Саяси жүйе және мемлекет. Құқықтың әлеуметтік нормалар

I. Кіріспе 1 3
1. Қоғамның саяси жүйесі 4
2. Саяси жүйенің қүрылымы, оның субъектілері 7
3. Саяси сана жэне саяси мэдениет 11
4. Әлеуметтік нормалардың үғымы жэне түрлері 15
5. Құқық пен моральдың имандылықтың, өнегенің жалпылама ерекше. ліктері 18
6. Қүқық нормалары мен корпоративтік нормалар 21
і
II. Қорытынды 24
III. Қолданылған әдебиеттер тізімі 25
Өмірде адамдар эр түрлі катынастарда болып тұратыны бәрімізге мәлім, айталық, отбасылық, тұрмыстық, еңбек, экономикалық жэне т.б. Осындай сан алуан қатынастарды реттеу үшін қүқық нормалары жеткіліксіз. Сондықтан, қү- қық нормаларымен қатар қогамда басқа даэлеуметтік нормалар жүмыс істейді, олар: адамгершілік, салт-дәстүр нормалары, қоғамдық үйымдар нормалары, діни рәсімдер, өсиеттер мен нүсқамалар. Олар да қоғамдық қатынастарды рет- теуде маңызды рөл атқарады. Олардың негізінде моральдық, діни қүқықтар жэне адамдардың міндеттері пайда болады. Алайда қүқық нормалары қоғам- дық қатын-астардың жалпыға бірдей міндетті мемлекеттік реттеуші ретінде көріне отырып, өзге элеуметтік нормалардан (эдет-ғүрып, діни нормалары, адамгершілік мораль),қоғамдық үйымдар нормалары айтарлықтай ерекше- ленеді. Қүқықтық нормалар қашанда нақты, формальды түрде бекітілген нысанда-заңдарда және өзге құқықтық актілерде болады. Сондықтан мүндай нормалар мемлекеттік өкіметтің ресми, жалпы жүртқа міндетті нүсқамалары бола отырып, формальды түрде белгіленген ереже болып табылады.
1. Абдулаев, М.И. Проблемы теории государства и права: учебник для студ. вузов обучающихся по юрид. спец. и направлениям /М.И. Абдулаев/ 2004- 203 с.
2 Абдулаев, С.А.Комаров.-СПб.: Питер,2003 г. - 186 с.
3 Акмалова, А.А. Теория государства и права: Вопросы и ответы: [учебное пособие ] /А.А.Акмалова, В.М.Капицын.-М.:Юристпруденция, 2005 г.420 с.
4 Бабенко П.М. Теория государства и права:пособие для студ.юрид.вузов и техникумов/ П. М. Бабенко.- М. : Компания Спутник+, 2001.-134с
5 Булгакова Д.А. Теория государства и права: Учебно - методическое пособие - Алматы: Данекер,2001г. - 350 с.
6 Венгеров, А. Б. Теория государства и права:учебник/А. Б.Венгеров.- 4- е изд., стер.-М.:Омега-Л, 2007.-607 с.- (Высшее юридическое образование)
7 Головистикова А.Н., Дмитриев Ю.А. Теория государства и права Воп¬росы и ответы.- М.: Юриспруденция, 2002г. 520 с.
8 Жоламанов Қ. Ж., Мухтарова А. Қ., Тэуекелев А. Н. Мемлекет жэне құқық теориясы.-Алматы: бас. Қаз МЗУ, 1999.Г.354-6.
9 Жоламанов Қ.Ж. Мемлекет жэне құқық теориясы. - Алматы: 2003 ж.248
бет.
10 Ибраева А.С., Ибраев Н.С. Теория государства и права:Учеб.метод. пособие.-Алматы: Оркениет, 2000 г 360 с
11 Лазарев В. В., Липень С. В. Теория государства и права: Учеб.-М:- Спарк, 1998г.-235 с.
12 Лазарев Н. Н. Общая Теория государства и права,- М.,1999г.-105-117 с
13 Ларин А. Ю. Теория государства и права:учебник для студ.вузов, обучающихся по спец. "Юриспруденция'УА. Ю. Ларин.-М.:Кн.мир, 2005.-355 с.-(Выс-щая школа)
14 Матузов Н. И., Малько А. В. Теория государства и права:Учеб.для ву¬зов.-М.: Юристъ,2001г 425 с.
15 Комаров С. А. Общая теория государства и права: Курс лекций.-2 е изд., испр. и доп.-М.: Манускрипт, 1996 г-286 с.
16 Қазақстан Республикасының мемлекет! мен құқық негіздері: оқулықУ құраст. Е.Баянов.-өзгерт. мен толықт. енгізіліп, қайта жөнделіп екінші рет бас- ылуы.-Алматы, 2003 ж-68-87 бет
17 Общая теория государства и права: Акад. курс: В 3 т./Отв.ред. М.Н. Марченко.-2-е изд., перераб. и доп.-М.:Зерцало-М. Т.1.-2001 г-78-90 с.
18 Сапаргалиев F.C. Мемлекет жэне құқық теориясы. - Алматы: Жеті жаргы, 1998 ж. - 248 б.
19 Сапаргалиев F.C., Ибраева А.С. Мемлекет жэне құқық теориясы. - Алматы: Жеті жаргы, 1997ж.83-92 бет.
20 Теория государства и права: Курс лекций/ Под ред. М.Н.Марченко.- 2- е изд., перераб. и доп.-М.: Зерцало, 1997 г-320 с.
21 Теория государства и права под ред. Матузова Н.И. и Малько А.В. - М., 1997.Г.7-117 с.
22 Радько, Т Н. Теория государства и права:учебник для студ.вузов спец. "Юрис-пруденция'УТ. Н. Радько.-М.:Академ. проект,2005.-816 с.-(Учебник для вузов. Gaudeamus)
23 Румынина В. В.Клименко А.В. Теория государства и права: Метод, пособие.- М.: Форум-Инфра-М, 2002 Г.-567 с.
24 Храпанюк В.Н. Теория государства и права. - М, 1998.Г.204-306 с.
25 Чиркин В.Е. Государствоведение:Учебник М: Юрист, 1999 Г.-425 с.
        
        Тақырып: Саяси жүйе жэне мемлекет. Құқықтың әлеуметтік нормалар
жүйесіндегі орны Жоспар
* Кіріспе [1] 3
* ... ... ... ... ... ... оның субъектілері 7
* Саяси сана жэне саяси мэдениет 11
* Әлеуметтік нормалардың үғымы жэне түрлері 15
* Құқық пен ... ... ... ... ... ... Қүқық нормалары мен корпоративтік нормалар 21
і
* Қорытынды 24
* Қолданылған әдебиеттер тізімі 25
Өмірде адамдар эр түрлі катынастарда ... ... ... ... айталық, отбасылық, тұрмыстық, еңбек, экономикалық жэне т.б. Осындай сан ... ... ... үшін ... ... ... Сондықтан, қү- қық нормаларымен қатар қогамда басқа да элеуметтік нормалар жүмыс ... ... ... ... нормалары, қоғамдық үйымдар нормалары, діни рәсімдер, өсиеттер мен ... Олар да ... ... рет- ... ... рөл ... Олардың негізінде моральдық, діни қүқықтар жэне адамдардың міндеттері ... ... ... ... ... қоғам- дық қатын-астардың жалпыға бірдей міндетті мемлекеттік реттеуші ретінде көріне отырып, өзге элеуметтік нормалардан (эдет-ғүрып, діни нормалары, адамгершілік мораль),қоғамдық ... ... ... ерекше- ленеді. Қүқықтық нормалар қашанда нақты, формальды түрде ... ... және өзге ... ... ... ... ... нормалар мемлекеттік өкіметтің ресми, жалпы жүртқа міндетті нүсқамалары бола отырып, формальды ... ... ... ... ... нормалары-қоғам өміріндегі процестерде табиғи жолдармен қал- ыптасқан адамдардың қайырымдылық пен зүлымдықтар, эділеттік пен ... ... ... ... талаптардың жиынтық ережесі.
Заман өзгерген сайын қоғамдағы лайықты мінез-қүлқы жөніндегі талап- тар да өзгеріп ... ... ... тап ... ... ... немесе қазыналарының жүйесін жасап алады, ал егер саяси үстемдік ... ... ... ол, ... ... етуші ретінде өз моралын орнықтырады.
Моральды қолдап отырған күш-ең алдымен қоғамдық пікір. Бірақ, мор - аль тек ... ... ... өмір сүрмейді. Адамның өз мүдделері, оның табиғи сезімі мен бейімділігі, ең алдымен өз борышын сезіне білетін кемелденген ... ... ... жетілуіне тікелей қатысып отырады.
Сөйтіп, моральдың ішкі кепілдігі-ар болып табылады. Моральдық норма- лар-бүл жазбалы емес ереже, ол адамның сана-сезіміне ... ... ... ... ... ... сай ол да өзгеріп түруы ықтимал. Демек мораль- дық нормаларды орындау-эр адамның ішкі нанымына байланысты.
Қоғамдық, ... ... ... да ... ... ... Бүл ... болмасын жоғарғы үйымдардың, айталық саяси партия- лардың тағайындаған мінез-қүлық ережесі. Сонымен, ... ... ... ... діни нормаларының, қоғамдық, кооперативтік үйымдар- дың (бірлестіктердің) нормаларының, мораль нормаларының, қүқық нормалар- ының жиынтығы қүрайды.
* Қоғамның саяси жүйесі
Мемлекет қоғамның ... ... оның ... ... ... енеді. Сонымен саяси жүйенің бөлігі ретіндегі мемлекеттің субъектілігі-айрықша, өзгеше дара, ... ... ... мемлекет сияқты осындай қасиеті мен сапасы бар, демек мемлекетке тән жағдайға, рөл мен ... ... ала- тын ... ... жоқ қой. ... ... ... қүрамында оның жаңа қырлары мен жақтарын көрсетуге мүмкіндік бере отырып зерттеу аса пайдалы.
Саяси жүйеге саяси сипаты бар, қоғамның ... ... ... ... ... субъектісі болып табылатын қүрылымдарды, бірлестіктерді, қозгалыс- тарды қоса отырып, осы аталғандардың барлығының толық көлемінде мемле- кетте де ... айта кету ... ... ол ... ... ... дағы басты идея қолданушысы жэне негізгі субъектісі. Ол-саяси қатынастар- дың ... ... ... ... ... онсыз олар көп жағдайда өзінің мэнділігі мен салмақтылығын жоғалтады. Барлық дерлік мемлекеттік-құқықтық институттар бір мезгілде саяси институттар бол - ып ... ... ... ... ... тэн, ... ... ол қоғамның саяси жүйесінің қүрамына кіреді. Алайда мемлекет-оның мемлекеттік емес бу- ындарына үқсас саяси жүйенің, эдеттегіден тыс ... ... ... бір мөл- ... ... бір ... ... ондағы шоғырландырушы жэне үй- лестіруші рөлді орындайтын өзегі.
Қоғамның саяси жүйесі саяси биліктің ұйымын қамтиды жэне, нақтырақ айтқанда, олардың арасындағы ... ... эр ... ... инс- ... ... ... эсері бар билік субъектілерінің жиынтығын өзіне қосып алады.
Саяси жүйенің барлық буындары, оның ... ... те, бір ... ... жеке ... ете алмайды.Олар қандай да бір мәселелер бойынша өзара алуан түрлі қарым-қатынасқа түседі. Сондықтан да олар бірлік пен ... ... деп ... болады.
Қоғамның саяси жүйесі-өзінің құрылымында саяси қүрылыс, саяси ұйым, саяси нормалардың жиынтығы мен ... ... ... ... қарым- қатынастардың бірнеше салыстырмалы оғаштау, шағын жүйелері бар көптеген ... ... ... ... ... бізді әсіресе қоғамның саяси ұй- ымы қызықтырады, өйткені оның ... ... ... ... ... өз ... саяси белсенділігін арттыруды, саяси билік (соның ішінде мемле- кеттік билік үшін) жолындағы күреске қатысуды, оны өзінің саяси мүдделерін қанағаттандыру үшін ... ... етіп ... ... ... мен ... табылады.
Ішкі саяси жүйенің қарым-қатынасын ең алдымен оның бірқатардағы эл- ... ... ... ... ... ... мен ... дық ұйымдардың арасындағы) арасынан қарастырған дүрыс. Сөйтсе де кейде саяси жүйенің әр қатардағы элементтерінің қатынасын айқындау көбінесе бір- інші ... ... ... түрде байланысады.
Қазақстан Республикасы өз алдына әлемнің бэсекеге ... елу ... ... кіру - биік ... қойды. Мемлекеттің бэсекеге қабілеті - оның халықаралық алаңындағы орны мен беделімен, тұрғындардың күнделікті мәсе- лелерін шешуге қабілетігімен қамтамасыз етіледі. ... бұл ... бас- қару ... ... саны мен ... ... дайындау жүйесі- нің тиімділігіне жэне де халықтың саяси-билік шешімдерді қабылдау ... ... ... ... байланысты. Қазақстанның әлемдік экономикаға енуі, оның халықаралық алаңындағы орны мен ... ... ал жаңа тех- ... ... ... басқару шешімдерді жүзеғе асырудың дамыған практикасын талап етеді,өйткені, басты міндеттерді тиімді шешу, толығымен кэсіби жэне үйымдастырушылық ... даму ... ... ... ... ... қарқынды өзгеруде. Осыған орай, үлттық ерекшеліктерді сақтап қалып, оларды элеуметтік қайта құру қисыны - мен үндестіру жолында, модерн мен дэстүрлер ... ... жан - ... демократиялық қүндылықтарды жүзеге асыру мэселелерін шешу қажет. Жаһандану сатысында берілген қадамдардың маңызы зор.
Демократия көпжақты құбылыс ретінде, экономикалық, ... ... жэне ... ... ... бірлігі жағдайында тиімді түрде іске асыр- ылуы мүмкін. Бүл, бір ... жеке ... ... ... ... ... талап етсе, екінші жағынан, аталған институттар, азаматтық қо- ғамның, оның экономикалық негіздерінің жэне ... ... ... жағ- ... ғана саяси жүйенің түрақтылығын қамтамасыз етеді.
Қазақстан - геосаяси орналасуына, түрғындардың полиэтникалық жэне поликонфессионалдық қүрамына байланысты ерекшеліктері мол, унитарлы ... ... ... ... ... ... лықтарға, динамикалық ішкі жэне сыртқы миграцияға байланысты эр аймаққа тэн ерекшеліктерін, мемлекет ... ... ... тиімді түрін айқындау - басты мақсаттардың бірі болып отыр. ... ... ... ... ... ... жағдайларды ескеру объективті қажет- тілік.
Өтпелі кезеңнің басты жетістігі - тэуелсіздік, адам жэне ... ... - ры мен ... ... ... Алайда, Қазақстанда болашақ демократиялық азаматтық қоғамның нұскалары тек анықталған, ал өкілетті органдар жүйесі, қазіргі кезеңде, элі де даму барысында.
Мемлекеттегі демократиялық ... ... жэне ... ... қатар, элеуметтік өмірдің кейбір салаларында әлі де шешуді талап ететін мәселелер жетерлік. Алайда, оларды өкілетті демократияның ... ... сай, ... ... ... жатқызуға болады.
Қазіргі кезеңде, кайта қүрудың жаңа талаптарына сай тексерілген ... ... ... қажеттілігі байқалып отыр. Қызметкерлерді тікелей дайын- даумен қатар, мамандарға үздіксіз білім берудің кешенді жүргізілуінің де қаже- ттілігі артты.
Осыған байланысты мемлекеттің ... ... ... ... жүзеге асыруға бағытталған:
- орталық және жергілікті билік органдарының өкілдіктерін кайта бөлу;
* ... ... сай, жен ары ... ... ... ... аппаратты құру;
* құру;
* азаматтық қоғам институттары арқылы атқарушы билікке ықпал келті- ру үшін ... ... ... ... жэне басқа да заң бұзушылықтарға қарсы шараларын қатаңдандыру;
* мемлекет азаматтарын ... ... ... ... барын- ша жақындату.
Билік өкілдіктерін қайта бөлу тенденциясының ағымында, аймақтарда болып жатқан жағдайлар үшін жауапкершіліктің басым бөлігі жергілікті билік ... ... ... ... басқару жүйесін қалыптастыру қа- жеттілігі осы тенденцияға байланысты.
Қазақстан дамуының жаңа ... ... ... ... өтуді, ал тиімді эрі жауапкерлі билік, кәсіби және белсенді мемлекеттік қызмет -керлерді талап етеді. Әлеуметтік ... ... ... ... жоба - ... ... ... дайын кәсіби басқарушылардың қажеттілігі, республика - ның стратегиялық міндеттерін шешу шартына айналды. Саяси шешімдерді қабылдайтын адамдардың хабардарлық пен ... ... ... үшін өте ... ... ... ... қоғамдағы басқару, атқарушы жэне өкілетті биліктердің өзара үйлесімді әрекеттенуін талап етеді. Сондықтан да, кең мэн - дегі ... ... ... ... ... ... қүрылысты үй - ымдастырудың аса маңызды үрдісі болып табылады.
* ... ... ... оның ... ... ... - құқық нормасы. Құқык нормасы дегеніміз - мінез-қүлық, ... ... ... ... тэртіп пен мінез-құлық, ережелерінің үлгісі. Ал мінез-құлық дегеніміз - жеке алып қарағандағы эрбір адам емес, ... ... ... да тэн ... Жеке адам ғана ... бірне- ше адамнан құрылған ұжымдар да бір-бірімен қатынасқа ... ... ... ... ... ... түсе отырып, адамдар, олардың ұйым- дары өздерінің мінез-қүлқымен сол нормаларды бүзбайтын ... ... ... жиынығы ретіндегі құқық, қоғам тіршілігінде маңызды рөл атқара ... ... қай ... ... да адамдар арасын- дағы қарым-қатынастарда тэртіп болуына бағытталады. Адамдар бір-бірімен экономикалық қатынаста, яғни ... ... ... жөніндегі қаты- настарда болады. Мысалы, заводтарда, фабрикаларда нормативтік қүқық акті- лері арқылы белгілі бір ... ... ... ... ... игі- ліктерді бөлу мәселесінде де экономикалық қатынастар пайда болады. Қызмет- керлер өздерінің ... үшін ... ақы ... ... Бүл да ... ... ... реттеледі. Адамдар бір-бірімен неше түрлі шарттық қатынастарға түсіп жатады. Олардың арасындағы сату-сатып алу, айырбас, жоралғы, қарыз т.б. ... ... ... ... ғана ... ... ... саяси өмірінде маңызды рөл атқарады. Мемлекеттік ор- гандардың қүрылымы, оларды жасақтау тәсілдері (сайлау, тағайындау, ... ... аясы ... ... ... мен ... т.т. қүқықтық но- рмалар арқылы анықталады.
Қоғамдық тэртіп (демократиялық ... ... ... ... тек қана ... ... ... орнатылады, оны тэртіп органдары қамтамасыз етеді. Азаматтардың мемлекеттік басқару ісіне қатынасу үшін пайдаланатын саяси ... мен ... тек қана нақ осы ... актілер арқы- лы белгіленеді.
Қүқық қоғамның әлеуметтік өмірінде де зор рөл атқарады. Қүқықтық нормалар білім алудың, денсаулық сақтаудың, отбасын қүрып, оны ... дың т.б. ... ... ... ... Сөйтіп, қүқық дегеніміз адамдардың өміріне қалыпты жағдайлар туғызуға, қоғамның барлық бағыт- тарда дамуын заңцық жағынан қамтамасыз етуге тиісті ... ... ... ... ... ... тек жүртты жазалау үшін, оларға күштеу шара- ларын қолдану т.с. үшін қажет деп ... ... ... ... ... ... ген ... мен бостандықтарды пайдаланғанда, құқық нормаларының талап- тарын орындағанда, мемлекеттік органдар қүқық нормаларының ... ... ... шара ... ... ... отырғанда, құқық нақты іс жүзіне асқан болып табылады.
Азаматтық қоғам - онда болып жатқан процестер мен қатынастардың бас- ты ... ... ... мен ... ... өз ... ... мен қүндылықтарының барлық жүйесімен бірге адам болып табылатын ... Бүл үғым ... ... мемлекет пен оның органдарына тәуелсіз өмір сүретін қоғамдық: саяси, экономикалық, мэдени, үлттық, діни, отбасылық жэне ... ... ... ... ... жеке ... ... ғын көрсетеді.
Қоғам демократиялық дамудың белгілі бір сатысында ғана азаматтық бол- ады жэне елдің ... ... ... ... ... ... иеті мен ... өсу шамасына қарай қалыптасады.
Елде азаматтык қоғамды қалыптастыру жэне демократияны дамыту өзара тығыз байланысты: азаматтық қоғам неғұрлым дамыған болса, мемлекет соғұр- лым ... ... ... дамытудың алғышарттары меншіктің алуан түрлі ны- саны ... ... ... ... ... болуы мен адами жеке тұлға мэртебесінің артуы болып табылады.
Құқықтық мемлекет жэне демократия азаматтық қоғамның саяси іргетасы ретінде қызмет етеді, ... жеке ... ... құқықтары мен бостандық- тарын қамтамасыз ету, қоғамда тұрақтылық, қауіпсіздік, эділеттілік жэне ын- тымақтастық жағдайын құру мақсатында оны ... үшін ... ... ... ... тең танылуы мен қорғалу- ының заңнамалық кепілдіктерімен қамтамасыз етілген, меншік нысандарының әралуандылығы мен дара меншік иелерінің егемендігі ... ... өмір ... ... ... ... бірі тәуелсіз БАҚ арқылы қамтамасыз етілетін жариялылық болып табылады.
Демократия жағдайында азаматтық қоғам институттары мен ... ... ... ... ... ... ... бөліктер ретінде жүмыс істейді.
Билік пен азаматтық қоғам арасындағы қатынастар көпшілік келісім негізінде қалыптасады, ал өзара іс-қимыл ымыраға қол жеткізуге ... ... ... ... ... ... пайдаланады, бірақ сонымен бір уақытта олар басқа мемлекеттік ... - ... ... ... қүру ... бөліседі.
Азаматтық қоғам демократиялық саяси жүйе жағдайында ғана билік пен азаматтық қоғам арасындағы қатынастар көпшілік ... ... ... атын ең ... даму деңгейіне жетеді. Азаматтық қоғамдағы демократиялық рәсімдер билік қызметінің ... ... ... қүқығына жэне қоғам мүдделері үшін билікке ықпал ету тетіктеріне негізделеді.
Субъективтік құқық дегеніміз ... ... ... өз- ... мүдделерін қанағаттандыра алатын мінез-қүлықтың (тэртіптің) заңды мүмкіншілік шегі. Субъект оған берілген мүмкіншілікті өз қалауынша пайда - лана алады, яғни ол ... ... ... ... бас ... ... ... қүқық бірнеше өкілеттіліктен түрады.
Өкілеттілік субъективтік қүқықтың қүрамдас бөлігі. Мынандай өкілеттілікке ие бола алады:
* материалдық не материалдық емес ... ие болу ... мен - ... қүқығында ондай өкілеттілік мүлікті иелену, пайдалану, билік ету болып табылады);
* материалдық емес игіліктерге ие болу ... ... ... он - дай ... мүлікті иелену, пайдалану, билік ету болып табылады);
* белгілі бір іс-әрекетті жасау, ягни нақтылы мінез-құлық (тэртіп) өкіл - ... ... ... ... ... ... бір ... жас - ауды талап ету, яғни оған өкілеттігі бар адамның мүддесі үшін басқалардан міндетті орындауды талап ету;
* ... ... ... ... қорғалуын талап ету, яғни сотқа, прокура - тураға және басқа мемлекеттік органдарға ... ... ... ... ... ... қоспасынан қүрыла - ды: игілікке ие болу, ... ... ... ... ... ... ету, ... өз құқығын қалпына келтірілуін занды түрде қорғалуын талап ету, т.б.
Субъективтік қүқықтың белгілері:
* іс-қимылдың, мінез-құлықтың мүмкіндігі (бүл қүқықты ... да ... не ... да ... ... одан бас тартуы да мүмкін);
* іс-қимылдың (мінез-қүлықтың) мүмкіндік өлшемі (бүл қүқық белгілі бір мөлшерде шектеулі ... ... бір ... ... үшін іске асырылуы, яғни ол кімге берілсе соған қызмет атқарады;
* өзге адамның міндеттілігімен қамтамасыз ... ... ... элементтері болып мыналар таны -
лады:
* өз іс-әрекетіне қүқықтығы;
* ... иелі ... ... ... ... ету мүмкіншілігі (қүқ - ық талабы);
* өз ... ... ... мемлекеттің мәжбүрлеу шарасын қо - лданылуына жүгіну мүмкіншілігі (қысымдық көрсету қүқығы);
* берілген қүқықтың негізінде белгілі бір әлеуметтік ... ... - лану ... ... ... құқық пен заңдық міндеттерінің айырмашылықтары мына - лардан көрінеді:
* егерде субъективтік құқық ... өз ... ... бағ - ... ал ... міндеттер - өзге адамның мүддесін қанағаттандыруға негіз - делген;
* егер субъективтік қүқық - мінез-қүлықтың мүмкіндік ... оның іске ... ... адамның көз-қарасына байланысты болса, ал заңдық міндет - ... ... ... оның іске ... ... ... ... көз-қарасына байланысты емес.
Өзімізге мэлім, субъективтік қүқықтар мен заңдық міндеттер егіз, ... ... өте ... ... ... ... ... оларды ажыратуға болмайды. Қүқықсыз міндет жоқ, міндетсіз құқық жоқ дейтін қағида осыда туындаған. Егерде ... ... бар ... онда ... ... ... жат - ады. Керісінше, егерде бір адамда міндет болса, онда екінші бір адамда, мін- детті түрде, міндетті орындауға талап ететін ... бар ... сөз. Бүл бай- ... ... ... кеткендей, қүқық қатынастарынан туындайды.
Дэстүрлік құқықтық жүйешң мәні мынандай ерекшеліктер мен сипат - галады:
* құқықтық ... ... ... мен ... - істерді шешуі өзара келісім арқылы болады. Істің сотта қаралуын ... ... ... психологиясы мүлдем қабылдамайды.
* қүқықтық қайнар көздерінің негізгі қағидаларын ... ... ... ... ... тарихының қойнауынан қалыптасқан діни- мифологиялық, философиялық көзқарастар эдет-ғүрыптың мазмұнын айқын - ... ... ... осы ... дейін үжымдық жауапкершілік үл - кен рөл атқарады, рулық қатынастар мызғымайтын көрініс мағанасында.
* мемлекетте қабылданған нормативтік-құқықтык кесімдер ... ... ... міндетті түрде ескереді. Дәстүр заңның қабылдануы - на, реттеуіне тікелей ықпал етеді. Дэстүр мен әдет-гүрыптарды ескермей қаб - ... ... ... ... ... нәтиже бермейді.
* қүқықтық сана қүқық бұзушылық жасамауды әдет-ғүрыпты қатаң сақ - таумен байланыстырып баға береді. Бүл дэстүр аталмыш мемлекеттерде ... ... ... ... ... Жапониядағы гири институты - әркімнің от- басында, үжымда, келісімшерт жасасуда алатын орнын бекіткен. Әркім өзінің орнына, мәртебесіне ... ... ... ... Себебі, қоғамдық қүқықтық сана гириді қүқықтан да жоғары қояды. Қарыз алдың ба, міндетті түрде гири бойынша мерзімінде ... ... ... ... ... ... эйелі құр- меттеуі тиіс жэне т.б. сондай дәстүрлі талаптар қойылған.
Қүқықтың нысаны - мемлекеттің биліктің нормаға, ... ... ... ... ... Бүл ... ... қоғам тарихында мемле - кеттің қалыптасу кезеңінде өмірге келген құқық нысаны.
* әдет-ғұрып нормалары адамдардың қарым-қатынасында ғасырлар бойы қолданылған, ... ... ... ... қалыптасқан.
* қиыннан қиыстырып тапқан билердің шешімдері үқсас істерді кара- ганда, күші бар ... ... ... ... ... ... ... қоғамында ежелден қалыптасқан қүқықтық әдеттер де қогамдық қатынастар- дың реттеушісі болып ... ... ... ... ... кезенде де дамушы елдерде біраз қарым-қатынастар реттеліп, басқарылып ... ... сана жэне ... ... ... адамдардың құқыққа деген қатынасын көрсететін тү- сініктер мен сезімдердің, көзқарастар мен эмоциялардың, бағалаулардың жиын- тығы түріндегі қоғамдық сананың ерекше нысаны. ... ... ... ... ... қабылданған заңдарға, нормативтік актілердің нақты жобалар- ына және т.б. ... оң ... ... ... сана ... ... ... қажеттігін түсіну жэне сезіну;
* қүқықты бағалау;
* заңнаманың дамыған жүйесін қүру ... ... ... ... ... өзгертулер мен толықтырулар енгізудің қажеттігін түсіну;
* қүқықты жүзеге асырудың нәтижелері мен процесін қабылдау.
Қүқықтық сананың ерекшеліктері мыналардан көрінеді:
* ол ... ... ... қүқықтық, еркіндік тұрғысынан қабылдайды;
* жалпыға міндетті жүріс-түрыс ережелерін орнықтыруды талап етеді;
* ... пен ... ... ... ... пен ... сәйкессіздіктің шектерін көрсетеді;
* құқықты қамтамасыз ету үшін заңды ... ... ... ... рөлі оның функцияларынан көрініс табады:
* танымдық, бүған түсінігінен көрініс ... жэне ... ... ... ... ... заң ... белгілі бір жиынтығы тэн болып келеді;
* бағалаушылық, бұл түлғаның қүқықтық өмірдің әр түрлі ... мен ... өтіл мен ... ... ... ... бір ... қатынасын тудырады.
* реттеуші, ол қүқықтық көзқарастар мен қүндылық-қүқықтық бағытты- лық арқылы ... ... ... дегеніміз түлғаның белгілі бір түрде ақпараттарды, процстерді, қүбылыстарды қабылдауға жэне бағалауға бейімділі- гін жэне осы бағалауға сәйкес ... ... ... ... бағыттылық-бүл түлғаның занды мэні бар жағдайларда әрекет ету бағдарламасын тікелей қалыптастыратын құқықтық көзқарастарының жи- ... ... сана ... ... алып ... көптеген түрлерге бөлінеді: саяси, көркем, теориялық, кэдімгі, эстетикалық, діни, этникалық жэне т.б. Қүқықтық сана қоғамдық сананың бір түрі, бөлігі ... ... ... ... ... ... қүқықтық сананың өзіне ғана тән ерекшелікте- рі бар:
Қүқықтық сана мемлекетте қалыптасқан қүқықтық жүйе эділ сот ... ... ... болып табылады. Қүқықтық реттеу барысында адамдар қүқық- тың әділеттілігін немесе оны қолдану барысындағы заңсыздық пен ... тан ... ... мен ... ... сана арқылы ой-елегінен өткізіп баға береді. Соның нэтижесінде индивидтердің мемлекеттегі әділетті- лікке деген көзқарастары қалыптасады.
Құқықтық сана ... ... ... ... пен ... пайда болғанда қалыптасады жэне эр түрлі мағынадағы қасиеттерге не болады.
Құқықтық сана ... ... ... ие ... ... саяси процестер мен бағыттар әрқашандп құқықтық санаға өзінің эсерін тигізеді. Заңның өзі қоғамда жүргізіліп отырған саясатқа тэуелді.
Құқықтық сана ... ... орын ... оның ... ғы ... ... эстетикалық, теориялық, кэдімгі, діни, этикалық саналардың түрлерімен тығыз байланыста ... және ... ... бір сананың түрі құқықтық санаға мол эсер етуі мүмкін. Мүндай жағдайда индивидтің құқ- ықтық санасы не прогрессивтік, не регрессивтік, не ... не ... жэне ... қасиеттер мен мінез-құлықты қабылдауы мүмкін.
Қүқықтық сана дегеніміз қоғамдық сананың формасы ретінде қабылдан- ған адамдардың мемлекеттегі заңдарға, құқыққа, олардың қағидалары мен мә- ніне ... жэне ... ... ... ... ... және ... дердің жүйелік жиынтығы.
Құқықтық сананың қоғам өміріне мынандай эсері бар:
Құқықтық сана қүқық жасау процесіне белсенді түрде өзінің әсерін тигіз- еді. ... ... ... қызметтегі лауазымды тұлғалар- дың құқықтық саналары неғұрлым жоғары болған сайын сапалы ... ... ... субъектизм мен лоббизмді шектейді, жалпыұлттық мүддені жеке топ- тык, ... ... ... ... қояды.
Қүқықтық сана мемлекет қабылдаған нормативтік-қүқықтық кесімдерден өзінің көрінісін табады.
Қоғамда қалыптасқан қүқықтық сананың деңгейі қүқық қолдану процес- інде ерекше рөл ... ... пен ... ... ... баро - ... сана құқық бүзушылықпен күресудің, оның алдын алудың мү- мкіндіктерін тудырады. Қүқықтық сана деңгейі жоғары болған сайын мемле- кеттегі қоғамдық тэртіп те ... ... сана ... ... ... байланысты. Қүқықтық мәдениет жалпы қоғамдағы мэдениеттің ажырамас бөлігі ретінде бірге дамып отырады.
Саяси мәдениет-табиғи-тарихи дамудың жемісі. Мүнда ... ... ... ... ... ... төмендегідей факторлары:
* геосаяси жағдай;
* қоғамдық дәстүр;
* үлттық мәдениет пен үлттық ... ... ... ... рел ... ... саяси мәдениетін қалыптастыратын жағдайлар де- геніміз-олардың саяси процестерге қатысуы, саяси іске нақты араласуы болып табылады.
Қазіргі жағдайда саяси мәдениеттің ... ... ... жолдары мынандай: мақсаткерлік, рухани-идеялогиялық, мемлекеттің білім беру-ағарту қызметі, саяси ... ... ... ... қүралдары, қоғамдық саяси ұйымдар мен қозғалыстар; достар арасында, отба- сында, еңбек ұжымдарында, т.с.с. күнделікті ... ... ... әс- ерлер, азаматтарды қоғамның қогамдық-саяси өмірінің практикасына қатысты- ру. Мүның бәрі саяси мәдениетті қалыптастырып қана қоймай, сонымен ... оны ... ... сіңіру процесінде де қатысады, яғни саяси әлеуметтен- діру өзінің күрделі эрі кереғар күшке ие болуына орай ... ... ... ... жүр.
Саяси әлеуметтендіру-іріктелген процесс. Оның жүзеге асу барысында саяси процеске қатысушылардың мүддесіне, психологиясына жэне өмірлік тэж- ірибесіне ... ... ... сай ... саясаттағы нормалар, қүнды- лықтар, бағдарлар мен үлгілердің игерілуі болады. Саяси элеуметтендіру про- цесі адамдардың бүкіл ... ... асып ... ... ... табылады. Әлеуметтік тәжірибені жинақтау барысында жекелеген түлғалардың өмірлік позициясы тұрақты түрде өзгеріске түседі немесе нақтыланады.
Сонымен, саяси элеуметтендіру дегеніміз-жекелеген адамдарды ... ... ... ... ... ... жкелеген адам- дардың меңгеруінің үздіксіз процесі, адамдардың қажетті ... са- ... ... тиісті саяси жүйеге бейімделуіне мүмкіндік жасап, әлеу- меттік пайдаоы саяси шешім ... ... ... ... ... ... эрекет ету- інде, іске қатысуында жэне ақыл-ойында көрініс береді. Саяси мәдениеттің қызметтік-практикалық мэні оны ... ... ... жэне меңгерудің аса маңызды қүралына айналдырады. Саяси тәжірибенің жэне білім беру мен оның ... ... ... ... тіл жэне ... сана болады.
Саяси мәдениеттің қалыптасу процесі іс жүзінде адамдардың бүкіл өмірі бойында жүреді. Саяси мэдениеттің жекелеген адамдарға эсер ету ... бел- гілі бір ... ... ... білетіндей өлшемдер болады. Бүтіндій алған- да, меніңше, жекелеген адамдардың саяси мэдениетін қалыптатыру деңгейін айқындайтындай үш көрсеткіш болады.
Саяси мэдениеттің көрсеткішінің бірінші ... ... ... болып таб - ылады. Оның мынандай элементтері болады: ... ... ... ... ... үш ... болады.
Саяси мәдениеттің көрсеткішінің бірінші деңгейі саяси таным болып таб - ылады. Оның мынандай элементтері болады: саяси оқиғаларға ден қою ... сі; ... ... жэне ... ... ... саясат саласын терең білу.
Келесі, саяси мэдениеттің екінші дәрежесі, саяси мэдениеттің барынша жоғары деңгейі-бүл ... жэне ... ... ... ... ... ... - дай кезеңдердің маңызы зор: билік қызметіне баға беру; достармен, туыстар- мен, таныстармен т.с.с. ... ... ... ... ... ... ... сіне, түрлі саладағы табыстарына, халықаралық аренадағы елдің орнына деген ұлттық мақтаныш сезімінің деңгейі.
Үшінші керсеткіш, саяси мәдениеттің ең жоғары ... ... ... ... ... дәрежесімен өлшенеді. Саяси мәдениеттің мүндай деңгейі: бір- іншіден, жеке ... ... ... дэрежесі; екіншіден, саяси өмірге қатысу түрлері; үшіншіден, мемлекеттік саясатқа қатысуы немесе жергілікті өз- ін-өзі басқару ... ... ... ... ... ... шығарылуына ықпал етуге бейім екендігіне және мұндай ықпал етудің әдіс- терін таңдай білуіне деген сенім дәрежесі. Саяси мәдениеттің жоғары деңгейі, ... ... ... ... ... жэне оның ... ... белсен- ді болса, оның саяси мәдениетінің деңгейі соншама жоғары болмақ.
Қорыта ... ... ... ... болаы. Саяси мэдениет бар - ынша күрделі әрі көп қатпарлы феномен ... ... ... ... ... ... оның дамуына, әл- еуметтік қатынастар жүйесінің тұрақтылығына терең ықпал етеді. Ол адамдар- дың ... ... және ... ... ... жеке ... позицияға ие болуына жетелейді. Әрбір қоғамдық құрылыс ... ... ... ... қалыптастырып дамытуға мүдделі. Бұл міндет Қазақстан қо- ғамы үшін бүгінгі таңда аса маңызды міндеттің бірі ... ... ... ... ... ... ... жеке адамдардың, элеуметтік топтардың, халықтың қүқықты тану, меңгеру барыс- ындағы ... оны ... ... ... ... сана дең- гейі ... ... Қүқықтық мәдениет негізінде мынандай факторлар- ға байланысты қалыптасады:
Қүқықты білу, санаға сіңіріп, қүқыққа сәйкес ... ... ... жэне діни ... ... ... ... де болуы. Бүл жерде жалпы адамзат қабылдаған, тәрбиелік мэні зор ... ... ... ... ... ... ... тәрбиелену. Қазақтың дәстүрлі тәрбиесі ғасырлар бойы эдепсіз қылықтарға тыйым салатын үғымдарды қалыптастырған жэне оларды бүлжытпай орындауды жас ... ... ... ... мін- ... Сол нормалар мен талаптарды орындау барлық жағдайда қүқықтық мәдениетті ... ... ... ... ... қалыптастыру- дың негізгі кепілі, қүқыққа сәйкес мінез-қүлықты қалыптастырудың іргетасы.
Қүқықтық мәдениет индивидтердің қүқықтық белсенділігін арттырады. Біріншіден, адамдарды азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын ... ... ... ... ... ... заң талаптар- ын бүлжытпай орындауды талап етеді.
Құқықтық мэдениет қүқықтық тәрбие арқылы қалыптасады. Қүқықтық тәрбие ... ... ... қүқықтық, дәстүрлі этикалық тетіктерді пайдалана отырып, субьектілердің қүқықты қүрметтеуге деген қүқықтық сана- ларын қалыптастыру. Қүқықтық ... ... ... қамтиды:
Субъектілердің қүқықтары мен бостандықтарын жетік білу арқылы өз ... ... пен ... адам қүқықтарын аяққа таптауға жол бер- меу жэне күресу.
Қүқық бүзушылықтың қандай түрі болмасын бәрімен белсенді күресу, алдын ... ... ... ... ат ... ... ... үғммы жэне түрлері
Әлеуметтік нормалар дегеніміз қоғамдық маңызы бар қоғамдық қатынас- ты реттейтін, қабылданған және ... ... ... ... тік нормалардың өзіне тән ерекшеліктері бар:
Әлеуметтік нормалар қоғамдық сана деңгейімен ... ... ... не ... ... емес. Мысалы, әдет-ғұрып нормаларындағы қалың мал тө- леу, кит ... ... қарт ... орын беру және ... ... ... ... немесе айқындалады. Мысалы, жасы үлкенді сыйлауды қазақ қоғамында ең жоғарғы қүлықтылықты қасиет- теріне жатқызған болса, қазір дағдарысқа ... ... ... ... ... ... қал- ... нормалар қоғамдық қатынастарды реттейтін нормалардың жиынтығы ртінде мынандай нормалардан қалыптасады жэне түрлерге ... ... ... ... нормалары;
* діни нормалар;
* корпоративтік нормалар;
* қүлықтылық (моральдық) нормалар;
* техникалық нормалар.
Құқықтық нормалар. Мемлекет бекіткен және ... ... мін- ... жэне ... сақталуы қажет болған жағдайда күшпен қамтамасыз етілетін нормалардың жиынтығы. Құқықтық ... ... ... дың бір түрі ... ең ... жэне ... қорғау функциялары қоғамдық қатынастардың кең ауқымын қамтиды.
Әдет-ғүрып нормалары-деген әрбір этностың тарихи дамуы барысында олардың шаруашылық үйымдастыру, географиялық факторларға жэне ... лық ... ... ... ... ... сан-алуан рет қайталануына байланысты дағдыға айналған нормалардың ... ... ... ... нормалардың ішіндегі, қү- рамындағы ең кең тараған нормалар жүйесіне жатады. Мемлкетте өмір сүретін үлттар мен ... көп ... ... ... да көп ... Моно халықтар қалыптасқан елдерде әдет-ғүрыптар бір этностың ғана ғасырлар бойы қалыптасып, қабылдаған нормалардан құралады. Әдет-ғұрып нормалардың па- йда ... ... мына ... ... ... ... нормаларының сан түрлі болуы географиялық қоршаған ортаға байланысты болып қалыптасады. ... ... ... лан - ... ... ... жэне т.б. табиғи фактор әдет-ғүрыптың мәніне, түр- леріне тікелей эсер етеді. Африка континентінде өмір сүретін этностардың әд- ет-ғүрыптарымен Еуропаның ... ... ... ... кли - мат, ... ... сол ортаға бейімделуіне байланысты әдет-ғүрыпты қалыптатырады, тэуелді етеді. Мысалы, қазақ халқының қлоақжайлық ... рпы ... ... ... ... қалыптасқан.
Діни нормалар. Адамзат тарихында жаратқан иемізден жер ... торг ... ... ... Мүса ... Дэуіт пайғамбарға-Забур, Исаға- Інжіл және ең соңгы пайғамбарымыз Мүхаммедке-Құранды жіберді. Діни нор - малар осы кітаптарда және діни ілмдерде көрсетілген ... мен ... ... Діни ... ... тән ... ерекшеліктері бар:
* орындау жеке адамның өз еркімен болды. , -деп көрсетілген ... ... діни ... ... ... адам және азаматтардың бэріне бірдей міндетті емес. Дін мемлекеттен, мешіт мектептен бөлінген. Діни норма- ларды қабылдау әркімнің жеке басының ісі. Ал, ... ... ... ... діні ... дәреже санатындағы Сауд Арабия, Иран, Пәкіс- тан, Марокко, ... ... ... ... 28-ге жуық ... діни ... орындау өздерінің барлық азаматтарына міндеттелген.
* мемлекет діни нормаларын уағыздайтын қоғам, ұйымдардың қызмет- терінің антиконституциялық насихатқа жол ... ... ... болған жағдайда сот арқылы тыйым салады. Мысалы, ... діни ... ... деп ... ... қызметіне тыйым салынды.
Діни нормаларын насихаттау арқылы гуманизм, адамгершілік сияқты қағидаларды іс жүзіне асыру қажеттігі ... ... ... жемістерін бер- мек. Діни нормалар қүдайға қүлшылық етуге шақырып, қүқық бүзушылықты ең ауыр күнэ деп таниды.
Корпоративтік ... ... ... тіркеуден өткен қоғамдық үйымдар, партиялар және басқа да үкіметтік емес үйымдардың жарғылары негізінде қызмет атқаратын заңды тұлғалар мүшелерінің ... ... ... ... ... ... ... қалыптасады.
* қабылдаған нормалар Конституцияға қайшы болмауы қажет.
* Нормалардың реттеу шеңбері мен қолданылуы тек ғана үйым ... ... ғана ... ... ... ... ... реттеу қабілеті кең, барлық индивидтерге қатысы бар және сол ... ... ... ... ... сияқты қүндылықтарды өмірдің қажеттілігіне айналдырған нор- малардың жиынтығы. Құлықтылық нормаларға мынандай сипаттар тэн:
* тарихи даму барысында таптық қоғамның ... ... ... Қүл ... ... ... талаптары қазіргі заманның қүндылықтарына сай келмейді. Мысалы, Қазан төңкерісіне дейінгі қазақ қоғамында саудамен айналысу, алыпсатарлық ісімен шұғылдануды қо- ғамдық көзқарас ... ... деп ... Ал, қазіргі көзқарас мүлдем басқа.
* қүлықтылық нормаларды іс жүзіне асыру-тек сендіру арқылы болатын қүбылыс.
* ... ... ... ... ... ... ... қарағанда өмірдің барлық саласын қамтиды.
іб
* құқықтық нормаларының теориялық негізін этика ... ... ... ... ... жеке ... ... қүлықтарын бір қалып көзқарасымен қабылдайды. Одан тысқары қимыл-әрек- еттер қоғамдық санамен айыпталады. Мысалы, автобуста қарт адамдарға орын ... ... ... және т.б. ... ... нормалар. Әлеуметтік нормалардың бір түрі ретінде адам- ... ... мен ... ... ... ... ... Бұл нормаларды қолдану ғылыми-техникалық прогресс дамыған сайын арта түседі. ... ... ... ашу жэне оны адам ... ... та- рихи ... ... болып табылады. Сонымен қатар техникалық нормалар - ды ... ... ... ... ... мүмкін. Мысалы, атом-ды бейбіт өмірде пайдалану барысында бекітілген техникалық нормаларды сақ- тамау электростанциясының жарылуына әкеп соқтырып, радиацияның таралу- ынан ... ... және ... ... ... ... ... пайдалану- дағы нормалар, санитарлық-гигиеналық, агрономиялық жэне т.б. нормаларға бөлінеді.
Техникалық нормаларды сақтау жэне ... ... ... өмір талабы жэне бұзу үлкен катастрофаларға экеп соғуы мүмкін.
* Қүқык иен моральдың имандылықтьщ, өнегенің жалпылама ер- екшеліктерй
Қүқық пен ... ... ... Осы екі ... ... ... және айырмашылықтарын көрсету қажет.
Жалпылама ерекшеліктері құқық пен мораль экономикалық базиске жас- алган қондырма болып табылады, қоғамдық қатынастарды реттейді, әлеумет- тік-экономикалық ... ... ... ... пен ... көпшілік жағдайларда ерікті түрде жүзеге асырылады жэне жүзеге асырылуының ішкі кепілі-адамның ар-үяты мен намысы.
Қүқық нормаларының ... ... ... ... Мы - ... Қазақстан Республикасының Конституциясының 27-бабында былай айт- ылған: .
Бүл талапта қүқық нормасының талабы жэне ... ... ... ... ... ... ... салаларында моральдық талаптардың ықпалы аздау. Мыса - лы, салалық қүқықта, ... ... ... ... жэне т.б. Ал от - ... ... ... қүқықта моральдың маңызы оте зор.
Енді қүқық пен моральдың айырмашылығына тоқталу қажет:
Қүқық мемлекетпен бірге, қатар пайда болады, ал ... ... ... ... ... Құқық жазылған нормалардан түрады, ал мораль күрделі- рек қүрылым жэне жазылмаған ... ... ... ... ... тік ... болу ... қамтамасыз етіледі, ал мораль дағды ар- қылы немесе қоғамдық пікір күшімен қамтамасыз етіледі.
Нормативтік реттеу ... ... ... орын ... ... ... ... айрықша белгілеріне байланысты.
Құқықты социологиялық жэне философиялық түрғыдан қарағанда ол оте кең ... ... оған ... ... ... ... сана, қүқықтық қатынастар да жатады.
Қүқыққа, ерекше әлеуметтік қүбылыс ретінде жалпы жэне айрықша бел- гілер тэн.
Қүқық жазылған ... ... ... тек ... тэн жағ- дай ... Ол ... табиғатымен байланысты және кезкелген әлеуметтік ұй- ымға тэн. Нормативтік дегеніміз, адамдардың ой ... ... ... тэр- ... соның нәтижесінде белгілі ережелерге бағындыру.
Қүқық эділдік жэне бостандық идеяларын білдіреді. Әділдік пен бостан- дыққа адамзат ежелден үмтылып, оларды армандаған. ... ... не ... ... ол ... адамның игілігіне бағытталған жағдай, ол басқа адамның мүддесіне зиян келтірмейді, қоғамға пайдалы. Осы талаптарға сай келетін адамның әрекеті эділ ... ... ... негізін қалаушылар әділдікті тек таптық мүдделермен байланыстырады.
Бостандық-адамның ажыратылмайтын қасиеті. Тек бостандық болса гана адам лайықты өмір суре ... ... өзін тэн ... ... ін аша ... ... объектілері болады. Олар-билік, мемлекет, қоғам- дағы тэртіп. Солар арқылы эділдік пен бостандық жүзеге асырылады. Әрине, әділдік пен ... ... де, сол ... ... ... жүзеге ас - ырылады. Құқықтың нормалары мен мемлекет органдарының арасында ... ... ... ... ... ... адамдардың қүқықтары мен бо- стандықтары жарияланғанымен, мемлекет органдары олардың жүзеге асырыл- уын қамтамасыз ... ... ... ... реттейді, оның ойына, сезіміне эсер етеді. Ег - ер адам заңдарда ... пен ... ... ... көзі ... ... ... қажет деп есептейді. Мүндай жағдайда адам өз еркімен заң талабын орындайды. Заң талабын бұзса, кінэліге мәжбүрлеу шаралары қолданылады.
Қүқық ... ... ... ... ... еркі ... етіледі. Адамдардың еркін заң шығаратын орган ресмилендіреді. Сондықтан қүқық-мемлекет таныған адамдардың еркі. Егер қүқық эділдік пен бостандық- ты паш ... ол ... ... ... деп ... формалды анықтылығы. Заңдарда бекітілген нормативті нұс- қаулар ерекше қасиетке не болады. Ол-формалды анықтылық. Оның белгілері: айқындығы, бір мағыналылығы, ... Бұл ... ... не нэр- сені істеуге болады, нені болмайтындығын білуіне ыңғайлы, эрі қолайлы. Мыс - алы, біреудің мүлкін үрлау-қылмыс.
Қүқықтың ... тағы бір ... ... ... құқық- тық нормалар өзара байланысты, үйлесімді болады. Қүқықтың нормалары тек осындай негізде жазылып, қалыптасса ғана ... ... ... ... ... ... тағы бір қасиеті-оның өзгермелілігі. Қоғамдық өмір сіресіп қа- лмай, қүбылып өзгеріп түрады. Соған сәйкес құқық нормалары да өзгерген қат- ынастарды ... ... ... үшін өзгеріп түруы қажет. Осыған байлан - ысты ескірген заңдар күшін жояды, жаңа заңдар қабылданады. Қүқық біркелкі қалыпты ... ... ... ... өзі ... теңсіздіктің ба - янды етілетінінбайқатады. Адамдар эр түрлі: біреу әлсіз, біреудің қабілеті мол, екіншісінікі кем, біреудің отбасы бар, біреу ... ... ... ... ... заң ... бермейді. Сондықтан заң адамдарды іс жүзінде теңдес- тіре алмайды. ... ... ... ... ... саяси қүқықтармен пайдаланғанда барлық азаматтардың жағдайы бірдей.
Қүқықты мемлекет қорғайды. Қүқықтың барлық нормаларының талап- тарын адамдар әз ... ... ... Соған байланысты мемлекет қүқ- ық талабын бүзғандарға мәжбүрлеу тәсілін қолданады.
Қүқық нысандарының түрлеріне ... : заң ... ... ... ... (эр түрлі гылыми еңбектер-трактаттар, монографиялар, статьялар жэне т.б.-осылардың ... ... ... органдары нақтылы заң істеріндегі шешімдерде қолдана алады); қүқықтық сана-сезім-бұл осылар-дың негізінде ... ... ... ... заң істерінде шешімді қаб- ылдау, кеңестік өкіметтің алғашқы жылдарында құқық нысаны ретінде қолдан- ыс ... ... ... ... ... ... баста- масы (әділеттік, гуманистік, ар-ождан жэне т.б. принциптері); діни ... ... ... тән ... ... ... өсиеттер жинағын қамти- тын қасиетті кітап, Сунна-Мухаммед пайғамбардың өмірін суреттейтін қасиетті ... ... ... ... қүқық елдерінде діни соттармен қата басқа типтес соттар қызмет атқрады, оларда мемлекет органдарының тарапынан шығатын ... ... жэне ... ... ... Сондықтан, мұсылман елдерінде діни эдет-ғұрыппен қатар құқықтың қайнар көздері болып табыла- тын өзге ... ... ... ... жэне ... қоғ- амының келісімдері де қолданыста болады.
Мұсылман құқықтық жүйесі-бұл бірыңғай исламдық ... ... ... ... Ол ... нормаларды да, діни жэне адамгершілік қағи- далары да, слндай-ақ әдет-ғұрыпты да қамтиды. Мәселен, ... ... ... ... адам ... тиіс қүранды, ол үстауға тиіс оразаны, ол беруге тиіс садақаны, ол баруға тиіс қажылық сапарды ажыратып көрсетеді. ... ... ... ... ... да ... ... оның негізі.
Ислам догмасы сәйкес, қолданылып жүрген қүқық Алладан келіп түскен, ал оны ... ... ... Мухаммед пайғамбар арқылы жіберген. Мүсыл- ман құқығы ... ... (бүл ... ... аөздері мен әсиет- терінен түратын қасиетті кітап) алады жэне адамның ақыл-ойы мен әлеуметтік жағдайлардың нэтижесі емес, ... ... ... ... Алла қү- қығы ... бірақ рет жэне мэңгілікке берілген, сондықтан қоғам белгілі бір ... мен ... ... әз ... ... осы қүқықты басшылыққа алуға тиіс. Рас, мүсылман қүқықтық доктринасы, қүдай ақиқат- тарын түсіндіру мен дүрыс түсінуді қажет ... ол үшін ... ... ... бойы ... еңбек етті,-деп мойындайды. Бірақ бүл күш- жігер құқық жасауға емес, Алладан ... ... іс ... пайдалану үшін бейімдеуге ғана багытталды.
Қазіргі кезде мүсылман қүқығы Африканың ең шеткері батысынан Тын- ық мүхиты аралдарына дейін көптеген ... ... бір ... қолданыла- ды. Әр түрлі себептер бойынша, дүние жүзіне ислам дінін ұстайтын бір милли- ардқа жуық адам түрады. Олар елуден ... ... ... ... ... ... ... қүрайды. Қүран негізінен заң нормаларының (қалыптары- ның) дэлдігіндей, ... жэне ... ... жалпылама сип- аттағы адамгершілікке үндейтін қағидалардан түрады. Құран мүсылманды, мы - салы, жарлы-жақыбайларға тілектес бол, кәсіппен адал ... ... ... ға пара ... өсім алма жэне қүмар ойындар ойнама деп үйретеді. Алайда, Қү- ранда бүл өсиеттерді бүзганы үшін қандай қүқықтық шаралар бар екені ... ... ... ... үшін оның ... ... бірлес - тіктер, органдар жақсы білу керек. Егерде қоғамның қүқықтық сана - сезімі төменгі дәрежеде болса, ... ... ... қолданылмайды, заңсыз- дыққа жол береді. Қүқық нормаларының ... ... бірі - ол- ... ... ... ... сипаты. Бүл нормаларды қолдану барысында нақтыландыру, талқылау, түсінік беру қажеттігі туады.
Сондықтан, мемлекеттік органдар жаңа құжатты бекітсе қабылдаса оған ... ... ... ... ... ... ... мақсаты - жаңа нор- маны халық оқып, біліп сол арқылы оның дұрыс ... іске ... ... ... ету. ... ... норманың өмірге келу себебі, оның қолдану тәсілі, жолдары, ондағы қүқық пен міндеттердің орындалуы, жауапкершіліктің түрле- рі ... ... ... ... екі багыты болады: біріншісі - жеке адамдардың норманы өздері оқып, білуін қамтамасыз ет; екіншісі - үгіт, насихат арқылы ... жаңа ... ... ... ... ... нік ... норманың өмірге келу себебі, оның қолдану тәсілі, ... ... ғы ... пен ... ... ... ... көрсетіледі.
Қүқықтық нормаларга түсінік берудің екі багыты болады: біріншісі-жеке ... ... ... ... ... ету; ... - үгіт, наси - хат арқылы халыққа жаңа норманың мазмүнын, ... ... ... беретін мемлекеттік органдардың қызметкерлері өте сауатты, тәжірибелері мол болу керек. Сонда гана олар ... ... ... бере ... ... ... берудің тәсілдері:
* грамматикалық (филологиялық) түсінік беру-нормалардың, оның сөй - лемдерінің, мазмүнының ... ... ... ... ... анықтау.
* жүйелік талқылау - нормаларды жүйе-жүйеге, сала-салага бөліп, салыс- тырмалы түрде түсінік ... ... ... ... ... нормаларды сал- ыстыру. Мысалы: жол ережесін бүзуда қандай негізгі норма, қандай қосалқы нормалар бар соны жан-жақты ... ... ... ... ... ... ... - норманың өмірге келуінің уақыты, ол кездегі саясаттың мазмүны оның алдына қойған мүдде-мақсаты. Оның бэрі жан-жақты талқыланып, қорытынды ... ... ... талқылау өте күрделі, өте дүрыс қорытынды беретін тәсіл. Түсінік берудің барлық тәсілдерінің нәтижелерін біріктіріп қорытынды жасау.
Қүқыққа ... беру ... ... ... жогаргы сот- тың Пленумы, нормативтік актілер шығаратын мемлекеттік органдар, заңгер- лер, ғылыми үйымдар мен ... ... ... талқылаудың, түсінік берудің қажеттілігі олардың белгілерінің, сырт көріністерінің ерекшеліктеріне ... ... ... жүйе қоғамдагы қатынастардың белгілі бір саласын реттейді. Бүл жүйе - сала- лардың ... ... ... ... норманы нақтылы қатынасқа қолданғанда оның ерекшеліктеріне байланысты кейбір жағдайларды анықтау қажеттілігі қолданылатын ... ... ... ... екені туралы сауалдар туады. Сол сауалдарға қүқықтық норманы талқылау, түсінік беру арқылы дұрыс жауап беріп, нормативтік актілердің дұрыс қолдануын, ... луын ... ... болады.
Қоғамдық өмірде жаңа қатынастар пайда болып отырады. Оларды заң дер ... ... ... де ... ... мүндай қатынастарды қолданылып жүрген заңның мазмүны қамтуы ықтимал. Бүл жағдайды да құқықтық норма- ның ... ... ... беру ... ... ... Демек, заң ұқсастығы бойынша тікелей көрсетілмеген қоғамдық қатынастарға қолданыл - уы мүмкін.
Түсінік беру ... ... ... сыртқы ресмилендірілуінің, тілінің ерекшелігіне байланысты да тууы мүмкін. Кейде қолданылған сөздің, бірнеше мағынасы болады. Мысалы, , , , , , ... ... ... ... ... ... осы ... да ескеру керек болады.
Өмірде халықтың көпшілігі нормативтік актілерді толық түсіне бермейді. Сондықтан, мемлекеттің тиісті органдары қабылданған нормаларды ... ... ... ету үшін ... жүмысын жүргізіп норманы эртүрлі түсінуге жол бермеуге тырысады. Түсінік берудің екі түрі болады: ресми түсі- нік ... ... ... ... ... ... мемлекеттік орган береді, оның түрлері:
* нормативтік түсінік беру - бүл түсініктің қорытындысы қаулы, инстр - ... ... ... оның ... занды күші болады. Бүл қаулы - инструкцияларды көп ... ... ... казуалдық түсінік беру - бүл түсінік беру тек бір мәселенің көлемінде ғана беріледі. Басқа істерге оның ... күші ... сот ... ... ... беруі - азаматтық, қылмыстық т.б. іс- терді қарағанда нормативтік ... ... ... ... түсінік береді. Жо- ғарғы соттың ресми түсінігі барлық соттарға заңды күші болады.
* үкімшілік ... ... - ... құзырындағы мәселелер бойынша заң күші бар түсінік бере алады. Олар өздерінің түсінігін нормативтік акті ретінде ... ... ... Нормативтік актілердің кемшілігі болса немесе қатерлі болса соны түзеп жаңартады.
* дәлме-дәл , ... ... беру - ... ... мен ... ... дэл түсу, тура келу.
* шектеулі түсінік беру - норманың мазмүнында бір шектеудің болуы. Мысалы: жүмыстан шығару үшін соттың ... ... ... ... ... керек болуы.
* кеңірек (кеңейтілген) түсінік беру - ... ... ... ... ... ... ... көптеген баптары жалпылама түрде беріледі.Ол баптарға қосымша зандар қабылдау керек. Сонда ғана мәселе, толық, дүрыс шешіледі.
* ... ... беру - ... ... қабылдаған мемлекеттік органның өзінің түсінік беруі.
* құқыққа легальдық түсінік беру - норманы белгілі ... ... ... ал оган ... ... орган береді.
* арнаулы - занды түсінік беру - нормативтік актілердегі түсініксіз сөз - дерге - ... ... ... ... ... ... ... беруі.
Ресми түсініктер арнаулы бланкаға жазылып беріледі, оның мемлекеттік заңды күші болады. Оны орындау міндетті.
Бейресми ... ... ... емес ... мамандар, ғылы- ми үйымдар береді. Бүл түсініктердің заңды күші болмайды, оларға сілтеме жасауға ... ... ... ... ... қүқықтың сапасын көтеру- ге, нормативтік актілердің дүрыс іске асуына ресми емес түсініктердің маңызы өте зор. ... ... ... ... ... ... ... бүл нормативтік актілердің орындалуын көп жеңілдетеді.
Бейресми түсініктердің екі түрі болады: доктриналық жэне жалпылама түсініктер. ... ... ... ... заң маман- дары береді. Олардың қүқық туралы ғылымы статьялары, кітапшалары, моно- графиялары ... ... ... орындауға көп эсер етеді. Және қүқықтық сапасын жақсартуға, қоғамдағы тәртіпті, заңдылықты күшейтуга айтарлықтай үлес қосады.
Жалпылама түсініктерді заңгерлерден, басқа тәжірибелі ... ... Олар ... ... ... ... қүқықтық нормаларды түсінуін, орындауын жеңілдетеді.
Қазіргі демократиялық мемлекет қүру кезінде бұл ресми емес түсініктер- дің маңызы өте зор. Өйткені бүл іске ... ... ... ... ына мүмкіншілік туады. Сонымен, ресми емес түсініктердің де мемлекет және құқық ... ... рөлі өте ... ... ... - ... қалыпты тіршілігі мен дамуын қамтамасыз ететін, өзінде тұрып жатқан азаматтар мен халықтырдың ... - ... ... әрі заңды мүддлерін қорғайтын, мемлекеттің өз ішін - дегі және ... ... мн ... ... институт.
Қоғамдық қатынастар өзінен-өзі тэртіп, заңдылық шеңберінде, қүлықтық жэне гуманистік талаптар негізінде ... ... ... құндылық - тары аясынд реттелмейді. Қоғамдық қатынастардың өмір сүру формалары инд - ивидтердің сан-қырлы әрекеттері қалыптастыратын ... - ... мен ... шиеленістен,мүдде қақтығыстарынан түрады. Мүндай процестерді бір жүйелі тәртіпке келтіру, индивидтердің ... - ... ... ... беру ... ... ... іс жүзіне асырылады, реттеледі. Атап айтқанда діни, әдет-ғүрып, дәстүрлік сияқты нормалар ... ... ... үлкен рөл атқарады.
Осыған орай қоғамдық қатынастарды тиімді реттеу элеуметтік нормалар - дың ... ... орын ... ... нормаларына жүктелген, құқық нор - малары қоғамдық қатынастардың ... ... ... ... ... - сымен эсер етеді, қүқық нормалары реттеу қызметін қажет болған жағдайда мемлекеттің күш қолдану ... ... ... ... ... ... ... барысында индивидтердің қол сүғылған мүдделерін, бүзылған қүқықтары мен бостандықтарын орнына келтіреді. Ал, басқа әлеуметтік норма - лар ... ... ... да қүқықтық реттеудің мэні де, мазмүны да, шеңбері де өте зор, мемлекеттің тиімді ... ... ... ... қатынастар тиімді реттелген болса қүқықтық шиеленістер тежеледі, ... ... ... ... ... ... ... халық санасына біртіндеп үялайды. Міне, сондықтан да қүқықтық реттеу тетіктерін танып білу, оларды ... ... жэне ... жаңа ... ... ... тәжірибеге енгізу бүгінгі күн мүраты.
1. Абдулаев, М.И. Проблемы ... ... и ... ... для ... ... ... по юрид. спец. и направлениям /М.И. Абдулаев/ 2004- 203 ... ... ... ... г. - 186 с.
* Акмалова, А.А. Теория государства и права: Вопросы и ... ... ... ] ... ... 2005 г.420 ... Бабенко П.М. Теория государства и права:пособие для студ.юрид.вузов и техникумов/ П. М. ... М. : ... ... ... Булгакова Д.А. Теория государства и права: Учебно - методическое пособие - Алматы: Данекер,2001г. - 350 с.
* Венгеров, А. Б. ... ... и ... Б.Венгеров.- 4- е изд., стер.-М.:Омега-Л, 2007.-607 с.- (Высшее ... ... ... А.Н., ... Ю.А. ... ... и ... Воп - росы и ответы.- М.: Юриспруденция, 2002г. 520 ... ... Қ. Ж., ... А. Қ., ... А. Н. ... жэне ... ... бас. Қаз МЗУ, 1999.Г.354-6.
* Жоламанов Қ.Ж. Мемлекет жэне ... ... - ... 2003 ж.248
бет.
* Ибраева А.С., Ибраев Н.С. Теория государства и права:Учеб.метод. пособие.-Алматы: Оркениет, 2000 г 360 с
* ... В. В., ... С. В. ... ... и ... ... ... 1998г.-235 с.
* Лазарев Н. Н. Общая Теория государства и права,- М.,1999г.-105-117 с
* ... А. Ю. ... ... и ... для ... ... по ... "Юриспруденция'УА. Ю. Ларин.-М.:Кн.мир, 2005.-355 с.-(Выс-щая школа)
* Матузов Н. И., Малько А. В. ... ... и ... ву - ... ... 425 ... ... С. А. Общая теория государства и права: Курс лекций.-2 е изд., испр. и доп.-М.: Манускрипт, 1996 г-286 с.
* Қазақстан ... ... мен ... ... оқулықУ құраст. Е.Баянов.-өзгерт. мен толықт. енгізіліп, қайта жөнделіп екінші рет бас- ылуы.-Алматы, 2003 ж-68-87 бет
* ... ... ... и ... ... ... В 3 т./Отв.ред. М.Н. Марченко.-2-е изд., перераб. и доп.-М.:Зерцало-М. Т.1.-2001 г-78-90 ... ... F.C. ... жэне құқық теориясы. - Алматы: Жеті жаргы, 1998 ж. - 248 ... ... F.C., ... А.С. Мемлекет жэне құқық теориясы. - Алматы: Жеті жаргы, 1997ж.83-92 бет.
* Теория ... и ... Курс ... Под ред. ... 2- е изд., ... и доп.-М.: Зерцало, 1997 г-320 с.
* Теория государства и ... под ред. ... Н.И. и ... А.В. - М., 1997.Г.7-117 с.
* Радько, Т Н. ... ... и ... для ... спец. "Юрис-пруденция'УТ. Н. Радько.-М.:Академ. проект,2005.-816 с.-(Учебник для вузов. Gaudeamus)
* ... В. ... А.В. ... ... и ... ... пособие.- М.: Форум-Инфра-М, 2002 Г.-567 с.
* Храпанюк В.Н. Теория государства и права. - М, 1998.Г.204-306 с.
* ... В.Е. ... М: ... 1999 Г.-425 с.

Пән: Саясаттану
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 29 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Саяси процесс5 бет
"Экологиялық нормалау түрлері."6 бет
«Мұнай өңдеу және мұнай химия өнеркәсібіндегі зауытының санитарлық нормасы ».13 бет
Іс қағаздарын жүргізудің нормативтік базасы8 бет
Айналым қаржысын нормалау әдістері. Айналым қаржыны тиімді қолдану жолдары10 бет
Алаш орданың саяси-құқықтық нормалары14 бет
Аудит стандарттары және аудиторлардың этикалық нормалары10 бет
Аудиттің постулаттары, стандарттары және нормалары. ХАС сәйкес аудитті жоспарлау32 бет
Ауыз судың нормалық стандарты4 бет
Ауылшаруашылық тұрғындарының құқықтық нормаларының түсінігі20 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь