Экологиялық апаттар

1. Қар көшкіні
2. Түрлері
3. Қауіпті аймақта тұрсаңыз қандай әрекет жасау керек?
4. Алдын.алу шаралары
5. Көшкін түскеннен кейін не істеу керек ?
6. Қар көшкіні кезінде өзін.өзі құтқару жолдары
7. Пайдаланылған әдебиеттер
Жер қабатының кенеттен жылжуы және жарылуы нәтижесінде серпінді тербеліс түрінде пайда болатын, орасан зор аймаққа тарайтын жер дүмпулері мен жер бетіндегі тербеліс жер сілкіну деп аталады. Жерсілкіну (араб тілден ескірген сөзі зілзала араб.: زلزال‎) — жер асты дүмпуі күштерінің әсерінен Жердің беткі қыртысының тербелуі. Жер сілкінісін сейсмология ғылымы зерттейді. Оның туындауына және дамуына байланысты құбылыстарды сейсмикалық құбылыстар деп атайды.
Жер сілкінісі – геологиялық құбылыс. Олар – кез-келген жерде пайда болуы мүмкін. Жер сілкінісінің ошағы жер қойнауында қалыптасады. Геологиялық ортадағы жылжулар, бірігулер, жарылулар,ортаюлар секілді тез өзгерістер жер сілкінісінің пайда болу себебіне жатады.Әрбір жер сілкінісі кезінде осы жарылыс нәтижесінде жер қойнауында жинақталған энергияның бір бөлігі сыртқа шығарылады. Жер сілкінісінің басты себептері ретінде жер қыртысы платформаларының қозғалысы мен қимылдауын айтуға болады. Мұндай қозғалыстар орын алған аймақ жер сілкінісінің ошағы деп аталады. Ал жер сілкінісі ошағының жер бетіндегі нүктесі эпицентрі болып саналады.
Жер сілкінісінің барысында адамдар қаза болады, үйлер, жолдар, көпірлер, каналдар, тоғандар мен басқа да инженерлік ғимараттар, су құбырлары, канализация, электр беру жүйесі қирайды, байланыс желісі бұзылады, қар көшкіні, сел, сырғыма мен қопарылыс пайда болады. Тау жыныстарынан тастар құлайды, адамдарда үрей пайда болады. Сондай – ақ жер сілкінісімен бірге өрт пайда болады. Геологиялық ортаның экологиясы бұзылады, қопарылма сырғыма, сел тасқыны, т.б.шаруашылыққа қосымша залал әкеледі.
Русско-казахский толковый географический словарь. Под общей редакцией академика АН КазССР, проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. Абдрахманова. Алма-Ата, Изд-во «Наука», 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. Сектор физической географии). Составители: Ж. Аубакиров, С. Абдрахманов, К. Базарбаев.
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
«Өмір – тіршілік қауіпсіздігі». С.Арпабеков. – Алматы, 2004.
        
        Қар көшкіні  -  бұл қар массасының тау беткейінен төмен қарай жылжуы. Еуропада жыл сайын әр ... ... ... ... ол орташа алғанда 100-ші адам өмірін алып ... Ал ... 95 мың ... км тау ... қар көшкіні қаупіне ұшырауда.
Қар көшкіндері құлама тау беткейлерінен жаңа қар жауған және күн күрт ... ... ... пайда болады. Жауын - шашын наурыз - сәуір айларында көп ... қар ... сол ... көп ... Қар ... 50% жазық жерлерге дейін жетіп, халық пен шаруышылық объектілеріне қауіпін тигізуде. Тау әуесқойларында болатын ... ... ... 25% -на ... осы қар көшкінінің еншісінде.
Қар көшкінін тоқтату іс-әрекеттері пассивті және активті болып бөлінеді. Пассивті әдісінде дамбаларды, қар ұстағыш щиттерді және ... ... ... іс -- ... ... ... әдісіне уақыты мен қауіпсіздік әрекеттерін белгілеп, қолдан қар көшкінін жасау жатады.
Қар көшкіні - бұл ... ... ... құлайтын немесе сырғыйтын және секундына 20-30 метр жылдамдықпен қозғалатын қар жиыны. Көшкіннің түсуімен бірге көп бұзушылық әкелетін көшкіннің алдында болатын ауа ... ... ... ... ... бар ... ... жартылай аралы, Орал, Солтүстік Кавказ, Шығыс және Батыс Сібір, Алыс Шығыс болып табылады. Қар көшкінінің түсу себебі ұзақ уақыт қардың ... ... ... ... жер ... ... және тағы басқа тау беткейлерінің қозғалуы мен ауа кеңістігінің ... ... ... әрекеті. Қар көшкіндері ғимараттарды, инженерлік имараттарды қиратуы мүмкін, қалың қармен жолдар мен тау соқпақ жолдарын алып қалуы ... Қар ... тап ... адамдар жарақат алып, қалың қардың астында қалуы мүмкін.
Қар және мұз көшкіні - тау шыңдары мен,құлама ... ... ... және ... ... құлаған қар массасы. Қар көшкінінің құлау себебі ... ... аса ... ... беткейде жатқан қар алаңының температуралық қысылуынан және қар қайтадан кристалданғанда, қар кабатының ... ... ... ... болуынан туады.
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
--------------------------------------------------------------------------------
Түрлері
--------------------------------------------------------------------------------
Қар және мұз көшкіні беткейлермен сырғанау сипатына қарай 4 түрге бөлінеді:
+ беткейдің бетін түгелдей ала арнасыз сырғитын қар ... ... ... ... ... қар және мұз ... ... яғни еркін құлайтын қар және мұз көшкіні;
+ тау беткейінен құлайтын немесе сырғитын, жолында тұрған кез ... ... ... ... ала ... қар ... Құрамындағы материалдардың сипатына қарай екіге бөлінеді:
+ ұсақ кристалды шашпа ... ... ... шаң ... қар және мұз көшкіні (әдетте, қыстаболады);
+ тығыз әрі ауыр жабысқақ қардан ... ... ... түрінде төмен құлайтын жылбысқы қар және мұз көшкіні (әдетте, көктемде болады).
--------------------------------------------------------------------------------
Сипаты
--------------------------------------------------------------------------------
Қар және мұз көшкіні қозғалысының орташа жылдамдығы 20-30 ... Қар ... ... ... ... соққы күші 1м²-ге 60 -- 100 тоннаға жетіп, жойқын апаттарғаәкеліп соқтырады.
* Құрғақ (қыстағы) қар және мұз көшкінінің жылдамдығы 80-100 ... ... ... қар және мұз ... 10-20 ... және қорғану шаралары
--------------------------------------------------------------------------------
Қар және мұз көшкінін бақылайтын арнаулы стансалар жұмыс істейді, онда қар және мұз ... ... ... қар және мұз ... ... ... мен ... таралуының негізгі заңдылықтары, қар жамылғысының режимі мен физикалық-механикалық қасиеттерінің құбылу ерекшеліктері анықталады;
+ қар қатқабаты күйінің алмағайып жағдайлары анықталып, көшкінді болжаудың ... ... қар ... ... ... есептік сипаттамалары жасалады;
+ көшкіндердің тасқын сулар мен селдердің қалыптасу режиміне ... ... ... қар ... ... ... қар және мұз ... картаға түсіріледі.
* Жүргізілген зерттеулер нәтижесінде халық шаруашылық нысандарын қар және мұз көшкіндерінен дер кезінде ... ... ... сел ме ... ... ғимараттар тұрғызылады.
Қауіпті аймақта тұрсаңыз қандай әрекет жасау ... ... ... ... әрекет ережелерін сақтаңыз:
- тауға қар жауып тұрғанда және қолайсыз ауа-райында, тауда жүрсеңіз ауа райы өзгерістерін ... - ... ... ... ... ... ... көшкін түсуі мүмкін жерлерді біліңіз;
Көшкін түсуі мүмкін жерлерден алшақ жүріңіз. Олар көбінде 30 ... ... ... егер беткейде ағаш, бұталар болмаса, 20 градустық құламадан түседі. 45 градустық құламада көшкін әрбір қар ... ... ... ... ... ... түсу ... бар уақытта тауларда құтқару жасақтары құрылады.
Алдын-алу шараларыКөшкін түсу қауіпті жағдайында көшкін қаупі бар жерлерде қардың жиналуына ... ... ... келе ... қар ... жасанды құлатады, көшкін түсу қаупі бар жерлерде қорғаныс имараттары салынады, құтқару құралдары дайындалып, құтқару жұмыстары жоспарланады. Есіңізде болсын, ... түсу ең ... ... көктем мен жаз, таңертеңгі сағат 10-нан күн батқанға дейін. Ернеудің үстінде жүргенде, олардан алшақ жүріңіз. Суретте ернеулердің ... ... ... көрсетілген. Беткейдің қырынан көрінісі. Томпақ беткейлер түзу немесе ойыс беткейлерден қауіптірек. Ең жоғарғы томпақ жері - көшкіннің жиі ... ... Егер ... қар ... құласа не істеу керек?
Аузыңыз бен мұрыныңызды қолғаппен, бөкебаймен, жеңмен жауып, көшкінмен келе жатып, қолыңызбен жүзу ... ... бет ... шет ... жылжып жылдамдығы аздау жерде болуға тырысыңыз. Көшкін тоқтаған уақытта бетіңіз бен ... ... ашық жер ... бұл дем ... ... Егер ... болса жоғары қарай жылжыңыз. Көшкін арасында жатып айғайламаңыз, себебі қар ... ... ... мен бос қимылдар сізді күшіңізден, ауа мен жылудан айырады. Өзіңізге ие болыңыз, ұйықтауға жол бермеңіз, есіңізде болсын сізді іздеп ... ... ... бесінші, тіпті он үшінші күні адамдарды құтқарған оқиғалар белгілі)
Көшкін түскеннен кейін не ... ... Егер сіз ... түскен орнынан тыс жерде болсаңыз, болған оқиға туралы қалай да болсын жақын жердегі елді ... ... ... да, ... ... ... кірісіңіз. Қардың астынан шыққан соң өзіңіз немесе құтқарушылардың көмегімен денеңізді қарап ... және ... ... ... алғашқы медициналық көмек көрсетіңіз. Жақын елді мекенге жеткеннен кейін, жергілікті әкімшілікке болған жағдай туралы ... ... сау деп ... тұрсаңыз да медпунктке немесе дәрігерге барыңыз. Ары қарай дәрігердің немесе құтқару ... ... ... ... ... ... ... бен қайда екеніңізді хабарлаңыз.
Қар көшкіні кезінде өзін-өзі құтқару жолдары
Қыс мезгілінде жолға шығар ... ... ... хабарын тыңдап, ауа-райы өзгерістерін ескеріңіз. Жолға шығар ... ... ... ... Боран адамдардың өміріне өте қауіпті.
Қарлы бұрқасынға автокөлікпен тап ... ... ... ... ... ... ашық ... матамен белгілеңіз. Автокөліктің жалюзиін толығымен жауып қойыңыз, қозғалтқышты радиатор жағынан жабыңыз. Көлікті желге ... ... ... үнемдеңіз, пешті үздіксіз қоспаңыз. Автокөліктің қар астында қалу қаупі ... ... ... ... қамалып қоймауыңыз үшін есіктердің бірін белгілі бір уақыт сайын ашып, жиналған қарды итеріп тұрыңыз. Қар ... ... ... ... ... да ... ... Қозғалтқыштың жұмысы кезінде бөлініп шығатын газдар автокөліктің салонына жиналады, ол сіздің өміріңізге ең ... ... да ... келген жүргізушіге қыста қажет болатын заттар мыналар: терезе жууға арналған қатпайтын сұйықтық - бұл ... ... ... ... бастап өзіңізбен бірге алып жүру керек; шынжырлар сізге қалың қардан шығуыңызға көмектеседі. Қалың қардан шыққаннан кейін оларды алып тастаған дұрыс, ... ... ... ... ... мүмкін; шығыр немесе сапер күрекшесі - екеуі де сіздің ... ... ... жылы ... аяқ киім және ... да ... ... септігін тигізеді.
Егер жылынғыңыз келсе сыртқа шығып, түтін шығатын түтікшенің ... газ ... ... емес ауаға тарап кететіндей етіп қардан тазартыңыз. ... ... ... ... ... ... Өйткені, адам өзінің үйінен немесе көлігінен шыққанда қарлы боранның салдарынан бағытынан адасып, сенделіп мерт болған оқиғалар ... ... ... ... жолда өшіп қалса, саспаңыз, бағытыңызды, тұрған орныңызды, елдімекенге дейінгі қашықтықты және сол ... ... ... Егер сіз ... ... ... шешсеңіз ұйықтамауға тырысыңыз. Одан әрі ... ... ... ... ... ... отырыңыз, өйткені онда қар аз болады және бағытты ұстауға көмектеседі.
Тәжірибе көрсеткендей бірінші ... ... ... аяғы ... ... ... ішінде қатты үсік шалуы мүмкін. Көбіне үсу байқалмай қалады. Сондықтан құлақтың, мұрынның, иек, бет ұштарының аяқ астынан ағара бастағанын ... ... ... бұл ... айтыңыз.
Егер сіз қатты боранда жаяу қалсаңыз, қар ... ... ... ... ... еш ... ... жағдайда, биік, мықты тұрған заттың ығына тығылып, қарды тоқтаусыз жан-жаққа лақтырып, аяқ астындағы қарды таптап тұру керек. ... ... ... ... ор- ... ... ... жағдайда құрғақ қардың астына түгелдей кіруге болады, ол үшін жылы киімдерді ... ... ... ... ... пленканы немесе ұйықтайтын қапшықты жамылып, қолыңызға ұзын таяқ алып өзіңізді қардың жабуына мүмкіндік беру керек. Бұл ... ... ... қардың құрсауынан шығып кету үшін қармен толтырылған ауа кіретін ... ... ... ... ... ... ... күтуге болмайды. Ерте ме кеш пе бағыттан айырылып, шаршайсыз, ал демалуға отырғанда үсіп қалуыңыз мүмкін.
Қар-қорғанышқа отырар алдында бағытты ... ... алу ... Егер сіз ашық ... ... аяқ астына елді мекенді бағыттайтындай етіп тірек тастаңыз, бұл кейін қарды қазып ... ... үшін ... ... белгіні қар қорғаныштың ішіне де тастауға болады.
Есте сақтаңыз: қарлы боран кезінде биік қарлы ... ... ... жер ... ... ... мүмкін, егер сіз бағытты алдын ала біліп алмасаңыз, кейін білу қиынға соғады.
Жоспар:
* Қар көшкіні
* Түрлері
* Қауіпті ... ... ... ... ... ... Алдын-алу шаралары
* Көшкін түскеннен кейін не істеу керек ?
* Қар көшкіні кезінде өзін-өзі құтқару жолдары
* ... ... ... Қазақстан табиғаты:Энциклопедия / Бас ред. Б.Ө.Жақып. - Алматы:" Қазақ ... ЖШС, 2011. Т.З. - 304 бет. ISBN ... ... 9965-893-19-5
* Уикипедия -- ашық энциклопедиясынан алынған мәлімет
* Ғаламтор желісі
Кіріспе
Жер сілкіну туралы түсінік
Жер қабатының кенеттен жылжуы және ... ... ... ... ... пайда болатын, орасан зор аймаққа тарайтын жер дүмпулері мен жер бетіндегі тербеліс жер сілкіну деп аталады. Жерсілкіну ... ... ... сөзі ... ... ... -- жер асты дүмпуі күштерінің әсерінен Жердің беткі қыртысының тербелуі. Жер сілкінісін сейсмология ғылымы зерттейді. Оның ... және ... ... ... ... құбылыстар деп атайды.
Жер сілкінісі - геологиялық құбылыс. Олар - кез-келген жерде пайда болуы мүмкін. Жер ... ... жер ... ... ... ... жылжулар, бірігулер, жарылулар,ортаюлар секілді тез өзгерістер жер сілкінісінің пайда болу себебіне жатады.Әрбір жер сілкінісі кезінде осы жарылыс нәтижесінде жер ... ... ... бір ... ... ... Жер сілкінісінің басты себептері ретінде жер қыртысы платформаларының қозғалысы мен қимылдауын айтуға болады. Мұндай қозғалыстар орын алған аймақ жер ... ... деп ... Ал жер ... ошағының жер бетіндегі нүктесі эпицентрі болып саналады.
Жер сілкінісінің барысында адамдар қаза болады, үйлер, жолдар, көпірлер, ... ... мен ... да ... ғимараттар, су құбырлары, канализация, электр беру жүйесі қирайды, байланыс желісі бұзылады, қар көшкіні, сел, ... мен ... ... ... Тау ... тастар құлайды, адамдарда үрей пайда болады. Сондай - ақ жер сілкінісімен бірге өрт ... ... ... ... ... бұзылады, қопарылма сырғыма, сел тасқыны, т.б.шаруашылыққа қосымша залал әкеледі.
Негізгі бөлімі
Жер сілкінісінің жіктелуі ... болу ... ... ... ... денудациялық және тектоникалық болып бөлінеді. Жанартаулық жерсілкіну қазіргі жанартаулар әрекет ететін аудандарда дамыған. Денудациялық жерсілкіну таулы аудандардағы тау жынысы массаларының ... ... жер асты ... мен ... ... ... және ірі ... ықпалынан туындайды.Тектоникалық жерсілкіну литосфераның жекелеген блоктары өзара қозғалысқа келгенде, Жер қойнауында ұзақ уақыт бойы жинақталған механикалық энергияның қысқа мерзімде ... ... ... байланысты болады. Мұндай жерсілкіну -- Жер қыртысында ұзынынан ... ... ... Жарылым қанаттары ығыстырушы жазықтық бойынша бір-бірімен салыстырғанда, лездік жылдамдықпен ығысуына байланысты, босанып шыққан энергия серпімді тербелістер, яғни ... ... ... ... ... толқындар таралуына қарай қума, көлденең және беттік толқындар болып жіктеледі. ... ... ... ... тау ... ... құрылымына және физикалық жағдайына байланысты болады. Қума толқындардың таралу жылдамдығы 5 - 6 км/с, көлденең толқындардікі 3 - 4 км/с. ... ... ... ... ... ... км-ден (1966 жылғы Ташкент жерсілкінуінде - 8 км) жүздеген км-ге (1960 жылғы Чилидегі жерсілкіну) дейін жетеді. Ал 1957 ... Гоби ... ... жалпы ұзындығы 700 км-дей жарылымдар жүйесі пайда болған. Жер қыртысында немесе мантияның жоғары бөлігіндегі тау жыныстарының лездік ... ... жер асты ... ... ... ... ошағы, ошақтың тереңдіктегі орнын гипоцентр, Жер бетіндегі проекциясында орналасқан ауданды эпицентр деп атайды.
Жерсілкіну Жер қойнауындағы орналасу тереңдігіне қарай:
Жер ... ... ... 10 ... дейін),
орташа немесе қалыпты тереңдіктегі (10 - 60 км),
аралық (60 - 300 км) және терең ... (300 ... ... ... ... көп тарағаны жақын және орташа (Ашғабадта жерсілкінудің тереңдігі 15 -- 20 км, ... 5 -- 10 км, ... 10 -- 15 км ... ... ... Терең фокусты жерсілкіну өте аз тараған(Қиыр Шығыста, Тынық мұхиттың жағалауындағы жерсілкінудің гипоцентрі 600 -- 700 км тереңдікке жеткен). ... ... ... бен ... ... да орналасады. Оларды теңіз сілкінуі деп атайды. Бұл құбылыстардың нәтижесінде цунами пайда болады.
Жер сілкіну ұзақтығы, таралу мөлшері, оны ... ... ... ... ... ... айға (кейде жылға) дейін созылады. Механикалық кернеу ... ... ... ... жер асты ... қайталанып отырады. Әдетте, алғашқы күшті дүмпуден кейін, әлсіз дүмпулер тізбегі жалғасады. Оларды ... деп, ал ... ... ... ... ... кезеңі деп атайды. Афтершоктар негізгі дүмпуден соң 3 - 4 жыл бойы жалғасуы ... ... 1887 ж. ... ... ... ... 600 дүмпу болғаны тіркелген. Жерсілкіну кезінде орташа есеппен 1x1024 - 1x1025 эрг энергия бөлінеді. Мысалы, Ашғабадта болған жерсілкінудің ... - 1x1023 эрг, ... Гоби ... -- 1x1024 эрг, ... -- 1x1024 эрг, ... -- 1x1020 эрг, ... жотасында (Алматы) -- 4x1024 эрг.
Жер сілкінісі мен жер асты дүмпулерін ріткейтін аппаратты сейсмограф деп ... ... ... ... ... таспасы бар қондырғылар болатын. Қазіргі кезде ондай аппараттармен бірге электронды сейсмографтар да қолданылады. Соңғысының қағаз таспасы ... ... ... ... істейтін сейсмографтардың екі түрі болады: вертикальды (тігінен болған) тербелістер мен ... ... ... ал екінші түрі горизонтальды (көлденеңінен, жазығынан) тербелістер мен толқындарды, қозғалыстарды тіркейді. Екеуінің де өте сезімтал тілшелері ... Сол ... ... таспаған із (белгі) қалдырып отырады.
Тектометр -- Ресейде (Сахалиндік өнертапқыштың туындысы. Жапонияда патенттелген) жасалған құрал. Жаңа құрылғыны ... ... ... ... ... адам. Тектометрдің көлемі өте ықшам әрі салмағы да жеңіл (1 кг). Бар ... бір ... ... ... ... болғанына қарамастан маңыздылығы өте зор. Ол болайын деп жатқан жер сілкінісінің қаупін 40 сағат алдын ескерте алады.
Әр түрлі балдағы жер ... ... ... ... ... - ... мен іс қимылына, сілкістердің мүмкін болатын әсеріне, құрылыстар мен ғимараттардың жағдайына, жер қабатындағы табиғи құбылыстарға, жер қабатындағы және жер ... ... ... ... ... ... ... керек.
1 балл. Жер сілкінісі сезілмейді. Тербелістің үдемелілігі адамдардың сезіну денгейінен төмен болады, жер қабатындағы сілкіністі тек сейсмографтар байқап ... ... Сәл ғана ... жер сілкінісі.Тербелісті ғимараттың ішіндегі тыныштықта, әсіресе жоғарғы қабаттарда ... ... ... ғана ... ... ... жер ... Үй ішінде болған адамдардың 50% шамасында, ашық ... ... ... ғана жер сілкінісін сезеді.
4 балл. Елеулі жер сілкінісі. ... ... көп ... ... ал ашық ... аз ғана ... ... Ұйықтап жатқандардың кейбіреуі оянып кетеді, бірақ оларды қорқыныш сезімі ... ... ... ... бара жатқан ауыр жүк машинасы тудырған солқылдауға ұқсас болады.Терезе, есік,ыдыстар ... Еден мен ... ... ... заттар жеңіл түрде тербеледі.Тұрған автомашиналар да серпіліс сезіледі.
5 балл. Ұйқыдан оянып кету. Жер сілкінісін ... ... ... ... ашық ... көптеген адамдар сезеді.Ұйықтап жатқандар тегіс оянады.Кейбіреулері ғимараттан жүгіріп шығады, жануарлар тынышсыздана бастайды.Ілулі тұрған заттар қатты шайқалады.Кейбір қатты бекітіліп ілінген заттардың өзі ... ... ... ... судың бір бөлігі шайқалып төгіледі, кей жағдайларда су көздерінің көлемінде өзгерістер болады.
6 балл. Қорқу. Жер сілкінісін барлық адамдар сезеді.Көп адамдар ... ... ... ... ... да ... шығып кетеді.Тербеліс жүруге кедергі келтіреді.Ғимарат қозғалысқа ұшырап, босаңсиды.Полкалар, ... ... ... ... сына бастайды. Ауыр заттардың өз орнынан қозғалуы мүмкін.Әк, сылақтар түсе бастайды, сылақтарда ... ... ... ... су ... мен су ... ... өзгерістер байқалады.
7 балл. Ғимараттардың зақымдануы.Көптеген адамдардың бойын үрей ... ... ... ... ... ... ... үшін аяқпен тұру қиындайды.Көптеген темір бетонды, каркасты ғимараттарда жеңіл зақымдану ... ... ... мен ... салынған үйлердің қабырғаларында шамалы жарық-сызаттар пайда болып, түтін тартатын трубалардың бір бөліктері құлай бастайды.кейбір ... тіке ... ... ... бөліктеріндегі құмды жағалауларда құлау, көшкін, ал жолдағы тастарда жарықтар пайда болады, су ылайланып, ... ... ... ... ... мен құдықтағы сулар деңгейі өзгеріске ұшырайды.
8 балл. Ғимараттардың қатты зақымдануы. Қорқыныш пен үрей билейді. Кейбір жерлерде ағаш ... сына ... ... ... ... ... және саз ... тұрғызылған көптеген үй-жайлар мен қора-қопсылар қирайды.Кірпіш үйлердің көпшілігінде түтін тартатын трубалар құлап, қабырғаларда саңылаулар пайда ... ... ... ... ... ... ... кейбіреулерінде қирап-бүліну байқалады.Трубалардың жалғастырлған жерлері ажырайды.Ескерткіштер жылжып қозғалады, құлпытас белгілер, тас дуалдар, қоршаулар құлайды.Көп ... ... және су ... су ... ... ... ұшырайды. Ойпандардың тіке баурайлары мен жолдардың үйінді баурайларында шамалы шөгінділер құралады, жердегі сызат-жарықтар бірнеше сантиметрге жетеді.
9 ... ... ... ... ... көпшілігі аяғымен тұра алмай,құлайды.Жануарлар азан-қазан, сергелдеңге түседі.Кірпіш және ірі ... ... ... ... ойылады, ішкі қабырғалары құлайды, ғимарратардың жеке бөліктері бүлініп қирайды.Ағаштан салынған, темір бетонды және паенльді ғимараттарды түтін тартатын трубалар құлайды.Жалғанған ... ... ... ... жол ... майысады.Сонымен бірге 10 см-ге жететіндей жарықтар пайда болады.Құздар құлап,көшкін жиіленеді.тегістік жерлерде - су ... ... құм мен ... ... жиі ... бетінде үлкен толқындар пайда болады.
10 балл. Ғимараттың жаппай қирап-бүлінуі.көптеген панельді, темір бетонды және ағаштан салынған ғимараттардың жеке бөліктері қирап ... ... ... ... жол ... мен жер ... ... майысып, ажырап кетеді.Жер бетінде 1 м-ге дейін жарық пайда болады.Өзен жағалауларында ... ... ... ... мен ... су шайқалып төгіледі.Жаңадан көлдер пайда болуы мүмкін.
11 балл. Апат. Барлық ғимараттар, темір жол және ... ... ... жер асты ... тас ... қирап, бүлінеді.Жер бетінің тіке жарылуы және ажырауы, кең жарық саңылау түрінде елеулі ... ... ... ... ... ... Жер ... өзгеруі. Жер бетіндегі және жер астындағы барлық құрылыстар іс жүзінде күшті бүлінеді немесе ... Жаңа ... ... ... ... бағытын, саласын өзгертеді.Үлкен аймақтарда таулар құлап-қирайды.
Жерсілкінудің геологиялық жағдайларын зерттеу алдағы уақытта жерсілкіну болуы мүмкін ... және ... ... ... ... анықтауға мүмкіндік береді. Осының негізінде сейсмикалық аудандау жүзеге асырылады. ... ... Жер ... ... ... ... басты екі сейсмикалық белдеу бөлінген:
Тынық мұхиттық белдеу -- ... ... ... және ... жағаларын айнала орналасқан. Бұл белдеуге жас қатпарлы таулар (Альпі, Апеннин, Карпат, Кавказ, Гималай, ... Анд, т.б.), ... ... су асты ... ... белдемдері (Тынық мұхитының батыс шеттері, Алеут , Куриль, Жапония, Малайя, Жаңа Зеландия, т.б. аралдар, Кариб, ... , т.б. ... ... Бұл белдеуде барлық жерсілкіну болатын ошақтардың 68%-ы орналасқан.
Жерорта теңіздік белдеу -- Еуразияның оңтүстік арқылы, батыста Португалия жағаларынан, ... ... ... ... ... Бұл ... ... болатын ошақтардың 21%-і орналасқан.
Жерсілкіну ошақтарының белгілі бір географиялық аудандарда ғана орналасуы ... ... даму ... ... ... кезде жерсілкіну күшін бағалау үшін оның қирату әрекеті мен адамдардың психологиялық сезіміне тікелей бақылау арқылы түзілген 12 балдық сейсмикалық шкала ... ... ... ... апат ... ол басқа табиғи құбылыстардың барлығынан қатерлі. Жерсілкіну қай аймақта болатынын болжау шешілгенімен, оның қашан және күші қандай болатыны әзірше ... ... ... жоқ. ... ... аңдар, жәндіктер мен үй жануарлары ерте сезетіндіктен, олардың мінез-құлқына қарап, бұл құбылысты болжауға болады. Қазіргі ... ... ... ... ... әсер ... ... мұнай, газ бен жер асты суларын көп мөлшерде алуы, ядролық жарылыстар, ірі су қоймаларын жасау, т.б.) ... ... ... ... де арта ... сілкінісі кезіндегі қорғану шаралары
-- Алғашқы дүмпу кезiнде 1-ші қабаттың тұрғындары ешбiр дүрбелең-үрейсiз ғимараттан шығуға, ал одан ... ... ... қолымен ұстап, салыстырмалы қауiпсiз орынға баруға тиiс;
-- дүмпу аяқталған бойда арқаңызды ... ... ... ... ... ... тез ... кетiңiз. Газды, суды, электрдi ажыратуға тырысыңыз, өзiңiзбен ... ... ... ... дәрі ... ... жол қабын алыңыз, есiктi кiлтпен жабыңыз;
-- егер көршi пәтерде балалар мен қарт адамдар ... ... ... ... көмектесiңiз. Сол жерде зардап шеккендерге алғашқы медициналық көмек көрсетiңiз; -- ... ... ... ... ... ... жиналатын орынға барыңыз. Үзiлген ток өткiзгiштен (электр сымынан) сақтаныңыз, оған ... ... ... ... ашық жерге тоқтаңыз. Дүмпу аяқталғанша машинадан шықпаңыз. Қоғамдық көлiкте отырған орындарыңызда қалып, дүмпу аяқталғаннан ... ... ... ... ... ... ... кетiңiз.
Қатты жер сілкінісінен кейін:
-- Зардап шегушiге алқашқы медициналық көмек көрсетiңiз; -- жеңiл үйiндiнiң астында ... ... -- ... ... ... ... ... аударып, оларды жұбатыңыз; -- ғимаратқа кiрерден бұрын баспалдақтың, қабырғаның ... қалу ... ... ... ... ... қираған ғимаратқа жақындамаңыз. Ашық отты пайдаланбаңыз; -- пәтерге оралған бойда коммуналдық-техникалық қызметтiң ақаусыздығын тексергенше электiрдi, ... және су ... ... -- ... аса ... ... көп ұстамаңыз; -- зақымданған ғимаратта үйiндiнi ашуға және ... ... ... көмектесiңiз.
Бұл жағдайда мына ережелердi сақтау қажет:
-- Үйiндi астында ... ... ... тың-тыңдаудан басталады. Сол үшiн мүмкiндiгiнше толық тыныштық ... ... ... ... ... Қандай да бiр секем аларлық дыбыс естiлген орынды анықтап, мұқият тындаңыз; -- егер үйiндi астында қалған ... тар ... ... апаратын болса, бiрiншi кезекте үйiндiнi ашу кезiнде оны ауадан, яғни ... ... үшiн ұсақ ... тас пен шаң ... үшiн жiңiшке түтікті немесе берiк шланганы сұғыңыз; -- үйiндiнi ашуды өте мұқият жүргiзу керек. Әуелi сынықтардың үстiңгi қабатын, содан ... ... ... одан ... ... алу ... Сынықтар үйiндiлерiнен бағананы, құрылыс құрылғысының iрi бөлшегiн және т.б. суырып алуға әрекеттену аса қауiптi. ... ... оның ... ... басып қалуы мүмкiн. Әуелi бағананы толық аршып алып, содан кейiн ғана оны ... ... ... ... ... ... ... кезiнде мiндеттi түрде ең алдымен қолдың немесе аяқтың қысылып қалған жерiне сына қою қажет. Басқаша жағдайда ұзақ уақыт бойы ... ... ... адам қаза болуы мүмкiн.Үйiндiлердi аршу кезiнде бiр-бiрiне тiрелiп тұрған сынып қираған ғимараттың әлсiз ... әлi ... ... ... аса қауiптi. Бұл адамды құтқару мүмкiндiгiнен айырады.
Сейсмикалық жағдай.
Қазақстан сейсмологтары жер ... ... аса ... ... ... ... туралы алаңдаушылық білдірсе, экологтар беті аулақ, ондай жағдай бола ... ... неге ... туралы сақтандыруда. Өйткені, қалада жануардан берілетін аса қауіпті инфекция диагностикасының малдәрігерлік зертханасы ... ... ... да ... қауіпсіздік, экологиялық ортаны жақсарту үшін қаланың бас жоспарына сәйкес қаладан көшіруге ұсынылған ... ... ... бар. ... қоса жақын таулы алқаптарында көшкін қаупіне алып келетін құрылыстар белсенді жүргізілуде. Атап ... ... ... Үлкен Алматы өзені, Медеу ауданындағы, Ақсай, Түрген шатқалдарындағы құрылыстар алда-жалда жер сілкінісі бола ... ... ... ... сел мен көшкіннің қоса жүруіне алып келуі мүмкін екендігіне қатты алаңдаушылық білдірсе, оғана өте сергек ... ... , деп ... ... ... ... ... елдердің тәжірибесі сабақ болса керек. Осыған байланысты Жапониядағы жадайды тағы да алға тартуға тура келеді. Сақ сол жапондардың өзі жер ... ... ... атом ... ... ... ... мүмкін екенін ойлап па еді? Осыған орай - деп, сенатор алматылық ретінде өзінің және ... ... ... білдіргендей болғанды.
Айтар болсақ, Алматыда құрылыс нысандарын сейсмикалық нығайту мәселесі талай рет көтеріліп келгенмен, айтылған жерінде ескерусіз қалып жүр. ... ... да ... ... екі ... астам мектеп, аурухана мен емхана сейсмокүшейтуге зәру екенін атап көрсетті. Атап айтқанда, ... №5, 6, 15, 47, 52, 55, 57, 64, 68, 82 және ... ... жер сілкінісіне төтеп берердей етіп нығайтудың құжаттары толық дайын. Енді осы мәселені шешу үшін оларға жалпы көлемі 5,5 ... ... ... ... ... қаладағы 4 емхана мен 1 аурухананың да сейсмикалық күшейтуге қажетті құжаттарының толық пакеті әзір, ол үшін ... ... - 1,2 ... ... ... оңтүстік және оңтүстік-шығыс аймақтарының тұрғындары үшін жер сілкіністері мен одан туындайтын құбылыстар (селдер,қар көшкіндері, опырылып құлау нәтижесіндегі үйінділер, бөгеттердің ... ... ... ... ... ... апаттар т.б.) едәуір қауіп тудырады.
Егер жер сілкінісі мен оның ... ... ала ... одан ... ... зиянды елеулі азайтуға болады.Осы мақсатқа жету үшін сейсмикалық қауіпті аймақтың әрбір тұрғыны жер сілкінісі туралы белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... ... және ол пайда болғанда дұрыс іс-қимыл жасау ... ... ... жағдайда ең бастысы төзiмдiлiктi жоғалтпау керек. Адамның тiрi қалу ... оның ... ... ... ... ... адам -- ... ұсынып, сабыр сақтау керек! Аса қиын жағдайда өмiр үшiн күрескен адам тiрi қалу мүмкiндiгiн сақтайды.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Русско-казахский ... ... ... Под ... ... ... АН ... проф. С. К. Кенесбаева и кандидата филол. наук А. А. ... ... ... , 1966, стр. 204. (Академия наук Казахской ССР. Институт языкознания. ... ... ... ... Ж. ... С. ... К. Базарбаев.
Қазақ ұлттық энциклопедиясы
. С.Арпабеков. - Алматы, ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 15 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Антропогендік және экологиялық апаттар11 бет
Экологиялық қылмыстардың алдын алу шаралары5 бет
"Табиғи сипаттағы ТЖ кезінде жүргізілетін апаттық-құтқару жұмыстарының түрлері"3 бет
Автокөлік апаттары6 бет
Апаттар кезінде халықты емдеу-көшіруді, жайғастыруды қамтамасыз ету10 бет
Апаттар, авариялар, АЭС9 бет
Апаттардың табиғи сипаттамасы11 бет
Апаттық-құтқару қызметтері мен құрылымдарының міндеттері5 бет
Апаттық-құтқару қызметтері мен құрылымдарының міндеттері туралы7 бет
Апаттық-құтқару қызметтерінің міндеттері мен әрекеттері. Құтқарушының құқықтары мен міндеттері5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь