Ұлттық театрды дамытудағы шешендік өнердің орны

Жұмыстың жалпы сипаттамасы
Театр өнеріндегі шешен сөздің орны
Шешендік өнердің актер шеберлігіне ықпалы
Шешендік монологтарды сахнада орындау мәселелері
Қорытынды
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
Зерттеудің өзектілігі. Театр мен шешендік өнер адам баласының ақыл-ой мен сезім пернелерін сөз бен іс арқылы білдіруге талпынған пиғылынан туындаған, рухани негізі ортақ екі түрлі шығармашылық әрекетінің көрінісі. Театр өнері мен шешендік өнер мыңдаған жылдар бойы бір-біріне ықпалдық жасап, әрі санаткерлік категориялар ретінде бірін-бірі байытып келеді. Әлбетте, тарихи тұрғыдан қарағанда шешендік өнер мәдени құбылыс ретінде театрдан бұрын пайда болғаны бесенеден белгілі.
Адам баласы өзінің ойын сөз бен қимыл арқылы білдіреді. Шешендік өнерде сөз бірінші орында. Ал театрда сөз өнеріне әрекет қосылады, сахнада актерлар сөйлеп қана қоймай, адамның іс-әрекетін, тұрмыс-салтын, күрес-тартыс, махаббат, өмір мен өлім сияқты сезім шайқасын басынан кешіреді. Сонымен қатар, шешендік өнерге де актерлық шеберліктің барлық қағидалары өгейлік етпейді, шешенге де қимыл-қозғалыс, ишарат-мезірет (жест), көзқарас керек, тыңдаушысының жетесіне жеткізе сөйлеу, оны жақсы көру-жек көру, ой тастау-ойландыру, яғни алға қойған мақсатының үдесінен шығу жолында ол неше түрлі ішкі иірім, әрекет-әдістерге барып, сан қилы сезім шарпылыстарын басынан кешіреді. Демек, театр өнері де, шешендік өнер де адами қарым-қатнастардың ортақ заңдылықтарына бағынады, шешендер де, актерлар да сахналық шеберліктің ортақ әдістерін пайдаланады.
1. М.Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасындағы шешендік сөздер (орыс тілінде) // Мысль, № 6, 2004, – Б. 83-86.
2. Шешендік сөздің актерлық өнерге ықпалы. // Ақиқат, № 7, 2004, – Б. 76-81.
3. Қазақтың шешендік өнері мен жыраулық мектебі – далалық театрдың үлгісі. // Жұлдыз, № 8, 2006, – Б. 192-201.
4. Шешендік өнер және сахнадағы ишарат пен қарым-қатынас әдістері. // Қазақстан халықтарының мәдени мұрасы және ұлттық білім жүйесі. Т.Жүргенов атындағы қазақ ұлттық өнер академиясының Халықаралық ғылыми конференциясының материалдары. – Алматы, 29-30 сәуір, 2004, – Б. 13-17.
5. Қазақтың шешендік өнерінің театр сахнасындағы пайдаланылу түрлері. // Қазақстан мен Орталық Азияның дәстүрлі және қазіргі өнері. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. – Алматы: Үш қиян, 2004, – Б. 91-99.
6. Шешендік өнердің сахнаға көшу сырлары (орыс тілінде) // Қазақстанның мәдени мұрасы: жаңалықтары, мәселелері, болашағы. Халықаралық ғылыми конференцияның материалдары. – Алматы, 19 қазан, 2005, – Б. 622-628.
        
        ӘОЖ  792 : 82-83 (574)
Қолжазба құқығында
ЖАМАНҚҰЛОВ ТҰҢҒЫШБАЙ ҚАДЫРҰЛЫ
Ұлттық театрды дамытудағы
шешендік өнердің орны
17.00.01 – Театр өнері
Өнертану кандидаты ғылыми дәрежесін
алу үшін ... ... ... ... ... ... Білім және ғылым министрлігі
М.О.Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының
театртану бөлімінде орындалды.
Ғылыми жетекшілер: ... ... ... ... ... ... ... оппоненттер: ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 2007 ... «_____» __________ сағат _____ де
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым ... ... ... және өнер ... ... өнертану кандидаты дәрежесін беру
жөніндегі К 53.40.03 ... ... ... ... ... 050010, Алматы қаласы, Құрманғазы көшесі, 29.
Диссертациямен Қазақстан ... ... және ... ... ... ... танысуға болады.
Автореферат 2007 жылы «_____» __________ ... ... ... ... ... ... сипаттамасы
Зерттеудің өзектілігі. Театр мен шешендік өнер адам баласының ақыл-
ой мен сезім пернелерін сөз бен іс ... ... ... пиғылынан
туындаған, рухани негізі ортақ екі түрлі шығармашылық әрекетінің көрінісі.
Театр өнері мен ... өнер ... ... бойы ... ... әрі санаткерлік категориялар ретінде бірін-бірі байытып келеді.
Әлбетте, тарихи тұрғыдан қарағанда шешендік өнер ... ... ... бұрын пайда болғаны бесенеден белгілі.
Адам баласы өзінің ойын сөз бен қимыл арқылы ... ... сөз ... ... Ал ... сөз ... ... қосылады, сахнада
актерлар сөйлеп қана қоймай, адамның іс-әрекетін, тұрмыс-салтын, күрес-
тартыс, махаббат, өмір мен өлім сияқты ... ... ... ... қатар, шешендік өнерге де актерлық шеберліктің барлық қағидалары
өгейлік етпейді, шешенге де қимыл-қозғалыс, ишарат-мезірет (жест), көзқарас
керек, тыңдаушысының жетесіне ... ... оны ... ... ... ой
тастау-ойландыру, яғни алға қойған мақсатының үдесінен шығу жолында ол
неше түрлі ішкі иірім, әрекет-әдістерге барып, сан қилы ... ... ... ... театр өнері де, шешендік өнер де ... ... ... ... бағынады, шешендер де, актерлар да
сахналық шеберліктің ортақ әдістерін пайдаланады.
Шығыстың көне әдебиетіндегі сарай кеңесшінің ... ... мен ... ... мәнері, сөз түзу кестесі дидактикалық
әдебиеттің классикалық үлгісіндей. Әйтсе де, шешендік өнер өз ... ... ... 5 және 4 ... ... ал ... б.д.д. 1
ғасырда жеткені мәлім. Солардың ең көрнекті ... ... ... ... ... ... ... теңдессіз мысалындай болып
қоймай, сонымен қатар ол - шешендіктің ғаламат теоретигі де ... ... ... мен ... Рим ... өнерінің де астанасы. Адамзат
баласының өз дамуында, оның санаткерлік қасиетінің ерекше көрінісі болған
осынау ұлы өнердің ... жері де осы ... ... да даму ... шегіне жетіп тұрған шешендік өнер, театр өнерінің қалыптасуына
аса зор ықпал ... ... Грек пен ... ... ... алаңда
ойналатын алғашқы спектакльдер куә. Сондықтан да, алғашқы театрдың ... ... ... ... ... оның шешендігіне баса назар
аударып, тіпті олардан нағыз ... сұлу ... ... етіп
отырған.
«Түгел сөздің түбі бір – түп атасы Майқы би» деп, сөз бастауын
Майқы ... ... ... ... ... сөз ... ерекше
сұлулығымен, ой тереңдігімен, әрі «қиыннан ... ... Бай ауыз ... бар ... ... ... ... тарих сахнасына, мемлекет ісіне тумысынан талантты, дала заңдары
мен шариғат талаптарына жетік, қиялы ұшқыр сөз ...... ... ... ... ... ... өтетін алқалы жиындар
мен билер сотының сөйлеушіге қояр талабы да аса жоғары болатын. Қоғам тыныс-
тіршілігіндегі түрлі дәстүрлі шаралар мен жер, құн, ... ар, мал ... ... бір ... не ... ... шығып даулау үшін, олардың
материалдық және рухани игіліктерін қузайтын жауапты сөз ... ... ... би де өз ... ... ... жүйрік, мыңнан тұлпар» болуға
тиіс еді. Олай болмаса, тек өзінің ғана ... ... ... ... да ... ... ... құм болмақ. Осы тұста орыстың белгілі
ғалымы А.Левшиннің ... ... ... ... ... ... ... Ликургке теңеп, таңдай қаға таң қалғанын еске сала кеткеніміз артық
болмас. [2, 165 б.] Теңдесі жоқ, ... ... сұлу ... ... ... ... Х1Х-ХХ ғасырдағы қазақ әдебиетшілері пәлсәпалық ойға бай,
тілге жүйрік қазақ ... мен ... ... ... архетиптерін тудырды. Қазақтың алғашқы
мемлекеттік театры ... бұл ... ... сахнаға жол тартты.
«Қазақтың театр өнері біздің заманымызда басталғанына біз қуанамыз. Бірақ
сол қуанышпен бірге бұл сияқты ірі ... ... үшін ... екенімізді
ұмытпауымыз керек. Сондықтан бұл мәселеге үлкен ... ... ... ... ... ... [3, 36 б.] – деп, ... өнеріне аса
жауапкершілікпен қараған М.Әуезов, шын ... ... ... ... ... ... теориясының негізін қалаушылардың бірегейі
болды. Ұлттық театрды қалыптастыруда оған арқау-негіз болар рухани көздерді
іздестіре келе, ... ... ... ... ... ... ... өнері және қазақ театры» атты мақаласында ол – «…Шынында, ерте күнде
ас пен тойда, ұлы жиында ізденіп ... ... ... ... көп ... ... ... жасамай, не жасады?....тапқыштық, шешендікпен аты шыққан
Жиренше, Алдаркөсе бар, бұлардың барлық өмірі ... ... ... ... ... ... сияқты ой-санаға дем беретін ... ... ... ертеде заман шерін айтып зарлаған Асан қайғы, толғау ... ... ... ... ... ... ... мәдениет исін сіңірсе,
әрі ел өнері тіріліп, әрі театрдың іргесі құрылады.»[3, Б. 37-38] – деп
қорытады.
Осы уақытқа ... ... ... ... ... ... ... немесе театр мен шешендік өнердің ... ... ... ... ... ғылыми жұмыстар, талдау-зерттеулер бар
болғанымен, аса айыз ... ... Айта ... бір жәйт, «Қалибек
Қуанышбаев» (1972) кітабын жазған М.Майчекин, «Ұстаздарым-достарым» ... ... ... ... ... (1977) жазған Қ.Байсейітов,
«Өскелең рухты екпін» (1987) шығармасында М.Байзақова, «Көргендерім ... (1989) ... ... ... ... атты ... С.Қожамқұлов сияқты авторлар қазақтың шешендік
өнерінің өздері ойнаған рольдерге тигізген ... ... ... ... өрнектелген монологтары бар пьесалар мен олардың
ерекше талаптағы сахналық шешімдері, қазақ театрының өсіп-өркендеуіне зор
ықпалын тигізгеніне ешбір дау жоқ. Өзге ұлт ... ... ... сахна өнерінің осы ерекшелігіне қазіргі заман биігінен ... ... бар ... ... ... қайтадан
қарастырған жөн болар.
Сонымен, зерттеліп отырған тақырыптың ...... ... ... ... ... ... республикасының мәдени мұрасының
бастау бұлағының көзін ашып, кейінгі ... ... етіп ... ... топ ... сөз ... өнерінің театрға жасаған ерекше
ықпалы мен қозғаушы күшінің бұрын-соңды зерттеулерде көп кездеспеген,
арнайы ... сыры мен ... ... ... келіскен
монологтар мен маңызы терең маржан сөздердің мәнін ... оны ... ... ... ... ... жеткізудің жолдарын
іздеуден, және көз бен көңілден көмескіленіп бара жатқан осы ұлттық мұраның
қазақи қалпының бұзылмауына бел шешіп араша ... ... ... бүгінгі
күннің талабынан туындап отыр.
Зерттеу жұмысының мақсаты ... ... ауыз ... ... ... ... жиі ... кестелі сөз шешендерінің көп
алдына шығып, дәстүрлі айтыс, дау шешу әрекеттеріндегі ... ... ... ... өнеріне тигізер ықпалы және шешендік монологтар
пайдаланылған көріністердегі актер шеберлігінің кәсіптік ерекшеліктері ... ... ... болған ата актерларымыздың сөз қадірін
ұғынғандықтан да, оның санаға әсер етер қасиетіне сүйеніп, қазақтың өзіндік
актерлық мектебінің негізін қалағанын ... және ... ... ... ... өз ... ... актерлық жүректен өткізген,
режиссерлық тұрғыдан зерделеген тәжірибемізді, өз ... һәм ... ... ... ... ала ... сахнадағы сөз сыйқырын саралау болып табылады.
Зерттеудің міндеттері тақырыпқа сәйкес былайша ... ... ... ... ... ... өнердің
алатын орны мен атқаратын ролін анықтап, сахна өнерінің жалпы даму
процесіне ... ... ... ... ... ... ... өнердің жекеленген сипат-
белгілері мен көріністерінің ықпалын, және оның ... ... ... ... қазақтың шешендік өнеріне тән ишарат-мәзіреттің түрлерін саралау
және оны сахналық қойылымдарда орнымен қолданудың ... ... ... ... ... оқу орындарында актер шеберлігін оқыту
мен оған машықтандырудың ... ... мен ... ... ... күн ... ... өнердің қолданылу
тәсілін зерттеп, актерлар мен режиссерларға ғылыми-методикалық ұсыныстар
енгізу;
Зерттеу жұмысының әдіснамасы ... ... ... ... ... ... сөз бен ... әрекеттерінің фольклорлық
үлгілері, қазақтың халық ауыз әдебиетін зерттеуші ғалымдардың ой-пайымдары,
театр тарихы мен теориясына байланысты зерттеулер, ... ... ... де театр қайраткерлері мен өнер зерттеушілерінің танымдық ғылыми
еңбектері, драматургиялық шығармалардағы шешендік өнер ... ... ... ... ... жұмысының негізгі ғылыми ізденістері аясында ... ... ... назар аударылды:
1. Алғашында көп алдындағы өнер жәрмеңкесінен ... ... ... ... ... ... негізгі қозғаушы күштерінің бірі қазақтың
шешендік өнері болды, үйткені ол – халықтың көзбен ... ... ... ... дәстүр-салттарының басын біріктірген еді.
2. Шешендік өнер қазақ театрын натурализмнен реализм бағытына алып
келген мәдени мұралық ... ... оның ... ... ... ... сарындағы сахналық қойылымдарда шешендік өнер ұлттық ерекшелікке
сай, натуралистік пафос пен нұсқалы сөздің кереметін ... ... ... ... қалпын, колоритін қалыптастырды.
3. Шешендік өнер айтушылардан ұғынықты да нақышты әрекеттерге бай
ерекше әдеп пен ... ... ... ... Қазақ сахнасындағы кейін
көзге үйреншікті болып кеткен актерлардың ... ... ... бастау-бұлағы – от тілімен қазан қайнатар шешендердің ... ... ... да ... ... ... ... ишарат-мәзіреттері деп
тұжырым жасауға болады.
4. Қазақ шешендеріне сай көп алдында сөйлеу мен өзін-өзі ... ... мен ... ... ... шеберлігін толықтыра түсіп,
оның оралымды сөз саптаулары ... ... мен ... ... ... ... ұшырамай, сол күйінде
сақталып қалды.
Зерттеу жұмысының жаңалығы мынандай ... ... ... ... рет дәстүрлі шешендік өнер драмалық көрініс
ретінде натуралистік ... яғни ... ... ... ең биік түрі ... ... ... Қазақ театрының шынайы ұлттық тұрпатының қалыптасуына шешендік
өнердің ең шебер тұстарының дендеп ену ... ... болу ... ... баса ... ... Мұнда хас шешендерге тән сөз арасында үнсіз түсінісуге ... ... мен оның ... ... айқындай түсетін ишарат-мәзіреттердің
қазақ актерларының сахналық шеберлігіне жасаған әсеріне жаңа көзқарас
жасалды.
... ... ... сахналық қалпы мен ерекше
құбылыстарының ішіндегі орындаушылық ... мен ... ... ... ... ... ... өнермен байланыстыру арқылы
ашу әрекеттері де театртану ғылымындағы жаңа ізденістердің бірі.
– Дәстүрлі шешендік ... ... ... ... ықпалының
арқасында қазақ сахна өнерінің ұлттық бет-бедерінің өзгелерге еліктеп-
солықтамай, бұзылмай сақталып ... ... ... ... ... ұшырасқанымен, өнертану ілімінде ... ... ... сөз ... ... ... ... Зерттеудің нәтижелері ... ... ... үшін ... шеберлігін одан әрі дамыту
мақсатында жазылуға керекті оқулық құралдарына пайдасы тиюі ... ... мен осы ... ... жазылған мақалаларды
театр факультетінің студенттеріне оқылатын лекциялар мен практикалық
сабақтар негізінде ... ... ... ... тұратын
рөлдерді орындауда актерлық шеберліктің жаңа биіктіктеріне жету мақсатында
біз, осы зерттеу жұмысы ... және ... көп ... ... ... туындап отырған «сахна кеңістігінің актер
қиялындағы жарылысы» деп ... жаңа ... роль ... ... ... пайдаланып көруді ұсынамыз. Сонымен қатар,
бұл еңбектің заң институттарында оқылатын «Сот риторикасы» пәніне, Мәдениет
министрлігінің мәдениет ... ... ... ... ... көп ... ... Ресейде мектеп бағдарламасына бірінші сыныптан
бастап, «Риторика» атты пән енгізіліп, оқу ... ... ... ... ... еліміздегі көптеген гимназия, лицей бағдарламаларына
енген «Шешендік өнер» , «Балалар шешендігі» сияқты сөз өнері мен ... ... ... ... ... көзіқарақты ұстаздарының
өткізіп жүрген эстетикалық пәндеріне бұл зерттеудің пайдасы ... ... ... ... озық ... бірі - ... тарихын
жазуға, театртану ғылымындағы кейбір ұлттық көзқарастарды ... оң ... ... бек ... ... сарапталуы. Диссертациялық жұмысқа қатысты
жасалған ғылыми баяндамалар мен зерттеу мақалалары «Қазақстан мен ... ... және ... ... деген ортақ тақырыпта (2003) өткен
Халықаралық ғылыми-практикалық ... ... ... ... және ... ... ... (2004) өткізілген Халықаралық
ғылыми-практикалық конференцияда және «Қазақстанның мәдени ... ... ... деп ... (2005) ... ... баяндалып, олардың жеке кітап боп басылған материалдарында
жарияланды. Сонымен қатар, диссертацияның негізгі ... мен ... ҚР ... және ... саласындағы қадағалау және аттестаттау
комитеті белгілеген төрт Республикалық басылымдарда сахна өнерінің ... ... ... мен зерттеулер ретінде жарық көрді.
Диссертация Қазақстан Республикасының Білім және ғылым ... ... ... және өнер ... ... ... және осы
институттың Ғылыми кеңесінде талқыланып, қорғауға ұсынылды.
Диссертация құрылымы. ... ... ... үш ... ... тұрады. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі диссертацияның соңында
берілген.
Диссертацияның негізгі мазмұны.
Кіріспеде зерттеліп ... ... ... актуальдылығы,
оның өзекті мәселелерінің талдану жайы, мақсаты мен міндеті, ғылыми
жаңалығы, методологиялық және ... ... ... ... мен ... ... кең көлемде сөз болады.
Зерттеу жұмысының «Театр өнеріндегі шешен сөздің ... ... ... ... ... театрының шығармашылық бағыттары мен
ондағы фольклорлық арқаулардың алатын орны тереңдей зерттеліп, шешендік
өнер мен ... ... ... ... ... ықпалды
тұстары айқындалды. М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов драмаларында өте оңтайлы
қолданылған ... ... ... мен сөз ... мәнері, қазақтың тұрмыс-
салтында көрініс табатын далалық театр үлгілерінің ... ... ... театр теориясы тұрғысынан сараланып, шешендік өнердің
сахнаға көшу сырлары ашылды. ... ... ... ... ... пен мақсат, астар мен тұспал т.с.с. сынды ортақ ерекшеліктері де сөз
болды.
Фольклорлық театрды зерттеген еңбегінде ... ... ... мен ... ... ... жүйелей отырып,
концептуальды барлау жасайды да, ... ... ... ... ... ерекше орнын бөлек атап көрсетеді [4, 130 ... ... мен дуа ... бұл ... риторикалық
оқулықтардан оқып-үйренбегенін, немесе олардың ... ... ... ... белгілі ғалым Б.Адамбаев та өз зерттеулерінде
баса ... Аса ... ... сөз ... мен ... ой қатпарларын, деп
атап көрсетеді ғалым, олар поэтикалық тапқырлығы мен үйлесімдігі ... ... ... эпостарынан, яғни халықтың
фольклор бұлағынан ... [5, 8 б.]. ... ... ... ... ... ... емденеді. Алғашқы қазақ спектакльдеріндегі монологтар мен
кестелей өрілген ... ... ... сұлу қиыстырылған
сөздерінен тұратынын, оны көрерменнің құлақ құрышы қана тыңдайтынын, оған
ешбір ұтымды режиссерлік ... мен ... ... ... ... еске сала кеткеніміз жөн.
Шешендік өнердің театрлануы бір ғана ғасырдың көлемінде болған жоқ
әрине. В.Шекспирдің өлмес трагедияларындағы ... ... ... шешен тілі сол кезеңдегі ағылшынның балаң әдебиетінің ғана ... ... ... ... ондағы сюжеттердің көбі халықтық өнерден
бастау алған. Король Лир мен ... ... ... ... ... ... сөз өнеріне ерекше мән берген, кестелі сөзді ... ... ... ... мен Рим ... ... салқын желі еседі. Ол
әдебиеттің де ... ... сөз ... ... Нақ осыған ұқсас ... ... ... да ... ... Қазақтың шешендік өнері орта
ғасырдағы қазақ билерінің сөз ... ... ... ... ... жеке өнер ... ... тұсы ХVІІІ ғасырға тап келеді.
Салқам ... ұлы ... хан ... ... бен ... ұлыстарын
қосып қазақ мемлекетін ұлғайтты. Қажет кезінде маңызды мәселелерді хан
атынан шеше ... ... ... ... – Жеті ... ... Шешендік
өнердің тағы да бір өркендеу тұсы осы кезеңге саяды. Қазақ мемлекетіндегі
қоғамдық-саяси қарым-қатнастарды анықтап отыратын тарихқа ... ... ... ... ... ... ... болған бұл құрылым
қазақтың жеті биінің ... ... ... ... дала ... көрінісі еді. Кейбір рулар мен ұлыстардың
басқару тізгіні өз орталарынан, ағайын арасынан шыққан би-шешендерінің
қолында болды. ... ... ... 40 ... жердегі Ангрен өзенінің
сол жағасындағы «Күл-Төбеде», Тәуке ханның «Ханабад» деп аталатын Қонысында
әр жылы күзде би-шешендер 1-2 айға ... ... ел ... ... ... күнде кеңес» деген ұтқыр сөз тіркесі содан
қалған. Бұл жиындар ел арасындағы дау шешу немесе заң шығару ... ... [6, Б. 161-162] ... да дала ... абырой-
атағы ел арасында аса жоғары деңгейде болды. Міне, осындай тарихқа белгілі
ұлы уақиғалар, аттары аңызға айналған тұлғалар от ... орақ ... ... ... ... ... ... зор
әсер, әрі өте пайдалы ықпал еткені, ... оның ... һәм ... ... өзегі болғаны да аян.
Қазақ театр өнерінің алғашқы режиссері Ж.Шанин ... ... мен ... жаю ... ойластыра келе, сахнадағы натурализм мен
реализм, конструктивизм жайында мынадай тұжырымға келеді: «Өмір шындығын
табу сахнада екі түрлі: ... ... ... ... білім-ой сезімі.
Бірінші алғыр сезімі екіншісімен шарықтайтын білім-ой сезімі қанша жақсы,
алғыр болса да ғылымға, білімге ... ... ... ... ... ... болуын табады. Табылған дәнді ... ... ... ... ... – ешнәрсе қоспай өз ... ... ...... ... өз қалпында үлкейте көрсету
(реализм). Үшінші – мөлшерден асыра ... ... ... түр ... тағы ... ... ... жатқан сахнаның түрлі жолдары
бар. Осы жолдардың қайсысын алсақ та, ішінен салт-сананың ... ... ... етіп көрсетуге болады.» [7, 317 б.] Театр өнеріндегі
конструктивизм көбіне декорациямен, жарық-бояу, киім-кешекпен ... ... мен ... театрда төтелей шешендік өнерге, бейнелі
сөзге ... Бұл ... тағы бір ... - адам ... ... оның ... ... өнері - қазақы әлеуметтік ортаға нақты
әсерін тигізетін маңызды факторлардың ... әрі ... ... ... ... көшелі, көсем сөздерімен ел тағдырын шешетінін жақсы
білген және оның жауапкершілігін де мойнына артқан. Шынына келсек, ... ел мен ... ру мен ру ... ... тіпті
соғыс өртін тудыруға, не өшіруге сеп болғандарын тарихтан білеміз. Халықтық
ортада сұлу сөздің ерек оқиға ... ... ... ... ... ... ... өзінің шешендік өнер турасындағы еңбегінде,
халық өз ана тілінің әсемдігін біліп қана қоймай, оның сұлу ... ... ... та ... деп ... ... [8, 61 б.] Бұл ... өнердің театрдың тініне дендеп енуі, әсіресе, қазақ театры үшін
бұл құбылыс ... ... ... ... айдан анық. Алайда «ешнәрсе
қоспай өз ... ... ...... ... ХХ ... бірінші жартысындағы драматургияның ерекше бағыты,
немесе ой-пайымды жеткізу әдістерінің өзіндік ішкі заңдылықтарымен қаланған
қандай да бір жүйе деп ... ... ... ... ... ... да ... емес нәрсе. Себебі, қарапайым һәм үстірттеу,
көбіне біржақты ... ... ... ... ... ... ... көрермен алдына жайып салу, «ешнәрсе қоспай, өз қалпында
көрсету» тенденциялары көбіне, бір ғана ... ... ... ... ... ... біз сөз етіп ... шешендер, аузы
дуалы сөзуарлар мен би-сұлтандар қатысатын сахналарда көрініс тапқан.
«Натуралистік бағыттағы театр роль ... ... ... грим мен сөйлеу мәнерінің ерекше түрлері (акцент) мен әдістерін
қолданып, дауыстың басқа, өзгеше тембрлерін пайдаланатын ... ... ... ... ... ... ... шығарды,-
деп жазды В.Мейерхольд. Бұл бағыттағы театр актерлардан адам ... ... ... ... міндетті түрде ашық та айқын мәнерлі, ... сөз ... ... ... ... да ... болатын
үнсіздіктерге үңілмей, ой қатпарларын бірден ақтара ... ... ... бәрі де ... бәрі де ... қою ... көзге анық
көрінетін түр мен түске әдейі малынған ... ... ... ... да ... ... ... шеберліктің асыра сілтеу әдісі
көзге ұрып-ақ тұрады. Бұл театрда тұспалмен, ... ішкі ... ... роль ... ... қасы.» [9, 106 б.] Бұл ... ... ... ... ... тәсілдің европалық
үлгісін, шешендік сияқты күрмеуі қиын құбылыстың европалық түсіндірмесін
тілге тиек етіп ... хақ. ... ... ... ... ашық ... жарасқан. Шешендік өнер олар үшін нақты ұраншылық
пен алапат уақиғалар тұсындағы көш бастаушылық сияқты, көбіне ... ... ... ... ... ... ... Ал қазақтың шешендік
өнері, төл сөзді тоқ еткізіп бетке айта салмай, керісінше, айтарын алыстан
орап астарлап, тұспал мен ... ... мың ... иіп ... етіп ... ... ... кесіп айтпай, кестелеп сөйлеп,
кесекті ойын тыңдаушысының жетесіне ... ... дөп ... ... ... ұрып ... Сондықтан да, тап осы тәсіл
архитектоникалық тініне табиғи түрде сіңіскен қазақтың театр ... ... ... қаз тұра ... шағында оған шешендік өнердің шегенді
ықпал етуі, оның кәсіби ... өз жолы мен ... ... бастаған кезеңі
деп толық тұжырымдауға болады.
«Шешендік өнердің актер шеберлігіне ықпалы» деп аталатын ... ... ... ... шешен кейіпкерлердің сахнаға
көшу кезіндегі нақты әрекеті мен көрермен-тыңдарманды соңынан ... ... ... ... ... суреткерлік қиялына тигізетін ұтымды
әсерлері, театр мен дәстүрлі шешендік өнердегі ишарат-мәзіреттердің түрлері
мен теориялық түсіндірмелері орын ... ... ... бен ... сөздің теориялық ерекшеліктері, бір-бірін толықтыра, байыта
түсетін ... ... және ... ... ... ... мәнері мен
мақсат пен мүдде жолында ... сөз ... ... ара ... ... ... ... философы Дени Дидро былай дейді: «тек қана
сезім жетегіне үйірсектіктен ортақолды актерлар шығады, ал ... ... ... ... көбейеді; сезімге көп бой ұрмаған,
ақылы алда жүретін ... ... ... ... ... [10, 10 ... ... әдістері мен оның суреткерлік табиғатын көп зерттеген
ғалым сол ... ... ... ... жәй әншейін ғана
орындаушылық машықтан биік ... ... ... ... қажет десеңіз, сөз бен сезім пернелерін терең зерттейтін ғалым
сынды болуы керектігін мегзеп отырған ... Айта ... бір ... актерлары (әсіресе актрисалары) сахнадағы шеберліктің шырқау шыңы –
көзден жас парлату деп ұғыну әлі де ... орын ... ... ... боп көріну үшін, жөнді-жөнсіз көздің жасын ... ... ... ... ... ... ең биік ... шын
таланттың белгісі деп көрсеткісі келетіндер әлі де бар. ... ... сөз ... ой ... ... мән ... кейіпкердің
психологиялық тереңдігіне батып, ақылмен, сабырмен жұмыс ... ... ... ... ... ... ... езілмейтін,
селт етпейтін, елжіремейтін, қатып қалған» ... ... деп ... де ... ... ... режиссерлар үшін біз әңгіме қылып отырған
сөз құдіреті, шешен ... ... ... ... қажетсіз
болғаны айтпаса да түсінікті.
Спектакльдердегі шешендікке малынған ... ... ... ой ... ... ... сыр тартсақ, негізінен олар
драматургтердің өмірден алған адамдары, яғни тарихқа белгілі тұлғалар екені
айдан анық. Шешендер қашанда да ... ... көз ... болған,
олардың тұлғалық қасиеттері, сөз саптау үлгілері де ... ... ... ... еді. Олардың да актерлар ... ... туа ... ел алдында паш еткісі, шешендік шеберліктерін жария еткісі
келетіні жасырын емес-ті. Актер мен көрермен сияқты, ... мен ... ... ... ... ... емес, екеуінің бір-біріне тәуелділігі
сондай, тіпті бірінсіз бірінің күні жоқ. Егер олай ... ... ... ... ... ... ... едік, мысалы: «Көп ішінде сөйлеген
– көсемдіктің белгісі, көпке сөзі ұнаған – шешендіктің белгісі».[11, 352
б.] Сол сияқты ... ... ... тұл, ... да жоқ. Алып үш кит ... ... олар: драматург – актер – көрермен. Әлбетте, ... - біз оған сөз ... ... ... ... ... ... шешендік өнерінің сымдай тартылған сұлу үлгілері мен
кестелеп сөйлеудің ерекше ырғақты ... ... ... мен парасатын, салты мен салмағын, ешбір халықта жоқ әдебі ... ... ... иісі мен ... ... сол ... бұзбай-жармай
аманаттап кеткен шешендік өнердің өрбуінің бір кезеңі Асан ... ... ... ... дөп ... ... хан мен Жиренше шешеннің сөз
сайыстары мен жұмбақтап сыр тартысқан екеуара ... ... ... ... толы ... мен ... сұлумен арадағы
болатын тапқыр ақылға толы, санатты һәм әдепті юморға бай ... ... ... шыққан сөз бен әрекет өнерінің айқын мысалы
екеніне ешкім дау айта алмас. Бұл кезеңдердегі ... ... ... былай
деген екен, Бәленше деген би мынандай билік айтыпты» болып ел аузында
қалып, бүгінгі ... ... ... ... ... ... сөз ... шегенделген шешендігі – негізінен, көбінесе алқалы көптің алдында
туындап, далалық «сахналарда» іске асып ... ... ... Ал ... ошағының үш бұтының бірі, әрі бірегейі, біз ... еске ... - ... яки ... ... тыңдарман ғой. Театр заңдылықтары
бойынша, драматург, актер, көрермен деп аталатын үш ... үш ... ... күні жоқ ... ... ... өнердің, қазақтың сөз
өнерінің бүгінге бүлінбей жетуіне, оның баға жетпес асыл жауһарларының аман
сақталуына, ол ... ... ... атау әлі ... біз сөз қып ... топқа арналған өнердің де ауыз толтырып айтарлық көмегі есепсіз ... ... ұлы ... әрі ... Эдуардо де Филиппоның мына
бір пайымы еске оралады: «Менің ... ... ... ... мен жеке ... ... ... Оқиға қоғамдағы әділетсіздікке
қарсылықтан, немкетті сана салқындығынан, ... ... ... ... толмағандықтан бастау алып, эмоциялық қақтығысты
әрекеттерге ... ... ... әсері аз, майда-шүйде, күйкі идеялар
мен таяз тақырыптардың мен үшін ... ... ... ... ... ... ... «соңы» деген сөзбен тәмәмдалады, ары
қарай актерлар мен ... ... ... ... «біздің» жұмысымыздың
тарихы басталады. Егер менің шығармамда сегіз кейіпкер ... ... ... ... Мен ... ... көбірек құлақ тосам, оның
шығармаға түсірер ендігі үлесіне үлкенірек мән ... ... ... мен қойған заманауи сұрақтарға берілетін соңғы һәм нақты ... ... [12, Б. 85-86] ... ... ... ... италияндық
актер қалай дәл айтқан. Көп жылдық өз тәжірибемізде, ... ... ... ... ... жүрген біздерге «әй, айналайын актер
ағайындар, ештеңе ойнамай-ақ, менің жазғанымды сахнадан ... ... сол да ... деп ... ... бар. ... ... кепиеті
мен қасиетін бағалай білмеудің, «мен тұрғанда, сен ... ... өзін ... мен ... көш ілгері санайтын «кемталанттың»
(А.Сүлейменовтен), Э. Де Филиппоның мегзеген «менінің» өзінің жазған соңғы
парағында қалғанын, ендігі жерде ... ... мен ... ... білмейтін білімсіздіктің белгісі осы емес пе?
М.Әуезов драмаларының ішіндегі шоқтығы биік, кең тынысты, бастан-
аяқ шешендікке құрылған туындысы – «Еңлік-Кебек» ... ... ... ... арасындағы жесір дауын арқау еткен бұл шығарманың басты
кейіпкерлері де ... ... ... ... ... ... сынды билер арасында өрбитін оқиғалардағы диалог, монологтар
шешендік өнердің ... ... ... әсер ... ... ... «Көкей кесті», «Көкей кесті!» күй не дейсің? Уа, не қыл дейсің?
Тынбаған көңіл, талмаған көкей... (жымиып), күшік!..». Мұны ... ... ... ... кете ... Міне осындағы күшік деген бір ғана сөз,
немесе уа деген ... неге ғана ... ... ... Неге ... ... ... бар пернесін бір-ақ басып, адамды ғажап күйге,
күйді ғажап адамға ... ... ... ... сырын іздеу
керек!» [13, 21 6.] – деп жазған болатын. Әлбетте, оның сырын алыстан емес,
театр өнерінің ... ... жөн. ... ... алатын сөз,
өзінің суреткерлік мақсаты мен көкейкестісін орындау жолында, ... ... ... асық ... ... ... ... ойнатып, астарға малып,
әрекетке салып айтатын алымды актердің ... ... ... ... бен ... сөз ... ... болғаны! «Оқыған кезде, жай адам
артист боп кете жаздайтын» себебі, ол сөз ... ... ... ... ол ... әу ... ... топқа арналған сөз болып туған, яғни
театрға, актер үшін дүниеге келген сөз, сөз ... ... ... ... әрекет пен іс-қимыл театр өнеріне ғана тән ұғымдар. ... ... ... сыры ... ... «Еңлік-Кебек» трагедиясының 1922, 1943, 1956
жылғы үш нұсқасының текстерін ... ... ... ... ең ... ... сақтаған билер диалогтары, билік
сценасы ғана екендігін көреміз.» - деп ... ... [14, 271 ... түспеуінің себебі әрекеті мен ... ... ... ... ... ... әкететін, актерлық сөз, яғни біз
жоғарыда жұмбақ-сырын ... ... ... ... мен ... деп ... актерлық зердемен аңдаған жаңа қырында жатқан сыңайлы.
Билер сөзін нұсқалы етіп, әндетіп, ерекше ырғақтап айту, кемеліне ... ... ... көрсету емес-ау, кешу – актер үшін қандай
бақыт! Бұлардың қай-қайсысы да кез-келген ойды ... жері ... ... тілдермен тереңнен толғап та, тұспалдап та, жұмбақтап та жеткізуге
дайын ... ... ... асқан таланттар, атпал актерлар емес ... ... ... көк ... сені тияр ... жоқ, Ішті ... ... кірер қалпы жоқ, Барар бетің батпақ сор, күн түзелер ... ... де ... жоқ, Елім қайтып күн көрер..»[15, 229 б.] – деп ... не ... ... ... ... «Не сұмдық? Қандай
қорлық күн жеттің? Қуарған қатал өлім күн! Не ... ... ... не мынау
келіп төніп тұрған қараша-қауыс үстінде, ақ қар, көк мұз алдында ... ... ... ... ... бер! Осы ма еді, осындай ма ең, мені
тосқан сұм ажал!?..» [15, 256 б.]- деп, ... боп, ... ... ... ... ойлы ... ... ордалы мақсаты мен әбжіл
әрекеті ортадан ойып түсер омыртқалы сөз тізбегін орташа ойлы, ортаң ... ... айта алар ма? Айта ... ... ... кешкен күйге барып-
қайта алар ма, беделді бидің белі көтерер балуан ойға бата алар ... ... ... ... ... ... жеген қасиетті қасқа
азамат неге ғана шарасыз күйде күңіренеді? Бәсе десеңізші, неге ... ... ... ... қабырғалы биге, күрмеуі ауыр да болса
шешуі оңай табылып жүрген жесір дауы соншама қиын түйін бе еді? ... ... ... алты ... аузы ... дана бидің зар илеп
отыра, ертеңгі болар билікке қатыспай, сөз тізгінін ... ... ... ... себебі неде? Кейбір зерттеушілер көлденең тартқандай, ел
ішінде абыройы артып келе ... ... ... ... ... ... тұр ма? Немесе, қара сөзге дес бермеген, айналасына ... құс ... ... ... Еспембеттей есерлеу биден сескенгені ме,
әлде басқадай сыры бар ма? Осы астарды ... ... ... қиял қанатынан қарайтын болсақ, талай нәрсенің құлпын ашуға
болады. Қазақта жер дауы мен ... дауы ең ... ең қиын ... ... ... бірі біледі. Жесірін жатқа қор қылмай, ағайын арасында ... ... ... атты ... ұғым, әлеуметтік реңк алған қасаң
қағида әбден қалыптасқан, әрі сан ... бері ... ... ... ... ... ... деген әзіл-шыны аралас сөз тіркесі
тектен-тек ... ... бұл ... ел ... ұлттық мораль үлгісі
ретінде қазақтың ... ... ... сара орын ... Осы ... ... пен ... тіпті де жағымды кейіпкерлер емес, керісінше әдеп
бұзған жай ғана көңілдестер ... ... емес пе! ... де құр ... ... ... азғындау жолына түскен ел бұзар, бейпіл істі ... ... ... ... ... жұмыртқа болып шығады емес пе! ... қан ... ұлт ... ... ... ... бері ... шығармай
келе жатқан қазақ үшін мұндай қылық қасиетсіздік пен тексіздіктің ... ... ... ... ... ... ... да болса дөрекі,
зинақор, қара күшіне ғана сенген қарабайыр, ел қамы есінде жоқ ... ... ... ... ... ... ... «ақ қар көк мұз алдында
жөңкіліп босқан жұртының жасын төккенінен» гөрі әлбетте ... ... ... ойлы ... ... ... «Не сұмдық! Қандай қорлық
күн жеттің?» ... ... ... ... бажайлаған сәуегей сөздері
нағыз пайғамбарлық пайымнан шыққан, халқының қамын, ұрпағының қанын, салт-
дәстүрінің сәнін, әдеп пен мәдениетінің мәнін ойлаған ... ... ... емес пе!? ... ... да ... осы призмадан Кеңгірбай ролін
сахнада бейнелеуге болады ғой! ... ... ... ... ... шыға ... ... көнбейтін еркін мамандық болғанда, неге
қиял еркіндігіне де құлаш ұрмасқа!? Оның үстіне шектен шығып, шідер ... ... ... ... ... ... жатқан жоқ қой! Шынайы
актердың, шын суреткердің қиялы ... ... ... ... ... ... самғай алар ма? Мұхтар Әуезовтей ұлы драматург те мұны ... ... да, ... ... ойлаған өрелі билерінің аузына салар
астарлы сөз тіркестерін асқан шеберлікпен ширықтыра шиырлай жазып, айтылмай
қалған ойларды иіп ... ... ем ... ... ел ... ... нәубеттің бел көтермес ауырлығын, қан сұйылып, сүт іритін, «қарағай
басын шортан ... ... ... ... су ... ... тұрған жігітке
қыз артылардай» қара ... келе ... ... нұсқалайды да, сөз
астындағы асқақтап тұрған атпал ойларды, айналасынан артық туған шешендерді
ойнауға ... ... һәм ... ... ... мен суреткерлік
түйсігінің таңдауына тастайды, қиял қанатының қарымына қалдырады, естілерге
жасалған емеурінді ұғынар деп үміттенеді.
Шешендік өнердің ... бір ... ... жатыр, ал, жыраулар – жеке орындаушылар болған, яғни олар ел
алдына шығып, бір ... ... деп ... ... ... өнеріне тым
жақын, орындаушылық өнердің адамдары. Жыраулар, (яғни жеке актерлар!) әр
замандардағы ұлт ... ... сол ... ... мен құбылыстар жайында ауызекі айтылған эпостарында (спектакль-
монологтарында) шешендіктің қаймағы бұзылмай, саф күйінде бүгінге жеткізген
дала театрының үлгісі, халықтың нұсқалы һәм кестелі ... ... ... ... ... ... ... береді: «Жыраулар
– хан сарайындағы көреген саясаткер, ханның ақылгөйі, ... ... ... ... ... әрі ... ақыны бола білді. ...Қиян-
кескі ұрысқа түсер алдында жауынгерлерге арнап жыр ... ... ... ... көтерген. Тіпті қажет болған жағдайда ... ... ... ерліктің үлгісін көрсеткен, сондықтан жыраулардың біразы
қолбасы да болған, тайпалар мен руларды басқарған. ...Өздерінің монолог
түрінде ... ... ... ... ... мәселелермен
қатар, заман мен қоғам, адам мен заман, тұлға мен тобыр, ... пен ... ... өткіншілігі мен адамның опасыздығы,
өлім мен өмірдің ... ... ... ... фәлсәфәлық
проблемаларды көтеріп, қоғаммен байланыстыра жырлап отырды» [16, Б. ... ... ол ... жыраулары, ұлттың ұлы тұлғалары, атпал азаматтары,
«актерлары» қандай болған!
Қазақтардың этнопсихологиясын зерттеуші М.Муханов ... ... ... ... ... ... адамдар арасындағы байланыстың
даму тарихы үшін осы ишараттарды суреттеу әрі зерттеу аса ... ... [17, 117 б.] ... ... қимыл-әрекеттерінсіз театр,
ұлттық ишараттарсыз ұлттық театрдың да өзіне ғана тән ... жоқ ... ... ғой. Ал, ... ... қимыл мен ... аз ... ... ... ... ... ... әдеміліктен
гөрі шыншыл қарапайымдылық жақын» деп Ш.Айманов ұлттық театрдың ишаратқа
деген көзқарасына дәл баға ... [18]. ... ... деп режиссер
ғашықтардың роліндегі мөлиген көзқарас пен қолдың артық қимыл-әрекеттерін,
батырлар роліндегілердің ашулы, керенау-кердең жүрістерін, тіпті ... пен ... ... бояп қана қоймай, еркек актерлар да көзіне кірпік
жапсырып, құлағына сырға тағуды, хандар мен сұлтандардың ... паң, ... ... ... ... ... ... керек. Ал шынтуайтына келгенде, қазақтың би-шешендері, хан-сұлтан,
төрелері, беделді ... ... ... сөз ... ... да бір
бөстеки қимыл-қозғалысқа, артық ишарат-мәзіретке бой ... ... отты ... қиығымен-ақ көп сөз айтып, көп іс тындырған. Әсерлі
ишаратты жасай отырып актер көрерменге ашық түрде әрекет етіп, алға қойған
мақсатын ... ... ... Ал, психологиялық ишаратта керісінше,
актер көрерменге де, сахналық әріптесіне де айтар ойын көмескілеп, мақсат-
мүддесін ... ... ... ... ... ... ... «қымбаттатып», құпиялауға ұмтылады. Актерлық шеберліктің
мұндай терең философиялық тәсілі әлбетте, ұлы ... ... пен ... ... өзге елдерде Жан Габен мен
Омар Шериф, Марлон Брондо мен Джек Николсон ... ... ... ... ... ... ... табиғатында өзге
халықтардай бей-берекет қол сермелей бермейді, оны тәртіпсіз қылық ... ... ... ойын ... ... ... басына қандай
күн туса да шалт қимылға сабырлы, ишарат-мәзіретке өте сараң, ... ... да, Үнді ... ... қайғылы боп келетін кинофильмдерін
еңіреп отырып көрсек те, ербеңдеген ерсі қимылдарынан, біздерге тым жасанды
боп көрінетін ишарат-мәзіреттерінен олар ... ... ... ... ... ... теледидардан түспейтін, актерларының ойын тәсілі
үнділіктерге өте жақын латынамерикалық сериалдарды да ... ... ... ... ... үшін, қутың қағып, жымиып отырып көретіні әркімге де
белгілі. ... ... ... ... ... ... ... өткен уытты сөздерін, ешбір қимыл-қозғалыссыз-ақ,
қолдарын ... ... ... сазарып отырып, қарсы би
Еспембетті қара жерге қағып жібергенде «әп, бәрекелде!» деп, ... ... ... сөз ... бір ... ... қазақ көрермені
орнынан тұрып кетпесе де, отырған орындығын сықырлата қозғап ... ... ... қан ... ... ... сүйекке жетер қамшыдан
бетер қатты сөздерден кейін, есін жия алмай қалған Еспембет би, доғал ойлы
Есен батырдың есерсоқтау ... ... ... ... ... туысқаның кедергі салып қойды! Не сөйлеуші едім? Менің де би деген
атым бар. Ылғи кер тартып кесір шығара ... ... атты ... ала ... [15, 255 б.] – деп, ... тосылғанын мойындап, шалт қимылмен теріс
бұрылып, қос қолдап қысып отырған қамшысын тақымының астына адуын екпінмен
сарт ... ... ... ме! ... біз сөз ... отырған
сахналық қимыл, ишарат-мәзірет С.Қожамқұловтай сақа актердің, саңлақ
суреткердің орындауындағы ... тән. ... ... ... ... бояу-өрнегі қанық, бүгінгі маргиналдықтан ада,
могикандардың соңы Серағаңа тән!
Ертеректегі билер сотының ... ... ... ... айтар би атағына үміткерлер сот қағидаларынан аса терең білімдар
болуымен қатар, сөз өнерінің де асқан ... яғни ... ... шарт. Ол
алқалы топтың алдында әлденеше рет отты тілі мен орамды ойын ... жөн. ... ғана оның ... ... ... ... ... алты
қырдан асып, содан барып халық құлақтанатын болған. [19, 87 б.] Демек,
сахнадан ... ... ... сазы мен үні, ырғағы мен екпіні келіскен
кестелі сөзді шешенді, халықтың сүйіктісін, ел ... ... биік ... ... ... кейіптеудің қаншама қиыншылықтары мен артықшылықтары,
тіпті қажет десеңіз, ... бар ... ...... ... ... ... бір-бір шешеннің бейнесі санасында сайрап ... ... ... ... жерінен табылу – актер атаулы жұрағаттың
екісінің бірінің бақ-талайына жазылмаған. ...... ... ... сөз маржаны, кестелі өрнек, пернелі ырғақ – оны ... ... ... ... қалықтатып, шығармашылықтың шырқау биігіне көтеріп
әкетеді! Мәртебесі – ұлы тұлғаның, жан-жүрегімен елітіп отырған ... ... ... ... ... көрермен сол замандардағыдай тұшынып
тыңдап, айызы қанған сезім-ықыласына бөлеп, көкке көтеріп, оның алдында
жайылып-жастық, иіліп-төсек болардай ... ... ... ... ескі замандардағы би-шешендердің шұрайлы тілін, хан-сұлтан мен
батыр-бағландардың қандай болғанын, ... ... ... сөз ... ... мен ... дәл сол ... қабылдамағанмен, ол
құбылыс, сөз жоқ өз бойында ... ... ... ... ... ... әлгі жұмбақтардың шешуі сайрап жатқанын іштей сезеді
емес пе. Ендеше, бұл ... ... ... аса ... абай ... ... бір
жағдаят бар: ол – әйтеуір сөзді жаттап алып, ... ... ... ... ... кейіп. Өйткені, дәл осы тұста шешенсөздің, көсемсөздің
құдіреті алдыңды ... тіл мен ... ... ... ... ... марту басқандай тұсалып-маталып, «аңқау елге - арамза
молда» болу қулығы іске аспай ... да, ... ... кепиеті атып, пысы
басып, мүлдем бейшара күйге еніп, қарадай сүйкімің қашып, сахна деген ... ... ... ... ... ... тебуі бек мүмкін.
«Шешендік монологтарды сахнада орындау мәселелері» деген бөлімде
жалпы театр ... ... мен ... өнер жасаудағы суреткерлік
бірлігінің, тандемінің маңызы басым түрде зерттеледі. Театр ... ... ... ... сахналық сөздің, кең құлашты режиссерлық
өктемдік пен тізеге басушылық және актер өнерінің ... ... ... ... ... ... ... ауысып отырған. Театр деген ұжымдық,
синтездік өнер екені рас болса, драматург, режиссер және актер ... ... ... ... ... талпынбай, керісінше өзара, жеке өнер
иелері ретінде мойындасып, теңдей суреткерлікпен түсініскенде ғана ... ... ... ... ... ... ... татулық»
заманауи заңдылықтарына сай сақа спектакльдер дүниеге келген кездерде талай
мәрте дәлелденді де. Ал, ... ... ... қойылымдарда бұл
«татулықтың» шынайы суреткерлік табыстарға жетелейтіні айдан анық нәрсе.
Қазақтардың ... ... ... ... ... яғни ... деп қасиеттеп атайтын санатта болған. Сондықтан да олар ... ... ... мешітте, сахнаның ең көрнекті тұсына орналасатын.
Жазылмаған қағида бойынша, ... қақ ... яғни ... ара ... ел ... ал оңы мен ... айтыскер билер жайғасқан. Осы
мизансценалық көрініс, Веймар ... ұзақ ... бойы ... ... ақыны И.Гетенің «Актерларға арналған ережесіндегі» мына ойларына сәйкес
келетіні таң ... «Оң ... ... елге ... адамдар тұрады:
әйелдер, үлкендер, атағы шыққан адамдар. Жалпы өмірде де бұлардан, яғни ел
ішінде қадірі артықтардын бойды аулақтау ... ... ... ... атқа ... бек ... ... адам өзін тәрбиелі ұстап, ... ... ... ... ... Оң қапталда тұрғандар өз
орындарын біліп, және ... ... де ... ... орнынан
қозғауына жол бермегені жөн. Қайта ол мүмкіндігінше, өзіне тиісті орынға
өзгенің көз алартуына қарсылық ... ... ғана сол ... ... ығысуын талап етуі тиіс.» [20, 711 б.] Қазақ сахнасында ... ... ... ... тіпті И.Гете ескертетіндей, би-
сұлтандардың төңірегіндегілерді бейнелейтін актерлар, қоюшы ... ... ... шықпайды, сөз саптап тұрған бидің сөзін
бөлмейді. Қажет болған жағдайда, төбе биге ... ... ... ... ... ... ... әңгімеге араласа алатынын кез-келген кеще
емес актер үшін белгілі жәйт. Өйткені сөз алып тұрған шешен қазақ үшін ... ел ... ... ... ... ... бірі білетін.
Қазақтың профессионал театрының қырқыншы жылдардағы ... ... ... ... ... Асқар Тоқпанов қойған
Мұхтар Әуезовтің «Абайы» болатын. Мұнда Абайдың рөлін қазақтың ұлы актері
Қалибек Қуанышбаев ... ... сол ... көрермені, әрі
сыншысы, қазақ театрының табанды жылнамашы-зерттеушісі Н.Львовтың мына
жазбасына зер ... ... ... ... берілудің ғаламат
мысалындай болып, ақынның бүкіл ішкі жан-дүниесін ашуда үлкен актерлік күш
пен тегеуріндік көрсетті, ... ... ... ... деген
ұлағатты ұстаздығының теңдесі жоқ тектілігін білдірді. Ал, шығыс елдерінің
ұстаздық мектебінің сүйегі шешендікпен түп ... ... ... 44 б.] Ал, шешендер болса қазақтардың ұлттық идеясының
көрінісіндей, әрі ... ... ... ... өмір кешкен. Ылғи да ел
үшін, жер үшін, қара қазан сары баланың ... ... ... ... ... көз ... жат жұрттықтарды ел шетіне ... ... ... қаншама рет қанын төккен, елін ел ... ... ... тілдеріне тиек етіп, жырларына қосқан.
Сондықтан да олар, елдің жадында қалып, ... ... ... ... ... көкейінде жатталып, ұлттың санасына сындарлы боп сыналап
кірген. Бәлкім, осыдан да болар, сол текті тұлғалар бірден қазақ ... ... ... жол ... әп дегеннен көрерменнің
көзайымына айналғаны, ал оларды сахнаға әкелген алғашқы қазақ ... жас ... ең ... ... ... қалаулылары деңгейіне
дейін көтерілгені!
Көп жағдайда шешендік монологтар мен ... ... ... жиі ... Мұнда пьесаның қалай қойылатынын ғана емес, бүкіл
актерлар қауымының мүмкіндіктері қалай пайдаланылатыны да естен ... Осы ... ... ... мына бір ... еске ... сияқты. «...Актер кейіпкерінің бойынан пластика заңдылықтарына
сабақтастырылған әсемдік кестесі – сыртқы өрнек ... ... ... ... көз ... ... ... ым-жымы үйлескен жарасымдылық, сұлу
қимыл, әсем қозғалыс, икемді ишарат сияқты адам ... ... ... ... ... ... ... әсемпаздық, сұлулық
орнына сұмпайылық, көріктілік орнына кердеңдеушілік іспеттес одыраңдаған,
едіреңдеген, ербеңдеген, ... ... ... ... қозғалыс
комплексі көбейіп кетті.»[22, Б. 108-109] Автордың бұл ... ... ... тиек ... ... тән мен ... ... таппауы театр
өнеріндегі басты проблема екенін қынжыла мойындаған дұрыс. Сахнада әлгіндей
жағдайға жеткеннен гөрі сол сахнадан кетіп тынған ... ... ... ... тек сөз ... деп ... топастарға не шара! Жаттанды
сөз жасанды да. Оның ... ол ... сөз ... ол ... ... емес) жадағай айтылса – сөз жарықтықтың өлгені де! Дәл осы тұста,
актердің сахнадағы сүйкімі деген тосыннан ... ... ... бір күрмеу бар. Ол, жаратылыс берген ... ... пен ... ... ... ... ұлы ... сахнаның өз
теориясы. Ол, сойы қанша білімді болса да, бойы нендей сымбат пен сұлулыққа
шомылып тұрса да, ел ... ... құты ... ... төрінде өз-өзіне ие
бола алмай, аузынан шыққан сөзі алуан-алуан шешенсөзден, ырғақты-толқымалы
көсемсөзден ... да, ... ... ... ... ... әсер етпей, өзін де, өзгені де ... ... ... бар ... өз ... ... ... «бидің айтқанын құл да айтады, тек
аузының дуасы жоқ» деп, ... ... ... ... айтатын
кескір мақалы еріксіз есіңе оралады. Тағы да бір тастүйін ... ... ... ... ... ... әрі ... деген. Екі мақалдың
да нысаналы мәресі сөз құдыреті. Біріншісінде, ... ... ... ... ... ... де діттеген жерге жетпей, шарасыз күйге
түсіреді. Екіншісі, астары мен ... ... ... ... сөз тіркесі
сүйкімсіз болса, «қиыннан қиыстырылған, айналасы теп-тегіс жұмыр» (Абай)
келмесе, қанша үздігіп-аптығып айтқанмен ... ... суға ... ... ... ... ... қуыс қоңыраудың
қарекетін кешіреді. «Сахнаға келу де ерлік, одан кете білу де ерлік» деген
орыс актерларының арасында ... ... ... сөз бар. Мұның негізгі
кебі сол сахналық сүйкім деген сыйқырға ... ... сүю – ... келу ... сөз емес. Өнерді көрермен, тыңдарман боп та сүюге
болады. Ал ... ... аса ... ... Өмірдегі бір-ақ рет жасалатын ең
шешуші қадамдарың сияқты қауіпке толы тәуекел. Өнерге келу ... одан кете білу – ... деп ... ... да жөн ... «екі ... ең ... мамандық – актердың мамандығы» деп,
үнемі ұстараның ... ... ... ... ұлы ... ... Ж-Б.Мольер туралы жазылған М.Булгаковтың «Кабала
святош» пьсасында өте орынды айтылғандай, сахнаның кепиетінен қорықпай бұл
мамандыққа келу аса ... ... біле ... басын осындай мәресі көзге
көрінбейтін бәйгеге салу жүрекжұтқандық екені рас. ... өмір ... ... ... ... сүйкімді сатып та ала алмай, ұстаздар жиі
айтатын «бір пайыз талантына тоқсан тоғыз пайыз еңбегін» сарп ... ... ... қол ... ... та қала ... көңілі құламаған
көрерменнің ықыласын «атып» та ала алмай, құр сергелдеңмен ... ... ... да, ... ... ... сахнадан кету көбінің санасында жоқтығы ... ... ... кеткендей, «бейталант – бейтарап, ал, ... жері ... ... ... жұқпаған соң, құл болып ... бой ... ... ... сәнді мекенді садыралап, ... ... ... ... төбе мен ... ... мен ... пен кеңістікті шатастырып, таза өнерді талан-таражға салып, ... ... пен жең ... жалғасуды әкеледі, жабыны тұлпар,
қарғаны сұңқар етуге үйретеді, алтынды мыстан, темірді көмірден ... ... ... ... ... тағы да бір кереметі сол,
оның құдіретті кепиеті ... ... ... ... тамаша амал. Кестелі сөзді келістіре айтқызатын «дуаны» атпал
актерға ... ... өзі ... оған ... ... ол ...
көлденең зорлыққа көнбейді!
Актерлық өнер, қанша дегенмен орындаушылық өнер екені бесенеден
белгілі. Қаншама ... ұлы ... ол ... ... жазып
берген сөзін айтады. Сөз жаттау – ... ... ең ... ... ... бірі ... да, сөзсіз сахналық бейне жасау мүмкін емес.
Мылқау ... да ... сөзі бар, ол ... ... ... ... аузынан шығатын шешен сөздердің тағдыры, көрерменге әсері әлбетте,
айтушының өресі мен «дуасына» тура пропорционалды екені ... мен ... ... ... ... ән еді, пұшық айтып қор қылды» деген,
айтушының жауапкершілігін арттырып, кері болған жағдайда құтын ... мол ... сөз бар. Ел ... сөз айтудың осындай халықтық
«теориялары», актер қауымының қаперінен еш шығармайтын қағидалары іспеттес.
Сондықтан, шешендік ... ... ... оның ... ... жасайтын
баға жетпес ықпалын ... ... ... табылады. Екпіндеп,
кестеленіп, ырғақтанып тұрған қанатты да сұлу, ... да ... ... ойлы шешендік сөздер саналы актердың тек сахналық ... ... ... ғана ... ... суреткер етіп қалыптастыратын, сөз
өнерін көкейіне қонған дуа ... ... ... ... де ... азық ... ... басқа пенденің бақ-талайына бұйыра
бермейтін бақыты.
Сөз өнері дегенде алдымен біз, қазақтың «өнер алды – ... ... ... сөзін еске алсақ игі. Бұл пайым, ... ... ... ... биік ... ... ... шешендіктің шер тарқатар ... ... ... ... ... роль ойнамаған актер –
нағыз қазақ актері емес, актерлықтың айдын шалқарында, қолтық сөге ... ... ... ... бірі ғана. Өйткені ол жәй шешендіктің
пафостық қалықтауы мен өнер ретіндегі ... кең ... ... ара ... ... ... Рольдерінің көбін көтеріңкі күйде,
биік пафостық бағытта ойнау – қазақ театрларының аға актерларының ... ... ... де, ... ... сахнадан кестелі сөзді құрақ
көрпедей құлпыртып сөйлейтін, от ауызды, орақ тілді би-шешендердің, ... ... ... ... ... қуаты қорғасын, сонда да
«тілге жеңіл, жүрекке жылы тиетін» (Абай), қыздың жиған ... ... ... монологтарын көтеріңкі көңіл-күйсіз, актерлық пафоссыз
шолтаң еткізіп айта қою да шын ... қиын ... ... Мәскеудің
Көркем театры мен мейерхольдтық театрлар жүйесін синтездеп зерделеген ұлы
режиссер Е.Вахтангов ... ... ... ... ... «Өз ... терең
сезінген талантты суреткер маржан сөздердің мәнін масаттана, көтеріңкі,
театрлық пафоспен орындаса – ... ... ... сол ... ... орнынан көтеріле ұшады, сол биікте қалқиды, үйткені ол сахнада
жанып тұрған жүректің соңынан ... суы таза ... ... ... сезеді. Ал, кемталанттың кекештенген кембағал сөз саптауынан,
«жанынан жалын төкпес» (Х.Ерғалиевтің афоризмі) ... жабы ... ... ... ... ... ... ешнәрсе көре
алмас» [23, Б.206-207]. Біз бұл жерде, ... ұлы ... ... ... тиек етерде мына бір қызық жайды еске салғымыз бар. Орыс
актерларында әдемілеп, әуезді ырғақпен «театрша сөйлеу» ... ... ... солай сөйлемесе жараспайтындай боп тұратынын, сол мәнердің
құлаққа ерекше жағымды естілетінін ықылас ... айта ... ... ... мәдениетке ие, асқан білімдар орыстың театр сыны бұл ... ... ... орыс ... ... тілі ... сындарлы ілімге
асқан жауапкершілікпен қарайтынын мойындауымыз керек. «Ауруын жасырған –
өледі» демекші, қазақ актерларында мұндай тектілік көп ... ... ... ... ... тұратын кейбір актерлар мен актрисалар
аузынан шыққан аталы сөздің әрін кетіріп ... ... ... ... ... ... «қ» мен ... «ң» мен «н»-ны күлдібадамдап,
сингармония мен орфоэпия заңдылықтарын өмірі естімегендей белден басып жүре
беретін болған. Өз ... исін ... ... ... ... ... ұқпайтын, қасиет-кепиетінен үрікпейтін режиссердің
актерға мақсат қоярда, мизансцена түзерде «ей, не деп ... мен ... ... не ... деп ... шешендік деген арлы өнерге араша
түсерлік пәтік таппаған ... ... ... ... емей
немене! Осы орайда өнертану докторы Б.Құндақбайұлының мына бір ... ... ... жөн көрдік: «...рольдерде ойнаған ... ... ... ... ... ... ... бейтарап ұстауын қалай түсінеміз. Қойылымдағы эклектиканы көрмеуі,
сезбеуі, режиссерлік жөнсіздікке қарсы өз пікірін ұсына алмауы – шығармалық
немқұрайлық, әлсіздікке ... жол ғой. ... ... ... күні
кешеге дейін актерларымыз шетінен сөзге шешен, оның табиғатын жете түсініп,
сахнадан айтылған сөз ... ... ... ... ... ... жететін. Бүгінгі сахнада осы тамаша дәстүр жоғалып барады, сөздің
көркемдік қуаты әлсіреген жерде драмалық спектакльде қасиет қалмайды.» [24,
Б. 257-258] ... осы ... ... ретінде, сол Ғ.Мүсіреповтің сұлу
да сындарлы сценариі бойынша түсірілген атышулы «Қыз Жібек» ... ... бір ... еске ... Жауды жеңіп, желпініп келе
жатқан көш-керуеннің үстінде Сырлыбайға Қосөркеште болған ... ... жыр ғып келе ... ... ... ... мына ... жағымды естілері жасырын емес:
«Жайықтың жағасы қанға боялды, ... ... күн ... ... тұтылды. Найза қысқарып, таяқ болып қалды, қылыш қысқарып, пышақ болып
қалды,.. ...шаңға аунатып ұрдық, қанға ... ... [25, 287 б.] ... екпіндеп, кестеленіп келетін сөздерді естіп отырған көрерменнің көз
алдына экранда көрінген сол айқастың өзінен де ... ... ... ... ... сол ... – сөз құдіреті, кестелі ... ... ... сол ... ... шеберлік пен суреткерліктің сымбатын
айрықша танытқан хас шебер, ... ... еш ... ... ... Кененбай Қожабековтың Сырлыбай роліндегі сара жұмысы, сөз
саптау мәнері қандай керемет!
СЫРЛЫБАЙ: «Ұраның басқа ... да, ... бір ... ... ... Сый ... сенікі, төр биігі сенікі! Қапыда кеткен жайымыз
бар еді, жұртым! Етек-жеңді жинай алмай қалып, қаша ... ... ... ... мырза болмаса, Алты-Шекті абыройдан біржола айрылатын ба
едік, әлде қайтер едік?..» [25, 287 б.] – ... ... ... ... де өжет шешенсөздің тасқынын топ алдында түйдек-түйдегімен
еш мүдірмей, мүкістенбей, үнін бұзбай, зар бабына келтіре сөйлей білу ... ... ақау ... ... ғана ... ... еді! ... тағдырға тап болған, алайда оған мойымай актерлық ... ... ... ... Кененбай Қожабеков кешегі Қаллеки мен ... мен ... ... ... ... ... ... тарихы мен теориясын, оның бағыт-бағдарларын,
режиссурасы мен актерлық ... еш ... ... да, ... ... мен ... ... дейтін міншілер сияқты
«тапсырыспен» мүттәһәм қаралауға да ... адал ... арлы ... ата ... жоғарыдағы біз тілге тиек еткен ойлары неден туып
отыр? Сахнада актер не ... ... ... ... ... ... ... бұзады? Сөз маржанын неге майқамдайды? Бұған неге
қоюшы режиссер жол береді? Біз бұл жерде ... ... ... ... актерлықтың айрықша әдіс-жолдары болатынын білмей, я болмаса,
оларды мойындағымыз келмей, «тырнақ ... ... ... ... ... отырғамыз жоқ. Демек, негізгі кінәрат, режиссер мен актер ұлттық
бояуы қанық менталитетті ... бен ... ... сөз обалына немқұрайды
қарағаннан, ең сорақысы, өкінішке орай олар жайлы тіпті ойламағандықтан.
Сонда бұл ... ... ... ... ... Өз ... сүйекті
тақырыбына, өзіміздің кестелі де көркем, нұсқалы да шешен тілімізде қойылып
отырған шығармаға өзіміздің режиссеріміз бен өз ... ... ... ... не ... не ... ... шығады, сонау 1942 жылы М.Әуезов ... ... ... ... сері-Ақтоқтысы» қойылыпты. Қоюшы режиссері
М.И.Гольдблат. Тағы да ... ... ... ... тарихының ең бір шоқтығы биік шығармасы
болған екен. Соның айшықты ... ... ... бұл ... әу ... архитектоникасының тінін бұзбай, әлсін-әлсін қайта оралып
отырыпты. Солардың соңғысындай, ... ... ... ... ... көріп, тіпті басты «жағымсыз» рольдердің бірін –
Жалмұқанды ойнадық. Спектакльдің көп ... ... ... ... ... алмаған) кейбір сахналары көкірегімізде сайрап тұр. Алғашқы
қойылымдағы ... ... ... көруге бұйырғаны Ш.Жандарбекова ғана
еді. Спектакльдің шырқау ... ... ... ... үшінші
көрінісіндегі Ақтоқтының эпизоды басталғанда, залда да, ... ... ... ... ... ... ... бүкіл дүние бір сәтке демін ішіне
алғандай күйге түсетін. Ұлты өзге болғанмен, болмысы ... ... ... сөз ... ... ... ... менталитетін
мәдениеттілігімен тап баса білген, сөйтіп, сұлу сөздің суретін бұзбай, сол
күйінде «өзіне ... ... ... ... жеткен режиссер-
ұстаз М.И.Гольдблаттың сұңғылалығына еріксіз сүйсінесің, де таң қаласың.
«Өзімдікі дегенде өгіз қара күшім бар» деп өзеурейтін ... неге ... ... деп ... ... ... сұйылдырып, өз
тамырымызға өзіміз балта шаптырып тұрған жетесіз намыссыздықтың себебі ...... ... қаны ... басқа көштен қосылғандық, тұлғаны шын
тудырмай, қолдан жасаушылық, тұлпарларға ғана жарасқан әбзелдерді ... ... ... ... ... ... қойылған қойылымға
қос өкепемізді қолымызға алып ... ... де ... ... да ... «өзгерте» алмаған, сол күйінде қалған сондағы сыйқыр
Ғ.Мүсіреповтың мұнтаздай сұлу, үзіліп кетердей нәзік, хор қызы ғана ... ... де ... ... ... ... ... Есенсіз бе, Ақан аға! Төбем көкке аз-ақ тимей ... ... ... ... ... біткен бірге соғып, Ат шапқандай ел
үсті... Дабылыңнан көтерілдік, Көлден сыңсып аққу-қаз. Шаршы топты ... Бір ... ... ... ... ... Арманда едік
барлық жас. Көңіл күйің қайтсек түсер, Біз әзірміз бәріне. Бұл жолыңа жарап
кетсе, ... қияр ... ... Құшағынан танырсың... Сен не іздедің? Біз
сені іздеп, Қаралы едік әр ... ... ... ... [25, – ... келетін мөлдір бұлақ сыбдырындай, Ш.Жандарбекова-Ақтоқтының ... ... ... ... сахна аспанында оған қосыла сырғыған
скрипканың үзіле сызылған сырлы сазы, алып-ұшқан ... аққу ... ... ... тіліміз байланып, үніміз өшкен бәрімізді де жалқы
сәтке жерден жоғарыға көтеріп, аяғымыз жерге тимей ... ... ... Өйткені, сол кездегі жаңа толқын ... ... ... гөрі оның ... ... мен ... ... сахналық
шындығына көбірек көңіл бөлетін ұрпақтан едік. Өйткені, Ғ.Мүсіреповтей
зерделі сөз зергерінің өз ... ... ... қара ... ... ... ырғағы ерекше келіскен, өлеңге бергісіз өрелі жолдары
еттен өтіп сүйекке жетпей ... ... ... ... ... әуен ... бұған дәлел болардай Ақан айтатын мынадай да сұлу сөздер бар:
АҚАН: ...Қызған, қызған!.. Ақтоқтыдай қыз тәңірісін, Қызғанбаған
қылмыс-ты... Ақтоқты – бір ... ... Құяр жері кең ... Ақ төсінде
құстар шулап, «Ақ еркедей» ән төресін салғандай. Ән – ... не ... ... өте ... Кез боп қалсақ сол жағада, Мырза бол да сол ... ... үн ... ... ... әнді ... ... Ақтоқты әннің арқауы екен. Арқауы жоқ ән болмайды, Мәжнүн етпе сол
арқауды қызғанып! [25, 110 б.] – деп ... ... ... ... асыл
сөздерді естіп, тыңдап тұрып, Ақандайын ... ... ... ... да, ... ... ... дегің келіп-ақ қалады. Біздерге ... ... сол ... ... ... ... ұлттың өкілі, күні кешелері
атын да ататпай, қазақ театры тарихынан себепті-себепсіз сызылып тасталған
М.И.Гольдблатт қойған спектакль туралы ақын-драматург ... ... ... «Ғ.Мүсірепов «Қозы Көрпеш-Баян сұлудан кейін екінші трагедиялық
пьесасы «Ақан сері-Ақтоқтысын» жазды. Бұл да салған жерден ... ... ... ... театр өнерін бір биікке көтерген ... Ақан ...... ... ... Ақтоқты болғандықтан –
Шолпан Жандарбекова өсті. Өңшең махаббат сырын жақсы сезінетін таланттар
оқырман жұрт пен көрермен ... бір ... ... [26, 104 ... ... дүр ... үшін, ол халықтың өкілі болмай-ақ та, оның
жүрегін жараламай, сөзін садыраламай әмме ұлтқа аян ... ... ... ... биіктен, шынайы өнерпаздық деген өлшемнен
ауытқымай келсең, киелі өнердің кепиетіне ... ... ... ... ... көкейкесті мақсатыңа жетеді екенсің.
Қорытынды бөлімінде қазақ театрының құрылу мен өркендеу ... ... ... ... ... шығармашылықпен тығыз
байланысты екендігі баса айтылады. Зерделеп қарасақ, ... ... ... ... көзінше, алқалы топтың алдында өтетін ... ... ... ... ... шешімін тауып, үкім шығаратын
дау-дамай, билік-жүгіністері пошымы жағынан далалық театрды еске ... ... өнер ... ... ... өзіндік мазмұн мен мағына
сыйлады.
Өкінішке орай, осы зерттеуіміз қазақтың ... ... тән ... ... ... терең болғанымен, уақыт көшінің ыңғайына түсіп,
«бұзылып», ... ... бара ... ... ... Ел ... ... маргинал суреткерлер сахналаған спектакльдерде қазақ ұлтына жат,
табиғатына кірікпейтін быдық сөздер мен оғаш ... ... ... ... сол ... жаңа ... сай деп ... өмір салттарына да көшкенін көріп жүрміз. Бұл сорақы ... бір ... ... ... ... ... кешкен дүбәрә
суреткерлер, «жаңашыл» кино мен ... ... ... ... бұзық»
бұқаралық қарым-қатынас құралдары. Шешендік монологтар мен ... ... ... неше ... ... мен оң ... ... отырып, өзге халықтарда кездесе бермейтін табиғаты
бөлек қазақтың сөз өнеріне аса мұқияттылықты, оның фольклорлық ... ... сақ ... ... ... Бұл ... ... мақсаттарының ең бастылары жоғарыдағы мәселелермен қоса осы да еді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1 Литературный ... ... ... – М.: Сов. ... 1987. – 752 с.
2 Левшин А.И. ... ... или ... и ... ... Санат, 1996. – 655 с.
3 Әуезов М. Жалпы театр өнері мен қазақ театры. ... ... ... жинағы. – Алматы: Ғылым, 1998. Т. 3. Мақалалар, әңгімелер,
аудармалар, пьесалар. – 392 б.
4 ... С. ... ... в ... ... ... // ... театр народов СССР.
– М.: Наука, 1985. – С. 115-137
5 ... Б. ... ... ... искусство: Книга для
массового читателя. – Алматы: Ана тілі, 1994. – 208 ... ... М. ... казахского народа. Алма-Ата, 1993. – 224
с.
7 Шанин Ж. Арқалық батыр. Сахнада ... ... ... ...... ... 1988. – 568 б. / ... Р.Нұрғалиев
8 Ломоносов М.В. Полное собрание сочинений. – М.-Л.: Изд-во Акад.
наук СССР., 1959. Т .8. – 1279 ... ... Вс. К ... и ... ... // ... ... Письма. Речи. Беседы. – М.: Искусство, 1968. – С. 105-142.
10 Дидро Д. Парадокс об актере. // Пер. ...... 1938. – 170 ... ... ... Құраст. Ө.Тұрманжанов. – Алматы:
Жазушы, 1980. – 352 б.
12 История зарубежного театра / Под ред. ...... 1977. Ч.3 – 319 ... Қабдолов З. Таңдамалы: Екі томдық. – ... ... 1983. ... Сөз өнері. Талант пен таным. Әдеби толғаныстар. – 456 б
14 Нұрғалиев Р. ...... ... 1991. Т. 1. – 576 ... Әуезов М. Шығармаларының елу томдық ... ...... 1997. Т. 1. Мақалалар, пьесалар. 1917-1920. – 472 б.
16 Қасқабасов С. Жаназық. – Астана: ... 2002. – 584 ... ... М. ... ... невервальных
коммуникативных знаков / Интеллект и речь. Вып.2. – Алма-Ата, 1972. – ... ... ... Ш. ... о ... ... //Советская культура. 1955.
29 октября. (№133)
19 Валиханов Ч. ... о ... ... Соб. соч. в ... 1985. Т. 4. – 460 ... Гете И. ... для актеров // Гете И. Избр. произведения. –
М.: Искусство, 1950. – С. 707-714.
21 Львов Н.И. ... ... ... ... Кр. ... изд АН ... 1954. – 80 с.
22 Байсеркенов М. Сахна және актер. –Алматы: Ана тілі, 1993. ... ... ... Е.Б. Материалы и статьи / ... ... – М.: ... ... ... 1959. – 468 ... ... Б. Заман және театр өнері. – Алматы: Өнер, 2001.
– 520 б.
25 ... Ғ. 5 ... ... ...... ... Т. 2. – 586 ... Тәжібаев Ә. Қазақ драматургиясының ... мен ... ... 1971. – 416 ... ... жарияланған мақалалар тізімі:
1. М.Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасындағы шешендік сөздер (орыс тілінде)
// Мысль, № 6, 2004, – Б. ... ... ... актерлық өнерге ықпалы. // Ақиқат, № 7, 2004, – Б. 76-
81.
3. Қазақтың шешендік өнері мен ... ...... театрдың
үлгісі. // Жұлдыз, № 8, 2006, – Б. 192-201.
4. Шешендік өнер және сахнадағы ишарат пен ... ... ... ... мәдени мұрасы және ұлттық білім жүйесі.
Т.Жүргенов атындағы қазақ ұлттық өнер ... ... ... ...... 29-30 сәуір, 2004, – Б. 13-
17.
5. Қазақтың шешендік өнерінің театр сахнасындағы пайдаланылу түрлері. //
Қазақстан мен ... ... ... және ... ... ... ... материалдары. – Алматы: Үш қиян, 2004,
– Б. 91-99.
6. Шешендік өнердің сахнаға көшу ... ... ... // Қазақстанның
мәдени мұрасы: жаңалықтары, мәселелері, болашағы. Халықаралық ғылыми
конференцияның материалдары. – ... 19 ... 2005, – Б. ... автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата
икусствоведения по специальности 17.00.01 – Театральное искусство
Джаманкулов ... ... ... ... в ... национального театра
В настоящем диссертационнoм исследовании речь идет об ... ... ... ... ... с ... творчеством, в
частности с ораторским искусством казахов. Древнее ораторское искусство
представляло собой народное драматическое ... в ... речь ... и диалоги) находились в центре внимания людей. По этой причине
создатели казахского театра в начале ХХ века не ... ... мимо ... ... как ораторское искусство.
Целью работы является комплексное изучение ... ... ... публичных действий и выступлений казахских ораторов,
представленного в фольклоре, на становление и ... ... ... ... или ... для ... представлен
фольклорными образцами действий и речей казахских ораторов прошедших веков,
искусствоведческими статьями театральных деятелей разных ... и ... ... пьес, в которых присутствуют сцены, наполненные ораторским
мастерством героев.
Задачи исследования ... в ... в ... ... и роли ... действий и речей в
театральных постановках, в становлении и дальнейшем развитии ... в ... роли ... в ... ... ... ораторского искусства в создании
казахской школы актерского мастерства;
- в рассмотрении с ... ... ... форм ... в казахском театре и новых путей углубления и ... ... ... явления.
- в установлении значения жеста в казахском ораторском искусстве и
принятии данной жестикуляции в профессиональном ... ... в ... ... ... для ... и актеров,
связанных с воплощением ... ... на ... современного
профессионального театра.
На защиту выносятся следующие ... ... ... ... наряду с другими явлениями фольклорного
творчества, играми и ... ... ... для ... ... проявившего себя на первом этапе как ... ... ... ... требовало от исполнителей речей
определенного поведения, выраженного в конкретных действиях. Речь ... ... ... ... в частности –
жестами. ... ... ... что ... ... ... на ... сцене, имеют одну природу происхождения с жестами
казахских ораторов.
3. Культура ... и ... ... для ... ... ... ... актеров.
4. Анализ современного состояния театра позволил ... ... что, не ... на ... ... ... ораторские
жесты со временем подверглись искажению, из-за влияния со стороны ... ... и ... не ... в дальнейшем пристальном
исследовании, но охране.
Теоретическая значимость исследования определяется новизной выводов ... а ... ... ... теоретических разработок,
предложенных в диссертации при изучении как ораторского искусства, так его
сценического ... в ... ... ... ... ... полученные результаты могут
быть использованы в качестве ... для ... ... ... актерам овладеть мастерством традиционного стиля. Материалы
диссертации и статей по данной теме ... быть ... для ... для ... ... факультета и как методическая литература
Министерства культуры и ... ... ... Для ... мастерством в исполнении ролей, связанных с ораторским искусством
мы рекомендуем ... ... ... нами ... ... ... основанную на современной теории.
Диссертация состоит из введения, трех глав, заключения и списка
использованной литературы.
The ... the author's abstract on ... of a ... degree of ... art scenery
on a speciality 17.00.01 – a ... ... of oratory in ... of national ... the present dissertation research the question is features of
the Kazakh theatre which is ... related with folklore ... ... with oratory of Kazakhs. Ancient oratory ... ... action, in which speech arbitraters (monologue and dialogues) were in
the center of attention of people. For this reason founders of the ... in the ... of XX century could not pass by such bright ... ... purpose of work is complex studying a question of ... ... of traditional public actions and performances of the Kazakh
orators, submitted in ... on becoming and ... of ... theatre.
The subject of work, or material for studying is ... ... samples of actions and speeches of the Kazakh orators of ... art ... articles of ... figures of ... times
and the different countries, texts of plays at which there are the stages
filled with ... skill of ... problems will consist in the ... in ... of a place and a role of ... actions ... in theatrical statements, in becoming and the further ... actor's skill in ... of a role of ... in an ... of value of gesture in the Kazakh oratory ... of the given ... at ... Kazakh theatre;
- in specification of value of the Kazakh oratory in creation of ... school of actor's ... in ... from ... positions of new forms of
oratory at the Kazakh theatre and new ways of a ... and the ... of the given national ... in ... of ... ... for ... and the
actors connected to an embodiment of oratory on a stage of ... ... ... the ... ... ... are taken out:
1. oratory alongside with other phenomena of folklore creativity,
games and ceremonies, has made a basis for origin of the national ... has proved at the first stage as a national public ... Oratory demanded from ... of speeches of the ... ... in concrete actions. Speech of orators it ... by nonverbal means of the communications, in particular ... It is ... possible to assert, that many actor's ... on the Kazakh stage, have one nature of an origin with gestures ... Kazakh ... A culture of ... and actions, ... for orators, has
enriched scenic skill of the Kazakh ... The analysis of a modern ... of theatre has allowed to ... the ... that, not looking at the long ... the ... gestures in due course have undergone to distortion, influence
on the part of means of a mass ... and require not only ... ... research, but protection.
The theoretical importance of research is determined by novelty of
conclusions and the positions, and also an ... of ... ... ... ... offered in the ... at studying ... so its scenic embodiment at the Kazakh professional theatre.
Practical value of the dissertation: the received results can ... as a material for a spelling of the manual ... with the actor ... full ... by skill of ... style. ... of the
dissertation and articles on the given theme can be used for a spelling ... for students of ... faculty and as the ... of the Ministry of culture and regional ... of ... ... ... by skill in performance of the roles connected
to oratory we recommend actors to use the technics ... by ... of scenic space», based on the modern ... ... will consist of the ... three heads,
the conclusion and the list of the used literature.

Пән: Өнер, музыка
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 40 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан опера өнерінің негізін салушы сахна жұлдыздары4 бет
Бастауыш сыныпта дамыта оқыту технологиясын қолдану42 бет
Бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына Қазақстанның кіру мәселесі33 бет
Дамыта оқытудың ерекшеліктері мен қолдану тәсілдері 25 бет
Дамыта оқытудың теориялық негііздері22 бет
Дамыған елдердегі жергілікті өзін өзі басқаруды тәжірібиесі30 бет
Жоғары оқу орындарының экология бөлім студенттеріне қазақ тілін дамыта оқыту әдістемесі119 бет
Көлік инфрақұрылымы18 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың бейнелеу және құрастыру әрекеттерін дамыту90 бет
Мектеп жасына дейінгі балалардың музыкалық қабілеттерін дамыту ерекшеліктерін талдау20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь