағлұматтардан сақтардың ... ... ... ... ... шаруашылығы мен дүниетанымын ... Орт. ... ... ... ... ... (жазба
деректерi бойынша бұлар массагет тайпалары не исседондар). Мұны тастардың
тiзбектеле, мұртқа ұқсай орналасуына ... ... ... деп ... “Мұртты” обалардың архит. кешенi қола дәуiрi ... ... ... ... ... ... ... әсiресе, Елек өз. бойында көп шоғырланған. Мұндағы Бесоба
қорымы, Целинный ... ... ... т.б. ... ... мен
олардан табылған заттар бұл тайпаларда қолданбалы өнердiң ... ... ... ... дiни нанымында отқа, күнге,
от басы, ошақ ... ... ... ... орын ... пұтқа, керемет
күшке сенушiлiк сақталды. Қолданбалы өнерде скифтiк-сiбiрлiк аң ... ... кең ... Бат. және ... ... ... тайпалары — аландардың арғы тегi, Шығ. Қазақстанды аримаспылар,
Жетiсу мен Оңт. Қазақстанды тиграхауда сақтары, Арал ... ... ... дәуiрiндегi ежелгi тайпалар бiрлестiгi жөнiндегi жазба
деректемелердi екi топқа бөлуге болады: 1) көне ... ... ... т.б.); 2) ... әулетi (ежелгi парсы) сына жазбалары.
Соңғы деректемелерде ... үш ... ... ... ... ... сақтар аталады; (қ. Қазақстанның ежелгi тайпалары).
Жазбаша деректемелер археол. зерттеулермен ұштастырылып қазiргi таңда
б.з.б. 8 — 1 ғ-лардағы ... ... ... ... көп ... ... ... 3 ғ-да Қазақстан жерiнде кейбiр тайпалар өз ... ... ... ... қарым-қатынастарға түскенiн де жазба және
археол. ... ... ... ... ... ... бiршама ортақтығы, этн. жақындық ... ... ... ... ... ... ... алғашқылары
сюнну (ғұндар) болатын. Оның атау тегi әр ... ... ... ... ... пен ... ... Алтай мен Жетiсуға дейiнгi ... ... одан әрi ... да ... таралып отырған саяси құрылымға
қатысы бар. Зерттеушiлер ғұндарды ... арғы ... ... Бұл бiрлестiктi Модэ басқарған кезде ғұндар бүкiл әлемге
танылды. Модэ ... ... 206 ж. ... ... 201 ж. Алтай тайпаларына
сәттi жорықтар жасады. Ғұндар бiрлестiгiне шыққан тегi әр түрлi тайпалар
немесе этн. ... ... ... ... ... ... бiр
орт-қа бағынғысы келмейтiн қуатты күштер, кең байтақ ... әр ... ... берiк саяси және экон. байланыстардың болмауы зор ... Ғұн ... ... Фратрияаралық бауырластық ұйымның ерекше түрi
болуы арқылы орнаған. Б.з.б. 1 ғ-дың ортасында сюнну қоғамы өз ... ... ... шаньюй бастаған оңт. және Чжичжи басшылық
еткен солт. топтарға ... Оңт. ... ... ... ... да, солт.
сюннулер өз тайпаластарының қысымымен солт. пен ... ... ... 49 ж. ... ғұн ... ... ... деген талпынысы
нәтиже бермедi. Ол ... ... ... ... ... бодандығындағы оңт. ғұндар 304 ж. Лю-хан атты өз ... ... ... Едiл — ... ... бөлiгi 4 ғ-дың 2-жартысында
Қара т. жағалауын, Днестрге дейiнгi өлкенi бағындырды. Жалпы, ... ... ... ұлы ... ... ... болды. Ол
Қазақстанды мекен еткен ... ... ... ... ... Жетiсуда ежелгi тиграхауда сақтарының жерiн мұра етiп ... ... Орт. ... ... едi. Олар ... 160 ж. ... мемлекетiн құрған. Негiзгi жерi Iле алқабында болды, бат. шекарасы ... ... ... арқылы өтiп, Қаңлы мемлекетiмен шектестi. ... ... ... ... ... ... ... жазба деректерi
үйсiндер иелiгiнде 630 мың адам ... және бiр ... 188 ... ... ... алатынын мәлiмдейдi. Үйсiндердiң ...... ... ... Тайғақ, Қарлақ, Ақтас, т.б.)
мен ... ... ... ... т.б.) табылған заттар олардың мал ш-
мен, егiн егумен айналысқанын көрсетедi. Үйсiн байларының 500-ге ... ... ... ... де ... Үйсiн қоғамындағы әлеум.
айырмашылықтар археол. материалдардан да айқын байқалады. Қаңлы (кангюй,
канцзюй) мемлекетi ... ... ... 2 ғ-да ... ... ... қаңлы халқы 120 мың отбасынан, 600 мың жаннан құралатыны
және ... ... 120 мың адам ... ... ... б.з.б. 46 — 36 ж.
Чжичжи бастаған ғұндарды қолдады, кейiн үйсiн және ... ... ... ... 85 ж. ... ... қытай уәлиi Бань Чаоға қарсы
көтерiлген ферғаналықтарды ... ... ... ... ... өтетiн Ферғанадан Арал өңiрiне дейiнгi бөлiгiн өз ... ... үшiн ... жүргiздi. Қаңлылардың қала жұрттары мен обаларынан шетелдiк
бұйымдар көп шыққан. Олардың ... ... ғыл. ... жетiасар
мәдениетi, қауыншы мәдениетi және отырар-қаратау мәдениетi деген атаулармен
белгiлi. Қаңлы мемлекетiнiң ... ... мал ... ... ... ... Ғыл. ... қаңлы, үйсiн халықтарының
этн. сипаты жөнiндегi мәселе күрделi де қиын. Олардың қай ... ... де ... пiкiр жоқ. ... ... ... ... иран
тайпаларынан шыққан десе, екiншi бiреулерi олар ... арғы ... ... ... деп есептейдi. Қалай болғанда да, қазақтың ең iрi
тайпалары үйсiн, қаңлы деп ... Бұл ... ... ... ... Рим және ... ... сияқты елдермен саяси, экон. және мәдени
байланыс орнатқан.
Ертедегi ортағасырлық мемлекеттер. ... жерi 6 ғ-да ... ... ... ... ... ... болды. Түркi этносы 3 — 4 ғ-
ларда қалыптасқан. “Түркi” этнонимi алғаш рет қытай жылнамаларында 542 ... ... ... ... ... ... деп санаған.
Шежiрелерде Вэй князьдiгiнiң солт. өңiрлерiне солт.-батыс ... ... ... жыл сайын шапқыншылық жасап, ойрандап кететiнi
хабарланады. 546 ж. тирек (теле, телi) тайпалары ... ... ... орт. ... ... және ... үстемдiк еткен аварларға (жуань-
жуань) қарсы жорық жасады. ... ... ... ... жерден тирек
әскерiне шабуыл жасап, кескiлескен шайқастан кейiн оны ... ... 50 ... ... ... ... ... Даланың әдеттегi
құқығының қағидаларына сәйкес тұтқынға алынғандарды өзiне ... ... ... 552 ж. көктемде аварлар ордасына шабуыл жасап, оларды
күйрете жеңедi. Сөйтiп, Бумын (553 ж. ... ... ... негiзiн
салды. Оның мұрагерi Мұқан қаған (553 — 572) билiк құрған жылдарда қағандық
Орт. Азияда саяси ... ие ... Олар ... қидандарды,
Енисей аймағындағы қырғыздарды бағындырды. Солт. Қытай мемлекетi алым-салық
төлеп тұрды. 561 — 563 ж. ... ... ... ... одақ ... ж. Бұхара түбiнде түркiлер эфталиттердiң негiзгi күшiн талқандады. 588
ж. Герат қ. түбiнде Иран ... ... 571 — 576 ж. ... (Iстемi) мен
Түрiксанф қағандар басып алған Терiстiк Кавказ бен ... ... ... ... ... ... қырқыс кезiнде (582 — 593) мұндағы
ықпалынан айрылды. Түркi қағандығындағы әлеум. қайшылықтар, ашаршылық, жұт,
Суй ... ... ... ... (581 — 618) бұл ... ж. ... және Шығыс болып екiге бөлiнуiне алып ... ... ... ... усун жерлерiне” iрге тептi. Оның аумағы Қаратаудың шығыс
баурайынан Жоңғарияға дейiнгi жердi алып ... ... ... ... ұйытқысы “он тайпа” (он оқ будун) болды. Шу ... ... ... бес тайпасы, ал оның батыс жағында бес тайпалы ... ... Суяб ... Тоқмақ қ-ның маңы), ал қағанның жазғы ордасы
Мың бұлақ (Түркiстан қ. жанында) едi. ... ... ... — 618) мен ... (618 — 630) ... ... түстi. Тохарстан мен
Ауғанстанға жасалған жаңа жорықтар мемлекет шекарасын ... ... ... ... ... мен ... ... өкiлдерi отырды. Халық
(түркiлер, соғдылықтар) сауда-саттықпен, қолөнер кәсiбiмен, егiншiлiк ... ... ... ... ... ... әлеум.-экон. және саяси
қатынастардың ала-құла, үстемдiк ету мен тәуелдiлiктiң ... ... ... ... ... және ертедегi феод. қоғамдық қатынастардың
бiршама тез ... ... ... ... Iшкi ... мен ... Тан
империясы саясатына қарсы күресте Үшлiк (Үш-Елiк, Учжиле) бастаған
түргештердi күшейтiп, ... 704 ж. ... ... ... (704 — ... ... қаған (699 — 706) Жетiсудан Бөрi-шадты қуып шығып, Ташкенттен
бастап, Тұрфан (Сичжоу) мен Бесбалыққа ... ... ... ... орнатты. Ол астанасын Суябқа орналастырды. Iле өз. ... ... орда еттi. ... ... елдi 7 мың әскерi бар 20 түтiктiкке
(еншiлiк) бөлiп басқарды. Сақал ... (706 — 711) ... ... ... ... бiрге арабтарға қарсы күрес жүргiздi, оңт-те
бұларға Тан әулетi зор қауiп төндiрiп тұрды, ал шығыста Орт. Азия түркiлерi
қыспаққа ... ... ... ... ... (715 — 738) ел ... кезде
қағандық бiршама күшейдi. Орда Таласқа (Тараз) ... ... ... ... ... ... тура ... батыстан арабтар, шығыстан Тан сарайы
қауiп төндiрдi. Елшiлiк жолымен ... ... және ... ... ... ... келетiн қауiптiң алдын алып, батыста белсендi әскери әрекет
жүргiздi. 723 ж. ... ... және Шаш ... тiзе ... ... ... ... Бiрақ 732 ж. араб уәлиi түргештердi
талқандап, ... ... 737 ж. ... ... ... ... ... тағы
да жеңiлiс тапты. Оны өз қолбасшыларының бiрi Баға-Тархан өлтiргеннен кейiн
сары түргештер мен қара түргештер ... ... ... 746 ж. ... ... мен ... қарлұқтар келiп қоныстана бастады. Өзара
тартыстан әлсiреген түргештер оларға жөндi қарсылық ... ... 748 ... ... ... Суябты ойрандап, Шашты бағындырды. 751 ж. Атлах қ-
нда (Тараз маңы) арабтар мен қытай әскерлерi арасында бес ... ... ... ... ... ... арабтар жағына шығып, қытай ... ... ... ... қытайлар да, арабтар да мұнда табан тiрей
алмай, керi шегiндi. 756 ж. ... ... ... ... қол ... ... ... орнына төрт бiрдей мемлекет ... ... ... Төм. Едiл өңiрi мен ... ... Қазақстан
жерiнде үш этн.-әлеум. бiрлестiк пайда болды: Сырдарияның төм. және орт.
бөлiгiн, Арал өңiрi ... Оғыз ... ... ал ... Солт.
Шығ. және Орт. аймақтарында Қимақ мемлекетi орнады. ... ... ... ... ... ... мемлекетi (766 — 940) құрылды.
Қарлұқтар туралы алғашқы деректер 6 ғ-ға ... 6 — 7 ... ... ... ... және ... түрiк қағандықтары ықпалының аясына
кiрдi. 7 ғ-дың ортасында қарлұқ ... ... ... ... мен ташлық тайпалары болған. Оларды ... ... ... 742 ж. ... даласында қарлұқтардың, ұйғырлар мен
басмылдардың саяси одағы ықпалын жүргiздi. 744 ж. ... ... ... бiрiккен әскерi талқандап, Орт. Азияда Ұйғыр қағандығы (744 —
840) құрылды. Ұйғыр көсемi — қаған, қарлұқтар ...... ... ... ... қарлұқтар кейiнiрек олардан бөлiнiп кеттi. Олар түргеш
мұрасын иемдену үшiн оғыздармен күрес жүргiзiп, ... Сыр ... 766 ж. ... ... қос ... ... ... бүкiл
Жетiсу жерi қарлұқ жабғысының қол астына өттi. 766 — 775 ж. ... ... ... ... алса, бiр тобы 8 ғ-дың аяғында Ферғанаға ықпалын
жүргiзе бастады. 8 — 10 ... ... ... ... Жоңғар
Алатауынан бастап, Сырдарияның орта ағысына дейiнгi, Ыстық көл мен Балқаш
арасындағы ... ... ... 810 ж. қарлұқтарға арабтар ... ... қ-на ... жеткен. 812 ж. арабтар Отырарға шапқыншылық жасағанда,
қарлұқ жабғысы қимақ елiне қашып кеттi. 840 ж. ... ... ... ... ... ... қарлұқ жабғысы Бiлге Күл Қадырхан
осыны пайдаланып, өзiн қаған деп ... Осы жылы ... ... ... ... ... ... соғыс жүргiздi. 893 ... ... қ-н ... алды да қала халқы ислам дiнiн қабылдады. Оңт.
Қазақстан жерiнiң ... ... араб ... ... 10 ғ-дың алғашқы
жартысында қарлұқтар жерiндегi бытыраңқылықты ... ... ... 940 ж. ... қ-н ... ... Қарлұқ мемлекетiн құлатты.
Мемлекеттегi тайпалық еншiлiк жүйе орт. ... ... ... болды.
Дербестiкке ұмтылған тайпа басшылары арасындағы өзара күрес, iшкi қырқыс,
қоныс-өрiске байланысты талас-тартыс оны ... ... ... этн.
жағынан бiртектес болмады, мұнда соғдылықтар да тұрды. Дегенмен ... қала ... ... көркейдi. Мұнда 25 қала мен қоныс болған.
8 ғ-дың 2-жартысы — 9 ... ... ... оқиғалар оғыз
тайпаларында мемл. ұйым бөлiктерiнiң дамуына ... ... Оған ... ... ... ... дәрежеде себепшi болды. 9 ғ-дың
басында оғыз жабғылары қарлұқтармен және ... ... ... бiрлестiгiн жеңдi де Сырдарияның төм. ағысы мен Арал өңiрiнде Оғыз
мемлекетiн (9 — 11 ... ... ... 9 ... ... олар ... печенегтердi жеңiп, Орал мен Едiл арасын қол астына қаратты.
Бастапқы кезде оғыздар 24 тайпадан құралып, екi ... ... ... ... 10 ғ-да ... Янгикент (Жаңа Гузия) болды. Мемлекет
басшысы — жабғы (ябгу, ябғұ), оның кеңесшiлерi — “күл-еркiн”, мұрагерлерi ... деп ... Оғыз ... ... және ... табиғаты жағынан
ертедегi феод. мемлекет болатын. Онда әскери-демокр. құрылыстың қойнауынан
өсiп шыққан ел ... ... ... ал ... билiгiн iрi әскери-
тайпалық ақсүйектер кеңесi шектеп ... ... ... жеке ... дами бастады. Негiзгi шаруашылығы мал өсiру едi. ... және ... ... ... ... Құл ... қанат жайды. Оғыздар мәжусилiк нанымды ұстап, бақсы-балгерлерге
табынған. Бiрте-бiрте ислам дiнi ене ... Оғыз ... Киев ... I-мен одақтасып, 965 ж. хазарларды, 985 ж. Новгород князi
Владимир I-мен бiрге Едiл ... ... 10 — 11 ... ... күшеюiне қарсы Оғыз мемлекетiнде көтерiлiстер болып ... ... ... мен iшкi ... ... Оғыз мемлекетiн қыпшақ тайпалары бiржолата құлатты. Оғыздардың
бiр ... Шығ. ... мен Кiшi ... өтiп кетсе, екiншi тобы
Мауераннахрдағы қарахан ... мен ... ... қол ... ... бiр ... ... қыпшақ тайпаларының құрамына сiңiсiп кеттi.
Оғыздармен бiр кезеңде Солт., Шығ. және Орт. Қазақстан жерiнде ... ... (9 — 11 ... ... ... еттi. Қимақтар тарихының
ерте кезеңi яньмо тайпасымен тiкелей байланысты. 7 ғ-да ... ... ... 7 ... ... имектер (кимектер, қимақтар) Алтай
тауының терiскей аудандары мен ... ... ... ... ... “шад-тұтық” деп аталған. 840 ж. Ұйғыр қағандығы ыдырағаннан кейiн
құрамында жетi тайпа ұйытқы болған қимақ федерациясы ... ... ... ... ... ... ... атағымен атала бастады. Бұл
атақ лауазымдық дәрежесi жағынан шадтан жоғары болатын. 9 ғ-дың ақыры ... ... бас ... ... қағандығы құрылғаннан бастап, олардың басшысы
түркiнiң ең жоғ. лауазымы — қаған атын алды. Бұл кезде ... ... 12 ... ... Үкiмет билiгiн мұраға қалдыру ин-ты қағанның
отбасы мен хан әулетi iшiнде ғана емес, тайпалар ... ... ... Мыс., ... 11 басқарушысының еншiсi олардың балаларына мұра
ретiнде берiлген. Әрбiр еншiлiк иелерi қағанға ... ... ... ... арасында тәңiрге, ... ... ... ... Жекелеген топтары отқа, күнге, жұлдыздарға, ... ... ... дiнi кең ... ... ... христиан тектес дiн —
манихейлiктi ұстанған. Жазба және археол. деректер шонжарлар арасында ислам
дiнi де ... ... 11 ... басында бұл қағандық күйредi.
Оғыздар ... ... ... ... хандары едәуiр күшейiп алды да, қимақтарды
саяси үстемдiгiнен айырды.
Дамыған ортағасырлық ... 10 ... орта ... Жетiсу
аумағында және Шығ. Түркiстанның бiр ... ... ... ... ... ... мемл. құрылымдардың көптеген ... ... ... бойына жинақтаған Қарахан мемлекетi (942 — 1210/12) пайда
болды. Оның құрылуына және ерте кездегi ... ... ... ... жiкiл ... ... т.б.) зор рөл атқарды. Қарахан
әулетiнiң негiзiн салған — ... ... (915 — 955). Ол ... 11 ... 40-жылдары Ибраһим ибн Насыр тұсында мемлекет екiге
бөлiнедi: ... ... ... (кей ... Үзкент) болған,
қарауында Ходжентке ... ... ... ... ... қағандық,
екiншiсi Тараз, Испиджаб, Шаш, Ферғана, Жетiсу мен Қашғар ... ... ... (астанасы — Баласағұн). 1141 ж. Қарахан салжұқ әскерлерiн
талқандағаннан кейiн екi хандық билiгi де қарақытайлар қолына ... ... ... шах ... ... ... ... қағаны Османды өлтiргеннен
кейiн Қарахан мемлекетi түпкiлiктi жойылды. Қарахан мемлекетiнде ... ... ин-т — ... жүйе ... Билеушiлер туыстары
мен жақындарына белгiлi бiр аудан, облыс, ... ... ... жинау
құқын бердi. Мұны иқта деп атады, ал оны берушiнi ... ... ... ... ... ... ... және жартылай көшпелi мал ш. болды.
Сонымен қатар 11 — 12 ғ-ларда ... ... ... ... ... ... қала ... дамуына едәуiр үлес қосты; қ.
Қазақстанның ежелгi қалалары.
Қазақстанмен ... ... ... ... ... ... да найман,
керейiт, жалайырлар ұлыстарының отан тарихында алар орны ... ... ... ... ... бастауларына айтарлықтай үлес
қосты. Найман тайпалар одағы 8 ғ-дың орта кезiнде Жоғ. Ертiс пен Орхон ... ... ... ... одағы”) деген атаумен пайда болған.
Сегiз-оғыздар ... ... ... ... ... алып ... ... 12 ғ-дың басында наймандар Ляо империясына вассалдық тәуелдiлiкте едi. 12
ғ-да керейiттер (керейлер) мен ... ... ... ... ... iрi ... ... айналды. Наймандар өздерiн қоршаған
көшпелi және отырықшы-егiншi этностармен, әсiресе ... өте ... және ... ... ... 1125 ж. Қидан мемлекетi
күйрегеннен кейiн, оның ... ... ... ... ... ... Олардың арасынан жетекшiлiк рөлi керейiт хандарының қолына
көштi. Керейiттер туралы ... ... 10 ... бас ... ... ... ... орта ағысы мен Онгын, Тола өзендерiнiң аңғарларын мекен
еткен. Шыңғысхан шапқыншылығы қарсаңында ... ... ... ... ... ... үстемдiк еткен. Жалайырлар Шыңғыс хан империясының өрлеу
кезiне қарай ... және ... ... ... ... айтқанда,
Селенгаға құятын Орхон сағасын ... ... ... ... мал ... айналысқан. Доңғалақты арбаны пайдаланған.
Олар құрған “ұлыстар” – алғашқы феод. мемл. құрылымдар болып табылады. ... да, ... да ... ол ... ин-ттардан жоғары тұрды. “Ұлыс”
ұғымы ол кезде “халық” дегендi бiлдiрген. Ұлыс құрамында қандас ... ... ... емес едi. Әрбiр ұлыс белгiлi бiр аумақты иелендi.
1185 ж. Шыңғыс хан (қ. Шыңғыс хан ... ... ... талқандаған соң
жалайыр, барлас, т.б. тайпаларды қосып алды. 1203 ж. ... 1190 — 1206 ж. Орт. ... ... ... ... ... керейiт, меркiттердiң бiр бөлiгi көшiп келдi. Моңғолдар
талқандағаннан кейiн ... мен ... ... ... ... ... атап айтқанда болашақ қазақ халқының құрамына
бiртiндеп сiңiсе бердi. Наймандар Сырдарияға ... ... ... ... ... белсене қатысқан. Керейiттердiң бiр бөлiгi Едiлге
дейiн ... ... осы ... өзбек, қырғыз құрамына, ал шағын ... ... ... ... ... бiр бөлiгi Солт. Қазақстанда
қалды да, бұрынғы этнонимдегi “-iт” жалғауын жоғалтып, ... ... абақ ... деген атпен Орта жүз қазақтарына қосылды. Жалайыр,
керейiт және наймандар әлеум.-саяси ... бiр ... ... ...... кең таралған. Құжаттар мөр басу арқылы бекiтiлген.
Алым-салық жинау, адамдарды қызметке тағайындау ... мөр ... хан ... ... ... органдары, әскерi және жасауылы
бар басқару аппараты жұмыс iстеген.
Жетiсудағы Қарақытайлар мемлекетiнiң (1128 — 1213) ... ... ... ... ... ... ... (циднь, хита, кита)
б.з. 4 ғ-ындағы жазба деректерiнде моңғол тiлдi ... ... ... ... ... жағында Маньчжурия мен Уссури өлкесiн ... ... ... ... ... дейiнгi аумақ Қидан мемл-нiң (Ляо империясы) қол
астына қарады. 1125 ж. Сунь Қытайы мен Чжурчжень мемлекетiнiң бiрiккен ... ... ... да, ... бiр ... ... бағынып,
қалғандары Енисей қырғыздарының жерiн басып өтiп, Емiл өз. ... Сол ... қала ... ... қол ... ... бiр бөлiгi
қарап, жергiлiктi түркi тiлдес халықтармен ... ... ... ... 1128 ж. Қарахандар әулетiнен шыққан Баласағұн билеушiсi
оларды өздерiне қысым жасап, ... ... ... ... ... қарсы аттануға шақырады. Қарақытайлар басшысы Елу ... ... ... алды да, оның ... ... тайдырып, Жетiсуда өз
мемлекетiн орнатты. ... ... ол ... ... ... жүргiзiп,
мемлекет шекарасын Енисейден Таласқа дейiн кеңейттi. Қарақытайлар қалалар
мен отырықшы ... ... жоқ. Тек әр ... бiр ... ғана салық
алды. Сондықтан да қарақытайлардың Орта ... ... алу ... ... ... жүрдi. Жетiсу, Оңт. Қазақстан, Шығ. ... ... ... ендi. ... ... ... “гурхан” деп
атаған. Мемлекет орт. Баласағұн қ. болды. Әскерде қатал тәртiп жүргiзiлдi.
12 ғ-дың ортасынан ... ... ... ... ... халықты
ашық тонауға көштi. 1198 ж. Ауғанстан жерiнен шыққан гурид ... ... ... ... ... қол ... құтылуға тырысқан
Хорезм де қарақытайларға қарсы күреске шығып, Бұхараны басып алды. 1205 ж.
қарақытайлар Термезден ... ... ... ... Хорезмге қарады.
Гурханға Қойлық пен Алмалықтағы қарлұқ билеушiлерi (вассалдары) де ... ... Осы ... ... Қашғарға көшiрiлдi. 1208 ж. Моңғолиядан
Шыңғыс хан ығыстырған Күшлiк хан ... ... ... ... ... ... билiгiн басып алды.
Бұрынғы қимақ, қыпшақ және куман ... ... ... әскери-
саяси үстемдiк 11 ғ-дың басында Қыпшақ хандығына (11 ғ-дың басы — 1219)
көштi. ... ... ... 760 ж. ... ... ... ... 9 — 10 ғ-ларда қыпшақтар тарихы қимақтармен қоса
өрбiдi. Қыпшақтар қимақтар құрған ... ... ... қағандығы
құрамына кiрдi. 11 ғ-дың басында Қимақ қағандығы ыдырағаннан кейiн, ... ... ие ... ... ... қимыл жүргiзу барысында өз
мемлекетiнiң шекарасын кеңейттi. Олар Шығ. ... ... де ... ... 11 ... ... қыпшақ ақсүйектерi оғыздарды
Сырдарияның орта және төм. бойларынан, Арал мен ... өңiрi ... ... Аймақтағы этн.-саяси ахуалдың өзгеруiне сәйкес, 11 ... бас ... ... ... ... ... ... (Мафазат әл-
гуз) орнынан Дештi Қыпшақ атауы пайда болды. 11 ғ-дың орта тұсында қыпшақ
тайпалары Едiлден өтiп, ... ... ... ... бастады.
Қыпшақ этн. қауымының қазақ аумағында құрылуы ... де ұзақ ... Оның даму ... үш ... ... көрiнедi. Бiрiншi кезең қимақ
(кимек) тайпалық бiрлестiгi өзегiнiң құрылуымен тiкелей байланысты, онда ... ... ... 8 ... аяқ ... ... қыпшақтар елеулi рөл
атқарды. Екiншi кезең 8 ... ... 11 ... ... ... ... Бұл ... қыпшақтар мекен еткен аумақ шығысында Алтай мен
Ертiстен бастап, батыста Оңт. Орал таулары мен Едiл ... ... ... бiрге Бат. Қазақстанды, орталығы Мұғалжар тауларында болған
кумандар жайлаған. Негiзгi үш этн.-саяси ...... ... ... ... бiрiгуiнде қимақ тайпалары үлкен рөл атқарды. Сондай-ақ,
қыпшақ этносының iшкi этн. даму жолы сол ... ... ... ... ... ... ... Қыпшақ этносы қандас туыстық
байланыстар ... ... ... ... 11 ... басынан 13 ғ-дың басына дейiн қыпшақтардың этн.
қауымдастығының құрылуы өз дамуының үшiншi кезеңiне ... Бұл ... ... ... артты, ел-бөрiлi руының әулеттiк билiгi
заңдастырылды. 11 ... орта ... ... ... ... ... мен Ертiстен бастап, батысында Едiл мен Оңт. Оралға ... ... ... ... ... ... орманды далаларына
дейiнгi ұлан ғайыр өлкеге тарады. 11 ғ-дың 2-жартысында ... ... ... ... ... ... ... жолмен билiк құрған
“орда” деп аталған хан қосынында ханның дүние-мүлкi сақталып, әскер ... ... ... жұмыс iстеген. Хандық оң және сол қанаттарға
бөлiндi. Оң қанат қосынымен ... өз. ... ... ... ... ... ... Сырдария аумағындағы Сығанақ қ-нда тұрған. Қыпшақ ... ... ... болды. 11 ғ-дың аяғы мен 12 ғ-дың бас кезiнде Жент,
Янгикент, төм. ... ... да ... ... көсемдерiне бағынды.
Бұл қалалар үшiн 12 ғ-дың 1-жартысында Орта Азияның мұсылман әулеттерi де
күрес жүргiздi. Ислам дiнiн ... ту ғып ... олар ... ... ... 1133 ж. Хорезм шахы Атсыз қыпшақтарды ... ... шахы ... (1172 — 1200) ... ... ... ... қызметке тартты. 13 ғ-дың бас кезiнде Сығанақ қ.
аймағы Хорезм шахы Мұхаммед (1200 — 20) ... ... ... ... ... ... құлатқанымен, оның даму үрдiсiн бiржолата
күйрете алған жоқ, тек ... ... Олар 15 ғ-да ... халқы мен
мемлекетiнiң қалыптасу кезеңiнде қайта өрледi.
Ертедегi және дамыған ортағасырлық мемлекеттер кезiндегi халықтар мен
тайпалардың мәдениетi (6 — 13 ... ... Орта ... тарихи және
геогр. әдебиеттерде Оңт., Оңт.-Шығыс және Орт. Қазақстанда, Талас, Қырғыз,
Iле және Жоңғар ... ... ... ... және
терiскей беттерiнде, Сырдария, Арыс, Шу, Талас, Сарысу, Кеңгiр, т.б.
өзендердiң ... ... қала ... мен ... ... ... ... айтылады. 6 — 13 ғ-дың басында қалалардың пайда
болу, даму ... ... ... де ... ... ... ... терең тамырлы материалдық мәдениет дәстүрлерi болғаны
анықталды. Ол дәстүрлер ... мен ... ... ежелгi егiншiлiк
қоныстардан бастау алады. 6 — 7 ғ-ларда феод. ... ... ... ... басталды. Саяси және экон. орталықтар бiрте-бiрте
қалаларға ... ... ... ... үш ... ... 1)
Цитадель — қаланың iшкi бекiнiстi бөлiгi; ... ... ... ... ... ... төңiрегiндегi ақсүйектер мен саудагерлер
және оларға қызмет етушiлердiң тұрғын ... ... Ол ... ... ... ... әдетте мұнара, кiретiн қақпалары бар дуалдармен
қоршалған. Оның айналасында қолөнершiлер мен кедейлер ... ... ... ... ... да ... ... Археол.
қазбалардан жинаған материалдар қалаларда қол өнерiнiң қалай ... ... ... ... ... бередi. Орта ғ-ларда қыштан ыдыс
жасау ерекше ... ... ... табақша, дастархан, құм түрлерi көптеп
жасалды. Қала тұрмысында тоқыма, әйнек үрлеу, ... ... ... ... бедерлеп ою жоғары дәрежеге жеткен. Әйнек бұйымдар жасау
өндiрiсi кең өрiс алған. Ежелгi ... ... ... ... т.б. қ-ларда
әйнек әзiрленген. Металдан шырағдан мен оның тұғыры, ағаш соқа түренi,
орақ, ... ... ... ... жебесi, т.б.) ұста аспаптары (балға,
төс, қысқаш, т.б.) ... ... ... Сүйек пен мүйiзден бойтұмар,
пышақ сабы, ойын сүйектерi, түймелер, т.б. ... ... ... ... ... ... жетекшi салаларының бiрiне айналды.
Егiншiлiкпен ауыл ғана емес, ... ... қала ... да ... елдi ... мен қала ... егiншiлiкпен, бақ және
жүзiм ш-мен шұғылданғаны туралы жазба деректерде көп ... 6 — 7 ... ... халқының көпшiлiгi жартылай көшпелi және көшпелi тұрмыс
кештi.
Түркiлердiң келуiмен бiрге Қазақстан ... ... ... антропоморфтық тас мүсiн, қатар-қатар тас қоршаулар пайда болды. Осы
тұста темiр үзеңгiлер, садақ жебесiнiң, ... жаңа ... ... ... ... безендiрiлген жауынгерлiк белбеу кең тарады.
6 — 8 ғ-лардан қалған ... ... ... ... ... бiрге жерлеу
рәсiмi тән. Бейiттердiң сыртқы белгiлерi мынадай: астыңғы жағы төрт ... ... ... ... ... де, үстiне аласалау етiп тас немесе
топырақ үйедi. Өлген кiсiнiң мәйiтi тұрқы ... етiп ... ... ... заттары, әсемдiк бұйымдары, қару-жарақтар қойылады. Атты
шұңқырдың түбiнен жоғарырақ тұстан ойылған кертпешекке төрт аяғын ... ... ... көмген. Кейде бейiтке аттың басы немесе денесiнiң
бiр бөлiгi ғана қойылған. Бейiттерден қару-жарақ, ... ... қос ... семсерлер, ағаш қынапты қылыштар табылды. Қынаптың
сырты былғарымен қапталып, өсiмдiк суреттерiмен безендiрiлген. Жебелер ... ... — үш ... төрт ... ... ... үш ... жапырақ секiлдi
жалпақтары да кездеседi. Жебе ұз. 40 — 80 см ... көк ... ... ... ... ... Аттың ер-тұрманы, темiр ауыздықтар,
үзеңгiлер және ... ... ... түркi iсмерлерi әшекейлiк жұқа
темiрлердi, айылбастарды жасауға өте ... ... ... айылбастар қола
мен темiрден iстелiп, жапсырмалар мен әшекейлерге қола, ... ... ... ... ... ... ... жылан, бұғы,
күшiген сияқты аңдар мен өсiмдiк жапырақтары ... Әсем ... көбi ... ... Сондай бiр жапсырма әшекейдiң бетiнде
жолбарысқа найза түйреп тұрған салт ... ... ... ... айылбастар, сүйектен iстелген алқалар да табылды. Қызылқайнардан
(Жетiсуда) табылған алқа конус тәрiздi етiп ... де, ... ... ... ... материалдармен қоса жазба деректер де түркiлердiң киiм-кешегi
жөнiнде пайымдауға мүмкiндiк бередi. Сыртқы киiм терiден, басқа киiмдер жүн
және жiбек ... ... Ол ... жұрт ... киiп ... Шалғайы
солдан оңға қарай қаусырылған, денеге ... ... ... сыртынан
белбеу буынған, белбеуге қынаптағы ... және ... ... қайрақ,
ұстара, т.б. ұсақ-түйек салатын кiсе iлiнген. Шалбардың балағын ... жұқа ... ... ... ... салып жүрген.
Қазақстан — тас мүсiндер көп тараған аймақ. Олардың арасында шынайы
өнер туындылары да ... Мыс., ... ... ... тастар. Тас
қашаушылардың (мүсiншiлердiң) шеберханалары болғаны, оларда түрлi мүсiндер
жасалғаны мәлiм. ... ... ... ұзын ... ... ... 0,5 м-ден
2,8 м-ге дейiн) таңдап алынған, ... бетi ... ... ойып ... ... Мүсiндерде көбiнесе еркектiң суретi салынған, кейде әйел
бейнесi де кездеседi. Әдетте, ... ... ... ... ... қаруы бар қалпында бейнеленедi. Кейде жалаң бас, ... бас ... ... мүсiндерде адам оң қолымен, кейде екi қолымен бiрдей ыдыс
немесе үлкен саптыаяқ ұстап ... ... ал ... ... ... ... басы ғана ... өкiлдерiнiң мүсiндерi жасалған. Олар, әдетте, қырынан немесе
жалпағынан қаланған төрт бұрышты тас қорғандармен ... ... ... ... арқасы қоршауға, бетi шығысқа қаратылып
орнатылған. Мұндай ескерткiштер өлiкке ас ... ... ... ... ... ... қоршауларынан шығысқа қарай кейде қатар-қатар
тiзiлген тас бағана — балбалдар ... ... ... ... де бар. Тас ... ... иконографиялы мәдени сипаттағы
ескерткiштер. Ислам қағидаларының таралуымен ... ... ... жойылды. Бұл дiн едәуiр кейiнiрек сiңген ... ... ... тас ... ... дәстүрi едәуiр уақыт бойы сақталып келдi. Қазақ
жерiнде 6 — 8 ғ-ларда айналыста болған ақша ... ... ... ... 6 — 8 ... ... билiк басындағы рулардың өкiлдерi
шығарған. Олар бұл ақшаларға өздерiнiң белгiлерiн — ... ... ... Бұл таңбаларға қарап билеушiнiң руын, сондай-ақ, қай
рудың ежелгi ру ... ... ... 6 — 8 ... Оңт. Қазақстанның
ең iрi саяси-экон. аудандарының бiрi Отырар қ. ... Бұл ... және ... тұрғындардың тұрмысы шет аймақтарға елеулi ықпалын тигiздi.
Отырар ... ... өнiм ... ... мен ... орта ... мен Арыс аңғарындағы көптеген қалалардың
базарларында сатылды. ... ... ... ... өрiс ... ... және оның ... қалалардың ескi жұртынан
(Мардан-Күйiк, Құйрықтөбе) табылған заттар дәлелдедi. Жазба деректерде
Сырдария бойындағы ... ... ... ... екi ... және хорезмимен төлегендiгiн дәлелдейтiн мәлiметтер бар.
Қарахан әулетiнiң ақша шығару iсi Самани ... ... ... ... Бұрынғыша “қара дирхемдердiң” барлық түрлерi айналымда ... ... ... ... ... ... ... түрiндегi
“мыс тектес” ақшалар болды. Бұған қоса, рынок нарқы зорлықпен енгiзiлген
дирхемдердiң жаңа түрлерiмен толықтырылды. Егер 11 ... ... ... ... ... айналымда жүрсе, 11 ғ-дың 2-онжылдығының басынан
бастап құрамындағы ... ... 35%-ға ... ... ... шығарылғаны
белгiлi. Күмiс ақша құю 11 ғ-дың соңғы ширегiне дейiн созылды. ... 11 ... орта ... ... ... мемлекетiнiң ақша жасайтын үйлерiнiң бiр
бөлiгi ... ... мыс пен ... ... ... ... де
шығарып тұрған. 12 — 13 ... ... ... ... бетiне күмiс
жалатылатын болды, оларды күмiс жалатылған дирхемдер деп ... ... ... болуына Орта Азияда күмiс қорының азайғандығы себепшi
болды.
11 ғ-дан 13 ... бас ... ... аралық қала өмiрiнiң өркен
жайған, тауар өндiрiсi өскен, сауда дамыған кезең болды. Өндiрiстiң қаулап
өсуi ... ... ... ... ... ... ... еттi. Күмiс
қоры таза күмiс теңгелердiң ... ... ... ... алмады. Самани
әулетi мен қарахан әулетi тұсында тауар орнына жүрген алтын динарлар ендi
айналым құралына ... ... ақша ... тұтас теңгелер ғана емес,
сонымен бiрге олардың әр ... ... және ... ... ... қосылды. Көптеген ақша жасайтын үйлерде алтын динарлар ... ... мен ... ... ... ... ... де олар
бiр мезгiлде айналымда жүре берген. Бұған Орта Азия жерiнен ... ... ... бола алады. Ұсақ бөлшек сауда үшiн мезгiл-мезгiл мыс ақша
шығарылып тұрған.
Жалпы, ертедегi және дамыған ортағасырлық ... ... ... ... мемл. бiрлестiктердiң пайда болуы, отырықшы егiншiлiк
пен қалалардың өсуi, бiрiгiп, топтасуға бағытталған этн. ... Орта ... Таяу ... және Шығ. ... ... ... ... байланыстар Қазақстан халықтары мен тайпаларының рухани мәдениетiнiң
өсуiне ықпал еттi. Монументтi ... ... ... болып, исламның
таралуына байланысты қалаларда мешiттер салынды. Сәулет және сән өнерiнiң
ескерткiштерi — Тараздағы Айшабибi және ... ... ... ... ... көзе ... ... жаңа белгiлер (ыдыс-аяқ түрiнде, сондай-ақ
оның өрнектерi мен бояу түсiнде) — хромдау, жылтырату, әр ... ... ... ... ... нақышты араб жазулары, геом.
пiшiндер), т.б. пайда ... Бұл ... көзе ... ... оларды Мауераннахр, Хорезм көзелерiне жақындатты. Қыпшақ, оғыз,
қарлұқ және ұйғыр тайпалары мен халықтары тiлiнiң негiзiнде көне ... ... ... шығарған араб графикасындағы түркi жазулары қалыптасты.
11 — 12 ... ... ... ... ... түркi этносының
(негiзiнен қыпшақ-оғыз, қарлұқ-ұйғыр топтары) жергiлiктi тiлдерiнiң даму
бағыты етек ала ... ... ... ... тайпааралық “түркi”
тiлiнде жазылды. Орта Азия мен Қазақстанның көптеген ғалым, әдебиетшi,
ақындары араб тiлiнде жазды. Оңт. ... ... ... ... ... ... ... белгiлi ұлы философ және ғалым-
энциклопедист Әбу ... ... ғыл. ... ... Ол ... ... ... араб, үндi-иран мәдениетi жетiстiктерiмен тығыз
байланысты жергiлiктi мәдениет дәстүрлерiмен ... өстi. ... ... мен ... диалектик. бiрлiгiн ашып бердi; астрономия
мен ... ... ... ... муз. мен ... ... ... жүргiзiп, бiрқатар әлеум. және логик. трактаттар жазды.
Филос. дидактик. “Құтадғу бiлiк” поэмасының ... ... ... ... түркi тайпаларының тiлi, фольклоры және ... ... ... ... ... шығармасының авторы Махмұт Қашқари, сондай-
ақ, мәдени-тарихи және әлеум. тұрмыстық жайлардан мәлiмет беретiн ... ... ... авторы
Қазақстан моңғол дәуiрiнде. 12 ғ-дың соңы мен 13 ғ-дың басында ... мен ... ... ... ... ... ... арасында
басқа тайпаларға өз үстемдiгiн орнату жолындағы күрес күшейе ... 13 ... бас ... ... хан ... ... ... көптеген
халықтары мен мемлекеттерiнiң тарихи тағдырына орасан зор ықпал жасады.
Оның жаулаушылығы ... мен ... ... ... ... байланысын бұзды және олардың этн.-саяси, шаруашылық-мәдени дамуының
барысын өзгерттi. 12 ғ-дың ... ... ... ... ... ... ... топтарға сiңiсiп, түркiлерден материалдық
мәдениеттiң көптеген бөлiктерiн, шаруашылық пен тұрмыс түрлерiн, көшпелiлiк
әдет-ғұрпын, мал ... ... 13 ... ... ... хан ... күшейе бастайды. 1206 ж. Орт. Азиядағы түркi-моңғол тайпаларын бiр
орталыққа бiрiктiргеннен кейiн, 1207 — 11 ж. Сiбiр мен Шығ. ...... ... ... ... т.б. ... ... Қазақстан жерiнде бiрқатар жерлерде бейбiт түрде де ... — 1211 ж. ... ... иесi ... хан өз ... ... хан ... өтедi. 1217 ж. Алмалы өңiрiнiң билеушiсi Бұзар моңғол ханының
вассалына ... 1217 ж. ... қ. ... ... Оған ... (“Жақсы қала”) атағын бердi. Күшлiктiң езгiсiнен, оның Хорезмшах
Мұхаммедпен және қарлұқ билеушiлерiмен соғысынан Жетiсу ... ... ... ... бұл өлке ... моңғолдарды құтқарушы
ретiнде қарсы алады. Шыңғыс хан Жетiсу халқын өз ... ... ... пен қырғынға тыйым салады. Жетiсуды жаулап алу Шыңғыс ханға Орта
Азияға жол ... 1218 ж. ... ... ... сауда керуенiн
Хорезмшах әкiмiнiң тонап алуы 1219 ж. Шыңғыс ханның шабуылын тездеттi. Бұл
кезде ... ... ... ... ... де соғысты. Шабуылға
шыққан 150 мың адамның 111 мыңы Орт. Азиялық түркi-моңғолдар, ... ... ... ұйғырлар, т.б.) болды. 1219 ж. қыркүйекте
моңғолдар Отырар қ-н қоршады. Қала бес ай ... ... ... ... ... шыдамаған Қараджа-хаджиб қала қақпасын ашып жiбередi.
Бастапқыда 80 мың ... ... ... Отырар билеушiсi Қайырхан, iшкi
қамалға бекiнiп, тағы бiр ай бойы соңғы ... ... ... ... ... ... жетi күн қарсылық көрсетедi. Жошы
бастаған қол Сауран, Жент, Баршынкент, Үзкент, Ашнас қ-ларын басып ... ... ... ... ... соң моңғолдың қалың қолы
Хорезмшах Мұхамед иелiгiне iшкерiлеп ене бастады. ... ... ... ... ұрыссыз берiледi. 1221 ж. Хорезм жаулап ... ... Орта ... ... ... ... 1219 — 24 ж. ... толығымен Шыңғыс хан империясының құрамына енедi. Қазақстан жерi ... ... ... оның денi ... ... — Жошы ұлысына, Оңт.
және Оңт.-Шығыс Қазақстан — Шағатай ұлысына, Солт.-Шығыс бөлiгi — ... ендi. 1227 ж. ... хан ... салғаннан кейiн 13 ғ-дың екiншi
жартысынан бастап, оның империясы ... ... ... бөлiндi
[Жошы ұлысы (Алтын Орда), Шағатай ұлысы, Құбылай негiзiн қалаған Юань
(Қытай) империясы, ... ... ... мемлекетi]. Жошы орнына
келген Бату ... ... ... пен Едiл бұлғарларының жерiне, одан
әрi Еуропа елдерiне жаулау жорығын ... ... аса iрi ... ... Венгрия, Чехияны, т.б. елдердi басып алады. 1236 — 42 ... ... Бату хан қол ... ... ... ... ... дейiнгi аумақ қарайды, оның iшiне Қырым, Солт. ... бен ... ... ... да кiредi. Едiлдiң төм. ағысында Бату жаңа
мемлекет негiзiн салады, ол кейiнiрек Алтын Орда деп ... Оның ... ... алғанда Шыңғысхан енгiзген үлгiнiң iзiмен жүрдi. Мемлекет
Жошы ұрпағынан шыққан хандар ... ... Аса ... мемл. мәселелердi
құрылтай жиналысы шештi. Ең маңызды ... хан ... ... ... ... ... Орда ... Қарақорымдағы ұлы ханға
қарайтын. Ол Батудың iнiсi ... хан (1255/56 — 1266) ... ... ... ... ... (1266 — 80) ... толық
дербестiкке қол жеткiздi. Ол өз теңгесiн шығарып тұрған. Алтын Орда Туда
Мөңке (1280 — 87), ... (1287 — 91), ... (1292 — 1312), ... (1312 — 42), ... (1342 — 57) ... тұсында күшейiп тұрған. Мұнда
1312 ж. Өзбек хан исламды мемл. дiн деп ... ... ... ... ... (1357 — 80) ... ... 25 хан ауысады. 14 ғ-
дың 80-жылдарында елдi уақытша Ақ Орда ханы ... пен ... биi ... ... Iшкi ... Әмiр ... Алтын Ордаға жорықтары,
бұл мемлекеттiң ... алып ... ... ... ... ... 13 ғ-
дың орта кезi мен 15 ғ-дың 1-ширегiнде ... ... ... Ақ ... ... Оның ... ... толысқан шағы 14 ғ-дың 2-жартысы,
бiрақ мемлекет аумағы Алтын Ордаға тәуелдiлiгi әлсiреуiне орай, бiрте-бiрте
кеңейiп ... Өрiс хан ... хан, Орыс хан) ... Ақ Орда ... айналды. Осы кездерi Ақ Орда Әмiр ... ... ... рет ... 1376 ж. Ақ ... Әмiр ... қолдауымен Тоқтамыс хан
келiп, 1380 жылдан бастап Жошы ұлысын уақытша болса да бiрiктiрдi. 14 ғ-дың
80-жылдарының соңы мен ... ... ... хан мен ... ... ... Орыс ханның ұлы Құйыршық Мауераннахр әмiрiнiң
жағында болды. Ол ... ... ... соң, Шығ. ... ... ... 1419 — 22 ж. Құйыршықтың ұлы Барақ хан Ұлықбектiң қолдауымен Ақ
Ордадағы ... ... ... Ол 1422 — 26 ж. ... Орда ... ... 1428
ж. Барақ хан өлгеннен кейiн, Шығ. Дештi Қыпшақтағы саяси билiк шайбанилер
әулетiне көштi (қ. ... ... Ақ Орда — ... ... ... ... ... керей, найман, қарлұқ, т.б.) негiзiнде
құрылған алғашқы мемлекет болды.
14 ... орта кезi мен 16 ... бас ... ... ... ... мемлекетiнiң ыдырап кетуi салдарынан — Орта Азияның ... ... мен ... Түркiстанда құрылған Моғолстан мемлекетiне
кiредi. Моғолстанның өз шекаралары батыстағы Ташкент пен ... ... ... мен Хами қ-на ... солт-те Балқаш,
Тарбағатай мен Қара Ертiстен оңт-тегi Ферғана мен ... ... ... ... ... “7 — 8 ... ... болатын. Моғолстан
халқының құрамында дулат, қаңлы (бекшiк), ... ... ... ... ... барлас, т.б. түрiк және түрiктенген моңғол тайпалары болды.
Моғолстанның алғашқы хандары ... ... (1347 — 62) мен ... ... әулетiнiң билiгiн қалпына келтiруге тырысты. 14 ғ-дың 70 — 80-
жылдарында Қызыр-Қожа (1388 — 89) мен әмiр ... ... ... Еңке ... ... ... ... тура келдi. Қызыр-Қожаның ұлы Мұхаммед
хан (1408 — 16/18) мемлекеттi ... ... ... жағдайы бiршама
нығайды. Ол мемлекеттi бiр орталыққа бағындыру үшiн ислам дiнiн енгiзуге
күш салады. Уәйiс хан (1418 — 28) ел ... ... ... ... ... шыққан билеушiлермен күрестi. Есенбұға (1429 — ... ... ... ... ... ... Жетiсуға Жәнiбек пен
Керей бастаған қазақтың бiр бөлiгi көшiп келедi. Қазақ хандығы құрылғаннан
кейiн Әбiлхайырдан ... ... ... ... ... дештi
Қыпшақтағы билiгi аяқталады. Олар бастаған көшпелi өзбектердiң бiр ... ... ... ... т.б. ... ... 16 ғ-дың бас
кезiнде Мауераннахрға қоныс аударады. Қазақстан жерiнде ... ... ... ... қол ... қарайды. Алтын Орда ыдырау кезiнде
пайда болған аса iрi ... ... ...... ... 14 — 15 ... ол Бат. Қазақстан аумағының бiр бөлiгiн иемдендi. Ноғай ордасы Едiге
тұсында жартылай тәуелсiз ел ... ... ... ... ұлы
Нұраддин (1426 — 40) кезiнде Ноғай ордасы күшейiп, дербестiкке ... ... да ... ... ... ... ордасының шекарасы да
сыртқы саяси жағдайға байланысты ... ... 15 ... ... ... өтiп, шығыс пен оңт-ке қарай жылжи бастайды. Сырдария
бойындағы ... үшiн ... ... ... ... ноғайларға қарсылық
көрсете алмады. Ноғай ордасының құрамына түрiк және ... ... мен ... ... ... ... есептемегенде, оған
қыпшақ, қаңлы, қоңырат, найман, үйсiн, алшын, тама, аз (ас), т.б. ... ендi. 16 ғ-да ... ... Орыс ... ... және
саяси байланыс орнатады. Бұл мемлекеттiң тарихы Едiл бойы мен Сiбiрдегi,
Орта Азия мен ... ... ... ... аса тығыз
байланысты. Ноғайлар тарихы әсiресе көшпелi өзбектер ... ... ... ... айрықша жақын. Қазан және Астрахан хандықтарын ... ... ... iшкi қырқыс салдарынан Ноғай ордасы бiрнеше дербес
ордаларға бөлiндi. Оның Қазақстан ... бiр ... ... ... ... ... 15 ... 2-жартысы мен 16 ғ-дың 1-ширегiнде қазақ
халқының негiзгi этн. аумағын мемлекет етiп бiрiктiру халықтың да, ... да ... ... ... ... Қазақ хандығының
Әбiлхайыр хандығы мен Ақ Ордадан, сол сияқты Моғолстаннан бiр айырмашылығы
— оның олардан гөрi кең, ... этн. ...... ... халқы
болды. Моңғол жаулаушылығынан кейiн тұңғыш рет Шығ. Дештi Қыпшақтың,
Түркiстан мен Жетiсудың ... ... ... мен ... ... жуық бiр
мемлекетке бiрiктiрiлдi.
14 — 15 ғ-ларда Қазақстанды ... ... мал ... ... де ... Ашнас, Үзгент, Аққорған, Сүткент, ... ... ... ... ... Қожа ... Иасауи мазары,
Алаша хан, Жошы хан, Болған ана ... бой ... ... тiлi ... тiлi) ... ... айналды. Дештi Қыпшақ тiлiнде жазылып бiзге жеткен
мұра — 1245 ж. құрастырылған түрiк-араб ... ... ... ... бұл түсiндiрме сөздiк қыпшақ (құман) тiлi ескерткiштерiнiң бiрi —
“Кодекс куманикустың” (13 ғ. соңы — 14 ғ. ... ... ... ... ... ... (14 ғ.), Асан ... мен Қазтуған (15 — 16 ғ.) жыраулар шығарм-
тары дамыды. “Ер ... ... ... “Алпамыс батыр”, “Едiге батыр”
жырлары пайда болды. “Қозы Көрпеш — Баян ... ... ... да ... ... болып табылады. Қазақ хандығы (1456 — 1847). ... ... ... ... ... 14 — 15 ... ... этн.-саяси өзгерiстерден туған заңды қүбылыс. Өндiргiш күштердiң
дамуы, көшпелi ақсүйектердiң ... ... ... және тәуелсiздiкке
ұмтылуы, осы негiзде Әбiлхайыр хандығы мен Моғолстан арасындағы тартыстың
өршуi, ... ... ... 15 ... ... бұл ... ыдырауына апарып соқтырды. Әсiресе, Әбiлхайыр хандығы (1428 — 68)
көптеген үлыстарға бөлiндi. ... ... ... хан ... ... ... ... тайпалардың билеушiлерi тұрды. Әбiлхайырдың
өз ұлысында, қатал тәртiп орнатпақ болған шаралары халық бұқарасының ... ... ... ... халықтың бiр бөлiгi Дештi Қыпшақтан
бөлiнiп Жетiсудың батыс өңiрiне көшiп келдi (1456). Оны Жәнiбек пен ... ... Осы ... ... ... ... ... қалады.
Моғолстан ханы Есенбұға оларды өзiнiң солт. шекарасын, сондай-ақ, өзiнiң
бауыры Темiр ұрпағы Абу Саид ... ... ... ... батыс
шекарасын қорғату үшiн пайдаланбақ болды. Жәнiбек Ақ Орда ханы ... ал ... оның ... ... ханның баласы едi. Мырза Мұхамед Хайдар
Дулат Қазақ хандығының құрылған уақытын хижраның 870 ... (1465 — ... ... алғашқы ханы болып Керей жарияланды (1458 — 73). ... ... ханы — ... (1473 — 80). ... ханы ... ... (1462) ... тартыстың күшеюiне байланысты, Жетiсу ... ... ... ... ... ... мен Жәнiбек бастаған қазақ
хандығының қуатын ... ... ... мен ... бастаған қазақтарды
қайта бағындыру үшiн әскер жиып ... ... хан ... ... ... (1468). Едәуiр әскери күш жинаған және Жетiсуда берiк қорғаныс
құрған Керей мен Жәнiбек Жошы әулетiнен шыққан ... Шығ. ... ... жолындағы күресiне қосылды. Қазақ хандарының басты жаулары
Әбiлхайырдың мұрагерлерi — ұлы Шайх-Хайдар мен немерелерi ... ... ... ... ... Керей мен Жәнiбек хандар сауда-экон.
байланыстардың маңызды орталықтары және ... ... ... Сыр ... өз ... ... ... Сондай-ақ, Сырдың төм. және орт.
сағаларының жерлерi қазақтың көшпелi тайпалары үшiн қысқы жайылым да ... ... ... ... ... түбiнде үлкен шайқастар болды. Яссыны
(Түркiстанды), Сығанақты бiресе қазақ хандары, бiресе ... ... ... ... Оңт. ... ... үшiн Шайбани әулетiмен арадағы
соғыстар Жәнiбек ханнан кейiн қазақ мемлекетiн билеген Бұрындық хан (1480 ... ... да ... ... ... ... ... билiгi
орнықты, Мұхаммед Шайбани Дештi Қыпшақтағы тайпалардың кейбiр бөлiгiн
соңына ертiп ... ... ... ... ... ол ... ... өзара тартысты пайдалана отырып, өкiмет билiгiн басып алды. 16 —
17 ғ-ларда қазақ хандығы ... ... ... ұлғайды. Өз тұсында
“жердi бiрiктiру” үрдiсiн жедел жүзеге асырып, көзге түскен хандардың бiрi
Жәнiбек ұлы Қасым едi. ... ... (1511 — 23) ... қазақ хандығының
саяси және экон. жағдайы нығая түстi. Ол билiк құрған ... ... ... ... ... ... ... қосылды, солт-
те Қасым ханның қол астындағы қазақтардың ... ... ... ... оған Жетiсудың көп бөлiгi (Шу, Талас, Қаратал, Iле өңiрлерi)
қарады. Қасым ... ... Орта ... Едiл ... ... сауда және
елшiлiк байланыс жасалды. Орыс мемлекетiмен байланыс орнады. Мәскеудiң Ұлы
князi III Василий (1505 — 33) билiк ... ... ... ... Батыс
Еуропа қазақ хандығын осы кезде ... ... ... ... ... жолы”
деген әдет-ғұрып ережелерi негiзiнде қазақ заңдары жасалды. Дегенмен, ... ... ... ... бiр ... бағынған мемл. деңгейiне көтерiле
алмады. Ол ... ... ... ... ... ... қырқыс, таққа талас
басталды. Моғол және өзбек хандарының қазақ билеушiлерiне ... ... ... ... ... ... ... ұлы және мұрагерi Мамаш қаза
тапты. Қасым ... ... iнiсi ... (1523 — 32) хан ... ... және ... билеушiлерiмен қақтығыстар басталды. Бұл соғыстар
қазақтар үшiн сәттi ... ... және ... ... ... ... ... Жетiсуда ғана сақталды. ... ... ... (1533 — 34) ... да өзара қырқысулар мен соғыстар ... 1538 — 80 ж. ... ... ... ... ... ... әрекет еттi. Ноғай ордасындағы алауыздықты сәттi пайдаланған
ол, ... ... сол ... ... ... алды. Жетiсу мен Тянь-Шаньды
басып алуды көздеген Моғол ханы ... ... ... ... жүргiздi.
Өзбек ханы Абдолланы қолдау ... Сыр ... ... (Сауран,
Түркiстан) өзiне бағындырды. Оның ... ... ... ... ... Баба сұлтан жансыздары арқылы Ақназарды у берiп
өлтiрдi. Ақназардың мұрагерi Шығай (1580 — 82) ... Ол ... ... (1586 — 98) ... Баба ... қарсы күресiнде Бұхар ханы
Абдоллаға барған. ... ... ... қ-н ... тартып, онымен қосылып
Баба сұлтанға қарсы Ұлытау жорығына шықты. Осы жорықта Шығай қаза ... ... ... ендi ... көштi. Тәуекел хан Орта Азияның
сауда орталықтарына шығу жолында күрестi. 1596 — 98 ж. Сыр ... ... ... ... ... ... ... қ-ларды қазақ
хандығына қаратты. Бұхара қ-н қоршауға алған кезде Тәуекел хан мерт болды.
Ендi хандыққа Есiм хан ... (1598 — 1628) ... еттi. Ол 1598 ... бiтiм ... ... ... бұрын тартып алған Сыр бойы
қалалары мен Ташкент Қазақ хандығына берiлдi. Есiм хан елдi ... ... ... ол ... — қан, құн ... ... алу, ... зекет, ұшыр жинау, айып салу, әдеп-ғұрыптары, т.б. уағыздады. Халық
Есiм хан ... ... хан ... ескi ... деп ... ғ-да ... хандығы солт-те Сiбiр хандығымен шектестi. Шайбани
әулетi мен ... руы ... ұзақ ... бойы ... ... 1563 ж. Сiбiр хандығы Шайбани әулетi Көшiм ханның қолына көштi. Сiбiр
хандығының халқы ... ... және угор ... ... топтарынан
құралды. Хандықтың негiзгi халқы түркi тiлдес “Сiбiр татарлары” деген атпен
белгiлi болды. Сiбiр ... ... ... және ... ... ... 1581 ж. казак-орыс атаманы Ермактың Сiбiрге жорығы басталды. Бұл
жорық барысында Көшiм хан жеңiлгенiмен, Ермак ... ... ете ... Ол
1585 ж. қаза тапты. Сiбiр хандығы 1598 ж. Ресейдiң құрамына ендi. Хандық
құрамында ... ... ... ... ... ... уақ, ... т.б.) Қазақ хандығына қосылды.
17 ғ-дың орта тұсынан бастап Қазақ хандығының жағдайы нашарлай ... ж. бiр ... ... ... хандығы Оңт. Сiбiр мен Шығ.
Түркiстанды толық бағындырып Қазақ ... ең ... ... ... ... пайдаланған жоңғарлар Жетiсудың бiр бөлiгiн басып алып, осы
аймақта көшiп-қонып жүрген қазақтар мен ... ... ... ... ... ... ... бастаған кезде, казақ ханы
Жәңгiр хан ... ... ... ... ... үшiн ... ... көндiрдi. 1644 ж. Жәңгiр хан Самарқанд қ-ның әмiрi алшын Жалаңтөс
батырдың көмегiмен ... ... ... ... (қ. ... шайқасы).
Жәңгiр жоңғарларға қарсы жорықта 1652(80) ж. қаза ... 17 ... ... ... ... ... ... бәсеңдедi. Бұл кезде қа-зақ
хандығының нығаюы, қырғыздар мен қазақтар ... одақ және ... ... күштi қарқынмен жүрдi. 1680 ж. ... ... ... (1680 — 1718) хан болды. Оның ... ... ... ... құрастырылды. “Жетi жарғы” көшпелiлердiң ел билеу заңы болып
табылады. Оның ... ... ... ... қан алу, яғни ... өлтiрiлсе, оған ердiң құнын төлеу. Малшыдан зекет, ... ... Ең ... ...... болды. Олар тек Шыңғыс хан
тұқымынан тағайындалды. Қазақстанның оңт. аудандарында, Сыр бойындағы қ-лар
аймағында жерге ... ... ... ... ... ... ... вакуф сияқты түрлерi болды. Ханнан тархандық құқық алып, сыйлық
жердi иеленушiлер онда тұратын егiншiлерден, қолөнершiлерден өз ... ... ... қоғамын әлеум.-таптық топтарға бөлу ... ... ... гөрi, әлеум. шығу тегi негiзге алынды. Жоғары топтағы
ақсүйектерге Шыңғыс әулеттерi (хандар, сұлтандар, оғландар, ... ... ... Ал ... ... ... ... қара сүйекке
жатқызылды. Еуразия ... алып ... орын ... ... ел басқару жүйесiн жетiлдiру ниетiмен геогр.-аум. нышандары
бойынша құрылымдық бөлiмдер ретiнде жекелеген ордалар (жүздер) құрылды. ... ... ... ... ... үш ... ... өмiр сүрiп жатты. Әр
жүздiң өз ханы болды. Бас ханның ықпалы ... ... ... бiр
орталыққа бағынған мемлекеттiң болмауын көршiлерi өз ... ... ... Жайық казактарының қолдауымен Едiл бойындағы башқұрттар,
қалмақтар Кiшi жүзге тынымсыз ... ... ... Сiбiр ... ... ... ... Орта Азиядағы Бұхар мен Хиуа хандықтары да оңт-тегi
Ұлы жүз қоныстанған ... ... ... едi. ... мен ... ... жер үшiн ... 15 ғ-да-ақ басталған. 16 ғ-дың соңында
ойраттардың шағын бөлiгi қазақ ханы ... ... 1635 ж. ... Жоңғар хандығын құрды. Жоңғар билеушiлерi (Сенге, Қалдан) ... ... ... ... Тәуке өлген соң орнына Болат хан
болды. Оның кезiнде қалмақтардың қазақ жерiне жорығы ... Олар 1717 ... ... өз. ... қазақтардың 30 мың сарбазы бар жасағын жеңдi.
Келесi жылы жоңғарлар қазақтарды Бөген, Шаян, Арыс өз. ... ... 1723 ж. ерте ... жоңғарлар қазақ жерiне тағы да жойқын
шапқыншылық ... ... Ұлы ... ... Орта жүз, Кiшi ... жеттi. Халық басы ауған жаққа кеттi. Ұлы жүз бен Орта ... ... пен ... ... ... Кiшi жүз ... Хиуа мен
Бұхараға ағылды. Босқындардың бiразы Сырдың сол жағындағы Алқакөл маңына
топтасты. ... бұл ... ... ... ... сұлама” деп атады.
“Елiм-ай” деген қасiреттi ән осы кезден ... ... ... ... 1726 ж. ... ... ... әскерiнiң бас қолбасшысы болып
Әбiлқайыр хан сайланды. 1728 ж. Әбiлқайыр хан, Тайлақ батыр, Саурық батыр
бастаған ... ... ... оңт.-шығыс бетiндегi Бұланты ... ... ... деген жерде қалмақтарға қарсы соққы бердi. 1730 ж.
көктемде Балқаш к. маңында iрi шайқас өттi. ... ... ... батырлар бастаған қазақ жасақтары жоңғарларға шешушi соққы бердi.
Бұл жер ... ... деп ... ... ... Iле өз. бойымен
шығысқа қарай қашуға мәжбүр болды. Бiрақ қазақ жерiн азат ету ... ... ... ... ... аяғына дейiн жеткiзiлмедi. Тәуке
ханның ұлы Болат хан (бас хан) ... ... Орта жүз ханы ... де, ... ханы ... (бас қолбасшы) да тақтан дәмелендi. Алайда таңдаушылар
аға хан етiп Болаттың үшiншi ұлы ... ... ... мен ... ... ... майдан шебiнен әскерлерiн алып кеттi. Осы тұста ... өз ... ... күшейдi. Кiшi жүз сұлтандары Батыр мен Нұралы
(Әбiлқайыр ұлы) өз алдына ел биледi. Сол сияқты Орта жүзде Күшiк пен ... да өз ... бар едi. ... ... ... ... да ... болды. Едiл өз. бойындағы қалмақтар мен ... ... ... ... ... ... ... туғызып отырды.
Қазақ даласын Ресей империясының отарлауы. Ресей патшалығы мен ... ... ... ... ... хан елшiлiгiнен басталды.
1594 жылдың аяғында Ресеймен ... ... ... үшiн Мәскеуге қазақ
елшiсi Құлмұхаммед жiберiлдi. Тәуекел орыс патшасымен “достық пен ынтымақ”
жасауға асықты. ... ... ханы ... уақытша бiтiм жасап,
ноғайлармен арадағы қатынас шиеленiсiп тұрған болатын. ... ... ... ... ұсталып отырған ханның iнiсi Оразмұхамедтi босату
және орыс патшасы Борис Годуновтан ... ... алу ... Орыс ... ... шектелдi. Кейiн Ресей патшалығы мен Қазақ хандығының жақындасу
қажеттiгi ... ... да ... Едiл өз. ... ... ... да маза ... Осындай күрделi
мәселелердi Ресеймен одақтасу арқылы шешуге ... едi. Ал ... ... үшiн Шығыс мемлекеттерiмен жалғастыратын көпiр iспеттi болатын. Орта
Азия елдерiне, Қытайға жол ашатын қақпа деп бiлген Петр I (1682 — ... ... ... ... жiбердi. 1718 ж. Семей қамалының, 1720 ж.
Өскемен бекiнiсiнiң негiзi қаланды. 1730 ж. 8 ... ... ... ... Қойдағұлов пен Құлымбет Қоштаев бастаған елшiлiгi келдi.
1731 ж. 19 ... ... ... Анна ... Әбiлқайыр ханға грамота
жiбердi. 1731 ж. 30 сәуiрде Кiшi ... орыс ... елшi ... ... ... Олармен бiрге Санкт-Петербургке жiберiлген қазақ
елшiлерi де оралды. Сонымен, 1731 ж. 10 қазанда өткен ... ... ... Ресейге қосылуы туралы шешiм қабылданды. 1731 ж. 15 желтоқсанда
Тевкелевпен келiссөз жүргiзген Орта жүз ханы Сәмеке Ресейге қосылу ... ... Ол ... 1734 ... ... ... асырыла бастады. 1734 ж.
10 маусымда Анна Иоановна Әбiлқайырға Ор өз. сағасынан ... ... ... хат ... қала ... ... И.К. ... пен А.И.
Тевкелевтi жiбердi. Жайық бойына 14 ... ... 1740 ж. ... ... ... ... В.А. ... Орынборға елшiлiк басқарып
келдi. 19 тамыз бен 1 ... ... ... ... ... Бөгенбай, Есет батырлармен, кейiнiрек Орта жүз ханы ... ... ... ... жүргiздi. Оның барысында Кiшi жүз бен Орта
жүздiң 399 өкiлi Ресейге қарайтындығы жөнiндегi ... қол ... ... ... ... де ... Кiшi ... бiраз бөлiгi, Орта жүздiң аз ... ... Ал ... және Орт. ... ... аймақтарын
Ресей өз құрамына тек 19 ғ-дың 20 — ... ... күш ... ... 1745 ж. Қалдан Серен өлгеннен кейiн, оның мұрагерлерi
арасында таққа ... ... ... хан осы сәттi пайдаланып, қазақ жерiн
азат етуге кiрiстi. ... ... ... ... ... ... қарамағына өттi. Абылай бастаған қазақ жасақтары 1750 ж. ... ... ... ... ... ... 1755 ж. ... бiрнеше ұсақ
иелiктерге бөлiнiп кеттi. 1755 — 58 ж. Қытай әскерлерi ... ... тақ ... ... ... оларды мүлдем жойып жiбердi.
1758 ж. Жоңғар мемлекетi құлады. Цинь империясының ... ... ... ... ... ... дүркiн-дүркiн шабуыл жасап,
тыным ... ... ... келу туралы Пекинге елшiлер ... ... ... ... қатынас орнай бастады. 1771 ж. Әбiлмәмбет хан
өлгеннен кейiн, Түркiстанда Абылай үш жүздiң ханы (бас хан) ... ... ... ... 1772 ж. ... ... ... II-нiң жарлығымен,
Абылайға арналып Есiл өз-не таяу жерде, Жаңғызтөбеде ағаш үй салынды.
Абылай 1781 ж. ... ... ... ұлы Уәли хан сайланды. Бұл кезде ... ... ... қазақ даласымен шындап айналыса бастаған. Қазақ
даласында патша үкiметiнiң отарлау саясаты үш бағытта: 1) гарнизондар ... ... ... ... ... салу және ... казак-орыс
(Орынбор, Жайық, Батыс-Сiбiр, кейiн Жетiсу) мекендерiн құру жолымен; 2)
саяси әкiмш. ... ... 3) ... ... ... қосу, ал Орта Азия
мемлекеттерiмен сауда-саттықты ... ... ... Отарлық билiкке
қарсы қазақ халқы жиi-жиi көтерiлiстер жасап отырды. ... ... ... ... Кiшi жүз ... ... ... Датұлы бастаған
көтерiлiс (1783 — 97). 18 ... ... Кiшi жүз ... ... ... ... қазақтарға iшкi жаққа, Жайық сыртына өтуге тыйым салды.
Кiшi жүз ханы Нұралының да қысымы көп болды. 1783 ж. ... ... ... ... басталды; қ. Сырым Датұлы қозғалысы.
Ресей үкiметi жағдайды өзiнше шешпек оймен, хандық тәртiптi ... ... ... ... мұны ... 1786 ж. ... жойылып, Нұралы
хан Жайық бойындағы орыс бекiнiстерiн паналады. Сырым он екi ата байұлының
аға старшыны болды. Ұзақ ... бойы ... ... ... ... билiктi
жойғаны қате болғанын Ресей үкiметi кейiн түсiндi. Сөйтiп, хандық билiктi
қалпына келтiруге ... 1790 ж. ... ... ... осы ... ... оның iнiсi Ерәлiнi хан еттi. Халық тағы да Сырым төңiрегiне топтасты.
Сырымның Бұхара, Хиуа хандықтарымен келiсiм ... ... ... ... ... ... жасауға мәжбүр болды. Жайық өз-нiң
оң жағында мал жаюға, Жайық пен Едiл арасындағы Үлкен және Кiшi ... ... Сары ... ... ... ... рұқсат еттi. 1794
ж. Ерәлi хан өлiп, орнына Есiм хан болды. ... ... ... 1797 ж. 26 — 27 ... Есiм хан ... ... үшiн 1797 ж. күзде полковник А.Скворкин Сырымды қудалауды ... Хиуа ... өтiп ... ... 1802 ж. ... мерт ... ... мен Махамбет Өтемiсұлы бастаған шаруалар көтерiлiсi (1836 — ... ... ... ... ... 1801 жылдан бастап патша рұқсатымен
Кiшi жүздiң Бөкей сұлтан басқарған 5000 қазағы коныс аударды. Iшкi ... ... 19 ... 30 ... ... ... 20 мыңдай түтiн, 80
мың адам жайлады. Бөкей баласы Жәңгiр 1824 ж. хан ... ... соң, ... ... ел ... ... кiрiстi. Ол отырықшылықты,
елдi мекендер салуды, қырда пiшен шабуды, мектеп, уч-ще, мешiт ашуды, малды
асылдандыруды ... ... ... ... болды. 1827 ж. Жәңгiр хан
Нарын құмындағы Жасқұс ... ... хан ... ... ... ... болды. Сол жылы хан кеңесi құрылды. Оның ... ... ... ... ... өз ... ... Кеңсе жанында арнаулы
тергеушi штат жұмыс iстедi. Наразылық жер дауынан басталды. Бiр ғана Жәңгiр
хан 400 мың ... ... өз ... ... ... iнiсi ... би ... Құдайбергенұлы, ханның қайын атасы ... iрi ... ... ... 1831 ж. ... шекаралас жерлерде
сұлтандар мен Орынбор Шекара комиссиясына бағынатын әкiмшiлiктер құрылды.
Ондағы әкiмдер мен ... ... ... өз ... алды. Ал
Жайық бойын иемденген Орал казак-орыстары қазақтарға ... ... ... ... көшiп-қонуға тыйым салды. Жәңгiрге наразы болған бiр топ
сұлтан шаруаларды ... арғы ... ... ... ... 1827 ж. ... аман қалған аз малды сақтау үшiн қазақтар Саратов губерниясына
көшпек ... ... ... Байбақты руы бiрiншi болып Жайыққа бет алды.
Ресми өкiмет орындары бұл ... ... едi. ... өзi Кiшi жүз ... ... ... Содан, 1836 ж. ақпанда, халықтың Жәңгiр
ханға қарсы ... ... ... ... 1837 ж. ... ... Қарауылқожаның, Балқы бидiң, Шоқы ... ... ... ... ... Геке ... әскер күшi көмекке келдi. ... екi ... ... 400 ... Исатайдың 2000-нан астам
сарбазы бетпе-бет келдi. 1837 ж. 15 қарашада ... ... ... ... Күшi ... жазалаушылар тегеурiнiне шыдай алмаған көтерiлiсшiлер
топ-топқа бөлiнiп кеттi. 1838 ж. ... ... ... ... ... ... Сiбiр ... шегiнген Кенесары әскерiнiң бiр бөлiгi Орынбор
өлкесiне ауысқан-ды. Олардың ... ... ... ... ... ... В.А.Перовский көтерiлiсшiлерге қарсы қауырт күш жинады. Орск
бекiнiсi жағынан құрамында Орал полкi казактары бар Баймағамбет ... ... Геке ... ... ... 1838 ж. 12 ... ... мен подполковник Геке бастаған жазалаушы әскер Ақбұлақ деген ... ... ... кездестi. Осы шайқаста Исатай қаза тауып,
көтерiлiсшiлер талқандалды. 1846 ж. ... ... ... ... қ. ... Тайманұлы бастаған көтерiлiсi.
Отарлау барысында патша үкiметi қазақ жерiндегi хандық билiктi жоюға
кiрiстi. 1815 ж. Орта ... Уәли ... ... әлсiрету мақсатымен, екiншi
хан етiп Бөкейдi қойды. 1817 ж. Бөкей, 1819 ж. Уәли хан ... ... ... ... Орта ... ... әкiмшiлiкке бөлдi. 1822 ж. Сiбiрдiң
генерал-губернаторы М.М.Сперанскийдiң басшылығымен “Сiбiр қазақтары туралы
жарғы”, 1824 ж. ... ... ... жарғы” деген құжаттармен қазақ
жерiн басқару тәртiбi белгiлендi. Осы заңдар бойынша Орта жүз бен Кiшi жүз
хандықтары жойылды. Кiшi ... ... хан ... ... хандық билiктiң
орнына Ресейдегi сияқты әкiмш. басқару жүйесi қалыптасты. Ал Орта ... ... ... ... ... енгiзiлдi. Iшкi округтер құрылды.
Округтер болыстарға, болыстар ауылдарға бөлiндi. Болысқа бөлу ... ... ... ... ... Хиуа мен Қоқан хандары Оңт. ... ... ... ... Қоқан мен Хиуа билеушiлерiне қарсы жиi-жиi
бас көтерiп отырды. 1821 ж. ... төре ... ... ... маңы ... ... ... қарсы көтерiлiске шықты.
Көтерiлiсшiлер ... қ-н ... ... 1819 ж. 18 ... ... ... өзiне қараған 55462 адаммен Ресейге адал болатыны туралы
ант ... 1845 — 47 ж. Ұлы жүз ... ... ... жүрген, Қоқан
хандығына бағынатындарынан басқалары) Ресейге қарады. 1847 ж. Орта ... ... ... ... ... ... Қазақстанның империяға
қосылу процесi аяқталуға жақындады. Әскери-әкiмш. ... 19 ... ... ... ... 1831 ж. ... 1847 ж. Қапал, 1854 ж. ... ... ... 1855 ж. ... ... станицалары салынды.
Жетiсу өлкесiнде 1847 — 67 ж. ... ... ... 14 ... тептi. Бұл бекiнiстер Ресейдiң Iле өз-нiң арғы ... ... ... тiрек пункттер болды. 20 — 40 ... ... ... ... ... Аманқарағай округтерiн құру аяқталды.
Ұлы жүздiң Ресейге қосылған аудандарын басқару үшiн 1848 ж. Бат. Сiбiр ... ... ... орданың приставы лауазымы белгiлендi.
Ресей 19 ғ-дың 40-жылдарында Хиуа хандығына шабуыл жасады. Хиуа
хандығы бұл ... ... ... ... ... ... пен Сыр қазақтарына
билiк жүргiзiп тұрған болатын. Бiрақ, В.А. Перовский басшылық еткен Хиуаға
қарсы жорық (1839 — 40) ... ... Бұл ... ... ... ... Бұхарада, Хиуада, Қоқанда, Қазақстанның ... ... ете ... 1839 ж. ... ... ... ... Қасымұлы бастаған қозғалыс (1837 — 47). 19 ғ-дың алғашқы
ширегiнде патша үкiметi ... ... ... ... 1822 ... ... ... туралы жарғы” далалық ... ... ... Ендi ... ... ... енгiзiлдi.
Қарқаралы (бұрынғы Бөкей ханның иелiгiндегi) және ... ... ... ... ... Орта жүз бен Ұлы ... ... мекендеген
аймақтардың түйiскен жерiндегi жайылымдарды тартып ала бастады. 19 ... ... ... саясатқа қарсы Абылайдың кiшi ұлы Қасым төре бас
көтердi. Қоқан хандығына арқа ... ... 40 мың ... ... ... ... ... барды. Оның қоқандықтардан күткен үмiтi ақталмады. Ұлдары
Саржан, Есенгелдi, кейiнiрек өзi мерт ... ... ... ... ... ... алып, бекiнiстер салу Кенесары Қасымұлы бастаған
қазақ халқының ... ... (1837 — 47) ... 1838 ... бастап Кенесары жасақтары патша әскерiне қарсы ... ... ... қ-н қиратты, Қоңырқұлжа ауылын шапты. 1840 ж. күзде Ырғыз
бен Торғай маңында патша ... ... ... басталды. 1841 ж.
қыркүйекте үш жүз өкiлдерi Кенесарыны хан етiп сайлады. Кенесары ел ... ... ... ... iске ... Егiншiлiктi
дамытуға, көршi елдермен сауда-саттық жасалып, керуеннен салық алынатын
болды. Хан ... ... ... ... ... ... орыс ... тату көршiлiк қарым-қатынас орнатуға тырысты. 1841
— 42 ж. Кенесары жасақтары қоқандықтарға ... ... ... ... ... ... ... келiссөз жүргiзуге мәжбүр ... ... Хиуа ... ... ... ... ... 1843 ж.
Орынбор ген.-губернаторы Перовский орнына келген генерал В.А.Обручев ... ... П.Д. ... ... ... ... ... өз. бойында патша әскерiнiң бiр тобымен кездескен Кенесары ... ... ... ... ... ... ... Бұл тұста
екi жақ та әскери дайындығын мұқият жүргiзiп жатты. 1844 — 45 ж. ... Оған Сыр ... ... ... ... Кенесары өз әскерiнiң
санын 20 мың адамға жеткiздi. Кенесары жасақтарын ... ... ... үшiн 1844 ж. ... Ор ... Ұлытаудан, Тобыл өз. бағытынан
шыққан патша әскерiнiң үш тобымен кескiлескен шайқастардан соң, 1845 ... Ұлы жүз ... ... ... ... күшiн бiрiктiрудi,
қырғыздармен одақтасып, Қоқан хандығына шабуыл жасауды, сөйтiп олардың қол
астындағы ... азат ... ... еттi. ... ... ... ... елшi жiбердi. 1845 ж. қазан-қараша айларында Кенесары ... ... ... ... Олар ... Жаңа ... ... алды. Патша үкiметi қырғыз манаптарын, Кенесарыға қас бай-
сұлтандардың басын қосып, көтерiлiсшiлерге ... ... iске ... 1847 ж. ... ... жасақтарымен қырғыз жерiне басып кiрдi.
Қырғыздармен соғыс ... тау ... ... Шу өз. жоғ. ... ... Тоқмақтың маңында Кеклiк-Сеңгiр тауындағы Майтөбе деген
жерде ... мен ген. ... ... ... ... ... ... тұтқынға түсiрдi де, айуандықпен өлтiрдi.
Хиуа, Қоқан хандары Сырдың төм. ағысы бойындағы, Ырғыз, Торғай, ... ... ... билеуге тырысты. Сырдың төм. ағысы
бойындағы Жаңадария және Қуаңдария алқаптарын басып ... ... ... ... ... пен ұшыр ... Сыр қазақтары Хиуа, Қоқан
езгiсiне ... ... Оны әлiм ... ... ... Нұрмұхамедұлы
басқарды. 1843 ж. Жанқожа батырдың жасақтары Қуаңдария бойындағы хиуалықтар
қамалын, кейiнiрек Бесқала қамалын талқандады. Сыр қазақтары ... ... ... ... ... да ... шықты. 1849 ж. Райым
бекiнiсiне Орынбор казак-орыстарының ... 26 ... ... ... ... ... ығыстырды. 1853 ж. орыс әскерi Ақмешiттi
басып алды. Сөйтiп, ... ... ... ... болды. Оған Райым
бекiнiсiнен Ақмешiтке дейiнгi ... ... Бұл ... ... ... ... 1857 ... дейiн үш мың қазақ отбасы жерiнен ... ... Сыр ... ... 1856 ж. ... ... Көтерiлiс бүкiл Қазалы өңiрiн қамтыды. Казак-орыстардың
Солдатская слободасы кентiн ... 1856 ж. ... ... Қазалы фортын
қоршады. Бiрақ, күшi басым ... ... ... 20 ... қазақ
ауылдарымен Сырдың оң жағалауына, Хиуа хандығының жерiне өтiп кеттi.
1853 — 58 жылдарда Есет ... ... Кiшi жүз ... ... ... ... Арал т-нiң бат. ... Үлкен және
Кiшi Борсықты, Сам құмын, Сағыз, Жем ... ... ... шектi
руына түтiн салығын салу, әскери мақсат үшiн күш-көлiк алу, бекiнiс салынуы
салдарынан жайылымдықтардың тарылуы ... ... 1855 ... 8 ... Есет
жасақтары А.Жантөрин сұлтанның лагерiне шабуыл жасап, оны өлтiрдi. Бiрақ
қару-жарақ ... ... ... мәжбүр болды. Есеттiң қолға
түскен 18 сарбазын патша үкiметi Сiбiрге айдап, 3 адамын ... 1858 ... Сам ... ... Есет ... бас ... үкiметке адал
қызмет етуге уәде бердi.
1854 ж. Верный (Алматы) бекiнiсi салынғаннан кейiн, Бат. Сiбiрден
Жетiсуға ... ... мен орыс ... ... ... ... үстемдiк етуден бiржолата айырылу қаупiнен қорыққан ... ... ... өз ... ... бар күшiн салды. Әулиеата, Мерке,
Пiшпек (қазiргi ... ... т.б. ... ... ... ж. күзде Қоқан ханы Верный бекiнiсiне шабуыл жасауға 20 ... ... ... ... ... (1860 ж. ... ... шағын отряд қазақ жасақтарының көмегiмен Қоқан әскерлерiн жеңдi.
Ұзынағаштағы жеңiс Жетiсуды Қоқан үстемдiгiнен құтқарғанымен, ендi ... ... ... ... ғ-дың 60 жылдарында Қазақстанның Ресейге қосылу ... ... ... ... ... Тобыл өз-нен Тянь-Шань тауына дейiнгi
ұлан-байтақ ел Ресей ... ... ендi. ... ... осы ... басқару мақсатымен реформалар жүргiздi. 1867 ж. Түркiстан ... ... ... және ... ... ал 1868 ... ... қарасты Орал мен Торғай, Бат. Сiбiр ген.-
губернаторлығына қарайтын Ақмола және ... ... ... Облыстар
уездерге, уездер болыстарға, болыстар ауылдарға бөлiндi. Әкiмш. бөлiктер
аум. принцип ... ... ... ... “рулық бiрлестiктiң”
рөлiн төмендетiп, ру ақсақалдары мен билерiнiң ... ... ... жер ... ... деп ... ... 1867 — 68
жылдардағы реформалар сот құрылысына да ... ... ... ... ... мен соты қолданылды, ... ... ... ... пен ... соты да ... ... билер соты тежелiп, ел
басқарудың жаңа жүйесiне икемделдi.
Ресейде агр. мәселенiң шешiлмеуi, ... ... ... ... ... түрде жүргiзiлуi өлкенiң әлеум.-экон. ... ... ... ... ... ... орнына ендi
отырықшылықпен қатар мал бағу және егiн егу сияқты шаруашылықтың ... ... ... ... қауымдық жерлердi тартып алып, күнкөрiс
жер-судан айыруы қазақ ... ... ... ... ... ... ... кәсiпшiлiк ашылып (мыс.: а. ш. ... — май ... терi ... ұн тартатын, т.б.), жедел дами
бастады. Шымкент пен ... ... ... ... ал ... ... ... екi кәсiпорын жұмыс iстедi. Арал т-нде, Павлодар уезiндегi
Қарабас к-нде тұз өндiру қолға алынды. Әсiресе ғасыр басында оның ... Тұз ... ... үшiн де, сол ... ... ... үшiн де
өндiрiлдi. Олардың неғұрлым iрiлерi Iшкi ордадағы 5 мың қазақ жұмыс iстеген
Басқұншақ, Павлодар уезiндегi Коряков ... едi. ... ... ... Арал мен ... т-дерi айдындарында балық кәсiпшiлiгi
жанданды. Қазақстанда 19 ғ-дың соңы мен 20 ғ-дың басында Спасск мыс ... ... мыс ... ... ... ... Екiбастұз және Риддер
кәсiпорындары шет ел өнеркәсiпшiлерiнiң де (АҚШ, Германия, Бельгия, Швеция)
назарын аударып, өлке ... ... ... 20 ... басында алтын
шығару, көмiр өндiру (Екiбастұзда, Қарағандыда), ... (Бат. ... ... ... арта ... ... ... кең қанат
жайып, оның ұлттық шет аймақтарына таралуы нәтижесiнде Қазақстанда банк
бөлiмдерi мен ... ... ... ... ... банктiң өлкедегi
бөлiмдерi, сауда-өнеркәсiптiк орталықтары Оралда (1876), ... ... (1887), ... (1895), ... (1912) ... ... ... қүшейдi. Негiзiнен мал сатылды. Әр жазда Ресей
орталығына Ақмола, Қарқаралы және ... ... 60 ... ... iрi ... 200 ... ... қой жiберiлiп тұрды. Сыртқа шығарылатын астық көлемi
де артты. Орал, Орынбор, ... ... ... ... ... ... айналды. 19 ғ-дың екiншi жартысы мен 20 ғ-дың басында сауда-
саттықтың жаңа — жәрмеңкелiк түрi пайда болды. Қарқаралы ... ... ... ... ... уезiндегi Константиновск, Атбасар
уезiндегi Перовск, Верный ... ... ... ... iрi ... саналды. 20 ғ-дың басында қала халқының саны өсе ... ... мың ... Петропавл мен Верный (43,2 мыңнан), Семей (34,4 мың) iрi
қалалар саналды.
Қазақстанда өнеркәсiптiң дамуында т. ж. зор рөл ... ... ... ... және ... т. ж-дарын салу жеделдетiлдi.
1917 ... ... ... ... 2793 км жол төселдi. Су жолдары да
(Семей обл-нда) пайдаланылды. ... өз. ... ... ... ... ... ... компаниялары жүк тасыды. Өнәркәсiптiң
дамуы, т. ж., су ... ... ... ... ... ... ... жасады. 1913 ж. өлкедегi жұмысшылар саны
75 мың адамға ... Ал ... ... мен ... жүрiп жатқан кезеңде
Қазақстан жұмысшыларының саны 90 ... ... ... ... ... жұмысшыларының тұрмыс жағдайы төмен ... ең ... ... ... тағайындалды, көптеген айыппұл салынды, басқа
ұлт жұмысшыларынан ... ... орын ... ... 19 ... соңы
мен 20 ғ-дың басында қазақ өлкесi Ресейге толығымен ... күй ... ... ... ... ... керi әсер ... факторлардың бiрi —
агр. саясат едi. Қоныс аудару кең қанат жайды. Қазақстанның аумағы бiрнеше
қоныс аудару ... ... ... ... ... ... ... аудару қорын” жасау үшiн құрылған Қоныс аудару мекемелерi “артық”
жерлер iздестiруге кiрiстi. Әрбiр ... ... 15 ... үлес жер ... жер ... ... берiлуi тиiс болды. Iс жүзiнде оларға ... ... ... қуылып жатты. Қазақ халқының ғасырлар
бойы қалыптасқан дәстүрлi мал шаруашылығының құлдырауы, ... ... ... ... 1906 ж. ... ... премьер-министрi
болып тағайындалған П.А. Столыпиннiң ... ... ... ... ... ... ... құруларына еркiндiк берiлдi. Столыпин бұл
мәселенi шешуге астық егуге қолайлы өңiр ретiнде ... ... ... ... ... (переселен-мұғажыр) шаруалардың Қазақстанда кулак
шаруашылықтарын құруына түрлi жеңiлдiктер жасалды. Хутор үшiн 45 ... жер және 15 ... егiн ... жер ... Жер бөлушi ұйымдарға
жергiлiктi халықты атамекендерiнен зорлықпен көшiрiлiп, ... ... ... ... ... ... аудару науқаны
нәтижесiнде 1895 — 1905 ж. ... ... 294 296 ... ал 1906 — 10 ... мыңнан астам қоныс аударушылар келдi. 1893 — 1905 ж. қазақтардан 4 млн.
десятина жер, 1906 — 12 ж. 17 млн. ... ... ал 1917 ж. ... ... ... жер тартып алынды. “Столыпиннiң аграрлық саясаты” қазақтарды
жерiнен айырумен қоса, олардың өлкеде үлес санының азаюына да себеп болды.
Қазақстанды қосып ... ... ... ... ... ... ... бастады. Қазақ өлкесiн зерттеушiлердiң бiрi Орыс
география қоғамының ... П.П. ... (1827 — 1914) ... басшылығымен көп томдық “Ресей. Отанды географиялық тұрғыдан ... деп ... ... ... басып шығарылды. Оның “Қазақ
(қырғыз) өлкесi”, “Түркiстан өлкесi” деп аталатын екi томы ... ... ... геогр. жағдайын, табиғи байлығын, ... ... ... ... ... ... ауыз ... үлгiлерi” атты
еңбек жазған Петербург академиясының акад. В.В.Радлов қазақ халқының ауыз
әдебиетiн зерттеуге зор үлес ... ... ... ... ... туралы зерттеу”, “Қырғыз-қайсақтар (қазақтар) туралы тарихи
мәлiметтер” деп ... ... ... ... ... ... ... тарихының маңызды кезеңдерiн зерттедi. 1841
ж. ... ... 1850 ж. ... ... ... жанынан қазақ
азаматтық мектебi ашылды. 1877 ж. Ы.Алтынсариннiң күш салуымен ... ... ... ... бастады. 1890 — 96 ж. Торғайда, ... ... ... уч-щелерi, 1883 ж. Орынборда қазақ
мұғалiмдер ... ... 19 ... 2-жартысында қазақ халқының
Ш.Уәлиханов, М.С. ... ... ... ... ... ... ... айналысса, 20 ғ-дың басында олардың қатарын
Ш.Құдайбердiұлы, М.Жұмабаев, А.Байтұрсынов, М.Дулатов, т.б. толықтырды. ... 20 ... ... ... муз. ... өрлеу кезеңiн бастан өткердi.
Сазгерлер: Құрманғазы, Дина Нұрпейiсова, Тәттiмбет, Ықылас, ... сал, Ақан серi, ... Жаяу ... Мәди шығармалары халық арасына кең
тарады. 1870 ж. 28 ... ... ... ... 1888 ж. ... ... уәлаятының газетi”, 1911 ж. “Айқап” ... ... ... 1913 — 18 ж. ... ... “Қазақ” газетi қазақ
қоғамының барлық салаларынан жан-жақты хабардар етiп тұрды.
1905 ж. 9 ... ... ... ... ... орыс
төңкерiсiнен Қазақстан да сырт ... ... ... ... ... ... ... мамыр айында Верный,
Қостанайда жұмысшы толқулары өттi. 1905 ж. ... ... ... ... ұйымдасқан әрi саяси сипат алды. Қозғалыстың басында ... ... 1905 ж. ... Қоянды жәрмеңкесiнде 14500 адам қол
қойған Қарқаралы петициясын ... ... ... ... т.б. ... ... ... қазақ халқының
өмiрлiк маңызды мұқтаждары, саяси агр., дiни мәселелер ... 18 — ... ... жаппай саяси ереуiлдер, 25 ... ... ... 16 — 28 қарашада Семейде почта-телеграф қызметшiлерiнiң
ереуiлдерi өттi. ... ... ... 6 — 7 ... Бат. ... ... ал 21 қарашада Жаркент ... ... ... және орыс ... ең iрi бас ... ... ... Оны “Капиталға қарсы орыс-қазақ одағы” басқарды. 1906 ж.
ақпанда Семейде қазақтардың съезi өтiп, онда қоныс аударуды тоқтату, ... ... ... етiп тану, тiл, дiн тұту еркiндiгi, ана тiлiнде
бiлiм алуды ... т.б. ... ... Рев. қозғалыс Ресейде екi жарым
жылға ... 1905 ж. 17 ... ... ... Ресейде Мемл. Дума
сайланды. 1906 жылғы 27 сәуiрден 8 шiлдеге дейiн өмiр сүрген I-Мемл. Думаға
Қазақстаннан 9 ... ... ... ... ... тудырған агр. мәселе
Думаның таратылуына себеп болды. 1907 ж. 20 ... өз ... ... ... ... да агр. ... баса айтылды. Қазақстаннан оған 13 депутат
қатысты. Рев. толқу әлсiреп, 1907 ж. 3 ... ... ... ... ... сайлау құқынан айыруға мүмкiндiгi артты. 1914 ж. 1-
тамызда Ресейдiң 1-дүниежүз. соғысқа тартылуы ... ... ауыр ... тидi. ... ... “өз ... қаржы жинау”, мемл. заемдарды
зорлап жаздыру, соғыс салығы түрiндегi барлығы 10-ға жуық ... ... баж ... ... ... Қазақтарды тонау одан әрi жалғасты,
соғыс жүктерiн ... т.ж. ... ... үшiн ... ... пайдаланылды. Соғыс уақытында Түркiстан өлкесiнен 300 мың пұт ет,
70 мың жылқы, 13 мың бас түйе ... 1914 ж. тек ... ғана 34 ... малы мен мал ш. өнiмдерi жөнелтiлдi. ... ... ... ... желеуiмен еңбек ету мiндетi енгiзiлдi, қазақтар
жұмыс күшi ретiнде қоныс ... ... ... жерiн жыртып,
тұқымын сеуiп, өнiмiн жинап беруге тиiстi болды. Қаладағы ... ... ... ... күрт ... ... ... барлық облыстарына төтенше соғыс жағдайын енгiзуi де
халықтың соғысқа наразылығын күшейтiп жiбердi. 1915 ж. ... ... ... ... ... ... ... тау-кен қазу өнеркәсiбi
акцион. қоғамының, Спасск мыс қорыту з-тының қазақ жұмысшылары ... 1916 ... ... ... қозғалысы Риддер кенiштерiн, Ембi мұнай
кәсiпшiлiктерiн, Екiбастұз, Байкоңыр көмiр кендерiн, Орынбор — Ташкент ... ... ... ... ... ... 1916 жылғы көтерiлiс
шықты. Көтерiлiстiң басталуына патшаның 1916 ... ... ... жұмысқа Қазақ және Түркiстан өлкелерiнiң және iшiнара Сiбiрдiң 19-дан
43 жас аралығындағы ... ... ... ... ... ... басында қазақ даласында көп кешiкпей қарулы көтерiлiске
айналған стихиялық бас ... ... ... ... ... ... көтерiлiске деген көзқарас бiр мәндi болған жоқ. ... ... ... ... ... жарлыққа қарсы шығып, оны
орындауға қарсыластық көрсетуге ... ... ... төңiрегiндегi
зиялылар (Бөкейханов, Байтұрсынов, Дулатов, т.б.) күшi басым ... ... ... ... ... ескертiп, сабыр сақтауға ... аса iрi ... ... мен ... ... ... ... қарсылық шiлде-тамыз айларында жаппай қарқын алды. 17 шiлдеде
Түркiстан өлкесiнде ... ... ... ... үкiметi Жетiсуға iрi
әскери күштердi жiбере бастады. Қыркүйек, ... ... ... ... ... Бат. Қытайға өтiп кетуге мәжбүр болды (қ. Қарқара
көтерiлiсi). Торғай көтерiлiсi (басшылары ... ... 50 ... адамды қамтыды. 1916 ж. 21 қарашада Торғайда ... ел ... ... хан, ... Имановты сардарбегi (қолбасы)
етiп сайлады. А.Иманов көтерiлiсшiлердi ондыққа, ... ... ... ... мергендер отряды құрылды. Көтерiлiс штабында әскери
кеңес ... ... ... облысындағы көтерiлiс патша үкiметi
құлатылғаннан кейiн ғана тоқтады. 1916 жылғы көтерiлiс қазақ ... ... ... ... тарихында маңызды орын алады. Ол
отарлауға және ... ... ... өрбiдi.
1917 ж. патшаны тақтан құлатқан Ақпан революциясының оқиғалары ... ... да ... ... ... басында iрi қалаларда төңкерiстi
қолдаған митингiлер, ... өттi. ... қос ... билiгi
(Уақытша үкiмет пен Жұмысшы және ... ... ... орнады.
Қазақстан көп өкiметтi қоғамға айналды. Өлкеде ұлыдержавалық саясат жалғаса
бердi. 1917 ж. көктем, жаз айларында жұмысшы, рев.-демокр. ... ... ... ... Омбыдағы оқушы жастардың 1914 ж. ашылған ... ... ... жаңа ... ... орай ... Ақмолада “Жас қазақ”, Т.Рысқұлов ... ... ... ... ... ... Спасск мыс қорыту з-тында “Жас жүрек”,
Петропавлда “Талап”, Семейде “Жанар” т.б. ұйымдар жұмыс iстей бастады.
1917 ж. 21 — 28 ... ... ... ... өттi. ... ... ... т.б. мәселелердiң шешiлуiне, Құрылтай жиналысына
әзiрлiк және қазақ саяси партиясын құру мәселелерiне баса назар аударды.
Съезд, шын ... ... ... ... ...... ... болып
айқындалды. Ә.Бөкейхан, М.Тынышбаев, ... ... және ... М.Жұмабаев т.б. Алаш ... ... ... ... ... сол ... дайын болмағандықтан
әлеум. бағдарлама қабылдаған жоқ. Олар Қазақ халқын отарлық езгiден азат
ету ұраны ... ... 1917 ... ... тағы бiр ...... соц. ... болып саналған “Үш жүз” партиясы пайда болды.
Көлбай Тоғысов басқарған бұл партия солшыл ... ... Алаш ... ... ... ... ... большевиктердi жақтады. 1917 ж.
жаз, күз айларының басында елде халықтың большевиктер ... ... ... ... ... ... үкiметтiң шарасыздығы себеп болды.
1917 ж. 24 қазанда (6 ... ... ... ... басталды.
Ертеңiне көтерiлiсшi жұмысшы, солдат, матростар астананың аса маңызды
орындарын басып алды. 25 қазанда (7 ... ... ... ... ... ... ... (қ. Қазан революциясы). 1917 ж. ... ... IV ... ... өз ... ... Оны М.Шоқай
ашты. Съезд Түркiстан ... ... ... ... кейiн М.Шоқай) жариялады. Автономияны 1918 ж. ақпанда
большевиктер қарулы күшпен қуып ... ... ... қалыптасқан саяси ауыр жағдайда өздерiнiң iс-
әрекеттерiн айқындап алу үшiн ұлттық интеллигенция ... ... ... (1917 ж. 5 — 13 желтоқсанда) 2-Бүкiлқазақ съезiн өткiздi. Оған
Ресейдiң қазақтар тұратын ... ... ... өкiлдер қатысты.
Съездi Бөкейхан, Байтұрсынов, Дулатов, ... ... ... еттi. ... ... тез ... ... саяси жағдайда партия
тактикасын нақтылау, қазақ ... құру және оның ... ... ... ... ... ... үкiмет
құлатылғаннан кейiн қазақтар өмiрiн қиындатып жiберген аласапыран жағдайда
елдi сақтап қалу үшiн, Уақытша ... ... ... билiк орнату, оған
Алашорда деген ат беру (төрағасы Бөкейхан, ... ... ... 25 ... сондай-ақ милиция жасақтау туралы қаулы қабылдады. Қазақ
автономиясының астанасына ... ... ... қ. ... оған Алаш ... ат ... Алашорда жетекшiлерi Кеңес үкiметiмен байланыс ... 1918 ж. ... ... және Х.Досмұхамедұлы Мәскеуге
барып, В.И. Ленин мен И.В. Сталинмен келiссөз жүргiздi. Сондай-ақ, 1918 ... ... ... ... төте желi ... ұлт iсi ... ... Сталинмен байланысқа шықты. Келiссөз барысында Кеңес
тарапынан 2-Жалпықазақ ... ... ... ... ... тануы, автономияның мәдени мұқтажына орталықтың көмегi,
бүкiлқазақтық ... ... ... азаматтық бiтiмге келу мәселелерi
қозғалды. Автономияны кеңес тұғырына аудару ... ... ... ... ... ... ... тек депутаттар кеңесi арқылы таптық
негiзде ... ... ... алға ... ... Алашорда мемл.
құрылымын өз бетiнше жасауға ... ... ... ... 1918 ... ... қысында атаман А.И. Дутовпен, Самарадағы құрылтайшы жиналыс мүшелерi к-
тiмен (Комуч), Омбыдағы ... Сiбiр ... ... де ... ... кеткен азамат соғысы алашорданың ұстанар бағытын
айқындауды қажет еттi. ... ... ... әлеум.-саяси негiзi жоқ
кеңес өкiметiне қарсы ақтармен бiрге күреске шықты.
Большевиктiк ұйымдар, Қазақстан мен ... ... ... және ... съездерiн шақыруға әзiрлене бастады.
Бұл жұмыстарды өлкеде кеңес өкiметiн нығайту жолындағы ... әрi ... ... ... де ... деуге болатын. Мұнымен Қазан
төңкерiсiн және Қазақ мемлекеттiлiгiн кеңестiк негiзде құру ... Алаш ... мен оның ... ... ... ... ұлттық-мемл. құрылыс мәселелерi талқылана бастады. Кеңес өкiметi
ұлт саясатының ... ... екi ...... ... ... (1917 ж. 2 ... және Ресей мен Шығыстың барлық
мұсылман еңбекшiлерiне үндеуiнде (1917 ж. 20 қараша) жарияланған-ды.
Кеңес өкiметiнiң орнауы құлатылған таптың қарулы ... ... ... ... тұтқындардан жасақталған чехословак корпусының
1918 ж. мамырдағы бүлiгi азамат соғысын өршiтiп жiбердi. Сiбiр, ... ... ... ... Новосибирск, Челябинск, Том, Омбы чехтар қолына
көштi. 31 ... ... ... ... ... ... ... Семейдегi Кеңес үкiметiн құлатты. 1918 ж. 29 мамырда
БРОАК Декретiмен Қызыл ... ... ... ... енгiзiлдi. Қазақ,
мұсылман, дүнген, ұйғыр ... ... 1918 ж. ... Орынбор
аймағында ауыр жағдай қалыптасты. Қаланы 3 шiлдеде атаман ... ... ... Түркiстанды Орт. Ресейден бөлiп тастады. Ақтарды оңт-ке, Ташкентке
жiбермеу үшiн кеңестер Ақтөбе ... ... Дала ... ... Ә.Жангелдин басқарған экспедиция осы кезде жасақталды; ... ... ... ... ... соғысында шешушi рөл
атқарды. 1919 ж. Орынбор, Орал, Орск азат етiлгеннен кейiн ... ... ... ... әскерлерi қосылды. 1918 ж. жаз, күз айларында Жетiсу
облысында да ауыр ... ... ... Iле өлкесiн, Верный,
Сергиополь, Үржар, Сарқант қалаларын басып алды. 1918 ж. ... ... ... ... ... Жетiсудың тек Лепсi уезiнен басқа өңiрi
ақтардың қол астында қалды. Ақмола, ... ... ... ... Тау қырандары деген атпен мәлiм болған партизандық қозғалыс қанат
жайды. 1919 ж. ... ... ... ... ... ... ... Шығ. Қазақстан мен Жетiсудi азат етуге қолайлы жағдай туды. 1920 ... ... ... ... ... ... өлкесiнде азамат соғысы
аяқталды. Азамат соғысы жылдарында материалдық қорды жинау және оны ... ... ... шара ... ... деп ... ... халықтан жинап алып, азық-түлiк салғыртын енгiзген бұл ... ж. 11 ... ... ж. ... ... ... өкiлi ... бастаған
делегация орт. кеңес ... ... ... ... ... ... ... жарияланды. 1919 ж. 10 шiлдеде В.И.Ленин
Қазақ өлкесiн басқару жөнiндегi рев. к-т құру ... ... қол ... ... ... ... ... А.Байтұрсынов,
С.Меңдешев, Ә.Әйтиев, т.б. ендi. 1920 ж. 30 тамызда Бүкiлресейлiк ОАК ... ХКК ... ... ... ... (қазақ) Социалистiк Кеңес
республикасын құру туралы” декрет қабылдады. Республика құрамына Ақмола,
Семей, Торғай, ... ... обл. мен ... ... қазақтар тұратын
аудандары ендi. 1920 ж. 4 — 12 қазанда Орынборда ... ... ... өттi. ... 273 ... қатынасты. Съезд С.Меңдешовтi
басшы етiп, ҚазАКСР-ның ОАК-н және Радус-Зенькович басқарған ХКК-н ... ж. ... ... ... ... ... және Сырдария
облыстары Қазақ АКСР-iне қосылды. Жергiлiктi халықтың “Қазақ” атауы қалпына
келтiрiлдi. 1921 — 22 ж. Қазақстанда ... ... ... ... — кезiнде патша үкiметi ... үшiн ... ... ... ... сол жағалауындағы, Жетiсу мен Оңт. Қазақстандағы жерлердi өлкенiң
байырғы халқы — қазақтарға қайтару едi. ... ... ... 1 ... мың ... ... ие болды. 1921 ж. “Қосшы” кедейлер одағы құрылып,
олар жер реформасын жүргiзуге белсене қатысты. 1921 ж. 8 — 16 ... ... ... 10 съезi өттi. Онда жаңа экономикалық
саясатқа (ЖЭС) көшу туралы шешiм ... ... ... ... жаппай еңбек мiндеткерлiгi жойылды, еркiн саудаға ... ... ... ... ... алу, ... ... қолдау көрсетiлдi.
ЖЭС-тiң нәтижесi 20-жылдардың ортасында көрiндi. 1925 жылға қарай халық ... ... ... 60%-н, ... ... ... Мал ... жылмен салыстырғанда екi есе өсiп, 26 млн. ... ... ... Қоянды,
Темiр жәрмеңкелерi қайта жанданды. Сөйтiп, халықтың әл-ауқаты көтерiле
бастады. Қазақстанның табиғи ... ... баса ... ... ...... ... көмiр және мұнай өнеркәсiптерi қолға
алынды. 1928 — 29 ж. ... 50 ... 1931 ж. 140 ... ... Осы ... iрi ... ... қорғасын з-ты, Балқаш мыс
қорыту, Ащысай полиметалл комб-тары iске ... ... ... мыс ... ... Өскемен қорғасын-мырыш з-ты салына бастады.
1927 ж. сәуiрде индустрияландырудың iрi нысандарының бiрi — Түркiстан-Сiбiр
темiр жолының (Түркiсiб) ... ... 1927 ж. ... ... 15 съезi ауылдарды ұжымдық шаруашылықтар құру ... ... ... 1932 ж. ... көзделдi. Ол күштеу тәсiлiмен
жүрдi, жергiлiктi ... ... ... назарға алынбады. Осы кезеңде
кулактар мен байларды тап ретiнде жою науқаны басталды (қ. ... ж. 27 ... ... АКСР-iнiң ОАК мен ХКК қабылдаған “Iрi бай
шаруашылықтары мен жартылай феодалдарды ... және жер ... ... ... 657 жеке шаруашылық тәркiленiп, иелерi жер ... 145 мың бас мал, а. ш. ... ... ... ... iсi
күштеп ұжымдастырумен астасты, соның салдарынан шаруалар мал өрiсiнен, су
мен жайылым ауыстыру мүмкiндiгiнен айрылды. Мұның бәрi ... мал ... ... әкелiп соқтырды, егiс көлемi төмендедi (қ. Ашаршылық).
Халық наразылығы күшейдi. 1929 — 31 ж. ... 372 ... ... Шет ... ... Моңғолияға, Иранға, Ауғанстанға) жаппай ауа
көшу басталды.
1930 ж. 27 тамызда Қазақ АКСР ОАК мен ХКК ... ... ... бiлiм беру ... ... ... 1920 — 21 ж. ... ... ... 1940 ... ... еңбекке жарамды тұрғындар
негiзiнен сауат ашты. ... ... ... ... ... ... ... курстар, педтехникумдар ашылды. 1922 ж. ... ... ... жанынан Өлкелiк химия-бактериол.
лаборатория, 1924 ж. Санитарлық-бактериол. ин-т, 1926 ж. ... ... ... ... құрылды. 1932 жылға қарай Қазақстанда 12 ғыл.-
зерттеу ин-ты, 15 ... ст., 186 ... ... лаб., ... ст., ... ... ... iстедi. КСРО ҒА-ның қазақстандық ... ... оқу ... ... бастады. ҚазПИ (1928), ... ... ... (1929), Қазақ а. ш. ин-ты (1930), Алматы медицина ин-ты
(1931), Қазақ мемл. ун-тi (1934) құрылды. Осы ғасырдың ... ... ... ... ... ... Қоғам тарихи-геогр., этногр.,
экон. бағыттағы еңбектер жариялады. 1925 ж. ... ... ... ... ... ... оны Д.Әдiлов басқарды. Республиканың шартарабынан
өнерпаздар шақырылды. 1925 ж. ... ...... ... мен ... ... ... Ал 1926 ж. 13 қаңтардағы ресми
ашылуында “Алтын сақина” (Қ.Кемеңгеров) қойылды. 1934 ж. муз. ... ... ... ... ... қазақ операсы “Қыз Жiбек” (Е.Брусиловский)
қойылды. 1934 ж. А.Жұбанов басқарған ... ... ... ... ж. мамырда Мәскеуде қазақ әдебиетi мен ... ... ... ... КСРО Халық артисi атағы берiлдi. 1934 ж. көркемфильм
студиясы ашылды. 1938 ж. тұңғыш дыбысты кино “Амангелдi” фильмi ... муз. ... ... этнограф-композитор А.В.Затаевич (“Қазақтың
1000 әнi”), (“Қазақ халқының 500 әнi мен күйi”) зор үлес ... ... ... ... ... ... I.Жансүгiров,
Б.Майлин шығармалары кеңiнен мәлiм болды. Ауыз әдебиетiнiң көрнектi
өкiлдерi ... ... ... ... ... ... танылды.
1925 жылдан кейiн республиканың қоғамдық-саяси өмiрi күрт ... ... ... ... ... ... ... негiз жасалды.
Тәркiлеу, күштеп ұжымдастыру, саяси қуғын-сүргiн, қарулы ... ... ... ... халықты қайғы-қасiретке ұшыратты. 1928 —
30 ж. 80-нен астам адамға саяси айып тағылып, түрмеге жабылды. ... ... ... ... ... айналдырылды. Олардың ең iрiсi Қарағанды
лагерi болды. Ақмолада “Отан сатқындары” ... ... ... ... ... 1937 жылдың күзiнде Қазақстанға Қиыр Шығыстан 100 мың
кәрiс, 1943 — 44 жылдары күрд, ... ... ... шешен-ингуштар
жер аударылып қоныс тептi; қ. Депортация.
1941 ж. 22 маусымда Германия КСРО-ға соғыс ашты. Қазақстан ... ... ... ... ... ... экономикасы соғыс
қажетiне лайықталып қайта құрылды. Қарағанды шахтерлерi төрт жыл iшiнде ... ... ... ... ... ... ауд-ның кәсiпорындары сұйық
отын шығаруды 39% арттырды, электр ... ... екi есе ... өстi. Шығыс
Қоңырат молибден, Жездi марганец, Дөң (Дон) ... ... ... комб. салынды. 1941 — 45 ж. барлығы 460 ... ... ... т.б. ... ... ... ... соғыс жүрiп
жатқан аймақтардан көшiрiп әкелiнген металл өңдейтiн, машина жасайтын з-
ттар қосылды, олар ... ... ... ... ... радиост. шығарды.
1941 — 42 ж. Қазақстанға Мәскеуден, Ленинградтан, Украина, ... 220 з-т, ф-ка ... ... Олар ... Алматы, Орал,
Шымкент, Семей, Қарағанды қ-ларына ... ... ... ... ... адал ... 1941 — 45 ж. олар 5829 мың ... 734 мың т ет және басқа азық-түлiк, өнеркәсiп үшiн ... ... ж. ... ... әр ... 202 ц, ... ... га-нан 172 ц
өнiм алып, ... зор ... ... ... ... және ғыл. ... ... әкелiндi. Олардың қатарында Мәскеу, Ленинград киностудиялары,
20 ғыл. мекеме, атақты ... И.П. ... ... т.б. ... ... ... ... Ж.Жабаев,
С.Мұқанов, Д.Снегин, М.Әуезов өз шығармаларын халықты патриоттық рухта
тәрбиелеуге ... ... ... Қазақстанда 12 атқыштар, 4 атты әскер
дивизиясы, 7 ... ... ... ... ... бiрi ... ... кiрiстi. Брест қорғанын К.Әбдiрахманов,
В.Лобанов, ... ... т.б. ... ... үшiн шайқаста
қазақстандықтар даңққа бөлендi. Дубосековода гитлершiлердi бөгеген 28 батыр
жауынгер ерен ерлiктiң үлгiсiн көрсеттi. Алматыда жасақталған 316 ... ... ... ... ... ... ... аға
лейтенант Б.Момышұлы (1990 ж. КСРО батыры) басқарған батальон ерекше көзге
түстi. Сондай-ақ, осында Кеңес Одағының ... ... ... ... 310-, ... дивизиялары Ленинградты қорғауға қатысты.
Ленинград үшiн шайқаста С.Баймағамбетов кеудесiмен ... ... ... ... жоқ ерлiк жасады. Жамбыл өзiнiң “Ленинградтық, өренiм!”
атты жалынды өлеңiмен ... ... 1942 ж. ... үшiн ... болып жатқанда Бат. Қазақстан облысында соғыс
жағдайы жарияланды. ... ... ... 5 ... 1 ... ... 1 танк ... бригадасы, 1 минометтi полк қатысты. Осы
шайқаста Н.Әбдiров, ... т.б. ... ... ... атағын алды.
Қазақтар Курск түбiндегi, Беларусьтегi, Украинадағы шайқастарда ерлiк
көрсеттi. ... ... ту ... бiрi — ... ... партизан қозғалысында (Қ.Қайсенов, ... ... ... ... ... көрсеттi. Соғыстағы ерлiктерi
үшiн 499 қазақстандық (94-i ... ... ... Одағының Батыры
атағына ие болды. Т.Бигелдинов, ... ... ... жоғары атақты
екi дүркiн алды. Шығыс қыздары арасынан Ә.Молдағұлова мен М.Мәметова Кеңес
Одағының Батыры атанды. 410 ... ... ... ... ... ж. күзде жеке адамдар мен ұжымдардан ... ... ... қаржысына танктер, ұшақтар, сүңгуiр қайықтар сатып алынды.
Майдандағы ... 1600 ... ... ... ... ... ... шебiнде 1216 рет концерт ... ... ... ... ... ... қалжырап шықты. Соған
қарамастан Қазақстан тұрғындары Ленинград, Сталинград, Брянск, ... т.б. ... ... ... қалпына келтiруге белсендi
көмек көрсеттi. 1946 ж. 18 ... ... ... ... ... аудандарды қалпына келтiру, өнеркәсiп пен а. ш-ның
соғыстан бұрынғы дәрежесiне жеткiзу, одан асып түсу ... ... баса ... ... Алты жаңа ... ... ... және Мұнайлы
кәсiпшiлiктерi қатарға қосылды. Қазақ ... ... ... ... Қайта балқыту з-тының қуаты арттырылды. Жеңiл және тамақ
өнеркәсiптерi онан әрi ... 65 ... ... ... өнiм бере бастады.
А. ш-нда ұжымшарларды iрiлендiру қолға алынып, 1945 — 52 ж. ... ... есе ... ... ... А. ш. ... ... көл. артты. 1950 ж.
астықтың жалпы түсiмi бұрынғыдан 89% асып түстi. ... ақ бас ... ... ... ... жүндi қойы, арқар-меринос қойы, Қостанай
жылқысы будандастырылып, жаңа тұқым ... ... ... отары, тiрек базаларының бiрi болып қалды. Республика металл,
шикiзат, отын, құрылыс материалдары, өнеркәсiп ... ... ... мал, т.б. ... қорға жөнелтуге мәжбүр болды. Соғыстан кейiнгi
жылдарда республикада бiрқатар жоғары оқу ... ... ... ... жүйесiн жетiлдiру қолға алынды. 1946 ж. 1 ... ... ... оның ... ... ... Қ.Сәтбаев сайланды.
Кеңес Одағындағы әмiршiл-әкiмшiл жүйе 40-жылдардың соңы мен 50-
жылдардың ... ... ... ... жеттi. Елде И.В. Сталиннiң жеке
басына табыну белең алды. Интеллигенцияға қатысты ... ... ... ... ... БК(б)П ОК-нiң “Звезда”, “Ленинград”
журналдары туралы (1946 ж. 14 ... ... ... ... ойды ... ... ... “Ленинградтық iс”, “Дәрiгерлер iсi”, ... ... ... ... ... ... iсi” ... болды. ҚКП
ОК-нiң 1947 ж. наурызда өткен пленумы партия ... ... ... ... пен ... ... қателер мен ұлтшылдық бұрмалауларға
қарсы большевиктiк сынды кеңiнен өрiстетiп, БКП ... ... ... ... ... орындауды талап еттi. ... ... (1915 — 66) ... ... ... ... А.П. Кучкин,
А.М.Панкратова, В.Д.Греков, т.б. белгiлi тарихшылармен бiрге жазған ... ... (1943), ... XIX ... 20 — 40 ... ... еңбектерiндегi Кенесары Қасымовтың көтерiлiсiне ... ... ... ... деп ... Сөйтiп, Е.Бекмаханов 1952 ж. ... 25 ... ... ... Қ.Жұмалиев, Б.Сүлейменов, т.б.
зиялы қауым өкiлдерi де ... ... ... ... ... ... ... Қазақстаннан сыртқа кетуге мәжбүр
болды. И.В. ... ... (1953) ... елдi демократияландыру
нышандары басталды. Алайда бұл әмiршiл-әкiмшiл ... ... емес ... ... ... ... ... бердi, оларды жазалауға қатысқандар
жоғары үкiмет қызметтерiнен ... 1956 ж. ... ... ... 20 ... ... жеке ... табынушылықты жою мәселесiн
қарастырғанымен авторитарлық жүйенi жою ... ... ... ... ... ... Қазан төңкерiсi тарихы, азамат соғысы, 30-
жылдардағы ашаршылық себептерi айтылмады ... ... ... ... ... басқаша ойлайтындар қудалана бастады.
1954 ж. ОК-тiң ақпан-наурыз пленумы “Елде ... ... одан ... және ... ... ... ... қаулы қабылданып, КСРО-да 13,4
млн. га жаңа жерлер, соның iшiнде Қазақстанда 6,5 млн. га жер ... ... ... айына дейiн Ақмола, Көкшетау, Қостанай, Павлодар, Солт.
Қазақстан облыстарында 337 кеңшар ... Тың ... ... ... жан басына шаққанда 2 мың кг-нан астам астық өндiруге
мүмкiндiк бердi. Ал әлемдiк тәжiрибеде азық-түлiк ... шешу үшiн ... кг ... ... те ... едi. 1954 — 55 ж. бүкiл ... млн. га жер ... оның 18 млн. ... ... ... тидi. ... залалдары да байқалды. 1960 жылы-ақ республика тың аймағының 9
млн. га жерi ... ... ... ... 61%-ы ... Украина,
Молдовадан келгендермен көбейдi. 1954 — 62 ж. Қазақстанға тың игеруге ... адам ... ... ... ...... саны 30%-ға
дейiн төмендеп, этнос ретiнде дамуына қауiп төндi.
Соғыстан кейiнгi халық ... ... ... көлiктiң барлық түрiн,
әсiресе т. ж. көлiгiн жедел қарқынмен дамытуды қажет еттi. 1945 ж. т. ж-дың
ұз. 8112 км ... 1960 ж. 11470 ... 1970 ж. 13669 ... ... ... ж. 27 қазанда
Мойынты — Шу т. ж. тұрақты пайдалануға берiлдi (қ. ... ... 1948 ж. үш ... (Семей, Павлодар, Қарағанды) түйiскен жерiне
орналасқан ядр. ... ... ... 1949 ж. 29 ... ... ... рет ядр. сынақ жасалды. Қорғаныс мин-нiң өз мәлiметi
бойынша 1949 жылдан 1963 жылға дейiнгi аралықта ... ... ... т-
дан 100 килотоннаға дейiн жететiн 113 жарылыс ауада жасалған, 1964 жылдан
кейiн ғана ... жер ... ... ... 1989 ж. қыркүйектiң 19-ына
дейiн қуаты ... ... 150 ... ... 343 сынақ жасалған.
Полигон халықтың денсаулығына зор зиянын тигiздi.
20 ғ-дың 70 — 80 ... ... ... iшiнде Қазақстанда да)
кеңестiк жүйе дағдарысқа ұшырай ... ... ... ... 1922 ж. ... КСРО iс жүзiнде унитарлық мемлекетке айналды.
Оның құрамындағы Одақтас республикалардың құқықтары ... ... жоқ ... ... ... ... өзiн-өзi билеуi сөз
жүзiнде ғана айтылды. Бүкiл кеңестiк ... өне ... ... жағдайында соц. ұлттардың федерациядан шығуына қажеттiлiк пайда
болуы мүмкiн емес деген тұжырым берiк бекiдi. 70 — 80 ... ... ... гөрi ... ... ... дәрiптелдi. Ұлттық республикалардың
қоғамдық-саяси өмiрiнде еуроцентризм басымдық алды. Ұлт саясатындағы
бұрмалаулар, еркiн ... ... салу ... ... Ол ... ... Мыс., Мәскеуде оқитын қазақ жастары 1963 ж.
“Жас тұлпар” атты тұңғыш бейресми бiрлестiк құрды. Кейiн бұл ... ... ... Семейде — “Тайшұбар”, Қарағандыда — “Жас ... ... ... ... ... бәрi бауырын жаза алмай, бесiкте тұншықтырылды.
Жүйе баспасөзде, әдебиет пен өнер шығармаларында қоғамның ... ... ... ... ... түсiрдi. Мыс., 60-жылдарда
“Социалистiк Қазақстан” (қазiргi “Егемен Қазақстан”) мен ... ... 70 — ... “Бiлiм және еңбек” (қазiргi “Зерде”)
журналының ... ... ... ... қозғаған мақалалар
жариялағаны үшiн қызметтен қуылды. О.Сүлейменовтiң “Аз и Я” атты ... ... ... ... ... деп бағаланды. Антрополог
О.Смағұловтың “Қазақстанның этностық географиясы” деген ... ... ... деп ... 1979 ж. орт. ... ... Ақмола қ-
нда немiс автономиясын құру жайындағы шешiмi жергiлiктi ... ... ... ... едi. ... қазақ халқының батыл қарсылығы бұл
жоспарды жүзеге асыртпай тастады. 60-жылдардың ... ел ... ... ... ... ... ... мұның өзi тұрғындардың
тұрмыс дәрежесiнiң 40 — 50-жылдармен салыстырғанда бiршама ... ... ... ... ... қоры есебiнен қамтамасыз ету бiраз
жақсарды. Оның бiр бөлiгi жәрдем, зейнетақы, стипендия ... ... ... ... көрсетуге жұмсалды. Соған сәйкес бағаны ... ... ... көтеру жүрiп отырды. Мұның өзi ... ... ... ... ... ... ... жетiспеуi,
дүкендерде сағаттап кезекте тұру т.т.) арттырды. 70 — ... ... ... ... ... ... ... қоғам деп бiлдi. Бұл ең алдымен
партиялық-мемл., әскери, шаруашылық ... ... ... ... пiкiр едi. ... саладағы қиын
мәселе — тұрғын үй тапшылығы болды. Қордаланған әлеум.-экон. қайшылықтар —
еңбекке немқұрайлы ... ... ... маскүнемдiк, қылмыс жасау,
еңбек тәртiбiнiң құлдырауы, “қылмысты ... ... ... ... ... бәрi әлеум. саладағы дағдарыстың көрiнiстерi
және әмiршiлдiк жүйенi күйретуге алып келген заңды себептер едi. 1985 жылғы
наурызда ... КОКП ... ... ... қоғамның әлеум.-экон. дамуын
жеделдету мәселесi қозғалып, одақты ... құру ... ... ... және ...... және ... республикалардан басталды. Қазақстанда
республиканың өзiн-өзi басқару, өзiн-өзi ... ... Онда ... аумағындағы табиғи байлықтар мен өндiрiс құрал-
жабдықтарына республиканың ... құқы ... ... ... және ... ... нақты түрде қамтамасыз ету қажеттiгi туралы батыл
мәлiмдеме жасалды. Бiрақ мұның ... ... ... мемл. басқару
құрылымының, Коммунистiк партияның қатаң билiгi ... ... 1986 ж. ... ... компартиясы ОК пленумы жедел шақырылып, ... ... Д.А. ... ... ... да, ... ... дейiн
Ульяновск обл. партия к-тiнiң бiрiншi хатшысы болып iстеген Г.В. Колбин
қойылды. Сөйтiп, ... ... ... тағы да көне әдiс ... ... ... шешiлдi. Бұл жайт жергiлiктi қазақ ... ... 17 ... ... ... ОК ... студент және жұмысшы жастар жиналды. Демонстрация бiрнеше күнге
созылды, оны обл. орталықтарындағы жастар ... ... ... ... ... ... ... Ереуiлге қатысқандарды саяси
тұрғыдан қуғындау ... 99 адам ... 264 ... ... шығарылды,
жүздеген адамға партиялық, комсомолдық жазалар берiлдi. 1987 ж. ... ... ... ... ... интернационалдық тәрбиелiк
кемшiлiктерi жөнiндегi” қаулысы ... ... ... ... ... ... ... 1986 ж. Желтоқсан ереуiлi күллi
Кеңес одағындағы халықтардың саяси өмiрiн жандандырудың басы болды, ... тыю және елдi ... ... ... жаңа ... (қ. ... ... жұртшылығының 1989 ж. ақпандағы митингiсi Невада — Семей
халықаралық қозғалысына жол ашты. Оны ақын О.Сүлейменов ... ... ... бұл ... ең ... ... ... айналып, ядр.
сынақты тоқтату үшiн әскери өнеркәсiп кешенiмен тегеурiндi күрес жүргiздi.
“Невада—Семей” қозғалысының бастамасы мен әлемдегi барлық ядр. ... ... атом ... ... ... ... ... күш-жiгерiн
бiрiктiру мақсатымен 1990 ж. мамырда Алматыда “Дүние жүзiнiң сайлаушылары
ядролық қаруға қарсы” деген ... ... ... ... ... 1991 ж. 28 ... ... полигонын жабу туралы
өкiмге қол қойды. Осы жылдары Кеңес одағында ... ... ... 1991 ж. 19 ... ... ... жөнiндегi мемл. к-т (ГКЧП)
құрылды. Олар КСРО президентi М.С. ... ... ... ... ... ... жасау әрекетi едi. Бiрақ ГКЧП ... ... ... ... (қ. ... ... ... КСРО-ның күйреуiн
тездеттi. Бүлiктiң әшкереленуi компартияның таратылуына ... ... ... ... ... тыс ... болып, партияның
таратылатындығы мәлiмделдi. Орнына соц. ... ... 1991 ж. ... ... ... ... Н.Назарбаев тұңғыш Президент
болып сайланды (қ. Қазақстан Республикасының Президентi). 10 желтоқсанда
Қазақ ... ... ... деп ... туралы шешiм қабылданды.
1991 ж. 16 желтоқсанда Қазақстанның мемл. ... ... 1991 ... ... мемлекеттер достастығын (ТМД) құру мәселесi қаралды.
Алдымен 8 желтоқсанда Минскiде ... ... және ... ... (қ. ... нуы), КСРО-ны құру туралы келiсiм (1922) жойылғандығы
және ТМД құрылғандығы туралы келiсiмге қол қойды. 13 ... Орт. ... ... ... ... бас ... ... келiсiмiн”
қолдайтындықтарын мәлiмдедi. 20 желтоқсанда Әзербайжан, Армения, Беларусь,
Грузия, Қазақстан, ... ... ... ... ... ... ... кездесiп, 21 желтоқсанда ТМД-ны құру туралы
Келiсiм хаттамасына қол ... (1991). ... ... ... егемен мемл.
дамудың қарқынды жолына түстi. Бiртұтас Қазақстан азаматтығы, тәуелсiз
экон. ... ... ... және ... мәселелерi, ҚР-ның мемл.
рәмiздерi белгiлендi. 1992 ж. 4 маусымда мемл. ... ... ... ... елұран (гимн) мәтiнi бекiтiлдi. 1992 ж. 2 наурызда ... мүше ... ... Осы жылы 29 қыркүйекте Алматы қ-нда Дүниежүзi
қазақтарының құрылтайы ... ж. ... ... ... ... ... ... кейiн Қазақстанның сыртқы елдермен ... ... аса ел ... ... 1995 ... наурызда
егемендiктiң тағы бiр белесi басталды. Қоғамдық ... ... ... ... ... ... 1997 ж. ел ... халқына үндеуi — “Қазақстан—2030 стратегиясы” жарияланды. Онда
барлық қазақстандықтардың әл-ауқатының жақсаруы, қауiпсiздiгiнiң шарттары
айтылды. ... елдi ... ... ... ... оған ... талдаулар жасалды. 1995 ж. 30 тамызда
республикада бүкiлхалықтық референдум өттi, ... ... ... ... қ. ... ... ... бағытына байланысты әлемде түбегейлi өзгерiстер болып жатыр.
ҚР сырттан ... ... ел ... ... ... деңгейiн
көтеруге ұмтылып отыр. Осы мақсатқа, ең алдымен, ТМД елдерiмен байланыс
күшейтiлдi. Қазақстан 1995 ж. 28 ... ... ... Беларусь
мемлекеттерiмен бiрлесiп Кеден одағына қол ... ... оған ... ... ... ... экон. одаққа айналды. 1999 — 2000 ... ... ... ... елдерi өзара экон. кеңiстiк құру
мақсатында Орт. Азиялық экон. қауымдастыққа ... ... ... мүше емес ... да ТМД ... (Украина, Молдова, Әзербайжан,
Армения, Грузия, Түрiкменстан) тығыз саяси ... ... ... ... 2003 ж. ... жылы ... жарияланды. Өзiнiң
геосаяси жағынан ҚР үш ... ... ... Қытай, т.б.) қиылысқан
жерiнде орналасқан. Осыған байланысты ол ... үш ... да аса ... ... жүргiзiп отыр. Қытаймен екi арада шекара мәселесi толық
шешiлдi, сондай-ақ, сауда-экон. ... ... ... ҚР шығыс
бағытта Жапониямен, Оңт. Кореямен, Үндiстан, Пәкстан, АСЕАН елдерiмен ... ... Таяу ... ... Түркия мен ҚР-ның егемендiгiн
тұңғыш мойындаған ел ретiнде аса тығыз саяси, экон., ... ... ... қоса Иран, Ауғанстан, Израиль және араб ... ... ... ... жақсы дамыған. 1995 ж. желтоқсанда
Қазақстанның Ислам конференциясы ұйымына ... мүше ... бұл ... ... ... ... 1996 ж. ... ынтымастығы (ҚР, Ресей
Федерациясы, Қытай, Қырғызия, Тәжiкстан, кейiннен Өзбекстан) ұйымы құрылды.
Азияда ... ... ... ... ... ... ж. Алматыда Азиядағы өзара ықпалдастық пен сенiм шаралары жөнiндегi
кеңес шақырылды. ... ... ... да ТМД ... және ... ... ... ынтымақтастықты дамыту мақсатында құрылған. ҚР-
на инвестиция тарату мақсатында 2000 ж. 26 — 28 ... ... ... экон. саммитi өттi. Оған Орт. Азия, Кавказ, Ресей Федерациясы, Таяу
және Қиыр Шығыс, ... Азия ... ... ... Жапония елдерiнiң
өкiлдерi, халықар. қаржы және экон. ... БҰҰ ... ... ж. 22 қыркүйекте ел тарихында тұңғыш рет Рим ... ... қ-на ... 2003 ж. ... ... ... ең ... дiндердiң форумы өттi.
Қаз.энциклоп. 5 том
 

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 64 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Когнитивтік лингвистиканың тарихи танымдық негіздері48 бет
Мәдени мұра бағдарламасы және тарихи таным20 бет
Батыс Қазақстандағы туризмнің даму мүмкіндіктері6 бет
Берқайыр Аманшиннің шығармашылық ізденіс саласы188 бет
Билер соты7 бет
М.Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының ономастикалық кеңістігінің лингвомәдени сипаты24 бет
Миссионерлік әдебиеттің қазақша аудармаларының тілі20 бет
Орхон, Енисей, Талас ескерткiштерi және қазiргi қыпшақ тiлдерiндегi моносиллабтардың құрылымдық ерекшелiктерi232 бет
Отырардың заттық мәдениеті70 бет
Тарихи ономастикалық кеңістік (Х-ХІV ғғ. түркі жазба ескерткіштері негізінде)48 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь