Құқықтық норма туралы

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...3
1. Құқықтың нормалардың ұғымы және түрлері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..4
1.1. Құқықтық норманың құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...14
2. Құқық нормасы мен нормативтік құқықтық акт бабының
арақатыстылығы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 21
2.1. Құқықтық норманың белгілері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..25
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 30
Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 31
Құқық адам мен қоғамның жаратылысымен байланысты тұлғаның бостандығын білдіретін, қоғамдық қатынастарды реттейтін, ресми құжаттарда анықталған, мемлекеттің күшімен қамтамасыз етілетін құқықтық нормалардың жиынтығы.
Заң ғылымының негізі мемлекет жэне құқық теориясынан басталса, аталған пән өз бастауын құқық терминінің мазмұнын ашудан басталады. Бұл жерде "неге?" деген сұрақ заңды туындайды. Жауап іздер болсақ, мынаны айтуға тура келеді: 1) құқық мемлекетпен пайда болған. Демек, мемлекет атаулы билік құралдарының жүйесімен ішкі, сыртқы көпқырлы функңияларды біріктіре білген жиынтықты зерттеу қажет болса, онда оның бастауы міндетті түрде құқық үғымына тіреледі деген сөз.
1) Құқық элеуметтік жэне философиялық түрғыдан алғанда, өте ауқымды түсінік. Ол өз бойына тек құқықтық нормаларды ғана емес, сонымен қатар құқықтық сананы, қүқықтық қатынастарды да біріктіреді.
2)Құқық - қай қоғамның болмасын мүшелерінің ара-қатынастарының бұлтартпас бөлшегі. Кез-келген қатынас моральдық жэне заңды тұрғыдан құқыққа сүйенгендіктен, мемлекет жэне құқық теориясы пэнінің де өз кезегінде алғашқылардың қатарында құқықты зерделейтін осы жэне өзге де себептерге байланысты.
3)Енді құқық нормасына келер болсақ, құқықтық норма заңда ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол жалпыға міндетті, мемлекеттің атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік.
Ал құқықтық қатынас бұл - құқыққа байланысты, құқық негізіндегі қатынастар.
1. А.С. Ибраева Заң терминдерінің қазақша - орысша және орысша - қазақша қысаша түсіндірме сөздігі.- Алматы, «Жеті жарғы» 1996ж.
2. А. Жакупова «Конституция - основа развития государства» // Заң және заман.-2005ж. №9-176.
3. Ә. Әділхан «Адам құқы - ең жоғары құндылық» // Заң және заман.- 2005ж.-№25-3-5 б.
4. Б. Қонақбаев «Азаматтарды құқықтық қорғау және олардың құқықтары мен бостандықтарының кепілдіктерін нығайту» // 3аң.-2005ж.-№31.-26-286.
5. Г. Адрасулова «Юридическое значение, функции и эффективность применения норм права» // Фемида.-2006ж.-№10-11-146.
6. Г. Сапаргалиев, А. Ибраева Мемлекет және құқық теориясы: оқу құралы,- Алматы, «Жеті жарға», 1998ж.,-88-896.
7. «Қазақстан Республикасының Конституциясы»: Түсініктеме.-Алматы, «Жеті жарғы», 1999ж.,-26-326.
8. «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері» : оқулық.-Алматы, 2003ж.,-112-1166.
9. Қ.А. Мустафаев «Құқықтық тәлім - тәрбие мен жалпы оқытудың іс- шаралары» // 3аң.-2005ж.-№5.~31-336.
10. Қ.Д. Жоламан, А.Қ. Мухтарова, А.Н. Таукелов мемлекет және құқық теориясы: оқулық.-Алматы, ҚазМЗУ-дың баспа- полиграфия орталығы 1999ж., -124-1276.
11. «Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі» 27.12.1994ж.
12. Н.Ә. Назарбаев «Қазақтан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында»: Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан халқына жолдауы .- Астана, 2006ж.,-9-116.
13. Н.Ә. Назарбаев «Қазақстан - 2030» Алматы, 1998ж.
14. Н.Дулатов, С. Амандықова, А. Турлаев Мемлекет және құқық негіздері: Фолиант.- Астана, 2001ж.,-10-146.
15. Н. Елікбаев, М. Нуршаев «Құқықтық сана мен құқықтық мәдениеттің жаңа сатысы» // Заң.-2004ж.,-№13-30-346.
16. Н.И. Матузов, А.В. Малько Теория государства и права: курс лекции.- Юристъ, Москва,1997ж.,-313-3166.
17.«Общая теория государства и права»: Академический курс 1-том,- Москва, Зерцало, 1998ж.,-70б.
18. «Общая теория государства и права»: Академический курс 2-том.- Москва, Зерцало,1998ж.,-74-786.
19.С.Д. Баққүлов Қүқық негіздері: оқулық.-Алматы, 2004ж.,-28б.
20. С.А. Дьяченко «Сильная власть- сильное государство» // Заңгер.-2002ж.- №15-4-66.
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
..................................................3
1. Құқықтың нормалардың ұғымы және
түрлері..................................................4
1.1. Құқықтық норманың
құрылымы...................................................................1
4
2. Құқық нормасы мен нормативтік құқықтық акт бабының
арақатыстылығы..............................................................
......................................21
2.1. Құқықтық норманың
белгілері...................................................................
...25
Қорытынды...................................................................
.........................................30
Қолданылған әдебиеттер
тізімі......................................................................
......31
КІРІСПЕ
Құқық адам мен ... ... ... ... ... ... ... реттейтін, ресми құжаттарда анықталған,
мемлекеттің күшімен қамтамасыз етілетін ... ... ... ... ... ... жэне құқық теориясынан басталса,
аталған пән өз бастауын құқық терминінің мазмұнын ... ... ... ... ... ... ... туындайды. Жауап іздер болсақ, мынаны
айтуға тура келеді: 1) құқық мемлекетпен пайда болған. Демек, мемлекет
атаулы билік құралдарының жүйесімен ішкі, сыртқы көпқырлы ... ... ... ... ... ... онда оның бастауы міндетті
түрде құқық үғымына тіреледі деген сөз.
1) Құқық ... жэне ... ... ... өте ... Ол өз ... тек құқықтық нормаларды ғана емес, сонымен қатар
құқықтық ... ... ... да біріктіреді.
2)Құқық - қай қоғамның болмасын мүшелерінің ара-қатынастарының бұлтартпас
бөлшегі. ... ... ... жэне заңды тұрғыдан құқыққа
сүйенгендіктен, мемлекет жэне құқық теориясы пэнінің де өз кезегінде
алғашқылардың қатарында құқықты ... осы жэне өзге де ... ... ... ... ... ... норма заңда
ресмилендірілген нормативтік нұсқау. Ол жалпыға міндетті, мемлекеттің
атынан баянды етілген, қоғамдық қатынастарды реттейтін билік.
Ал құқықтық қатынас бұл - ... ... ... негізіндегі
қатынастар.
Аталған құқық, құқықтық норма жэне құқықтық қатынас үғымдары менің
дипломдық жұмысымның арқауы болып отыр. ... үш ... ... әр ... бөлімді қамтиды. "Құқық туралы түсінік" атты 1-ші тарауда құқық ұғымы
жайлы жалпы түсінік пен оның белгілері жэне нормативтік реттеу ... алар орны ... сөз ... ... жайлы түсінік бергенде, оның жалпы мәнін ашуға тырыстым.
Заң ғылымында "құқық" термині бірнеше мағынада қолданылады. Құқықты ... ... ... ... ... ету ... деп ... "құқық" деп құқық нормаларының жүйеленген жинытығы деседі. Ендігі
ретте "құқықты" оқу пәнінің ұғымы ретінде қолданылады делінеді. Осыдан өзге
ғалымдар құқыққа субъективті де, ... де ... ... беруге
тырысады.
Міне, осындайлық құқық терминіне анықтама беруден бастап, бұл бөлімде
сонымен қатар оның өзіне ғана тән ... ... ... ... ... ... - ... реттеу жүйесі қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардан
тұратындығы, олар әлеутеммік жэне элеуметтік-техникалық нормаларға
бөлінетіндігі жөнінде сөз қозғалды. Осыларды аша келе I ... ... ... ... ... же ... - күрделі құбылыс. Қүқықтың негізгі қызметі - қоғамдық
қатынастарды реттеу, тәртіпті сақтау, қорғау. Құқық жалпыға бірдей міндетті
мемлекет қамтамасыз ететін нормалардың ... ... ... ... ... бір ғана ... қағидасы. Мысалы,
құқықты үй деп санасақ, онда қүқықтық норма осы үйдің бір кірпіші, торшасы.
Құқықтық норма - ... ... ... ... қоғамдық
қатынастарға араласып түсушілердің қүқықтары мен міндеттерін туындататын,
олардың әрекеттерін ... ... ... өлшем есебінде реттей алатын
жалпыға бірдей міндетті ереже, норма.
Құқықтық норма - ... ... ... ... ... белгісін білдіреді. Осыдан қүқықтық норма жария айқындылық,
нақтылық мәнге ие болады. Оның өзі заңмен көзделген істің шешімін ... ... ... ... (жорамалы) - құқықтық норманы қолдану
(немесе қолданбау) үшін қажетті ... ... бар ... ... ... ... ... көмегімен мінез- құлықтың
қиялдағы нұсқасы өмірдегі жағдаймен, белгілі адаммен, мерзіммен жэне
орынмен байланыстыра алады. Былайша айтқанда, гипотеза құқықтық нормаға жан
бітіреді. Мысалы, бұзақылық үшін ... ... адам ... ... ... керек. Егер осындай іс-әрекет жасаса ғана, заң бұзушы жауапқа
тартылады
Егер гипотезада бір ғана мән-жай көрсетіліп, сол жағдайда құқықтық
норма қолданылатын ... оны жай ... ... ... егер бала туғанда
ата-анасы Қазақстан Республикасының азаматы болып саналады. Егер құқықтық
норманы қолдану үшін екі, одан да көп ... ... ... ... ... ... дейді.
Егер құқықтық норманың қолданылуы бірнеше мән-жайдың біреуіне
байланысты болса, оны балама гипотеза дейді.
Құқықтық норманың диспозициясы - құқықтық қатынастарға ... ... ... ... ... анықтайтын құқықтық бөлшегі.
Диспозиция - құқықтық норманың ұйтқысы, мазмұны, өзегі. Бірақ құқықтық
норма тек қана диспозициядан тұрмайды. Гипотеза санкциямен ... ... ... ... ... атқара алады. Диспозиция -
мінез-құлықтың үлгісі. Диспозиция үш түрлі болады: а) жай ... ... ... ... б) ... ... - мінез-құлықтың
барлық мәнді белгілері анықталса; в) сілтемелі диспозиция - егер құқықтық
норма диспозициясы ... ... ... ... ... ... ... санкциясы - құқықтық норманың диспозициясы бұзылған
жағдайда қолданылатын жағымсыз шараны көрсететін ... ... ... ... ... ... ... қолдамайтынын
көрсетеді. Санкцияның түрлері: а) абсолютті - анық, б) ... ... ... да нормативтік құқықтық актілер) - нормативтік акт болып
саналады. Оның құрылымы ... Заң ... ... Бір ... ... ... ... болуы мүмкін. Ал заңның бабы бір немесе бірнеше
құқықтық нормалардан түруы мүмкін. Егер заңның бабына бір норма болса, бап
пен норма сәйкес ... ... екі ... да ... ... Онда, әрине
баптың мазмұны норманың мазмұнынан кең болады. Мысалы, Қазақстан
Республикасының Конституциясының 34-бабы екі құқықтық нормадан ... ... ... ... Конституциясын және заңдарын сақтауға,
басқа адамдардың қүқықтарын, бостандықтарын, абыройы мен ар-намысын
құрметтеуге міндетті.
2. Әркім Республиканың мемлекеттік рәміздерін ... ... бір ... ... ... ... ... мүмкін.
Заңның бабында кейде норманың тек бір бөлігі ғана болады, ал басқа
бөліктерін тағы екінші, үшінші баптардан немесе ... ... ... тура ... ... құқық нормасын заңның бабынан
ажыратудың қажеттілігі туындайды. Мұның өзі сірә нормативтік ... ... ... екі, үш және одан да көп ... ... болады.
Кейбір актілер, мысалы, құқықтың басқа салаларында қызмет ... ... ... маманданған болып келеді.
Егерде құқық нормасының құрамындағы құрылымдық элементтердің қайсы
біреуі болмаса, онда ол өзінің реттеуші ... ... ... ... да
нормаларды жасағанда заң шығарушы оның әрбір бөлігін арнайы жазып алуы
қажет немесе оған тиісті сілтеме ... жөн. Ал ол ... ... ... ... заң жөнімен сауатты құру үшін норма элементтерінің барлық
байланыстарын ескеруі тиіс.
Құқық нормасы құқықтың басқалай ... ... ... ... ... ... Құқық нормасы, оның
ішінде бәрінен бұрын жеке-дара ұйғарымнан ерекшеленеді. Жеке-дара ұйғарым
нормаға негізделеді және бір рет қана ... ... ... дәлме-дәл белгілі бір оқиға ғана жалғыз бір жолғы әрекетке ғана,
нақты, дерегі белгілі бір адамға ғана ... ... ... ... ... ... құқықтың жалпы принциптерінен ерекшеленеді. Құқық
принциптері нормативтік сипатта болса да, дегенмен өзін құқық нормасы
арқылы көрсетеді, өзін анықтап дәлелдеуді ... ... ... мен
санкцияға тікелей шықпайды. Онсыз құқықтық реттеудің айқындылығын көз
алдымызға елестетудің өзі қиын.
Қандай бір норма болмасын оның ... ... ... ... ... қызмет ететіндер құқықты жақсылап түсінуі, толығынан алғанда не ... ... ... реттеушілік мүмкіншіліктерінің қандай дәрежеде
екендіктерін біліп алу болып ... Заң ... ... оларды
реттеуші және қорғаушы (сақтаушы) деп бөлу жіктеудің ең ... ... ... бір ... мұның өзі де шартты ғана. Олай болатын себебі,
әрбір норма адамдардың еркі мен ықтиярына, санасына ... ете ... ... ... ... ... өзімен олардың мінездерін, жүріс-
тұрыстары тікелей реттелетін тәрізді. Қорғау нормалары заң алдындағы
жауаптылықтың және субъективті ... ... ... да ... ... Оларды қолданудың тәртіптік реттері мен жөн-
жосықтарын анықтайды. Мұнда адамдардың мінездерінің, жүріс-тұрыстарының
реттелуін жанамалай түрде жүргізілетін іспетті ... ... ... ... ... мен оның қай салаға жататындығына
байланысты құқық қорғау нормалары, азаматтық құқық қорғау нормалары,
әкімшілік құқық қорғау нормалары деп, қылмыстық құқық қорғау ... ... Нақ осы ... ... нормалары негізінен алғанда
қоғамдық қатынастарды сақтап, қорғауға маманданған болып келеді.
Құқық нормасы ... ... ... ... құрылымымен,
сондай-ақ маңызды белгі-нышандарымен ерекшеленеді. Құқық нормасы, оның
ішінде бәрінен бұрын жеке-дара ... ... ... ұйғарым
нормаға негізделеді және бір рет қана орындаумен тәмамдалады. Жеке-дара
ұйғарым ... ... бір ... ғана жалғыз бір жолғы әрекетке ғана,
нақты, дерегі белгілі бір адамға ғана орналады. Басқа жағынан алып
қарағанда құқық нормасы ... ... ... ... Құқық
принциптері нормативтік сипатта болса да, дегенмен өзін құқық нормасы
арқылы көрсетеді, өзін анықтап дәлелдеуді ... ... ... ... ... ... Онсыз құқықтық реттеудің айқындылығын көз
алдымызға елестетудің өзі қиын.
Реттеу нормалары міндеттеу, тыйым салу және құқықты белгілеу
нормаларына ... ... ... осы ... ... ... болса да осы көрсетілгендердің сипатына жасалып құрылуы мүмкін. Ал
кейбір нормалар табиғи түрде өздері әртүрлі сипаттарды ... ... ... бір ... ... іс ... ... әрі
құқығы, әрі міндеті болып табылады. Сонымен бірге, кейбір нормаларда
алдындағы қатарға жеке адамның міндеті ғана шығады. Ал басқа нормаларда
олардың құқығы, ... бір ... ... ... ... тыйым
салуға ерекше назар аударылады.
Міндеттеу және тыйым салу нормалары әдеттегі қағида ... ... ... Яғни ... ... ... сөзсіз орындалатын сипатта
болады. Белгілеу (құқықты белгілеу) нормалары жиі түрде диспозитивтік
санаттағы нормаға жатады, ... ... ... күші ... мінез, жүріс-тұрысы оның серіктесінің (әріптесінің) келісімімен
өзгертілуі мүмкін екенін білдіреді. Осы тәрізді негіздерге сүйеніп
факультативтік ... да ... ... Ол ... бір ... жүріс-тұрыстың басты нұсқасынан ауытқуға мүмкіндік жасайды. Сөйтіп
бұл жағдайда ... ... яғни ... ... ... алуға мүмкіндік
береді. Ұсыныстық нормалар деп аталынатындар бірнеше түрлі мінез, жүріс-
тұрыс нұсқаларынан біреуін ғана артықтау немесе тәуірлеу деп кеңес береді.
Егер де ... ... ... оның ... етуі мен ... толық түрде жасап, әрі қарайғы қолданыстарға түсуге жол
берілмейтіндей етілген болса, онда ол абсолюттік айқын ... ... ... ... ... ... ... және
нақты жағдайларға байланысты басқаша нұсқаулардың қолдануын да теріске
шығармайды. Мұндай нормалар өз кезегінде ... және ... ... ... ... ... ... (арналған тағайынының)
қалауын өзінің білімінше істеуді немесе істемеуді жағдайға қарап шешуіне
мүмкіндік береді. Ал екіншілері - ... ... ... ... ... ... ... Нормалардың негізгі
және туынды; тұрақты және уақытша деген түрлері де ... ... ... нормалары жатады. Бұл нормалар адамдардың мінез, жүріс-тұрыстарын
мадақтау шараларымен (санкцияларымен) дем беріп, ынталандырады. Мұндайларды
тіпті, қылмыстық құқықтан да табуға болады.
Реттеу мен қорғау ... ... ... ... ... ... ... Бұларға: 1) анықтамалық-пайымдылық яғни
дифинитивтік нормалар жатады. Мұнда мемлекеттік құқықтық институттардың
белгі-нышандары мен ... ... 2) ... ... ... ... ... білдіретін) нормалар
актілердің күшін жоюға бағытталған. Олардың күшін жанама болған
қатынастарға таратуға ... және тағы сол ... ... ... ... ... ... мүмкіндік беретін нормалар.
Қазақстан Республикасының Конституциясының 4-бабында былай делінген:
1.Қазақстан Республикасында қолданылатын құқық Конституцияның, соған
сәйкес заңдардың өзге де ... ... ... ... ... және өзге де ... сондай-ақ Республика
Конституциялық Кеңесінің және Жоғарғы Соты нормативтік қаулыларының
нормалары болып табылады.
2.Конституцияның ең жоғары заңдық күші бар және Республиканың бүкіл
аумағында ол ... ... ... ... ... ... ... болады жэне халықаралық шарт бойынша оны қолдану үшін заң шығару,
талап етілетін жағдайдан басқа реттерде, ... ... ... ... қатысушысы болып табылатын халықаралық
шарттар жарияланады. Азаматтардың қүқықтарына, бостандықтарымен
міндеттеріне қатысты нормативтік ... ... ... ... ... қолданудың міндетті шарты болып табылады.
Қазақстан Республикасының Конституциясында "Қазақстан Республикасында
қолданылатын құқық" сөздері, біріншіден, ... ... ... ... ... қолданылатынын; екіншіден, Қазақстан
Республикасының Конституциясына сәйкес келетін нормативтік құқықтық
актілердің ғана қолданылатын актілер болып танылатынын; үшіншіден,
Қазақстанның ... ... тек ... ... ... нормативтік құқықтық актілерден ғана емес, сонымен бірге
халықаралық шарттарынан және ... өзге де ... атап ... үшін қолданылған.
Теорияда "құқық" сөзі мемлекет белгілеген немесе рұқсат берген
құқықтық нормалардың ... ... ... ... ... ... ... құқық" Конституция
нормаларының және Конституцияға сәйкес мемлекеттік органдар қабылдайтын
нормативтік құқықтық актілердің жиынтығы ретінде келтіріледі. "Қолданылатын
құқық" деп ... ... ... ... мәні бар ... ... ... себебі мынада, нормативтік құқықтық актілер тек құқық
нормаларына ғана емес, сонымен бірге басқа да құқықтық элементтерден:
құқықтық ... ... ... ... ... және тағы басқаларынан тұрады. Құқықтың тек
нормалары ғана емес, тұтас нормативтік құқықтық акт қоғамдық қатынастарды
реттеуге (ретке келтіруге) бағытталған. Әрбір ... ... ... ... бар және ... рөл ... ... нормативтік құқықтық
актілердегі құқық нормалары ғана емес, сонымен бірге ... ... ... актілер де қолданылатын құқықтың қайнар көзі болып
табылады.
Осы баптың аталған тармағында нормативтік құқықтық актілерді қабылдау
құқығы бар органдардың бәрі ... ... ... ... құқықтық актілер қабылдауға құқылы субъект - халық, Президент,
Парламент, ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге
4-баптың 1-тармағында қолданылатын құқыққа Конституцияға сәйкес
республиканың Конституциялық Кеңесі мен Жоғарғы Соты жататындығы
көрсетілген, Аталған органдардың нормативтік емес актілері қолданылатын
құқық актілері ... ... ... ... ... ... ... 2-болігі) оның үстемдік принципі тікелей
бөлініп керсетілмеген. Алайда, Қазақстан Республикасы Конституциясында
мұндай принциптің идеясы бар. Қазақстанның бүкіл аумағында ... ... ... қыры бар. Ең алдымен, ол Республикада
конституциялық құрылысты орнықтырудан, әлеуметтік және құқықтық, мемлекет
құруға бағыт ұстаудан көрінеді. Конституцияның үстемдігін тану ... ... ... білдіреді. Конституцияның үстемдігі барлық
мемлекеттік органдардың, қоғамдық бірлестіктердің, лауазымды адамдардың
және ... ... және ... өмірдің барлық салаларындағы
қызметі оның принциптеріне, нормаларына қарап құрылуы тиістігін білдіреді.
Қазақстанда ... ... ... ... ... ... нысаны Конституцияның үстемдік принципіне негізделген. Сондықтан
аталған мемлекеттік институттарға қарсы шығу Конституцияның үстемдік
принципін ... ... ... жоғары заң күші конституциялық
заңдары сияқты жай заңдардың да, өзге де нормативтік құқықтық актілердің
Конституцияға қайшы келмеуі тиістігін, барлық ... ... ... ... ... ... ... басқару
органдарының, азаматтардың, олардың бірлестіктерінің Конституцияны сақтауға
міндетті екендігін білдіреді. Конституцияның жоғары заңдық күші
Конституцияға қайшы келетін нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... ... заңдық күші жоқ деп
есептелетінін және олардың күшін жоюға жататындығын білдіреді.
Конституция нормаларын тура қолдану мемлекеттік органдардың олар
реттейтін қоғамдық ... ... ... ... Конституцияның
тура қолданылуы оның құқықтық жасампаздық рөлінен де көрінеді.
Конституцияда қандай ... ... ... атап ... Осы заңдар
не нақты аталады, не атаусыз нұсқалады. Демек, Конституцияда Конституциялық
Кеңестің құзыреті мен қызметі конституциялық заңмен реттелетіні айтылған.
Парламенттің заң ... ... ... ... салық салу, сот
құрылысы, сот ісін жүргізу және басқалары туралы заңдар шығаратыны жалпылай
көрсетіледі.
Конституцияда жоғары мемлекеттік үкімет органдарының ... ... ... ... ... шеңберде олар нормативтік
құқықтық актілер қабылдайды.
Конституцияның нормалары: а) егер реттелуге жататын қоғамдық
қатынастарды реттейтін арнайы нормалар жоқ болса; э) егер коғамдық
қатынастарды ... үшін ... ... ... ... жоқ болса;
б) егер бар нормалар Конституцияның нормаларына қайшы келсе тікелей
қолданылады.
Қазақстан Республикасы Президентінің, "Қазақстан Республикасының
халықаралық шарттарын жасасу, орындау және олардың күшін жою ... ... 12 ... заң күші бар Жарлығы Республиканың халықаралық
шарттарына байланысты ... ... ... ... ... - ол Қазақстан
Республикасының шет мемлекет пен (немесе мемлекеттермен) не халықаралық
ұйымдармен жазбаша түрде жасалған және мұндай келісімнің бір құжатта ... ... ... ... бар-жоғына қарамастан, сондай-ақ оның,
нақты атауына тәуелсіз халықаралық құқық пен реттелетін келісім.
Қазақстан Республикасының ... ... шет ... Республикасының (мемлекетаралық шарттар);
Қазақстан Республикасы Үкіметінің (үкіметаралық шарттар);
Қазақстан Республикасының Республика Президентіне тікелей бағынатын
және оның алдында есеп ... ... ... комитеттері және
өзге де орталық органдары (ведомствоаралық шарттар) атынан жасалады.
Халықаралық шарттардың бәрі бірдей бекітілмейді. Бекіту ол үшін
халықаралық ... ... ... Парламенті арқылы бекіту жолымен
Республиканың міндеттеме алуға келісуін білдіру әдісі.
Қазақстан ... ... ... ... Қолданылатын заңдарға өзгерістер енгізілуін немесе жаңа заңдар
қабылдануын, сондай-ақ ... ... ... өзге ... ... ... ететін;
2. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасының өтетіні туралы
шарттарды қоса алғанда, Қазақстан Республикасының басқа
мемлекеттермен аумақтық шекараласуы туралы, ... ... ... ... аймақтары мен құрылықтық
шельфінің шекараласуы туралы;
3. Қарусыздану немесе қарулануларға, халықаралық бейбітшілік пен
қауіпсіздікті қамтамасыз етуге халықаралық бақылау мәселелері
бойынша мемлекетаралық ... ... ... ... мен ... ... туралы шарттар;
4. Егер мұндай шарттар оларға Қазақстан Республикасының егемендік
құқығының бір бөлігінің жүзеге асырылуын беруді көздейтін немесе
олардың органдарының шешімдерінің ... ... үшін ... ... ... ... Республикасының
мемлекетаралық одақтарға, халықаралық ұйымдарға және өзге
бірлестіктерге қатысуы туралы;
Уағдаласушы мемлекеттер шарттар жасасу кезінде оны ... ... ... ... ... ... ... бекітуге
жатады.
5. Мемлекеттік заңдар және Қазақстан Республикасына экономикалық және
өзгедей көмек көрсету туралы халықаралық шарттар жатады.
Уағдаласушы ... ... ... ... оны ... бекітуге
келіскен жағдайда Қазақстан Республикасының халықаралық шарттары бекітуге
жатады. Сөйтіп, Қазақстан Республикасының аса маңызды мемлекеттік маңызы
бар және мемлекеттің егемендік құқығына дейінгі ... ... ... ... ... ... бекітілгенге дейін халықаралық шарттардың Қазақстан
Респубпикасы Конституциясына сәйкестігі қаралады. Конституциялық Кеңес
Президенттің, Сенат Төрағасының, Мәжіліс Төрағасының, Парламент
депутаттарының жалпы ... ... бір ... ... ... Республикасының халықаралық шарттарының Конституцияға
сәйкестігін оларды бекіткенге дейін қарайды. Қазақстан Республикасының
Конституциясына сәйкес келмейді деп танылған халықаралық ... және ... ... ... ... ... халықаралық шарттарының
оның заңдарынан басымдығы болады. Егер Конституцияда жай заңдар мен
конституциялык, заңдардың шектелгендігін ескерсек, оңда, әрине, Қазақстан
Республикасының Парламент бекіткен ... ... тек жай ... ғана басым екендігі түсінікті болады. Казақстан Республикасының
Парламент бекіткен халықаралық шарттары тікелей ... Бұл ... бар ... шарттардың тиісті қоғамдық қатынастарды реттейтін,
оларға қатысушылардың құқықтарын, міндетіері мен жауап кершіліктерін
тудыратынын білдіреді.
Халықаралық шарттарда олардағы нормативтік ережелерді қолдану үшін ... ... ... ... халықаралық шарттардың ережелері заң қабылдау арқылы іске
асырылады.
Сондықтан бекітілгенге дейін халықаралық шарттардың Қазақстан
Республикасы Конституциясына сәйкестігі ... ... ... ... ... Мәжіліс Төрағасының, Парламент
депутаттарының жалпы санының бестен бір бөлігінің, Премьер-Министрдің
жүгінуімен ... ... ... ... Конституцияға
сәйкестігін оларды бекіткенге дейін қарайды. Қазақстан Республикасының
Конституциясына сәйкес келмейді деп танылған ... ... және ... ... ... ... ... біріншіден, оның қайнар көзі
халықаралық шарт болып табылады, екіншіден, мұндай заңмен халықаралық;
шартқа өзгеріс, толықтыру енгізілмейді; және үшіншіден, оған ... ... ... ... қолданылады 4.4. Конституцияға
сәйкес, Республика қатысушы болып табылатын барлық заңдар, халықаралық
шарттар жарияланады. Казақстан ... ... ... ... ... ... және басқа актілері қазақ және
орыс тілдерінде шығатын "Парламент Жаршысында", "Егемен Қазақстан",
"Казахстанская правда", "Заң", "Юридическая газета" газеттерінде
жарияланады. Қазақстан Республикасының заңдары аталған ... ... ... қосымшаларында Қазақстан Республикасының Президенті көп
қойғаннан кейін жеті күндік мерзім ішінде, бірақ, олар қабылданған күннен
төрт ... ... ... ... ... ... ... мен басқа актілер аталған газеттерде олар
қабылданған күннен жеті күннен ... ... ... ... ... ... "Егемен Қазақстан",
"Казахстанская правда" газеттерінде жариялануы ресми жариялану болып
табылады.
Аталған барлық актілер, сондай-ақ өзге де ... ... ... ... арқылы хабарлануы, телеграф арқылы берілуі,
тиісті органдар мен ұйымдарға жіберілуі мүмкін.
Қазақстан ... ... ... ... сипаттағы
басқа да актілері "Егемен Қазақстан" және "Казахстанская правда"
газеттерінде немесе олардың ресми қосымшаларында жарияланган күннен кейін
он күн өткен соң Республиканың ... ... бір ... ... ... күшіне енуінің көрсетілген мерзімі Республика Парламенті актіні
қабылдаған кезде оны қолдануға енгізудің басқа мерзімін белгілеген ... ... ... Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының
барлық түрлерінің жариялануы жөнінде болып отыр.Казақстан Республикасы
Президентінің "Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарын жасасу,
орындау және олардың күшін жою тәртібі ... заң күші бар ... ... тәртібі көзделген. Парламент бекіткен, Қазақстан
Республикасы үшін күшіне енген мемлекетаралық және үкіметаралық шарттар
Парламенттің ресми басылымдарында жарияланады.
Қазақстан Республикасы үшін күшіне ... ... ... және үкіметаралық шарттар, сондай-ақ Қазақстан
Республикасының қосылуы, Президенттің келтірілген жарлығы белгілеген
тәртіпте жүзеге асырылған үкіметаралық шарттар "Қазақстан Республикасы
Президентінің және Қазақстан ... ... ... Ведомствоаралық, сондай-ақ Қазақстан Республикасының қосылуы
Президент жарлығымен белгіленген ... ... ... ... қоса
алғанда, Қазақстан Республикасы үшін күшіне енгізілген халықаралық шарттар
"Қазақстан Республикасының халықаралық шарттарының, келісімдерінің және
жекелеғен заң актілерінің Бюллетенінде" жарияланады) Қазақстан
Республикасының шетел тілінде ... ... ... халықаралық шарттары
осы тілдердің бірінен қазақ жэне орыс тілдеріне ресми түрдегі аудармасымен
жарияланады.
Азаматтардың қүқықтарына, бостандықтары мен ... ... ... ... де ... яғни ... қабылдаған мемлекеттік
органдардың атынан ресми түрде жариялануы тиіс. Тек осындай реттерде ғана
оларды нақты жағдайларға қолдануға болады.Осы ретте әңгіме Президенттің
нормативтік жарлықтары, ... ... ... ... ... ... және ... мемлекеттік органдардың нормативтік
актілері жөнінде болып отыр. Қазақстанның ежелгі дәстүрлі құқық ... ... ... ... ... ... ... толыққанды әңгіме айту тіпті де мүмкін емес. Өкінішке орай,
отандық қылмыстық процесс жүйесінде соттың үкімдері мен шешімдерін
апелляциялық қайта ... ... ... ... ғана ... ... төңкерілісіне дейінгі қазақ құқықнамасынан бұл
тақырыпты дөп басып тауып алудың қиын екені де рас.
Дәстүрлі құқық туралы сөз қозғау ... ... оның ... жағынан
біркелкі болғанын атап өткеніміз жөн. Ол сипаты жағынан эр түрлі ... ... ... ... ... де, ... өмірде бір-бірінен тым
алшақ емес, қайта іштей өзара астасып, біте қайнасып жатқандай еді.
Түптамыры ... ... ... ... нормалар мен институттардың күні
кешегі он тоғызыншы ғасырға дейін сақталып ... ... куә. ... да болар, қазақтың дәстүрлі құқығындағы қайсыбір нормалардың
қашан пайда болғанын тап басып айту оңай емес.
Қазан төңкерілісіне дейін ... ... ... ... ... ... ... ұғымдарының арасындағы шектеулер білінер-
білінбес қана болды. Қазақтардың пікірінің дамуы ... он ... ... ... ... ... ғаламат зерттеушісі Ш. Уәлиханов
былай дейді:
"Қылмыспен тәртіпсіздік жөнінде жан дүниесі бөлек тұрмыс-салты басқаша
дамыған қырғыздардан (қазақтардан) орыстармен немесе басқа еуропалықтармен
бірдей көзқарасты талап ету ... ... ... ... ... нормаларында халықтың, таптардың, топтардың, тіпті жеке адамның
еркі де бекітіледі. Адамзат тарихында жеке ... ... ... ... көп ... ... коммуннзм идеологиясының негізін
қалаушы Карл Маркс өзінің «Коммунистік партияның манифесті»деген еңбегінде
буржуазиялық қоғамдағы мұрагерлік туралы заңның өте қатаң талаптарын ... ... ... ... өзінің құдай қосқан әйелі бола тұрып, отбасында
қызметші болған Ленхен деген әйелмен көңілдес болып, бала туғызған.
Әйелінен сескенген К.Маркс Ф.Энгельске сәбиді «менікі» ... ... ... ... бөліп беруді армандайды. Өкінішке орай сол кездегі заң
бойынша заңды ... ... ... ғана ... ... ... жазу барысында К.Маркс «Коммунистік партияның
манифесінде» қатаң мұрагерлік заңын жоққа шығаруды ... ... З. ... ... ... жағдайларда мемлекеттік күшпен қамтамасыз етіледі.
Сот, прокуратура полиция және басқа да ... ... ... ... немесе орындамаған субъектілерге күш қолданады,
жауап қатартады.
Құқықтық норма дегеніміз мемлекет бекіткен, бәріне бірдей, формаларды
— айқын және орындалуы, ... ... ... ... ... қамтамасыз
етілетін мінез құлықтың үлгісі.
Құқықтық нормалар жеке түлғалар мен заңды тұлғалардың нақтылы
мағынадағы ... ... ... ... Құқықтық
қатынасқа түскен субъектілер құқық нормаларындағы ереже, үлгі талаптарына
сай ғана әрекеттер істеулері тиіс. Формула жүзінде: «Мен ... ... ... ... менен соны талап етеді» деген талап іс ... ... ... ... ... ... ... мынандай
ерекшеліктермен айшықталады:
Құқықтық нормаларда қайсыбір болмасын заманның, тарихи жағдайлардың
тілек-талаптары мен қажеттілігі бекітіледі. ... ... ... ... ... ... ... нормалар өтпелі дәуірдің барлық
талаптарын бекітті (жерді тартып алу, завод, фабрикаларды тәркілеу,
байларды сайлау ... ... ... малды, әмеңгерлікті, көп әйел
алушылықты жою).
Субъектілердің құқықтары мен міндеттері нақтылы, айқын мағынада
бекітіледі. Жеке және ... ... тек ... ... ... ... ... алады. Құқықтық норма үлгісінен тыс әрекеттер заңсыз деп
танылады.
Құқықтық нормалардың мазмұны, түсініктілігі және ... ... ... ... ... сауаттылығына тікелей байланысты болды.
Шашыраңқы, түсініксіз, қайталауы басым, дұрыс дәрежеде аударылмаған
құқықтық ... ... ... ... ... ... математикалық формулалар сияқты нақтылы, айқын және қысқа болулары
шарт. Көп сөзділік, мағынасы түсініксіз нормалар бұрмалауға жол ... әкеп ... ... ... ... топтар және таптар
лоббизм тетіктерін пайдалану аркылы өз мүдделерін құқық нормаларында
бекітеді.
Әр кезде тиімді құқықтык нормалар коғамдық қатынастарды реттеуде
қоғамды прогреске жетелейді, шиеленістердің ... ... ... ... ... ... ... керітартпалық рөл атқарады. Құқық
жасаушылықтың мақсаты заң ғылымының жетістіктерін пайдалану арқылы тиімді
құқық нормаларын қабылдау болып табылады. Құқық нормаларынын мазмұнын
аталмыш ... ... ... ... зерттегенде ғана оның
барлық сипаты мен тиімділігіне баға беруге болады.
Құқықтық нормалар басқа әлеуметтік нормалармен салыстырып қарағанда
жалпы мазмұнға ие, ... ... ... ... бекітеді.
Осыдан мынандай қорытынды туындайды: құқықтық нормалар өмірде болған
жағдайларға сан алуан рет колданылады және ол жеке бір ... ... ... болып табылады. Мемлекеттік органдар өздерінің
құқық бекіткен құзырлары бойынша құқықтық нормаларды қабылдайды.
Бірақ, қабылдаған нормалардың бәрі ... ... ... ... шығарған көптеген кесімдері әр түрлі жағдайларға байланысты болған
сәттерге арналып шығарылады. Мысалы, Қазақстан Республикасының
Президентінің бір адамды орденмен ... ... ... ... төменгі сатыда тұрған бөлім, басқарма бастықтарын тағайындау
туралы шығарған бұйрықтары, облыс әкімінің аппараттағы ... ... ... ... ... және т.б. бұл ... лауазымды
тұлғалардың шығарған кесімдері өздерінің құзырларына байланысты, бір гана
жағдайларға байланысты бір ғана жағдайларға қатысы бар, басқа адамдарға
ешқандай қатысы жоқ. ... заң ... ... ... мен ... дара ... ... жатады. Дара кесімдер күқық нормалар сияқты
нормативтік сипатқа ие бола алмайды, бір ғана ... ... ... күшін жояды. [ Ағдарбеков Т. - 320 б.]
Құқықтық ... ... тән ... құрылымы болады. Құқықтық
нормалардың құрылымы танудың теорияға және ... мәні өте зор. ... білу ... заңгерлер құқықты қолдану процесі қызметінде кеңінен
пайдаланады.
Құқықтық норманың құрылымы дегеніміз - қисынды мағынамен оның ... ... ... ... ... нормалардың құрылымы
мынандай элементтерден тұрады: Гипотеза (шарт, жағдай), Диспозиция (мінез-
құлык), Санкция (жаза).
Гипотеза — өмірде болатын нақтылы жағдайларда құқықтық норманың
қолданылуы. ... ... ... ... ... ... ... байланысты мынандай түрлерге бөлінеді: Жай (жұпыны) гипотеза бір
ғана жағдай болғанда құқықтық норманың дипозициясы іс жүзіне асырылады,
немесе қолданылады. Күрделі ... екі ... ... ... ... қолданылады. Мысалы, «Қазақстан Республикасының сайлау туралы»
заңының 3-мынандай күрделі гипотезаны бекітеді: «Республика Президентін,
Парламснт Мәжілісінің және мәслихаттарының депутаттарын жергілікті өзін-өзі
басқару органдарының ... ... ... ... тең және төте сайлау
құқығы негізіндс жасырын дауыс беру жағдайында ... ... ... өтуі үшін ... жағдайлар, шарттар бекітілген.
Дәрежелі кесімділік сипаты бойынша болжамдар абсолюттік-кесімді және
салыстырмалы кесімді болып бөлінеді.
Абсолюттік-кесімді гипотеза өзінің мәтінінде құқықтық норманы
қолданудың және іс ... ... ... ... мен ... ... ... Республикасы неке және отбасы заңының» 11-
бабы абсолюттік-кесімді гипотезаға жатады:
Некеге тұруға; біреуі болса да басқа тіркелген некеде тұрған
адамдардың; ... ... ... және ... ... жақын туыстардың
(ата-аналар мен балалардың, атасының, әжесінің және немересінің), ата-анасы
бір және ата-анасы бөлек әкесі немесе анасы ортақ ағалы-інілер мен ... ... ... алушылар мен асырап
алынғандардың; біреуін болса да психикалық ауруының немесе ақыл-есі
кемдігінің салдарынан сот әрекетке қабілетсіз деп ... ... жол ... ... ... ... ... іс
жүргізу кодексінің 249-бабы абсолюттік кесімді нормалар санатына жатады:
«сот егер: талап қоюшы осы санаттагы істер үшін занда белгіленген дауды
алдын ала сотқа ... ... ... тәртібін сақтамаса және осы тәртіпті
қолданудың мүмкіндігі жоғалмаса; ... ... ... адам берсе;
арызға қол қойған және оны берген адамның арызға қол қоюға және оны беруге
өкілеттігі жоқ болса; осы немесе басқа соттын іс ... осы ... сол ... ... дау ... және сол ... ... бұрын
козғалған іс бар болса; тараптар арасында бұл дауды заңға сәйкес ... ... беру ... ... жасалса және жауапкерден істі мәні
бойынша қарау басталғанға ... ... ... ... ... ... қатысуынсыз істі қарауды өтінбеген талап қоюшы екінші шақыру
бойынша сотқа келмесе; өзінің қатысуынсыз істі қарауды өтінбеген талап
қоюшы екінші шақыру бойынша сотқа ... ал ... істі мәні ... ... ... ... ... сай іс қозғалған адам мәлімделген
талапты қолдамаса; талап ... ... алу ... ... берілсе, ал
жауапкер істі мәні бойынша қарауды талап етпесе; көрсетушіге арналған күші
жойылған бағалы қағаздар және ордерлі бағалы қағаздар ... ... ... ... ... ... өтініш жарияланымнан бастап үш ай
мерізім аяқталғанға дейін берілсе, ... ... ... ... ... бірі анықталатын болса, сот арызды қараусыз
қалдырады, яғни диспозиция өзінің құқықтық күшіне енеді.
Салыстырмалы-кесімді гипотеза құқық нормаларын іс жүзіне асыратын
субъектілерге арнайы ... ... ... ... ... ... ... «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңның 90-бабы
салыстырмалы-келісімді гипотезаға мысал бола алады, «Егер мемлекеттік
тұрғын үй қорындағы тұрғын үйде... тұрғын үй сақталатын уакытша ... ... ... ... тұрмайтын болса, жалға алушы сақталған
тұрғын үйге қосымша жалғау шарты бойынша тұрғындарды кіргізуге не тұрғын
үйдің сақтау мерзімінде уақытша тұрғындарды ... ... ... жалға алушыға салыстырмалы кесімді гипотеза арқылы екі мүмкіндік
шартын бекітіп отыр.
Баяндау тәсілі бойынша гипотезалар абстрактілі және ... ... ... бөлінеді. Абстрактілік гипотезада дара, жеке жағдайлар көрсетілмейді,
жалпы мағынамен ғана беріледі. Мысалы, Қазақстан Республикасының Қылмыстық
кодексінің 73-нормасында: «Қылмыс жасағаннан кейін оның өз іс ... іс ... ... мен ... ... ... не
оған ие болу мүмкіндігінен айыратын психикасы бұзылуы пайда болған адамды
сот жазадан босады, ал жазасын өтеп жүрген адамды одан әрі ... ... ... ... ... ұғым ... болжамдар
сипатын дәлме-дәл беріп түр. Себебі, қандай аурулар екені нақтылы,
жекеленіп көрсетілмеген: шезофрения ма, эпилепсия ма, депрессиялық психоз
ба. Абстрактік гипотеза негізінде құқықтық ... ... ... ... [ ... ... гипотеза деп құқық нормаларында нақтылы, жеке жағдайлардың
барлық сипаттамаларын айқындап белгілеуді айтады. Казустық гипотезага,
мысалы, Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексінің 115-бабын ... Бұл ... жеке ... емес ... мен құқықтар жеке
жағдайлармен нақтылы берілген: жеке адамның өмірі, денсаулығы, қадір-
қасиеті, абырой, игі атақ, ... ... жеке ... қол ... ... мен ... құпиясы, есім алу құқығы, автор болу құқығы,
шығармаға қол сұқпаушылық құқығы. Бірақ, казустық ... ... ... ... ... ... ... оның құрамына,
тізіміне кірмей қалу қаупі бар. Бұл жағдайларда (казус) құқық ... ... ... тууы ... Диспозиция деп құқық
нормасы бекіткен субъектілердің мінез-құлық ережелерін айтады.
Диспозиция құқықтық әдебиетте негізінде екі түрге бөлінеді: баяндау
тәсілі бойынша және ... ... ... тәсілі бойынша диспозициялар
жай, суреттемелік, сілтеме, бланкеттік болып ... ... бір ... ... құқықтық норманың жай
диспозициясы бір ғана, нақтылы зардаптардың болуын ... ... ... «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңның 27-бабы
уақытша тұрғындар жалдау шарты тоқтатылған ... ... ... ... ... жай ... ... бекіткен.
Суреттемелік диспозиция-субъектілердің мінез-құлықтарының негізгі
нышандарын ерекшелеу сипатымен айқынды бастапқылықпен баяндайды. Мысалы,
Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 175-бабы ... ... ... жасырын ұрлау» деген суреттемесін диспозициямен сипаттау
арқылы ұрлықтың мәнін көрсеткен. Азаматтардың мүліктері жасырын түрде
ұрланса, ол ... ... ... Немесе, 179-бап қарақшылықты «бөтен
мүлікті ұрлау мақсатында шабуыл жасауға ұшыраған адамның өмірі мен
денсаулығына қауіпті күш ... ... ... ... күш ... ... ұштасқан шабуыл жасау» деген суреттемелік диспозициямен
берген.
Сілтемелік диспозиция - нормативтік кесімнің баска баптарына, немесе
нақтылы норманың баяндалған тармақтарына сілтеу жасайды. Негізінде ... ... ... ... ... және ... ... пайдаланылады. Мысалы, Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс
жүргізу кодексінің 227-бабында сілтемелік диспозиция мына мағынада
берілген: ... ... ... ... ... тергеуші осы
Кодекстің 203-бабының талаптарын сақтай отырып хаттама жасайды». Қылмыстық
кодекстің көптеген нормалары сілтемелік диспозициядан қалыптасқан. «Нақ ... ... ... ... ... ... сілтеме жасалынған.
Бланкттік диспозиция - құқық нормасы өзінің диспозициясында
субъектілердің мінез-құлықтарын ... ... ... ... ... ... жасайды. Мысалы, Қазақстан Республикасы
Конституциясының 62-бабының 8-тармағы «Республиканың заң және өзге де
нормативтік-құқықтық актілерін әзірлеу, ұсыну, талқылау, күшіне ... ... ... ... ... ... пен оның ... реттеледі» деп басқа заңға бланкеттік диспозиция арқылы
сілтеме ... тұр. ... ... ... жай, ... және балама
(альтернативтік) болып қаралады. Жай диспозицияда мінез-құлық нақтылы
мағынада, оның ... ... мен ... мағыналары айқындалып
көрсетілмейді. Мысалы, «Қазақстан Республикасының Неке және отбасы туралы»
заңының 24-бабының 2-тармағында «Мәжбүрлеп қиылған неке ... ... ... ... ... - ... мінез-құлықтарының
ерекшеліктерін, мазмұндық мағыналарын толық және жан-жақты дәрежеде ... ... ... Республикасы Қылмыстық кодекстің 129-
бабында: «Жала жабу, яғни басқа адамның ар-намысы мен қадір-қасиетіне
нұқсан ... ... оның ... ... ... ... ... деген мағынамен жала жабудың барлық нышандары мен сипатын ... ... ... ... — құқық субъектісі құқықтық қатынастарға
түскен жағдайда мінез-құлықты өз ... ... ... мүмкіндігі болады.
Мысалы, «Тұрғын үй қатынастары туралы» заңның 15-нормасы «жер учаскелерінің
мемлекеттік ... үшін ... ... ... ... ... ... немесе тұрғын үйдің нарықтық құны мөлшерінде өтемақы төленеді».
Бұл норма құқық ... ... алу ... ... тұр. Сонымен қатар
теорияда диспозиция өзінің формалық әлпеті бойынша тыйым салатын,
міндеттейтін және құқық беретін түрлерге бөлінеді.
Тыйым ... ... ... ... ... бір әрекетті немесе
әрекетсіздікті жасауға қатаң тыйым салады, оны құқық бұзушылық санатына
жатқызады. ... ... және ... туралы» заңының 11-бабының
диспозициясы некеге тұруға мынандай жағдайларда ... ... «1) ... да ... тіркелген некеде тұрган адамдардың; тікелей ата-тегі бойынша
және өзінен тарайтын жақын туыстардың (ата-аналар мен балалардың атасының,
әжесінің және немерелерінің), ата-анасы бір және ... ... ... ... ортақ ағалы-інілер мен апалы- сіңілілердің (аға-
қарындастардың); асырап алушылар мен ... ... ... болса да
психикалық ауруынын немесе ақыл-есі кемдігінің салдарынан сот әрекетке
қабілетсіз деп ... ... ... ... деп ... арасында жол берілмейді». Немесе Қазақстан Республикасы
Конституциясының 5-бабының 3-тармағында:» Мақсаты немесе іс-эрекеті
Республиканың конституциялық құрылысын күштеп өзгертуге, оның ... ... ... ... ... ... нәсілдік,
ұлттық, діни, тектік-топтық және рулық араздықты қоздыруға бағытталған
қоғамдық бірлестіктер құруға тыйым салынады» — ... ... ... ... ... диспозиция — кұқық субъектілеріне арнайы міндеттерді
жүктейді және ... ... ... ... ... ... ... 34-нормасының диспозициясы: «І.Әркім
Қазақстан Республикасының Конституциясын және заңдарын сактауға, басқа
адамдардың құқықтарын, бостандықтарын, абыройы мен ар ... ... ... диспозицияда субъектілерге құқық нормалары шеңберінде
арнайы бір әрекеттерді іс жүзіне асыруға, әрекет жасауға құқық береді.
Мысалы, Қазақстан Республикасының әкімшілік құқық ... ... ... ... жеке ... мен ... ақша, хат жазысу,
телефонмен сөйлесу, поштамен, телеграф арқылы және өзге де хабарламалар
алысу құпиясына құқығы бар» деген ... ... ... бекіткен.
Санкция — мемлекет тарапынан құқық нормасын субъектілерге қолданылатын
жаза, заңды жауапкершіліктің ... ... және ... ... құқық салалары бойынша, нақтылы дәрежесі бойынша және көлемі
бойынша болып бөлінеді. Құқық салалары бойынша ... ... ... ... және т.б. ... ... ... дәрежесі бойынша санкция абсолюттік кесімді, салыстырмалы
кесімді және альтернативтік болып бөлінеді. Абсолюттік кесімді санкция
Кеңес үкіметі орнаған кезеңнің алғашқы жылдарында кеңінен ... ... ... сипаттан ада болды, тіпті «заңның барлық қатаңдығын
пайдаланып жазаға тарту» ... ... ... ұғымдар бассыздыққа,
репрессияға тікелей жол ашты. Қазіргі кезеңде абсолюттік кесімді санкциялар
Қазақстаннның құқықтық жүйесінде жиі кездеспейді. Себебі, ... ... ... ... ... келтіреді.
Салыстырмалы кесімді санкцияда жазаның төменгі және жоғарғы шеңбері
нақтылы көрсетіледі. Мысалы, 2 жылдан 5 жылға дейін бас бостандығынан
айыру, ... 3 ... ... Салыстырмалы-кесімді санкция Қазақстан
Республикасының барлық кодекстерінде жиі кездеседі және бұл жаза судьяға
жазаны даралауға, әркімнің істеген әрекетіне оның қауіптілігіне ... ... ... ... ... судьяларға құқық нормада көрсетілген бірнеше
жазадан субъектінің жасаған құқықтық бұзушылығының ауырлығы мен
қауіптілігіне байланысты тандауға мүмкіндік береді. Мысалы, Қылмыстық
кодекстің 105-бабы денсаулыққа қасақана ... зиян ... үшін ... айлық есептік көрсеткіштен жүз елу айлық есептік көрсеткішке дейінгі
мөлшерде немесе сотталған адамның үш айға ... ... ... ... табысы мөлшерінде айыппұл салуға, не жүз сексен сағаттан екі жүз ... ... ... ... тартуға, не бір жылға дейінгі мерзімге
түзеу жұмыстарына, не үш айға дейінгі мерзімге қамауға жазаланады»
Көлемі бойынша санкция жай және күрделі болып ... Жай ... үшін бір ғана жаза ... ... Республикасы Азаматтық
кодекстің 159-бабының 5-тармағында есуастық немесе ақыл-есі кем болуы
салдарынан әрекет қабілеттілігі жоқ деп танылған адам ... ... ... ... ... ... нормасы мен нормативтік құқықтық акт бабының
арақатыстылығы
Нормативтік құқықтық акт - референдумда қабылданған не өкілетті орган
немесе ... ... ... ... ... ... олардың қолданылуын өзгертетін, тоқтататын немесе тоқтата
тұратын белгіленген нысандағы жазбаша ресми құжат.
Заң актілері мен өзге де ... ... ... ... ... ету, ... тіркеу, күшіне енгізу, өзгерту, толықтыру, олардың
қолданылуын тоқтату немесе тоқтата ... ... ... ... ... сәйкес, нормативтік құқықтық актілер қабылдайтын
мемлекеттік органдардың қызметін реттейтін заң актілерімен, осы органдардың
құқықтық ... ... ... ... ішінде олар туралы
ережелермен және олардың регламенттерімен, басқа да нормативтік құқықтық
актілермен айқындалады, бұған Қазақстан Республикасы Президентінің заң
шығару бастамасы тәртібімен Қазақстан ... ... ... ... актілердің жобаларына қатысты Қазақстан Республикасы
Президентінің актілерімен айқындалатын ерекшеліктер қосылмайды.
Нормативтік құқықтық актілер туралы Қазақстан ... ... ... ... ... ... құқықтық актілер туралы
Қазақстан Республикасының Заңының 1-бабының 11- тармақшасында келтірілген
талаптарға сай келмейтін және құқықты іске ... және ... ... бар ... ... актілерді, атап айтқанда:
1) мемлекеттік емес ұйымдардың, оның ішінде қоғамдық бірлестіктер мен
жергілікті өзін-өзі басқару органдарының нормативтік актілерін;
2) уәкілетті орган болып ... ... ... нормативтік
актілерін;
1) техникалық және технологиялық нормалар қамтылған нормативтік актілерді
әзірлеу, табыс ету, қабылдау, күшіне енгізу, қолдану, жариялау, өзгерту,
толықтыру жэне олардың қолданылуын ... ... ... ... ... ... өздерінде немесе оларды күшіне
енгізу туралы актілерде өзгеше айтылмаса, барлық нормативтік құқықтық
актілер тікелей қолданылады.
Қолданысқа енгізілген нормативтік құқықтық актілерді ... ... да ... ... ... ... ... нормативтік құқықтық актінің өзінде оның қандай да бір құқық
нормасы қосымша нормативтік құқықтық акт негізінде қолданылатындығы
көрсетілсе, онда бұл ... ... және ... ... ... ... ... Қосымша нормативтік құқықтық акт қабылданғанға дейін
тиісті қатынастарды бұрын реттеп келген нормативтік құқықтық актілер
қолданылады. Нормативтік құқықтық актілердің түрлері:
Нормативтік құқықтық ... ... және ... актілер болып
бөлінеді.
Нормативтік құқықтық актілердің негізгі түрлеріне мыналар ... ... ... ... ... заңдар;
B. Қазақстан Республикасы Президентінің Конституциялық Заң күші бар
Жарлықтары; Қазақстан Республикасы Президентінің Заң күші бар
Жарлықтары; Қазақстан Республикасы Президентінің өзге ... ... ... ... Республикасы Парламенті мен оның палаталарының
нормативтік қаулылары;
D. Қазақстан Республикасы Үкіметінің нормативтік қаулылары;
E. Қазақстан Республикасы Конституциялық ... ... ... ... ... ... комиссиясының және
Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі есеп
комитетінің ... ... ... ... ... мен өзге де орталық
мемлекеттік органдар басшыларының нормативтік құқықтық бұйрықтары;
G. орталық мемлекеттік ... ... ... ... мәслихаттардың нормативтік құқықтық шешімдері, әкімдіктердің
нормативтік құқықтық қаулылары, әкімдердің нормативтік құқықтық
шешімдері.
Нормативтік құқықтық актілердің туынды түрлеріне мыналар жатады:
І. ... - ... да бір ... ... мен оның ... ... ішкі тәртібін реттейтін нормативтік құқықтық акт;
ІІ. Ереже - қандай да бір мемлекеттік органның ... ... ... нормативтік құқықтық акт;
ІІІ. Қағида - қандай да бір қызмет түрін ұйымдастыру және жүзеге асыру
тәртібін белгілейтін нормативтік құқықтық ... ... - ... ... ... ... да ... қолданылуын егжей-тегжейлі көрсететін нормативтік құқықтық акт.
Қазақстан Республикасының заңдарын да туынды түрдегі ... ... өзге де ... ... ... ... нормативтік құқықтық актілер негізгі түрлердегі
нормативтік құқықтық актілер арқылы қабылданады немесе бекітіледі және
олармен бір тұтастық құрайды. Туынды түрдегі нормативтік ... ... ... актілер сатысында алатын орны негізгі түрдегі актінің
деңгейімен анықталады.
Орталық атқарушы органдар мен Қазақстан Республикасының Президентіне
тікелей бағынатын және есеп ... ... ... аумақтық
органдарының, сондай-ақ жергілікті бюджеттерден қаржыландырылатын, әкім
уәкілеттік берген ... ... ... ... ... ... ... жоқ.
Мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдар қабылдайтын жеке
қолданылатын құқықтық актілер нормативтік құқықтық актілер болып
табылмайды.
Нормативтік құқықтық актілердің мынадай ... ... ... ... ... ... Елтаңбасы; актінің нысанын
көрсету: Қазақстан Республикасының Конституциялық заңы; Қазақстан
Республикасы Президентінің Конституциялық заң күші бар ... ... ... ... ... ... Қазақстан
Республикасы Президентінің заң күші бар жарлығы; Қазақстан Республикасы
Парламентінің қаулысы; Қазақстан Республикасы Парламенті Сенатының қаулысы;
Қазақстан ... ... ... ... ... Президентінің жарлығы; Қазақстан Республикасы Үкіметінің
қаулысы; министрдің бұйрығы; орталық мемлекеттік орган басшысының бұйрығы;
орталық мемлекеттік органның қаулысы; мәслихаттың шешімі; әкімдіктің
қаулысы; әкімнің ... осы ... ... ... ... актінің
өзге де нысаны;
1. осы нормативтік құқықтық актінің реттеу нысанасын
білдіретін тақырып;
2. нормативтік құқықтық актінің қабылданған жері мен ... ... ... ... актінің тіркеу нөмірі;
2. нормативтік құқықтық актіге қол қоюга өкілеттік берілген
адамның немесе ... ... ... ... ... ... ... органдарында мемлекеттік тіркеуден өткен күні мен
нөмірін мемлекеттік тіркелуге тиісті нормативтік
құқықтық актілерде ... ... ... ... ... негізгі құрылымдық бөліктері құқық
нормаларын қамтитын абзац, бөлік, тармақша, тармақ және бап болып табылады.
Нормативтік құқықтық актінің бабының, тармағы мен ... ... - ... қисынды аяқталған, бас әріптен басталатын азат жол арқылы
бөлініп көрсетілген жеке нормасы болуы мүмкін. Мәтіннің мағыналық жағынан
тұтас, бірінші ... азат жол ... ... ... және кіші ... ... ... бас әріппен басталатын бірінші абзацын
қоспағанда, абзац деп саналады. Абзацтар (бөліктің бірінші және соңғы
абзацтарынан ... ... ... ... ... ... ... деген атауы бар баптардан тұрады,
олар бөлікті, тармақты, тармақшаны және абзацты қамтуы мүмкін. Өзге де
нормативтік құқықтық актілер олардың атауы «тармақ» ... ... ... ... олар ... бөліктерді, абзацтарды
қамтуы мүмкін.
Көлемі қомақты нормативтік құқықтық актілердің мазмұны жағынан жақын
баптары (тармақтары) тарауларға біріктірілуі мүмкін. ... ... ... тарау - бөлімдерге, ал бөлімдер нормативтік құқықтық ... ... ... ... ... тараулар мен бөлімдерде
тиісінше параграфтар және кіші бөлімдер бөлініп көрсетілуі мүмкін.
Нормативтік құқықтық актілердегі параграфтар мен кіші ... ... және ... ... деген сөздермен белгіленеді.
Кодекс, әдетте, «бөлік» деген сөзбен жазылмайтын ... ... ... олар араб ... нөмірленеді.
Нормативтік құқықтық актінің әрбір тармағы, бабы, параграфы, тарауы,
кіші бөлімі және бөлімі араб цифрларымен нөмірленеді. Нормативтік құқықтық
актінің баптары, ... ... және ... ... ... ... ... әрбір тарауындағы параграфтар және әрбір
бөлімдегі кіші бөлімдер дербес нөмірленеді.
Тармақтардағы ... және ... ... тиісінше дербес
нөмірленеді. Тармақтардағы тармақшалардың нөмірленуі жақшамен жабылған араб
цифрларымен мынадай түрде белгіленеді: 1), 2), 3) және одан әрі ... ... ... және оның ... ... ... түсіндіру қажет болған жағдайларда құқық нормаларын жазудың
алдынан кіріспе бөлім (кіріспе) беріледі.
Кіріспе бөлім (кіріспе) Қазақстан Республикасының заңнамалық
актілеріне өзгерістер және (немесе) ... ... ... ... ... құқықтық актіде пайдаланылатын терминдер мен анықтамаларды
нақтылау қажет болған жағдайда, онда олардың мәнін түсіндіретін бап
(тармақ) беріледі. Қазақ тіліндегі ... ... ... ... ... ... ... орналастырылады. Орыс тіліндегі
нормативтік құқықтық актідегі терминдер мен анықтамалар қазақ тілінде
жазылған ретпен сәйкес келуге тиіс.
Нормативтік ... ... ... ... мен ... ... ... реттейтін жоғары деңгейдегі нормативтік
құқықтық актіде қолданылатын терминдер мен анықтамаларға сәйкес ... ... ... ... ... ... нұсқауларды
нормативтік құқықтық актінің мәтінінде құқық нормасының мағынасына ... жазу ... ... кезде ескертпемен толықтырылуы мүмкін.
2.1. Құқықтық норманың белгілері
Республикамыз өз тәуелсіздігін алып, небір қиыншылықтарды артқа
тастап, бүгінгі күнде экономикасы дамыган ... ... ... да
елімізде ақсап жатқан кейбір келесі мәселелер бар екендігі да жасырын емес.
Ел болған соң, соңғы кездері ... ... ... бұзушылық теріс
әрекеттерінің қоғамда өршіп, оның алдын алудағы құқықтық тәрбие ... ... ... ... ... мәселеге айналуда. Қазақта «ел
боламын десең-бесігіңді түзе» деген нақыл сөз бар. Осы сөз арқылы айтылған
бабалар аманатындағы жауапкершілікті ата-анаға ғана тиісті деп ... ... ... ... ... ұрпақты тәрбиелеудегі, білім
берудегі қағидалы мақсаты деп түсінгеніміз жөн шығар.
Сондықтан да қоғам болашағы ... ... ... ... ... шағымызда ұлттық дәстүрлі ерекшелігімізді негізге ала отырып,
жас ұрпақтың құқықтық тәрбиесін жалпы ... беру ... ... ... күні өз ... ... ... күнделікті күйбең тіршіліктің құрығына түсіп, өз ар-ұжданын,
ұятын, намысын бір сәттік дүниенің жалған қызығына айырбастап, заңды
сыйламау арқылы ... ... ... кең өршіп отырғаны ойланарлық
жағдай. Осының өзі жас ұрпақтың, одан қала берсе жалпы халықтың құқықтық
санасын жетілдіру идеясын қуаттайды.
Бұл идея тек ... ... ... қалмай, билік тізгінің ұстаған
лауазым иелерін ойлантқаны да көңілімізге сенім үмітін ұялатады. Олай
дейтініміз, қоғамда орын алған құқық бұзушылық сипаттағы келеңсіз
құбылыстарға үн ... оған ... беру ... ... ... насихат
жүргізу іс-шарасы ұйымдастыру жұмыстары Қазақстан Республикасының Білім
және ғылым ... ... ... ... ... ... көптеген мәні бар, ол заң ғылымында, күнделікті
өмірде және қызмет бабында қолданылады. Кең ... ... ... ... ... мәні ... қандай да бір пікірі қалыптасатыны
сөзсіз.
Заң ғылымында "құқық" термині бірнеше мағынада ... ... ... бірнеше мағынада қолданылады. "Құқық - ресми
түрде танылған жеке және заңды тұлғалардың заңға сүйене отырып, әрекет
жасау мүмкіндігі. Мысалы, адамзаттардың еңбек ету ... ... ... иесі болу, кәсіпкерлікпен шұғылдану құқығы. Заңды тұлғалардың да
құқықтық мүмкіндіктері болады. Осы келтірілген жағдайларда ... ... ... ... ... ... құқық - тұлғалардың мүддесін қанағаттандыру
мақсатымен құқықтық нормалардың құқық тұлғаларына берген құқықтық
мүмкіндіктері.
Мұндай мүмкіндіктер құқықтық қатынастарға қатысатын тұлғалардың ... ... ... ... ... ... ... қатысушы басқа
тұлғаның құқығымен байланысты болғандықтан, екі жақта да құқықтық міндеттер
пайда болады. Мысалы, әр азаматтың ... ... ... ... бар. Сол
құқықты пайдаланып, оқуға түскеннен кейін азамат оқу орнының ішкі тәртібіне
бағынуға, оқу ... ... ... ... кәсіпкерлікпен шұғылданып, заңи негізде мүлікке ие болуға
хақылы. Ол мүлікті өз иелігі үшін ... ... ... өз ... қоғамның, басқа адамдардың мүдделеріне зиян келтірмеуі керек.
Сондықтан Қазақстан Республикасының Конституциясында ... деп ... ... ... оны ... ... ... қоғам игілігіне де
қызмет етуге тиіс" (6 бап).
Субъективтік (тұлғалық) құқықтық міндет - құқықтық мүмкіндік берілген
құқық ... заңы ... ... ... үшін ... құқық
тұлғасына жүктелген міндет. Бұл міндет құқықтық қатынастарға ... ... ... мемлекеттік мәжбүрлеу арқылы (міндетті
орындамаған жағдайда) қамтамасыз етіледі.
Екіншіден, ... ... ... ... ... ... Бұл ... мағынадағы құқық, себебі олардың жасалуы жеке
адамның еркіне байланысты ... ... ... мағынадағы құқық жеке
нормаларға бөлінбейтін, тұтас құбылыс болып саналады. ... ... ... ... ... ... ... құқық
Конституцияның, соған сәйкес заңдардың, өзге де нормативтік-құқықтық
актілердің, Республиканың халықаралық шарттың және өзге де
міндеттемелерінің, сондай-ақ Республика Конституциялық Кеңесінің және
Жоғарғы Соты ... ... ... ... табылады. (4 бап).
Үшіншіден, "құқық" термині оқу пәнін білдіретін ұғым ретінде
қолданылады. Құқық пәндері түрлі салаларға бөлінеді: конституциялық ... ... ... құқығы, отбасы құқығы, азаматтық құқық, қылмыстық
құқық, қаржылық құқық тағы басқа. Құқық саласы - өзара туыстас қоғамдық
қатынастарды реттейтін құқықтық ... ... ... азаматтық
құқық - мүліктік және мүліктік емес қатынастарды реттейтін құқықтық
нормалардың жиынтығы. Қылмыстық құқық - қылмыс жасауға, ... ... ... ... ... ... "құқық" термині тұлғалық құқық пен объективтік құқықтың
жиынтығы ретінде де қолданылады. Осыған байланысты "құқық жүйесі" деген
түсінік бар. Мысалы, ... ... ... ... ... жүйесі
қалыптасуда.
Құқық пәндерін оқып, құқықтың мәнін терең түсінген адам оның түрлі
жағдайда мағынасы әр ... ... да ... алады. Мұның өзі құқықтың
өте күрделі әлеуметтік құбылыс екендігінің белгісі.
Құқықтың түрлі түсінігінің болуы - оның әлеуметтік мәнінің де ... ... Егер ... ... ... ... қоғамда құқықтық мәртебесі қандай екенін анықтау, түсіну
қажеттілігі туады. Азаматтарға сан-қилы құқықтар мен ... ... ... асыру мүмкіндігі жасалса, онда қоғамда шынайы теңдік
орнатылган болып есептеледі. Ал, ... ... ... сөз болғанда,
мемлекетте қалыптасқан заңдар жүйесі әлеуметтік тұрғыдан сипатталады.
Әрине, құқық туралы зерттеушілердің көзқарасы бір жерден ... ... ... деп ... болмайды. Негізінен, құқықты тараптық және жалпы
әлеуметтік тұрғыдан түсіндіру ғылымда кең орын алып ... ... ... оған ... ... тек таптық тұрғыдан ғана зерттейді.
Бұл ілім бойынша құқық - үстем таптың саяси құралы, тек соның жоғын жоқтап,
мүддесін ... Ал ... ... ілім ... құқық қоғамдағы
барлық адамдардың еркін білдіріп, мүдделерін қорғайтын құрал болып
саналады. Қандай ілім болса да ... ... мәні бар ... ... ... ілім ... ... мәнін өте тар тұрғыдан түсіндіруге
тырысады. Әрине құл иеленушілік дәуірде құқық ашықтан-ашық тек құл
иеленушілердің мүдделерін қорғап, құлдарды сөйлейтін ... ... ... бұл ... ... ... ... сатыдағы
мемлекеттерге теңеуге болмайды. Құқық тек үстем таптың еркін білдіретін
болса, ондай қоғамда үздіксіз тап ... орын ... ... ол құлдырап,
жойылады. Қазіргі замандағы өркениетті мемлекеттерде құқық барлық
азаматтардың еркін білдіретін саяси құралға айнала бастағанын мойындау
керек. Қазақстан мемлекетінде қалыптасып келе жатқан ... да ... ... тұрғыдан қарау шындыққа сай келеді десек, қателеспейміз.
Қазақстан Республикасында қабылданған заңдарды талдайтын болсақ, олардың
қандай да болсын әлеуметтік топтарды ... ... ... бір ... ... таба ... ... Қазақстан заңдары барлық
әлеуметтік топтардың еркін білдіріп, олардың заңды мүдделерін
қанағаттандыруға бағытталган.
Құқықтың жалпы әлеуметтік мәнін мойындай отырып, оған ... ... ... ... ... ... - ... бірдей міндетті,
мемлекет күшімен қамтамасыз етілетін, қоғамдық қатынастарды реттейтін,
заңда және басқа да ресми құжаттарда анықталған ... ... ... ... негізгі белгілерін қарастырайық.
Жүйелілігі. Құқық - бірнеше бөлшектен ... ... ... Оның ... - табиғи құқықтың мазмүны адам мен қоғамның табиғатына байланысты
әлеуметтік талаптармен анықталады. Мысалы, адамның өмірі, денсаулығы табиғи
құбылыстар. Оларды сақтауға, қорғауға, ... ... ... ... табиғи құқыққа жатады. Қазақстан Республикасының
Конституциясында былай деп жазылған: «Әркімнің өмір сүруге құқығы бар.
Ешкімнің өз бетінше адам ... ... ... ... (15 ... жүйенің екінші бөлігі - мемлекеттегі қолданылатын барлық
заңдардың жиынтығы. Құқықтық жүйенің үшінші ...... ... Осы ... ... ... ... түрде
байланысты, бірінсіз басқаларын түсінуге, жүзеге асыруға болмайды. Мысалы,
тек әр адамның өмір ... ... бар деп ... оның ... асырылуы
қамтамасыз етілмесе, адамның өз өмірін сақтауға, қорғауға мүмкіндігі
болмаса, аталған құқық қағаз бетінде ғана жазылып қалған ... еді. ... ... рухани және мүліктік игілікті пайдалану үшін өзі белсенді
әрекет ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттің тануы, қорғауы қажет болған жағдайда қамтамасыз етуі.
Нормативтік сипаты - кұқықтың негізгі белгілерінің бірі. Құқық
қағидалардан, ережелерден, ... ... ... - ... ... ... ... Былайша айтқанда, қоғамдық қатынасқа қатысушылар өз
іс-әрекеттерін, мінезін белгілі ережеде көрсетілген қалыпқа ... ... ... нормалары - тұлғалардың іс-әрекетінің, мінез-
құлқының үлгісі. Мысалы, әркім өзінің қай ұлтқа, қай партияға және қай
дінге жататынын өзі анықтауға және оны ... ... ... Республикасының Конституциясының 19-бабы). Тұлғалардың мінез-
құлқын анықтау арқылы құқық нормалары қоғамдық қатынастарды қажетті арнаға
бағыттап, жолға салады, ... ... ... ... қорғайды.
Формальдық анықтылық - құқықтың тағы да бір маңызды белгісі. Ол
құқықтың мемлекетпен байланысты екенін көрсетеді.
Құқықты, оны құратын заңдарды, басқа да ... ... ... ... ... ... ... демек, мемлекет органдары заңдарды
жасайды. Заң - ережелер жиынтығы. Олар жай ... ... ... атынан
жасалатын болғандықтан ресми сипаты бар ережелер. Әрбір ереже, қағида заң
шығарушының тұлғалардың мінез-құлқы туралы ойын ... ... ... Қағидада артық сөз болмауы керек, оның әрбір сөзінің
әлеуметтік мәні болады, себебі ол қоғамдық қатынасқа қатысатын ... ... ... олардың тағдырына әсер етеді.
Құқықтың енді бір белгісі - мемлекеттің күшіне сүйенуі. Егер ... ... ... ... ... ... қамтамасыз етпесе,
олар тек қағаз бетінде ғана жазылып қалған болар еді. Мемлекет, оның
органдары тұлғалардың құқықтарын жүзеге асыруға жәрдемдеседі, жағдай
жасайды. ... ... ... Конституциясы бойынша елімізде
азаматтарды тұрғын үймен қамтамасыз ету үшін жағдайлар жасалады. Заңда
көрсетілген санаттағы мұқтаж азаматтарға тұрғын үй заңмен белгіленғен
нормаларға ... ... ... үй ... ... шама-шарқы
көтеретін ақыға беріледі. (25 бап) Егер азаматтардың құқықтары мен
бостандықтарына қол сұғылса, мемлекет оларды ... ... ... ... ... ... бұзылған құқық орнына
келтіріледі. Құқықтың тағы бір белгісі - ... ... ... ... ... жазылғандай, мемлекеттік
биліктің бірден-бір бастауы - халық. Халық билікті тікелей республикалық
референдум және ... ... ... ... ... сондай-ақ өз билігін
жүзеге асыруды мемлекеттік органдарға береді. (Збап) Сонымен халық заңдарды
өзі тікелей қабылдай алады. Мұндай жағдайды заң тікелей халықтың еркін ... Оған ... 1995 ... 30 ... ... халқының
Конституцияны қабылдауы. Конституция - құқықтың өзегі, ұйтқысы. Олай болса,
Қазақстанда қалыптасып келе жатқан ... ... көп ... ... еркін
білдіреді, ойын жүзеге асырады десек, ешбір асыра сілтеу болмайды. Халықтың
ойын, еркін мемлекет органдары да ... ... ... қабылдау арқылы
жүзеге асырады. Халық Президентті сайлайды. Ол халық атынан әрекет жасап,
өз өкілеттігінің шеңберінде нормативті актілер - заң күші бар ... ... ... ... ... ... нормативті
актілері Қазақстан құқығын қалыптастыратын бастау болып есептеледі. Құқықты
құратын нормалар тек бір адамның немесе әлеуметтік топтың ... ... ғана ... Ол - ... үшін ... істейді.
Сонымен, қорыта келе айтарым, құқықтық норманың түсінігін ашпастан
бұрын құқық ұғымын ашу ... ... Ал ... ... - бұл ... түрде
танылған жеке және заңды тұлғалардың заңға сүйене отырып, әрекет жасау
мүмкіндігі.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сонымен, "Құқықтық норманың түсінігі, түрлері, құрылымы", атты
дипломдық жүмысымды ... келе ... да ... ... ... ірге тасын сол ғылымға қатысты
негізгі ұғым қалайтын болса, заң ғылымының алғашқы баспалдағын құқық
түсінігі, оның мән-мағынасын қалыптастыратыны бізге жоғарыдағы ... ... ... бұл ... ... ... ... осыншама ой
қозғалды деген сұрақ туындаса, оған мен былай жауап берейін: "Құқықтық
норма" ұғымы, оның мән-жайы, ... ... ... жоқ. ... туындауына арқау да негіз де болған - "құқық" термині. ... ... ... болмаса, сол мемлекеттің қарым-қатынасын реттейтін
құқық болмаса, онда заңды жауап - ... ... ... - құқықтық
норманың да болмайтындығы айдан анық.
Демек, менің айтар ойым мынада: жоғарыдағы тарауларда белгілі
болғандай құқықтық норма ұғымы құқық түсінігімен, құқықтың қайнар
көздерімен ... ... ... ... ... ... болды. Енді құқықтық норма
мен құқықтың қайнар көздері арасындағы байланысты айқындап көрелік.
Біріншіден, құқықтың қай негізден ... ... ... ... ... мүмкіндік тудырады.
Екіншіден, жылдар бұрын, тіпті ғасырлар бұрын, өзге саяси режим
тұсында қабылданған құқықтық нормалардың өзі бұл кездері теориялық ... ... ... бола ... деген сөз.
Міне, осындайлық тығыз байланысты аша келе мен ... ... ... ... ... ... сенімдемін.
1995 жылы қабылданган Қазақстан Республикасы Конституциясының 1
бабында біздің Республика өзін ... ... ... және
әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады деп бекітілген. Осыған орай және
елімізде ... ... және ... ... құрылыстар жүргізілуде,
мемлекеттік меншікпен қатар жеке меншік пайда болып, дамуға байланысты,
шаруашылықты жүргізу мен халықтың әл-ауқатын жақсарту нарықтық ... ... ... мен ... ... ... бас тартып, оларды негізінен құқықтық реттеумен және
заңнамалардың орындалуын қамтамасыз ету мақсатында бақылаумен шектелетін
болғандықтан халықтың қолданылып жүрген заңнамаларды білу ... ... ақ , Ел ... ... - 2030» атты ... Қазақстан Орта Азияның Барысына айналуды көздеп отыр. Ол үшін
«әуелі экономика, содан кейін саясат» деген қағидатты ... ... ... ... ... ... бағытында алға жылжып отыр.
Қолданылған әдебиеттер тізімі
1. А.С. Ибраева Заң терминдерінің қазақша - ... және ... - ... ... ... ... «Жеті жарғы» 1996ж.
2. А. Жакупова «Конституция - основа развития государства» // Заң және
заман.-2005ж. ... Ә. ... ... құқы - ең ... ... // Заң және ... ... б.
4. Б. Қонақбаев «Азаматтарды құқықтық қорғау және олардың құқықтары мен
бостандықтарының ... ... // ... Г. ... ... ... ... и эффективность применения
норм права» // Фемида.-2006ж.-№10-11-146.
6. Г. Сапаргалиев, А. Ибраева Мемлекет және құқық теориясы: оқу құралы,-
Алматы, «Жеті ... ... ... ... ... ... ... 1999ж.,-26-326.
8. «Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығының негіздері» : оқулық.-
Алматы, 2003ж.,-112-1166.
9. Қ.А. Мустафаев «Құқықтық ... - ... мен ... ... ... // ... Қ.Д. Жоламан, А.Қ. Мухтарова, А.Н. Таукелов мемлекет және құқық
теориясы: оқулық.-Алматы, ҚазМЗУ-дың баспа- полиграфия орталығы 1999ж.,
-124-1276.
11. «Қазақстан Республикасының Азаматтық Кодексі» ... Н.Ә. ... ... өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында»:
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаев Қазақстан ... .- ... ... Н.Ә. ... ... - 2030» Алматы, 1998ж.
14. Н.Дулатов, С. Амандықова, А. Турлаев Мемлекет және құқық негіздері:
Фолиант.- Астана, 2001ж.,-10-146.
15. Н. ... М. ... ... сана мен ... ... ... // Заң.-2004ж.,-№13-30-346.
16. Н.И. Матузов, А.В. Малько Теория государства и права: курс лекции.-
Юристъ, Москва,1997ж.,-313-3166.
17.«Общая теория государства и ... ... курс ... ... ... «Общая теория государства и права»: Академический курс 2-том.- Москва,
Зерцало,1998ж.,-74-786.
19.С.Д. Баққүлов Қүқық негіздері: оқулық.-Алматы, ... С.А. ... ... ... сильное государство» // Заңгер.-2002ж.-
№15-4-66.
авторов по алфавиту
кіріспеде- нет цели, ... ... ... ... первом вопросе пишешь про құрылым, затем во втором вопросе тоже
очень запутанная и слабая работа

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет
«Мұнай өңдеу және мұнай химия өнеркәсібіндегі зауытының санитарлық нормасы ».13 бет
Іс қағаздарын жүргізудің нормативтік базасы8 бет
Айналым қаржысын нормалау әдістері. Айналым қаржыны тиімді қолдану жолдары10 бет
Алаш орданың саяси-құқықтық нормалары14 бет
Аудит стандарттары және аудиторлардың этикалық нормалары10 бет
Аудиттің постулаттары, стандарттары және нормалары. ХАС сәйкес аудитті жоспарлау32 бет
Ауыз судың нормалық стандарты4 бет
Ауылшаруашылық тұрғындарының құқықтық нормаларының түсінігі20 бет
Ақтөбе облысының өзендерінің суының жылдық нормасын табу34 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь