Әлеуметтану қоғамдық – гуманитарлық ғылымдар жүйесінде

1. ӘЛЕУМЕТТАНУ қоғамдық . гуманитарлық ғылымдар жүйесінде.

2. Әлеуметтану ғылымының негізгі бағыттары.

3. XX ғасыр әлеуметтануы.

4. Қоғам . әлеуметтік жүйе ретінде.

5. Әлеуметтік институттар мен әлеуметтік процестер.
«Әлеуметтану» ұғымы - латын тілінің «Societas» қоғам және гректің logos – ілім деген сөзінен шыққан. Әлеуметтану – қоғамның пайда болуының, ондағы әлеуметтік байланыс, қатынастардың, алуан түрлі әлеуметтік адам түрлерінің, ұйым, мекемелердің, институттардың, құбылыстардың, процестердің дамуының жалпы заңдылықтарын зерттейтін ғылым. «Әлеуметтану» ұғымын алғаш XIX ғасырдың ортасында атақты француз әлеуметтанушысы Огюст Конт (1798 – 1857) енгізді. Оның алғашқы маңызы – қоғамтану болатын. Тек қана, кейіннен әлеуметтану пәнінің осы ғасыр ішінде бірнеше рет ауысуына байланысты ол өзінің дұрыс, дәл атауын тапты.
        
        Қазақстан Республикасының Білім және Ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей ... ... ... : ... ... - ... ... жүйесінде.Әлеуметтану ғылымының негізгі бағыттары.XX ғасыр әлеуметтануы.Қоғам - әлеуметтік жүйе ретіндеӘлеуметтік институттар мен ... ... : ... ... : Қ - ... : ... А.М.
Семей 2015 жыл
ЖОСПАР :
* ӘЛЕУМЕТТАНУ қоғамдық - гуманитарлық ғылымдар жүйесінде.
* Әлеуметтану ғылымының негізгі бағыттары.
* XX ... ... ... - ... жүйе ... Әлеуметтік институттар мен әлеуметтік процестер.
Әлеуметтану ұғымы мен қалыптасуы.
ұғымы - латын тілінің қоғам және гректің logos - ілім ... ... ... ... - ... ... ... ондағы әлеуметтік байланыс, қатынастардың, алуан түрлі әлеуметтік адам ... ... ... ... ... процестердің дамуының жалпы заңдылықтарын зерттейтін ғылым. ... ... XIX ... ... атақты француз әлеуметтанушысы Огюст Конт (1798 - 1857) енгізді. Оның алғашқы маңызы - ... ... Тек ... ... әлеуметтану пәнінің осы ғасыр ішінде бірнеше рет ауысуына байланысты ол өзінің дұрыс, дәл атауын тапты.
Бірақ қоғам тек әлеуметтану ғылымының ғана емес ... да ... ... ... ... ... ... әлеуметтану - қоғам туралы ғылым деумен шектелсек, бұл әлеуметтану ғылымының өзіне тән объектісі мен пәнін ашып бере ... ... көп ... ... ... кең мағынада, барлық қоғамдық ғылымдарды қамтитын мағынада қолданылады. ... ... ... ... ... ... оның ... : мемлекет, саясат, құқық, экономика, мораль, өнер, дін және қоғамдық дамудың басқа да жақтарына қатысты проблемаларды шешумен де ... ... ... ... ... ... ғылым салаларына, зерттеу пәніне айналдырады.Әлеуметтану әмбебап философия жүйесінен бөлініп жеке ғылым болып дамыса да, әлі күнге дейін өзінің философиялық мазмұнын ... ... Ол ... ... қоғам дамуына талдау жасау және барынша терең зерттеу жүргізуде жалпы әлеуметтануды кеңейтуге мүмкіндік береді.Сонымен әлеуметтануды - әлеуметтік жүйенің өмір ... мен ... ... ... сол ... ... ... әлеуметтік үлкен-кіші топтардың, адамдар қауымдастықтарының, сонымен бірге жекелеген тұлғалардың қызметінен көрініс табатын ғылым ретінде ... ... ... , ... ... - тұтас әлеуметтік жүйе күйіндегі, қоғам ... оның ... ... мен ... ... ... өз алдына дербес ғылым. Әлеуметтану - қоғамдық құбылыстардың беймәлім жақтарын зерделеп, социумда қалыптасқан ... ... адам ... ... ... ... ... әлеуметтану адамдардың айтарлықтай кең қауымдастықтары арасындағы (таптар, халықтар, әлеуметтік топтар, ұлттар, ұйымдар) және осы ... ... ... ... ... жеке ... арасындағы әлеуметтік қатынастарды қарастырады. Әлеуметтанудың зерттеу объектісі - социум деп аталатын әлеуметтік шындық (действительность). Әлеуметтік шындық ... ... екі ... ... ... Кең ... ... әлеуметтік шындық - қоғамның өзі немесе қоғамдық өмір. , ... ... ... ретінде қолданылады. Тар мағынада алғандағы әлеуметтік шындық дегеніміз - ... ... ... ... іс-әрекетінен пайда болған құбылыстармен, процестермен тығыз байланысқан қоғамдық болмыстың қасиеті, бір қыры.Әлеуметтану пәні деп отырғанымыз - ... мен ... ... ... ... ... яғни ... арасындағы қатынастар, байланыс механизмі мен құрылымы, әлеуметтік ... ... ... ... ... пен ... мінез-құлықтары, мүдделері мен мұқтаждықтары, құндылықтары, бұлардың өмірде байқалуы мен өзгеріске ұшырауын қалыптастырған себептер және олардың нәтижелері.1. Әлеуметтану әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... мен байланыстыратын негізгі нәрсе - ол қоғам туралы жалпы ғылым бола отырып, оның жалпы даму заңдарын ... ... Ал, ... ... даму заңдарына әрбір нақтылы қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар сүйенеді. Сондықтан әлеуметтанудың жалпы қоғам даму заңдары бұл ғылымдардың әдістемесі мен ... ... ... ... ... қоғаммен тығыз байланысты деген сөз. Қоғам болу үшін адамдар қажет. Ал ... ... ... ... ... ... : ортаңғы топ жоғары топқа қосылғанда бастапқыда ... ... ... Сол ... жеңу үшін әлеуметтану өз үлесін қосады. Жоғары топқа келгенде адам ... ... ... ... де ... Сондай қателікке бой алдырмау үшін әлеуметтану қоғаммен ... ... ... ... ... мен байланысының екінші түрі, ол адам туралы, оның іс-әрекетін қызметін оқып үйренудің, оны ... ... ... ... мен техникасын тұжырымдап қалыптастырды. Бұлар нақтылы қоғамдық және гуманисттік ғылымдарда кеңінен қолданылады. ... : Мен ... ... яғни ... ... үстіндемін. Оқу арқылы, білімге ұмтылу арқылы болашағымның берік іргетасын қалаудамын. Нақты факт бойынша : 2012-2013 оқу ... ... ... ЖОО саны - ... студенттер саны - 571 691 адамды құрайды. Ал 2013-2014 оқу ... 146 ЖОО ... ... студенттер саны - 629 507 адам. Білімге ұмтылу көрсеткіші артуда.
Әлеуметтанудың басқа ғылымдар мен байланысының үшінші ... ... ол ... ... мен ... ... ... арқылы ғылыми арнайы тұжырымдық база қалыптастырады. Мысалы, экономикалық ғылымымен тығыз байланыста ... ... ... ... бірігіп зерттеу жүргізудің нәтижесінде әлеуметтік экономиканың арнауы теориясы жасалды. Құқық ... ... ... ... ... құқықтық әлеуметтану; саяси теориямен бірге отырып, саяси әлеуметтану; педагогикамен бірге отырып, педагогикалық әлеуметтану, ... ... ... тіл, ... өнер ғылымдарымен біріге отырып, әдебиет әлеуметтануы, тіл әлеуметтану, көркемөнер әлеуметтануы, т.б. әлеуметтанудың арнаулы теориялары (барлығы 100-ге ... ... ...
* Әлеуметтану ғылымының негізгі бағыттары мен кезеңдері.
1-кезең. Әлеуметтану XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ... 20 - 30 - ... ... ... ... ... ... болады. Бұл кезеңде әлеуметтану философиядан бөлініп шығады, қоғамды ... ... жаңа ... ... ... ... ... дамуының алғашқы кезеңінің өзінде - ақ осы ғылымның ... ... ... ... ... бірнеше мектептер, бағыттар, ілімдер қалыптасты. Бұл кезеңде әлеуметтанудың қолданбалы саласы ... ... ... ... әлеуметтану XX ғасырдың 30-60 жылдарын қамитиды. Бұл кезеңде әлеуметтанудың әдістемелік және әдістік аппартын дайындау басталды., ... ... ... ) ... айналды.Оның әртүрлі ақпарат құралдары қалыптасып, математикалық аппаратты кенінен қолдана бастады.
3- кезең. ХХ ғасырдың 60-90 жылдарын қамтиды. Бұл ... ... ... ... ... ... алуан түрлі ой-тұжырымдарын өмірде қолдана бастады. Қазіргі кезде Батыс елдерінде парламентті және ... ... ... ... ... зерттеулер жүргізіліп, саяси серіктестіктердің сайлауын қамтамасыз етіп ... ... ... ... ... ... жүйелі білімге айналды. Бұл кезеңде әлеуметтану ғылымында ... ... ... ... ... пайда болды.
Әлеуметтану тарихына үңілсек, бұдан мыңдаған жылдар бұрын грек ... ... ... ... т.б. ... ... ... айналысқанынбайқаймыз.
Әлеуметтану XIX ғасырдың 30 - 40 жылдары өз алдына дербес ғылым болып қалыптасты. Жоғарыда көрсетілгендей, оның негізін салушы француз оқымыстысы ... Конт (1798 - 1857 ж.ж.) ... Оның ... тұжырымдамасының негізінде қоғам дамуының сатыларға жіктелуі туралы идея жатыр.
Жалпы, О. Конттың тұжырымдамасы ... ... ... ақыл - ... ... идея ... ... идеалистік ой жатыр. Сондықтан О. Конт жалпы қоғамның дамуын адамдардың интеллектуальды ақыл - ... ... бір ... дәйекті дамуының үш кезеңі, яғни теологиялық, метафизикалық және позитивистік сатыларын тұжырымдау арқылы ... яғни ... ... адам ... да бір ... процесс, зат болмасын, оларды діни тұрғыдан түсіндіруге тырысты, оларға табиғат пен ... ... жоқ ... ... ... ... : Егер де мен ... кейбір сәтсіздіктерге тап болсам, ол менің тағдырым, ... ... ... сол деп ойлаймын. Бұл теологиялық көзқарас.
Екінші, яғни метафизикалық сатыда адам ... ... тыс ... ... бас ... ... ... құбылыстарды, процесс олардың мәні мен себебін философиялық абстракциялық ұғымдардың негізінде түсіндіруге тырысты. Бұл кезеңнің басты қызметі - ол ... да бір ... ... ... ... ... сын тұрғысынан өткізіп қарауды қажет етеді. Сөйтіп екінші кезең адамның интеллектуалды дамуының ... ... яғни ... дайындады.
Бұл кезең адам ойының біршама интеллектуалды ойлауының ... ... Кез ... ... сыни ... қарай бастауы. Адам санасының дами бастаған кезеңі.
Мысалы, ... ... ... ... өзіме жасалып жатқан сәтсіздіктерді мен әділетсіздік ретінде ... Яғни ... сыни ... ... бола ... Бұл ... ... үшінші, яғни позитивистік кезеңде адам құбылыс, процестердің, заттардың абстрактылы ... мен ... ... бас тартады. Ол тек қана құбылыстарды бақылап, олардың ... ... ... пен ... ... ... ... кезеңде адам ойы, қабілеті біршама жоғары деңгейге көтеріледі. Қабілеттерді саралап, сана - ... ... биік ... дами ... : Мен ... сәтсіздіктерге тап болғанда сәйкесінше соған қарсы күресу жолдарын , содан шығу ... ... Бұл ... ... ... көрсеткіші. Яғни позитивтік көзқарас.
О. Конттың пікірінше, ғылым позитивтік сипатта болуы керек, ол үшін нақтылы фактілерді ... ... ... ... ... - бұл ... ... мен процестер.
Ғылымдардың дамуы, бір кезеңнен екінші кезеңге өтуі ... ... ... ол бір ... ... Бұл ... ... алатын бір қағида - ғылымға қарапайымнан күрделіге, төменнен жоғарыға қарай даму тән. Объект қарапайым болған сайын одан алынатын ... ... оң, ... ... ... тезірек болады. Осыған орай позитивтік әдіс алғаш рет математика, физика, астрономия, ... ... ... ... Ал, әлеуметтану жағымды, оң білімнің ең жоғарғы шыңы, өйткені ол құбылыстарды, процестерді зерттегенде әдістерге сүйенеді. Позитивтік әдіс теориялық ... ... ... салыстыру, эксперимент, т.б. арқылы алынған эмпирикалық (яғни, тәжірибелік) ... ... ... ... ... адамдар, яғни отбасы болып табылады. Отбасы- бұл мемлекет бастауы.Мемлекеттің экономикалық ... ... ... ... өте ... рөл атқаратын отбасы болып табылады. Отбасы құқығын қорғау, оларға көмек көрсету, жас отбасыларын баспанамен қамтамасыз ету сияқты ... ... ... ... ... ... ... барлығы мемлекет мойнында,сондықтан мемлекет субъектілік рөл,ал отбасы объектілік рөл атқарады деп ойлаймын.
О. Конттың ой - ... ... одан әрі ... ... ... Герберт Спенсер (1820 - 1903 ж.ж.) болды. Оның көзқарасына қысқаша тоқталсақ, Г. ... ... ... ... екі мәселеден тұрады. Бұл екі ой - пікір, идея Ч. Дарвиннің биологиялық ... ... болу ... ... ... ... ... биологиялық организм ретінде қарау;
2) Әлеуметтік эволюция идеясы.
Адам қоғамы тірі организмге ... ... оған ... заңдар тән. Ч. Дарвиннің биологиялық заңына сәйкес табиғаттағы жыртқыш жануарлардың тіршілік үшін күрес заңына қоғамдағы таптардың күресі ұқсас. Г. ... тірі ... ... ... ... ... ... қызметімен теңестіреді. Г. Спенсер қоғам мен организм арасында кейбір ерекшіліктер туралы ой - ... ... ... қоғамдағы адам (индивид) қоғамнан біршама тәуелсіз тұрады, ал ... ... мен ... оның ... ... оған тәуелді. Қоғамда, керсінше, тұтастық өзінің бөліктерінің, игілігі үшін өмір ... Г. ... бұл ... ... бір жүйе деп қарауға мүмкіндік беретіндей жол ашты.
Г. Спенсердің ... ... ... ... ... үш жүйелес салаға бөлуге әкеледі. Олар: 1) қолдаушы, 2) ... ... ... ... ... 3) қоғамның жеке бөліктерінің арасындағы байланыс, қатынастарды анықтау, қоғамдағы еңбектің бөлінуін реттеп тұрушы және жеке бөліктердің тұтасқа бағынуын ... ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік құрылымын талдай келе, әлеуметтік институттардың 6 ... атап ... ... ... білім, саяси, шіркеу, кәсіби және өндірістік тұрпаттар жатады. Өзінің еңбектерінде ... как ... ... СПБ, 1986; ... ... СПБ, 1897, ... социологии, СПБ, 1906г.) әлеуметтік институттардың эволюциясын зерттеген.
Г. Спенсер әлеуметтанушылардың ішінен бірінші болып, осы ғылымға жаңа ұғым, терминдерді қосты. Олар: әлеуметтік ... ... ... ... ... ... және ... т.б. Бірақ, ол бұларды өзінше түсінді.
Әлеуметтанудың классикалық негізін салушылардың ірі өкілінің бірі, әрі өте беделдісі - ... ... (1858 - 1917 ж. ж.). ... ... ... Э. Дюркгеймнің классикалық мұрасына сүйенеді. Өзінің әлеуметтануында ол әлеуметтік ... ... ... көп ... аударады. Ал, бұл методология деп аталады. Социологизмнің мәні мен мазмұны әлеуметтілікте. Тек әлеуметтілік арқылы зерттеу, басқаша ... ... да бір ... құбылысты, процесті алмайық, олардың бәрі әлеуметтік ортамен ... өмір ... ... - ... ... оны табиғатпен, психикамен шатастырып, алмастыруға болмайды. Әлеуметтанудың методологиясы (яғни, әдістемелері) жаратылыстану ғылымдарына ұқсас болуы ... ... өз ... ... айналу үшін оған белгілі бір жағдайлар қажет, осылардың ішінде оның тек қана өзі ... ... ғана тән пәні мен ... әдістемелері болуы керек. Э. Дюркгеймнің пікірінше, әлеуметтану әлеуметтік нақты мәні бар, оған ғана ... ... ... ... ... ... керек.
Ежелгі қоғамдар өміріне үңіле отырып және этнографиялық материалдардың негізінде Э. Дюркгейм діннің ерекше әлеуметтік ... да ... Ол ... қоғамның өзі, қоғам барлық киеліктің, қасиеттіліктің шығатын көзі деп есептеді. Осыған орай әлеуметтік ... дін ... рөл ... ... ... өмір сүре алмайды. Дін қоғамдағы ең құнды, ... ... ... ... ... деп. Яғни, бұл кісі теологиялық көзқарасты ұстанған. Адамдарды ұстап ... бір ... ... бар ... ... ... (1864 - 1920 ж.ж.) - батыстың ірі әлеуметтанушысы. Қазіргі әлеуметтану ... М. ... ой - ... көп ... М. ... ... теориясы позитивистік теорияға қарсы шығу кезеңінде пайда болды. Позитивизмге қарсы шығу ... ол ... ... ... ... адам іс - ... қимылын теориясын қалыптастырады.
М. Вебердің пікірінше, әлеуметтану қоғамның әлеуметтік - ... ... ... ... ... ... ... байланысты) жақтарын, нақтылы айтсақ, адамның іс - әрекетінде, қызметінде оның мұң - ... ... - ... ... ... т.б. әр уақытта ескеріп отыру керек. Осыған қосымша, әлеуметтану оны объективтілік пен эмпирикалық жағынан ... ... ... жоққа шығармауы керек. Оның басты міндеті - адамдардың іс - әрекетінің, қимылының мәнін, мағынасын, мазмұнын терең түсіну, ұғыну ... ... ... еске ала ... ... даму ... ... ашуға болады.
М. Вебер өзінің әлеуметтану зерттеулерінде түсіну, ... ... көп ... ... ... оның әлеуметтану теориясы деп аталады.
Мысалы : мен ... ... жету үшін алға ... ... ... ... қатысамын, түрлі сындардан өтемін. Бірақ уақыт өте келе бірінен ... ... ... тура келеді. Бұл жерде мен мұң - ... ... ... ... орай ол ... ... ... методолгиялық, логикалық жалпы ұғымдарды қалыптастырады. Бұл оның әдісінде жақсы көрінеді. М. Вебердің пікірінше, ... тип ... ... ... ... ... елес жемісі). Ол зерттелетің маңызды құбылыстарды адамның ой - ... мен ... ... ... ... ... теориялық бейнелеу) негізінде жасалады.
Идеалды тип дегеніміз, ол объективтік эмпирикалық (яғни, тәжірибелік) шындықты бейнелеу емес, бұл зерттеуші ... ... ой - ... ... ... құрылымы (яғни, идеясы). Идеалды тип зерттеушілірінің нақты материалды жүйелеп реттеудің бейне - кестесі. Идеалды типтік ... - бұл ... ... мен ... жалпы түйінді ұғымдары. Мысалы, , , , , т.б.
М. Вебер әлеуметтік стратификация (жіктелу) теориясының негізін салды. Веберлік әлеуметтік ... ... ... жалғыз ғана экономикалық факторлар, яғни меншік формасына ғана емес, сонымен бірге оған саяси (өкімет) және статус, престиж (қадір, ... ... ... қолданылады. Осыған сәйкес әлеуметтік стратификация (жіктелу) теориясы көп өлшемді болуы мүмкін деп тұжырымдайды.
XIX ғасырдағы әлеуметтану - әлеуметтанудың жаңа ... ... ... ... ... дамуы мен қалыптасуымен байланысты болды. Екіншіден, жаңа тұжырымдамалар мен бағыттардың шығуымен, үшіншіден, теориялық және эмпирикалық әлеуметтануды белгілі бір ... ... ... ... ...
* XX ... ... дәуір XX ғасырдың 20-шы жылдаранан басталып, біздің қазіргі өмірімізге дейінгі уақытты қамтиды. Бұл дәуір негізінен үш ... ... ... кезең 20-жылдардан 40-шы жылдарға дейінгі уақытты қамтиды. Бұл кезеңде эмпирикалық әлеуметтанудың басымдылығы байқалады;
Екінші кезең - 40-шы екінші жартысынан 60-шы ... ... ... ... Бұл ... керісінше, теориялық-әдістемелік әлеуметтанудың құрылымы күшейіп, эмпирикалық әлеуметтанудан жоғары көтерілді.
Үшінші кезең - ... ... ... ... ... ... Үшінші кезеңде теориялық әлеуметтанудың зерттеулерін микро және макро әлеуметтанумен біріктіруге әрекет жасалады. Екінші жағынан, әлеуметтануды жеке ғылым ретінде жаңа деңгейге ... ... ... ... ... жаңа ... түсіну, ұғыну мақсаттары қойылды. Жаңа қағидалы интегративті бағыттар пайда болды.
Әлеуметтанудың ХХ ғасырдағы негізгі тенденциялары - ... ... ... ...
Эмпирикалық әлеуметтану деп, нақты зерттеулер жүргізуді, осылардың негізінде арнаулы әдістер қолдану (сұрау, бақылау, тәжірибе) арқылы жаңа фактілерді ... ... , ... ... Мұндай нақты зерттеулер 20-30-жылдары АҚШ-та, сонан кейін басқа дамыған елдерде өте қызу жүргізіле бастады. Адольф-Кетле (франко-белгиялық статист), ... Бут ... ... ... ... ... (поляктар) осы салада еңбек етті.
Дегенмен, эмпирикалық нақты зерттеулер теориялық әлеуметтанудың дамуына белгілі бір шамада кедергі жасады, ... ... мен ... ... Сондықтан теориялық әлеуметтануды қайтадан көтеріп, жаңғырту қажет болды, өйткені ... ... ... ... ... ... ... мәселелерді дұрыс шешуде американ әлеуметтанушылары Талкотт Парсонс, Роберт Мертон, Питирим Сорокин, т.б. зор ... ... ... ... ... көп ... ... біз оның екі негізгі еңбегін, яғни әлеуметтік іс-әрекет, қимыл () және құрылымды-функциональды талдау () қарастырғанымыз орынды болады. Бұлардың қысқаша ... мен мәні ... ... да бір ... ... қимылдың болуында қажетті шарттар бар. Әрекет қимыл, біріншіден, оны ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір заң нормаларына (ережелеріне) сүйенген шартты жағдайларды қажет етеді.
Т. ... ... ... ... ... ... ... белгілі жүйесі, оның шартты белгілері (символдары) бар. Олар: мысалы, тіл, құндылықтар, іс-әрекеттің, белгілі бір нормативтік ережеге ... яғни ... ... ... ... ... тәуелді болуы.
теориясының ең негізгі ұғымы - . Т. Парсонс әрекеттер жүйесіне әлеуметтік ... ... ... реальность) алуан түрлі деңгейлерін, олардың бір-бірімен өзара белгілі бір байланысын жатқызады. Әрбір жүйе ... ... ... ... ... үшін ... құнды тұрпатын сақтау; интегация құрылымы, мақсатқа жету (целедостижение), бейімделу (адаптация) сияқты 4 шартты ескеру ... ... ... бұл ... ... функционалды мәселелер жиынтығы. Ол әрбір жүйеде және оның бөліктерінде шешіліп отыруы керек. Т. ... ... да бір ... ... ... оның ... қайталанып отыратын ой өзегі, басты пікірі (леймотив) болады. Ол - әлеуметтік жүйенің тұрақтылығын көрсететін құрылым және оның зерттеу механизмі. Осы ... ... ... Т. ... ... теориясы, яғни бағытталған. Бұл теорияға сәйкес қоғам және оның жеке жүйелерінің белгілі бір функцияларды орындауы ...
Т. ... ... - ... талдау теориясын онан әрі жетілдіру жолдарын іздеді. Ол жаңа эволюциялық емес тұжырымдамасын түйіндеді. Онда ол ... ... ... ... ... ... Ал, ... құрылымының дифференциациялануы деп Т. Парсонс әрбір кезеңге сәйкес қоғам құрылымының күрделенуін түсінген. Ол құрылымның күрделенуі қоғамның және оның ... ... ... деп ... ... ... және ... әлеуметтануды біріктіру идеясын бастаған ірір әлеуметтанушы Роберт Мертон (1910ж.) ... 1949 жылы оның атты ... ... Оның пікірінше, эмпирикалық және теориялық әлеуметтанудың бірігуінің басталды. Бұл тұрғыдан алғанда, Р. Мертон өзінің ойлаған ойын ... ... ... бірақ бұл дұрыс болмады, өйткені эмпирикалық және теориялық әлеуметтанудың қатар дамуына ұзақ уақыт керек болды. Р. Мертон осы ... жету үшін ... ... талдау және теорияларын жасады.
Әлеуметтанушылардың ішінен бірінші болып Р. ... ... ... ... ... ... ... және оны қолдау функциясын емес, керісінше, олардың дисфункциясына, яғни әлеуметтік құбылыстардың қоғам құрылымындағы әлеуметтік золық-зомбылықты, шиеленісті, ... ... ... ... ... баса назад аударды. теориясы бір жағынан әлеуметтік фактілердің үлкен топтарын қорытындаудың үлкен нәтижесі болды. Екінші жағынан, жалпы әлеуметтанудың кейбір ... одан әрі ... ... ... ... ... ... Питирим Сорокин (1889-1968жж.) 1922-ші жылға дейін Ресейде тұрып, кейін Батыс Еуропа елдеріне эмиграцмяға кетуге мәжбүр болды. АҚШ-та қызмет ете жүріп, ... ... ... ... ... ... ... қамти алмағанын байқап, оны өткір сынға алды. Ол әлеуметтік стратификация, яғни қоғамда топқа, жікке бөліну және ... ... ... ауысу) мәселелеріне эмпирикалық зерттеу жүргізе отырып, бұларды әлеутеттік ірі мәселелермен, мысалы, қоғмның әлеуметтік құрылымымен тығыз байланыстырды. Одан әрі ол ... ... ... ... осы алуан түрлі қоғамды құратын элементтердің атқаратын қызметімен байланыстырып түсіндіруге тырысты. Осындай элементтердің бірі ... ... ... ... алды. Осыған орай ол әлеуметтік институттардың, оның негігі түрлері: мектептің, бюрократияның, әскердің, ... ... ... т.б. ... ... ... әсерлері бар екенін зерттеді.
П.А. Сорокин әлеуметтанудың ірі тұжырымдамасын жасап, дүние жүзіндегі ... ... ... Оның бұл ... екі ... болды. Олардың біріншісі, әлеуметтік-мәдени динамика, екіншісі - ... ... ... ... - И.А.) ... ... тұжырымдамасына қандай да бір тарихи өзгеріс болмасын, оны мәдени типтердің дамуы ретінде қарады. Ал, мұндаға әрбір мәдени тип бір ... ... ... ... ... П. ... пікірінше, осындай негігі топтардың үш түрі болады. Олар: сезімдік, ақыл-парасаттылық (рациональный), идеалистік. Біріншісінде нақты дүниені тікелей ... ... ... ... ақыл - парасатқа, ақылға жеңдіру арқылы, үшіншісінде - интуицияның (яғни, ... ... ... болуы арқылы іске асырылады. Осылай мәдени типтің әрқайсысы дамып отырады және олар қоғамның ілгері дамуының ... ... тән.
П. ... әлеуметтік мәдени тұжырымдамасы қоғамдағы әлеуметтік өзгерістердің пайда болатын көзін және қозғаушы күштерін анықтайды. Одан әрі ... ... ... ... талабы болады. П. Сорокин өзінің болашаққа көзқарасын тұжырымдады. 60-жылдары оның бұл ... ... ... ... ... болды, өйткені П. Сорокиннің бұл тұжырымдамасы қоғамның алуан түрлі ұйымдары мен жүйелерінің арасындағы ... және ... ... ... ... пайдалануды нақты түрде көрсетті. Олардың ішінде меншік түрлері мен саяси құрылымдағы ... ... ... ... және ... тәртіпті ынталандыру, басқа елдермен қарым-қатынастардың, әдіс-тәсілдерін жоспарлау, т.б. болады. П. Сорокин жалпы адамзат ... ... ... ... ... ... ... да, ол әруақытта бірігу бағытына қарай дамитындығын атап көрсетті.
Қазіргі кезде әлемнің барлық ... ... ... ... олар негізінен қолданбалық сипатта өтеді, яғни әлеуметтік тапсырыспен жүзеге асады және адамдардың өмір тіршілігі үрдісінде пайда болған ... ... ... ... Іргелі әлеуметтанулық зерттеулермен әдетте, университет ғалымдары шұғылданады, ал бірқатар елдерде ғылыми зерттеу институттары айналысады. ... ... ... ... ... ... ... тапсырыстардың пайда болуы мен кеңінен тарауына байланысты АҚШ-та XX ғасырдың 30-жылдарында пайда болған.
Қолданбалы әлеуметтанулық зерттеулер көптеген елдердегі ... ... ... түрі ... ... ... ... Еуропада, әсіресе АҚШ-та әлеуметтанушыларды бір-бірінен әлеуметтанудың объектісі мен пәнін талдау тұрғысынан, ... ... ... ... ... ... ... бағыттарын ықпалдасу үрдісімен байланысты әлеуметтану теорияларын дамыту проблемаларын дайындау қызықтырды.
Өздері жасаған зерттеу дәстүрінің шеңберінде жұмыс ... ... ... ... кең мағынадағы қайсыбір мектеп ретінде қарастыруға болады. Әлеуметтанудағы тар мағынадағы мектеп ... ... ... бар және сәйкес институттың формасы бар зерттеу тобын айтамыз. Эмпириялық (эмпирия - ... ... ... ... ... ... мектебінде ертеректе қалыптасқан зерттеу қызметінің дәстүрі орныққан және сол елдің, ... ... ... ... ... ... ықпал еткен XX ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген университеттің ерекшелікті бөлімі іспетті болды.
4.Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде
деген ұғым әлеуметтану ... ... ... ... ... Күнделікті өмірде бұл ұғым кең түрде және әр түрлі мағынада қолданылады. Мәселен,
1) ... ... ... ... өнерін сүюшілер қоғамы;
3) Ресей немесе Қазақстан қоғамы;
4) адамзат қоғамы, т.б. мағынада қолдану бар. Әлеуметтану ғылымы осы ... ... ... ... ... ... Көп уақытқа дейін және ұғымдарын мазмұн және терминологиялық жағынан айырып көрсету болмады. Бұл ... ... ... ... ... ... ... ғалым Н. Макиавели болды. Осы мемлекет ұғымын ұғымынан айырып қарау үшін деген ернайы термин енгізді. Бұл аталған ұғымдардың ... ... ұлы ... ... теориялық жағынан негіздеп, дәлелдеді. , , деген ... ... ... ... әлі де кездеседі. Әрине, бұл атаулардың жақындық болғанымен, оларда айырмашылық бар. Егер біз ... жеке ... ... - ... өзара байланыста, қарым-қатынас болатын адамдардың үлкен қоғамдасуы; мемлекет - со ... ... ... ... ел - әлгі аталған қоғам қалыптасып, мекендейтін белгілі бір территория. Ғылыми әдебиеттерде мәнін түсіндіруге бағытталған анықтамалардың саны ... ... ... олардың бәрі бірдей деген ұғымның мәні мен мазмұнын толық аша алмағанмен, бұл анықтамаларда ортақ сипатты белгілер бар. Мәселен, ... ... ... ... ... Огюст Конт қоғамды белгілі бір қызмет атқаратын, ынтымақтастық пен қоғамдық еңбек бөлінісіне негізделген жүйе деп тұжырымдай келе ... ... ... ... және мемлекет құрайды деген анықтама береді. Француз әлеуметтанушысы Эмиль Дюркгейм қоғамды коллективтік санаға негізделген, жеке индивидке қарағанда жоғары, бастанқылық ... бар ... ... деп ... ... қоғамның тұтастығының негізі - коллективтік, жалпыға тән сана деген тұжырымды айтады.
Көрнекті неміс ғалымы М. Вебер: ... ... ... ... ... қоғам-адамдар арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі, ал, ол қарым-қатынастардың негізі - ережелер ... ... ... ... ... Ал, К. ... қоғамды адамдардың бірлесіп қызмет етулерінің нәтижесінде пайда болып, тарихи дамып отратын қатынастардың ... ... ... Бұл ... бәріне тән ортақ сипатты белгі - қоғамды өзара тығыз байланыста ... ... ... жүйесі ретінде қарастыру тән. Бұл - қоғам өміріне жүйелік тұрғыдан ... деп ... ... ... ... ... ... принциптеріне көшпес бұрын, алдымен жүйе (система) дегенге анықтама бере керек. Жүйе - өзара байланыста болып, белгілі бір тәртіпке ... ... ... ... ... және өзін өзі ... отыратын күрделі тұтастық. Кез келген тұтас жүйенің ішкі табиғатын, мазмұнын оны құрайтын элементтердің құрамы анықтайды. Қоғам - әлеуметтік ... Ал, ... жүйе деп, ... элементтері адамдар арасындағы өзара байланыстар мен қарым-қатынастардан тұратын , ... ... ... ... ... айтамыз. Жекелеген адамдар және адам топтарының арасында болатын байланыстар, қарым-қатынастар және өзара ықпалдасу тұрақты сипатта болады және тарихи дамып, бір ... ... бір ... ... ... ... ... - фактілердің жиынтығы. Ол белгілі бір ... ... ... ... ... нақты бір уақытта бірлесе қызмет ету нәтижесінде пайда болады. Ол байланыстар объективтік қажеттіліктен туындайды және ... бір ... ... ... ... ... - бұл да жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер ... ... ... нәтижесіде пайда болатын процестер. Күнделікті өмірде адамдар өздерінің ... ... ... әсер ... ... ... ... топтарда немесе тұтас қоғамда өзгерістер болып отырады. Әлеуметтік қарым-қатынастар - ... және ... ... ... ... ... біршама тұрақты байланыстар. Кез келген адам өз өмірінде сан қилы қатынастраға түседі. Мәселен, өзінің отбасымен, туған-туысқандарымен - ... ... ... құрбылармен - достық, жолдастық қатынаста; өндірісте - еңбек қатынасында; билік орындарымен - саяси ... ... ... ... ... осы жоғарыда айтылған әлеуметтік мәні бар байланыстар, қарым-қатынастар және ... ... ... ... етеді. Бұлар жеке тұлғалардан жоғары тұрады. Өйткені қоғамның әрбір адамға ... ... ... бар. Адам өз өмірін бастағанда әлгі айтылған әлеуметтік ... мен ... тап ... ... ... ... адам ... араласады. Әлеуметтік жүйедегі элементтердің (адамдардың) орналасуында белгілі бір тәртіп болады. Басқаша айтқанда, әлеуметтік жүйе ... ... мен ... ... Кооридинация - жүйенің тұтастығын қамтамасыз ететін ... ... ... бір келісім. Яғни, қоғам мүшелері бір-бірімен өзара келісімде өмір сүрулері қажет. Субординация - тұтас жүйедегі ... тең ... ... ... туындайтын билеу және тәуелді болу қатынастары. Бұл - қоғамда иерархия бар деген сөз. Ал, ... ... ... ... ... орын алатындығы баршамызға мәлім. Әлеуметтануда қоғамға жүйе тұрғысынан қарау детерминистік көзқараспен толықтырылады. Бұл теория марксизмде айқын ... ... ... ілім бойынша, қоғамның өзі экономикалық, саяси, әлеуметтік және идеологиялық деген жүйелерге жіктеледі. ... ... ... ... негізделген. Яғни, әр жүйе өз алдына жеке дара емес, керісінше, басқалармен өзара тығыз байланыста болады. Марксизм бұл жүйелердің ішінде ... ... ... орын береді. өйткені экономикалық жүйенің негізінде материалдық игіліктер өндірісі қоғам мүшелерін өмір сүруге қажетті алғышарттармен қамтамасыз етеді. Бұл аталған жүйе ... ... ... ... және ... ... ... салалармен өзара тығыз байланыста болады.
Қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде қарастырғаннан кейін, оның әлеуметтік құрылымын білудің мәні зор. ... ... ... негізінде орналасқан ішкі элементтер жиынтығы. Ал әлеуметтік құрылым деп ... ... ... ... ... мен әдет-ғұрыптар негізінде қалыптасқан сан алуан байланыстар, қарым-қатынастар мен ықпалдастықтан тұратын қоғамның ішкі құрамы, оның элементтерінің жиынтығы. Әлеуметтік құрылым әртүрлі ... ... мен ... араларындағы қатынастарды - әлеуметтік-таптық, әлеуметтік-кәсіптік, әлеуметтік-демографиялық, әлеуметтік-этникалық, сондай-ақ әлеуметтік ... мен ... ... ... мен ... сипатын білдіреді. Бұл қоғамның анатомиясы іспеттес, оның объективті үлкен және кіші топтарға жіктелуін көрсетеді. Олар ... ... ... ... әлеуметтік топтар, отбасы, еңбек ұжымы, туысқандық топтар және т. б. қоғамның әр тектілігін, оның мүшелерінің әлеуметтік ... ... ... олардың әлеуметтік теңсіздігін білдіреді. Қоғамның әлеуметтік құрылымын айқындап, оның негізгі элементтерінің ғылыми классификациясын жасау және олардың арасындағы байланыстардың, қарым-қатынастардың, өзара ... ... ... ашу - ... негізгі объектісі ғана емес, аса маңызды міндеті де. Қоғамның әлеуметтік құрылымы өте күрделі, оның ... ... ... тығыз байланыста, қарым-қатынаста болатын индивидтер немесе адамдар жатады;
ә) қоғам ... ... ... ... пайда болып, дамып отыратын әлеуметтік топтар мен қоғамдастықтар;
б) қоғамда қалыптасқан, белгілі бір ... ... ... институттар. Адамның қоғамдағы орны көптеген әлеуметтік белгілерімен сипатталатыны белгіл. Оған ұлты, тұратын жері, қоғамдық өндіріске қатысуы (не ... ... ... бөлісіндегі орны (өндіріс құралдарына меншік қатынасы, еңбекті ... ... ... рөлі, еңбектің мазмұны мен сипаты), кәсібі, білімі, табыс ... ... ... іске асыруға қатынасы және т. б. жатады. Қоғамдағы немесе әлеуметтік жүйедегі мүдделері мен ... ... ... адамдардың біршама тұрақты қауымдары мен бірлестіктерін әлеуметтік топ ... ... ... орнына байланысты адамдар бір уақытта әр түрлі әлеуметтік топтардың мүшесі бола алды. Мысалы, студент, ол қазақ, ол үлкен қаланың тұрғыны т. б. ... топ өзін ... ... этникалық белгілері бойынша (ұлттар, халықтар, диаспоралар), материалдық жағдайларына қарай (ауқаттылар, орташа ауқаттылар, кедейлер), кәсіби және ... ... ... ... (зиялылар, кәсіпкерлер, жұмысшылар және т.б.), тұрғылықты жері мен аймағына байланысты (қала, ... ауыл ... ... ... жас ... ... ... (ерлер, әйелдер, жастар, егделер) бөлінеді. Қоғамдық өмірді әртүрлі әлеуметтік топтардың өзара әрекеттестігінің ... ... ... Адамның жеке белгілеріне қарай қоғам құрылымының негізгі түрлерін айқындауға, атауға болады. Оған әлеуметтік-демографиялық (жынысы мен жасына қарай әлеуметтік ... ... ... ... және елді ... ... жатады.
ХІХ - ХХ ғасырда теориялық әлеуметтануда ... ... мен ... ... екі - ... және позитивистік көзқарас болды. Марксистік қоғамтану әлеуметтік құрылымының негізгі түрі деп қоғамның таптық сипатын алды. ... ... ... ... ретінде өндіріс құрал-жабдықтарына қатынастың бірдей болмауы көрсетілді. Ол адамның қоғамдық өндіріс жүйесіндегі орнын және оның жалпы әлеуметтік жағдайын айқындайды деп ... ... ... бәрі ... байланысты дейді. Мұны тұтастай теріске шығаруға болмайды. Бірақ сонымен қатар қоғамдағы әлеуметтік жіктелуде басқа да, мысалы, адамның билік құрылымындағы орны мен ... ... ... әлеуметтік мәртебесі, қабілет дәрежесі, білімбілігі және т.б. белгілер ерекше рөл атқарады. Ал қоғамның құрылымы туралы позитивистік тұжырым (трактовка) ... және ... ... ... ... ... ... ұмтылып, оны тек өзара күрес жағдайымен ғана емес, ... пен ... ... ... ... М. ... қоғамның тапқа жіктелуінің объективтік экономикалық негіздері бар деген К. Маркстың ойымен келісе отырып, ... да ... атап ... ... М. ... ... ... тек меншіктің болу, болмауымен байланысты емес, сол сияқты адамдардың жоғары білімінің болуына, мамандық түріне, кәсіби дәрежесі мен ... де ... ... ... М. ... адамның мәртебесін - саяси партияға, яғни билікке қатынасуын да жіктеудің өлшемдеріне енгізеді. Қоғамдағы тапқа бөлінуге әсер ететін осы факторларды ескере ... ол 4 ... ... атап көрсетеді: капитал иелері, интеллектуалдар мен менеджерлер, басқарушылар, дәстүрлі ұсақ ... мен ... ... ... ... ... белгілі бір тарихи кезеңінде өз қажеттерін канағаттандыру мақсатында әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара әлеуметтік әрекетке түскен, өзінөзі басқарып, ... ... ... ... тұрақты және біртұтас қалыптасқан әлеуметтенген адамдардың жиынтығы. Бұл ... ... ... ... әлеуметтік организм ретіндегі жүйелі құрылым екендігі байқалады. Оның ... ... ... ... ... әлеуметтік қауым, жіктер мен топтар, әлеуметтік институттар және әлеуметтік нормалар мен ережелер, осылардың негізіндегі әлеуметтік үдерістер, әлеуметтік қатынастар, өзара ... ... ... ... ... басқа да анықтамалары берілген. Мысалы, әлеуметтану ғылымының негізін салушы француз ғалымы Огюст Конт қоғамды белгілі бір қызмет атқаратын, ынтымақтастық пен ... ... ... ... жүйе деп тұжырымдайды. Ал көрнекті неміс ғалымы Макс Вебер: "Қоғам - ... ... ... әсер етуінен туындайтын әлеуметтік байланыстардың жиынтығы" деді. Американдық әлеуметтанушы ... ... ... ... - ... ... қарым-қатынастардың жүйесі, ал ол қарым-қатынастардың негізі - ... ... мен ... ... ... Әлеуметтанудың ХХ ғасырдағы кіндік шешесі атанған Карл Маркс қоғамды әртүрлі элементтерден тұратын жүйе ретіндегі адамдардың өзара ... ... деп ... Рас, ... жеке-жеке қоғамның әлеуметтанулық анықтамасын толық беріп тұрған жоқ. Алайда, біздің пәнімізге қатысты бірнеше принципті мәселелер туындап тұр, солардың ... ... ... ... ... ...
1) ... белгілі қызмет атқаратындығы;
2) оның ынтымақтастық пен еңбек бөлінісіне негізделгені;
3) қоғам бір-біріне ықпал, әсер ететін әлеуметтік байланыстар мен ... ... ...
4) және ол ... ... ... ... мен ережелер болып табылатындығы;
5) қоғамның адамдардың бірлесіп қызмет етулерінің нәтижесінде пайда болғандығы;
6) қоғамның ... ... ... Осы ... мәселелер жиналып келіп қоғамның толық анықтамасын бере алады. Осыларды талдап көрсеткеннен кейін ... ... ... аса ... ... ... кеткен жөн. Өйткені олардың көпшілігі әлеуметтану пәнінен бірнеше дәріс тыңдағанымен және , ... ... жете ... бөле ... Әлеуметтану нені зерттейді деп сұрасаң, ойланбай дей ... Бұл ... ... ... ... әлеуметтік жүйесі адамдардан тұрмайды, олардың қарымқатынасынан тұрады дегенін еске салған артық емес. Сол себепті пән ... ... ... ... мәселесі тек адам емес, оның саналы әрекеті, яғни саналы түрдегі әлеуметтік әрекет ... ... 2. 3. ... ... негізін салушы, француз әлеуметтанушысы Огюст Конт тұңғыш рет қоғамды организм, әлеуметтік жүйе ретінде зерттеді. Ол ... ... ... ... және оның ... ... ... атап көрсете отырып, әлеуметтік жүйенің сан алуан бөліктерінің бір-біріне үздіксіз оң және кері ықпал ететінін атап көрсетті. Қоғамның әлеуметтік ... білу үшін жүйе ... ... алу ... ... бір жүйе болмасын ол белгілі бір элементтерден тұрады. Сондай-ақ қоғамның ... ... ... ... адамдар, ұйымдар, мекемелер, институттар, әлеуметтік құбылыстар, үдерістер, әлеуметтік нормалар мен ережелер, оларға негізделген өзара байланыстар мен қарым-қатынастар, өзара ... және т.б. ... ... ... жете ... ... әлеуметтану ғылымын терең түсінуге болмайды. Әлеуметтік жүйе белгілі бір элементтерден тұрады. Оларды жете ұғынбай, ... ... ... ... түсінуге болмайды. Сол себепті әлеуметтік жүйе адамдардан тұрмайды, ... ... ... ... ... ала ... әлеуметтік жүйенің маңызды деген жеке компонеттеріне арнайы тоқтай кетейік. Олар: адамдар, ұйымдар, мекемелер, институттар, әлеуметтік құбылыстар, үдерістер, әлеуметтік нормалар мен ... ... ... ... ... мен ... өзара ықпалдасу және т.б. болып табылады. Әлеуметтік жүйенің негізгі элементтеріне адамдар, адамдар және оның ... ... ... мекемелер, институттар, әлеуметтік құбылыстар мен үдерістер жатса, ... ... ... ... ... қарым-қатынастар, әлеуметтік өзара ықпалдастық және ерекше маңызды әлеуметтік нормалар мен ережелер жатады. Әлеуметтік жүйе адамдардан ... ... ... ... дегенді басшылыққа ала отырып, әлеуметтік жүйенің маңызды деген жеке компонеттеріне арнайы тоқтай кетейік. Олар: адамдар, олардың бірліктері, әлеуметтік ... ... ... ... нормалар. Әлеуметтік байланыс - қоғамдағы жеке адамдардың не әлеуметтік топтардың бір-бірімен қарым-қатынастарын білдіретін ұғым. Сонымен ... ... ... бір ... ... адамдар тобының арасында нақты бір уақыт пен кеңістікте бірлесе қызмет ... ... ... қарым-қатынастар - адамдар және топтар арасында болатын салыстырмалы түрдегі біршама тұрақты байланыстың дамуын орнататын күрделі үдеріс. ... ... - ... бір ... ... ... ... арасында нақты бір уақытта пен кеңістікте бірлесе қызмет етуді білдіреді. Бұл түсінікті әлеуметтануға ... ... Э. ... енгізген. Әлеуметтік қарым-қатынастар деп адамдар және топтар арасында болатын салыстырмалы түрдегі біршама тұрақты байланыстарды ... Кез ... адам өз ... сан қилы ... ... ... ... ол өзінің отбасымен, ағайын-туыстарымен - туыстық қарым-қатынаста болса, құрбы-құрдастарымен ... ... ... -- ... ... орындарымен саяси қарымқатынас болады. Ал әлеуметтік өзара ықпалдасу жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер ... ... ету ... табылады. Адам бірбірімен байланыс, қарымқатынаста, өзара ықпалдастықта ... ... аса ... компоненттері - әлеуметтік нормалар мен ережелер, яғни конституцияға, заңдарға, қаулықарарларға, әдетғұрыптарға және т.б. ... ... ... Ал ... ... ... жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал етуі ... ... ... бірбірімен байланысын, қарымқатынасын, өзара ықпалдастықтығын әлеуметтік жүйенің аса маңызды компоненттері - әлеуметтік нормалар мен ережелер, яғни конституция, ... ... ... ... және т.б. ... ... Осындай әлеуметтік жүйенің маңызды компоненттерін, әсіресе практикалық сабақтарда нақты мысалдар ... ... ... түсіндірген орынды. Әлеуметтік нормалар мен ережелер дегеніміз ... бір ... ... ... ... реттеуші, қоғамдық өмірдің тұрақтылығы мен тұтастығын нығайтушы ережелер стандарты. Француз ғалымы Огюст Конт алғашқылардың бірі ... ... ... жүйе ретінде қарастырып, ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын, оның бөліктерінің өзара байланыстылығы мен ықпалдастығын атап көрсеткен ... Бұл ... ... ... ... алған жөн. Жүйе дегеніміз өзара бір-бірімен байланыста, қарым-қатынаста болатын, ... және ... ... ... ... ... немесе басқаларының өзгерісіне әкелетін элементтердің тұтас жиынтығы. Ал әлеуметтік жүйе деп ... ... мен ... ... ... ... пен байланыста, өзара ықпалдастықта болып, тұтастықты қамтамасыз ететін әлеуметтік элементтердің жиынтығын айтамыз. Енді қоғамның әлеуметтік ... ... ... не ... ... мәселе туады. Олар: адамдар, әлеуметтік топтар мен ұйымдар, әлеуметтік қауымдастықтар мен институттар, әлеуметтік байланыстар мен қатынастар, әлеуметтік ықпалдастық, ... ... мен ... және т.б. Әлеуметтік жүйенің негізгі элементтерінің ішінде әлеуметтік нормалар мен ережелердің орны бөлек, оларды бар әлеуметтік ... ... ... біріктіріп және тұтастырып отыратын деуге болады. Ал ... ... мен ... ... ... ... әдетғұрыптар мен салтсаналарды және т.б. қамтиды. Жекелеген адамдар және әлеуметтік топтардың басшылыққа алатын әлеуметтік нормалар мен ережелер, солардың ... ... ... ... және өзара ықпалдасу сияқты әлеуметтік жүйенің басты элементтеріне де арнайы тоқтай кетейік. Бұл ... ... аса ... ... ... ... ... түседі. Әлеуметтік байланыс адамдар немесе адамдар тобының белгілі кеңістік пен уақытта нақты мақсатқа жету үшін ... ... ету ... ... ... ... -- жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал етулерінің нәтижесінде ... ... оң не ... ... ... қарым-қатынастар -- адамдар және топтар, ... ... ... ... ... ... мен ... әрекеттестік. Кез келген адам өз өмірінде, отбасында, туған-туысқандарының арасында, құрбылары мен жолдастарының ортасында, қызмет орнында және т.б. әртүрлі әлеуметтік ... ... ... сан қилы қарым-қатынастарға түседі. Сонымен қоғамның тұтастығын қамтамасыз ететін әлеуметтік жүйенің басты элементтерінің (адамдардың) орналасуында белгілі бір тәртіп ... ... ... ол ... ... координация (үйлестіру) мен субординациядан тұрады.
Мысалға мен студентпін. Өзім тұратын ... ... ... онда ... жүйе ... Өзім жай ғана ... Мен бағынатын староста бар, староста бағынатын комендант бар.
Т.Парсонс қоғамның төрт жүйешігін атап ... ... ... ... және ... Ал Ресей ғалымдары В.И.Добреньков және А.И.Кравченко негізгі институт ретінде саяси, экономикалық, білім институты, отбасы және неке, дін институттарын ... Тағы ... ... жоқ ... ... салыстыра және жинақтай келе мынандай негізгі жүйешіктерді атаған жөн.
1. Әлеуметтік жүйешік - әлеуметтік байланыстар мен қарымқатынасты жалғастыру, ... ... ... ... және интеграция.
2. Отбасылықнекелік - отбасылықнекелік қарымқатынастарды реттеу, ұрпақтар жалғастығын қамтамасыз ету.
3. Экономикалық - адамдардың ... ... ... азықтүлікті өндіру, бөлу және пайдалану.
4. Саяси қоғамда билік қатынастарын саяси ... ... ... - ... ... идеологиялық бағдар, дәстүрлер, әдетғұрып, діни сенімдер жүйесі. Осылай ... ... ... алғаннан кейін қоғамның әлеуметтік құрылымы мен жіктелуін оқып-білудің мәні зор. ... ... не? Ол ... ... ... мен ... негізінде ретке келуі, ұйымдасуы, тәртіптелуі және институттенуі. Қоғамның құрылымын айқындап, оның негізгі элементтерінің ғылыми классификациясын жасау және олардың арасындағы ... ... ... ... ... заңдылықтарын ашу - әлеуметтанудың негізгі объектісі ғана емес, аса ... ... де. ... ... өте ... ол ... ішкі ... оның элементтерінің жиынтығы және олардың арасындағы әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде қалыптасқан сан алуан байланыстар, қарым-қатынастар мен ықпалдастық. ... ... ...
а) ... ... ... ... болатын индивидтер немесе адамдар жатады;
ә) қоғам мүшелерінің бірігуі, топтасуы негізінде пайда болып, дамып отыратын ... ... мен ...
б) ... қалыптасқан, белгілі бір функцияларды атқаратын әлеуметтік институттар. Адамның қоғамдағы орны көптеген әлеуметтік белгілерімен сипатталады. Оған ... ... ... ... ... ... (не қатыспауы), қоғамдық еңбек бөлісіндегі орны (өндіріс құралдарына меншік қатынасы, ... ... ... ... ... еңбектің мазмұны мен сипаты), кәсібі, білімі, табыс мөлшері, саяси билікті іске асыруға қатынасы және т. б. ... ... бір ... ... әлеуметтік белгілермен бірлескен адамдар жиынтығын әлеуметтік топ ... ... ... ... ... ... адамдар бір уақытта әртүрлі әлеуметтік топтардың мүшесі бола алды. Мысалы, студент, ол қазақ, ол үлкен қаланың тұрғыны т. б. ... ... ... ... негізделген әлеуметтік топтар мен олардың өзара қатынас жүйесінің жиынтығын қоғамның әлеуметтік құрылымы дейді. Қоғамдық өмірді әртүрлі әлеуметтік топтардың ... ... ... ... де ... ... жеке белгілеріне қарай қоғам құрылымының негізгі түрлерін ... ... ... Оған ... (жынысы мен жасына қарай әлеуметтік топқа бөлу), әлеуметтік-таптық, кәсіби және елді ... ... ... ... ... әлеуметтік құрылымының негізгі түрі деп қоғамның таптық сипатын алды. Мұнда таптың негізгі ... ... ... ... қатынастың бірдей болмауы көрсетіледі. Ол адамның қоғамдық өндіріс жүйесіндегі орнын және оның жалпы әлеуметтік жағдайын ... деп ... ... ... бәрі соған байланысты. Мұны тұтастай теріске шығаруға болмайды. Бірақ сонымен қатар қоғамдағы әлеуметтік жіктелуде басқа да, мысалы, адамның билік ... орны мен ... ... ... ... ... ... дәрежесі, білімбілігі және т.б. белгілер ерекше рөл атқарады. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік жүйесі, оның ... мен ... ... айту үшін ... ... қай деңгейінде тұрғанына назар аударған жөн. Әлеуметтану ғылымында қоғамды сараптаудың көптеген ... ... ... ... бойынша қоғамның типін белгілеуде өндіріс тәсілін, яғни ... ... ... түрі мен ... ... ... алынады. Осы тұрғыдан талдай келе, марксизм қоғам дамуын 5 тарихи сатыға, қоғамдық-экономикалық формацияларға жіктейді:
а) алғашқы қауымдық құрылыс;
ә) құл ... ... ... қоғам;
в) капиталистік қоғам;
г) коммунистік қоғам.
XX ғ. 50-60-жылдарыңда американ және ... ... ... ... Уолт ... және ... Арон ... дамуының үш сатысы туралы теория ұсынды. Бұлар адамзат қоғамының дамуын әлемдік шеңберде үш кезеңге бөледі:
1) индустриалдық ... ... ... ... ... ... дәстүрлі қоғам деп те атайды;
2) индустриалдық қоғамдар;
3) постиндустриалдық қоғамдар. Алайда бұл үш ... да ... ... ... - ... тәсілі екенін ескеру керек. Яғни қоғамның типін белгілеуде өндіріс ... ... рөл ... ... ... теорияны теріске шығару қиын. Мұндай ойлар жоқ емес. Индустриалдық қоғам ең ... ... ... ... және ... ... ... сипатталады. Мұндай коғамда индивидтің еркіндігі мен мүддесін ортақ принциптермен ... ... ... ... ... ... кең ... жаппай тауар өндіру қалыптасады. Үшіншіден, ол қоғам өндірісті автоматтандыру мен механикаландыруға және ... ... ... ... ... ... ғылыми-техникалық революциямен сипатталады. Бүгінгі жағдайымызды ескерсек, бізге индустриалдық қоғам дәрежесі сәйкес ... ... ... қоғамға тән сипаттарға біз түгелдей ие емеспіз. Өйткені индустриалды қоғам теориясын жасаған ғалымдардың пікірінше, қоғам, біріншіден, ... ... ... және ... ... ... сипатталады, бұл өндірістің нақты салаларға мамандандырылуы мен басқару жүйелерінен байқалады. Бұл ... ... ... ... таба алмаймыз. Ал индустриалды қоғамға тән рынокқа арнап кең көлемде жаппай тауар өндіру және ... ... ... ... ... ... бөлу бізде әлі жеткілікті деп айтуға әлі ерте сияқты. Дегенмен қазіргі жағдайда нарықтық ... ... ... ... ... ... ... өтуге байланысты әлеуметтік құрылымға бөліну күшейе түсуде. Республикамызда бұрыннан ... ... мен ... ... фермерлер, жалгерлер, кооператив мүшелері, жеке және ұжымдық меншік иелері, жеке саудамен айналысатын құрылымдар, кәсіпкерлер және т.б. ... ... ... ... ... ... кезеңде қоғамда меншік иесі жоғарғы тап пайда болды. Бұл тапқа солармен қатар көлеңкелі экономиканың пысықтары, алыпсатарлықпен айналысқан ... және т.б. ... Бұл ... ... де халықтың белгілібір пайызын құрайды. Сонымен бірге меншік иелерінің арасында бұрын-сонды болмаған миллиардерлер мен байлар тобы пайда ... ... да, орта ... да халқымыз арасындағы үлес салмағы туралы қолымызда мәліметтер жоқ болуына байланысты ... айту ... Ал ... өркениетті елдерде орта тап 50-60 пайызды құраса, АҚШта жоғары тап бүкіл халықтың 1,5 пайызын ... ... ... орта тап ... ... мен ... байланысты қоғамның саяси тұрақтылығын қамтамасыз ететін, оның демократиялық дамуына, нарықтық ... ... ... ... ... ... институттар мен әлеуметтік процестер.
Латын тілінен іnstіtutum - орнату, жайластыру деп тәржімаланады. "Институция" термині ... ... ... әдет-ғұрып, тәртіп дегенді білдіреді. "Институт" ұғымы әдет-ғұрыптар мен тәртіптердің заң немесе мекеме түрінде бекітілуін білдіреді. ... ... ... ... ... ... ететін қоғамдық байланыстар мен қатынастардың кез келген тәртіптелуі, ресмиленуі дегенді білдіреді
Адамдардың әлеуметтік өзара байланыстары мен қарым-қатынастары мінез-құлықтың жалпы ережелері мен ... ... және жеке ... мүддесіне қол жеткізудің қалыптасқан, рұқсат етілген тәсілдерінің негізінде құрылады. Ең алғашқы ... бірі ... ... ... ... мен ... арасындағы қолдау көрсету мен өзара көмектесуді реттеген, мәдени сабақтастықты, әлеуметтік тәжірибені ұрпақтан-ұрпаққа беру ... ... ... ... және неке ... ... табылады.
Әлеуметтанушылар "институт" ұғымын құқықтанушылардан алып, оны терең әлеуметтік мазмұнмен толықтырған. Ол базалық әлеуметтану ұғымдарының бірі болып табылады, ... ... құру мен ... қоғамдағы әлеуметтік қатынастарды талдауда оны айналып өту ... ... ... ... ... ... терминін алғаш ұсынған адам. Кез келген мекеме (әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ... [38]. Ол институттар қоғам өмірін реттеу мен жайластыру және адамдардың мінез-құлқына ықпал ету ... ... рөл ... атап ... Ол әлеуметтік институттардың алты түрін сипаттап, талдаған: өнеркәсіптік, кәсіподақтық, саяси, әдет-ғұрыптық, шіркеулік, үйішілік.
Әлеуметтік құрылғы ... ... адам ... әр түрлі салаларын реттейтін ресми және бейресми ережелердің, ... ... ... ... ... ... ... негізінде топтар мен адамдардың қарым-қатынас жасау жүйесіндегі орнын, ... ... ... ... ... мен ... жүйесі ұйымдастырылады.
Әлеуметтік институттың жеке адамнан гөрі жоғары сипаты, өзіндік аса ... ... бар, ... ... болады. Құндылықтар, үлгілер және нормалар жүйе ретінде жеке адамдардың қандай да бір әлеуметтік қауымдастық шеңберіндегі міндетті ... ... ... ... деп ... адамдардың бірлескен қызметінің тарихи қалыптасқан орнықты нысандарын айтады. ... ... ... - жеке адамдардың, топтардың және жалпы қоғамның іргелі қажеттіліктерін қанағаттандыру. Олардың сәтті ... ... ... ... ... ... мүмкіндік береді, оларды топтар мен қоғамға біріктіреді, олардың өмірін тұрақты етеді. Дәл осы әлеуметтік ... ... ... корпоративтік қызметті үйлестіреді, әлеуметтік қатынастар сипатын анықтайды және оларды ... ... ... ... бір қызмет аясын;
- белгіленген құқықтар мен міндеттер негізінде қоғамдық, ұйымдық немесе басқару функцияларын орындауға өкілетті адамдар тобын;
- ресми тұлғалар арасындағы ... ... ... мен ... ... ... шешуге қажетті материалдық құралдарды (қоғамдық ғимараттар, құрал-жабдықтар және т.б.) қамтиды.
Қоғамдық ... мен ... ... ... ... және ... процесі институционалдандыру деп аталады. Қоғамның белгілі бір байланыстардың әлеуметтік ұйымдастыруға қажеттілігін ұғынуы барысында сол қажеттілікті ... ... ... ... ... ... мен рөлдер бекиді. Әлеуметтік институттың қызмет атқаруына жәрдемдесетін жалпы мақсаттар, топтар және ... ... ... ... мүшелерін қамтитын нормалар мен санкцияларды қолдану рәсімдері, мәртебелер мен рөлдер жүйелері құрылады.
Неғұрлым ... ... ... ... ... институттардың бес негізгі түрі бар :
- бала туу, өсуі ... және неке ... ... және ... ... ... институттар, мемлекет);
- тұрмыстық құрал-жабдықтар өндіру (экономикалық институттар, өндіріс);
- білім ... ... ... әлеуметтендіру, кадрлар даярлау (білім беру, ғылыми және ... ... ... ... тіршілік мағынасын шешетін қажеттіліктер (дін институты).
Әрбір институттың ... ... ... ... ... бар. Бұл ... мен ... үлгілері; нышандық мәдени белгілер; утилитарлық мәдени белгілер; ... және ... ... ... ... ... түсініктер, үлгілер, санкциялар, мәдени бейнелер, қоғамдық идеялар арқылы бұл институционалдық белгілер: әлеуметтік қатынастарды реттеудің ... ... ... ... ... бірдей белгілердің толық жинақталымына ие бола бермейді, бұл олардың жеткілікті дами қоймағанын немесе төмендегенін көрсетеді.
Мысалы, әділет органдары әлеуметтік ... ... ... ... мен оларды реттеу саласын білдіреді. Оған жататындар белгілі бір адамдар тобы (прокурорлар, соттар, адвокаттар); ... ... ... мен басқа да заңнамалық актілер, сондай-ақ құқықтық өкілетті тұлғалардың мінез-құлықтарының бейресми стандартталған үлгілері (соттың, прокурордың, адвокаттың және т.б. ... ... ... ... тұтқындау орындары және т.б.) және әділет органдарын қаржыландыруға арналған ел ... ... ... ... бағыттағы әлеуметтанушылар қоғамдағы әлеуметтік институттардың реттелген жүйесін ... ... ... ... ... ... Д.Ландберг және т.б.) берген институттардың жіктелуі назар аударарлық. Олардың пікірінше, ... ... төрт ... ... ... ... ... өсіп-өркендеуі; әлеуметтендіру; өндіріс пен бөлініс; басқару мен бақылау.
Экономикалық институттар (меншік, алмасу, ақша, банктер, шаруашылық ұйымдар) қоғамдық ... ... және ... ... етеді, экономикалық өмірді басқа әлеуметтік салалармен біріктіреді. ... ... ... ... қоғамдық ұйымдар, кәсіподақтар) саяси биліктің белгілі бір ... ... және ... ... ... ... ... және тәрбие институттары мәдени және әлеуметтік құндылықтарды ... ... жеке ... ... ... стандарттарды меңгеруін қамтамасыз етеді. Нормативтік-бағдарлаушы институттар жеке адамдардың мінез-құлқын моральдық нормативтер ... ... ... ... жеке ... мен ... ... бір мінез-құлқын заң актілерінде бекітілген нормалар, ережелер мен санкциялар негізінде алдын ала ұйғарып отырады. Рәсімдік-символикалық және ... ... - ... ... және топаралық мінез-құлықтың әр алуан актілерін реттейтін күнделікті ұзақ байланысулар барысында жасалған нормалар мен ұйғарымдарды қамтиды.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 30 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әлеуметтанудың объектісі мен пәні8 бет
Психологияның қоғамдық және гуманитар ғылымдар жүйесіндегі орны10 бет
Әлеуметтану ғылымының тарихы. Әлеуметтану, әлеуметтік гуманитарлық ғылымдар. Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары. ХХ ғ. әлеуметтануы. Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде. Әлеуметтік институттар мен әлеуметтік процестер14 бет
Әлеуметтану ғылымының шығу тарихы. Әлеуметтану әлеуметтік-гуманитарлық жүйесінде. Әлеуметтану тарихының негізгі бағыттары. XX ғасырдың әлеуметтануы. Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде. Әлеуметтік институттар мен әлеуметтік процестер29 бет
Әлеуметтану, әлеуметтану гуманистік әлеуметтік ғылымдар жүйесі. әлеуметтану пәнінің негізгі бағыттары. xx ғасыр әлеуметтану. қоғам әлеуметтік жүйе. әлеуметтік институттардың әлеуметтік процестер20 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Постиндустриялды қоғам концепциясы4 бет
Қоғам және жеке адамның қалыптасуындағы конфликтінің мәні7 бет
Қоғам және жеке тұлға14 бет
Қоғамдық тамақтану кәсіпорындары37 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь