Тіршілік қауіпсіздік негіздері

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
I.тарау. Қауіпсіздік түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
1.1. «Адам мекендеген орта» жүйесіндегі қауіп қатерді
топтастыру ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.2. Өмір сүру ортасының антропогендік қауіп қатері ... ... ... ... ...
1.3. Атмосфералық ауаның былғану көзі және дәрежесі ... ... ... ...
1.4. Өмір сүру ортасындағы адам организміне кері әсер
ететін факторлар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
1.5. Адам организмінің улы заттарға қарсы күресінің жолдары...
II.тарау. Қазақстан Республикасындағы азаматтық қорғаныс
Жүйелері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1. Азаматтық қорғаныс жүйесінің құрылымы мен ролі ... ... ... ..
2.2. Азаматтық қорғаныс жүйесінің мақсаттары ... ... ... ... ... ... ... .
2.3. Азаматтық қорғаныс жүйесінің басқару ұйымдары мен
құрылымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.4. Ядролық қарудың жарылыс ошағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.5. Химиялық қарудың жарылу ошағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.6. Бактериологиялық қарудың жарылыс ошағы ... ... ... ... ... ... .
2.7. Нерв жүйесін зақымдайтын фосфороргаикалық
уландырғыш заттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.8. Әсері күшті улы заттар (ӘКУЗ) ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.9. Халықты қорғаудың ұжымдық құралдары ... ... ... ... ... ... ... ..
2.10. Халықты қорғаудың негізгі әдістері мен жолдары ... ... ... ...
2.11. Теріні қорғайтын құралдар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.12. Медициналық қорғаныс құралдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.13. Жеке аптечка ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.14. Жеке химиялық пакет ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.15. Жеке таңба пакеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.16. Зақымданған ошақтағы құтқару және апатты қайта
қалпына келтіру жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.17. Радиациялық және химиялық барлау құралдары ... ... ... ... .
2.18. Эвакуация ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.19. Зақымданған ошақтағы құтқару және қайта
келтіру жұмыстары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.20. Жұмыс жүргізудің әдісі мен тәсілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
III.тарау. Жарақаттар түрі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
3.1. Дәрігер келгенге дейін талықсу кезінде сырқатқа
жәрдем көрсету ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.2. Коллапс кезіндегі дәрігерге дейінгі көмек көрсету ... ... ... ... ..
3.3. Жарақаттан естен тану туралы түсінік ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
3.4. Естен тануға қарсы шаралар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
IV.тарау. Бас жарақаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
4.1. Бас жарақаты кезінде таза таңғыш қою тәртібі ... ... ... ... ... ... .
V.тарау. Жаралар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
5.1. Жаралар инфекциясы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
5.2. Жаралардың жіктелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
5.3. Жарақаттар кезінде асқынушылық ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
VI.тарау. Суға бату ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
6.1. Суға батқан кездегі алғашқы медициналық және
дәрігерге дейінгі көмек ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
6.2. Электр жарақаты ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
6.3. Электр жарақатындағы алғашқы медициналық көмек ... ... ...
6.4. Күннің өтуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6.5. Жүрек.тамыр аурулары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
6.6. Газбен улану ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
VII.тарау. Төтенше жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.1. Төтенше жағдайды топтау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.2. Бейбіт уақыттағы төтенше жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
7.3. Техногендік сипаттағы төтенше жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.4. Техногендік сипаттағы төтенше жағдайдың пайда болу
әсері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.5. Химиялық қауіпті обьектідегі апаттар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
7.6. Химиялық қауіпті обьектілердегі апатты топтау ... ... ... ... ... ..
7.7. Радиациялық қауіпті обьектілердегі апаттар ... ... ... ... ... ... ..
7.8. Өрт және жарылыс қаупі бар обьектілердегі апаттар ... ... ... ...
7.9. Өртті сөндіру құралдары мен жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
7.10. Көлік апаттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.11. Табиғи сипаттағы төтенше жағдайдың сипаттамасы ... ... ...
7.12. Жер сілкінісі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.13. Халықтың жер сілкінісі кезіндегі іс.әрекеті ... ... ... ... ... ... ...
7.14. Вулкан атқылауы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.15. Опырмалар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
7.16. Қар көшкіні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
7.17. Сел ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.18. Метеорологиялық сипаттағы төтенше жағдай ... ... ... ... ... ...
7.19. Циклондар мен антициклондар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.20. Дауыл ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
7.21. Боран ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.22. Гидрогеологиялық сипаттағы төтенше жағдай ... ... ... ... ... ..
7.23. Су тасқыны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.24. Су басу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
7.25. Биологиялық төтенше жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
7.26. Жұқпалы аурулар және одан сақтандыру ... ... ... ... ... ... ... ...
7.27. Эпизоотия мен эпифитотия ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
7.28. Табиғи өрт ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
7.29. Халықтың өрт кезіндегі іс.әрекеті ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
7.30. Өрт кезіндегі зардап шеккендерді іздеу және көшіру ... ... ...
VIII.тарау. ҚР «Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше
жағдайлар туралы» Заңы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
8.1. Төтенше жағдайлар таралу ауқымына және келтірген
шығынының көлеміне қарай топтастырылуы. (нысандық,
жергілікті, аумақтық, барынша ауқымды) ... ... ... ... ... ... ... ...
8.2. Техногендік сипаттағы төтенше жағдай ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8.3. Хайуанаттар және өсімдік уларымен уланған кездегі
дәрігерге дейінгі көмекті көрсету ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
8.4. Саңырауқұлақпен улануды емдеу ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ...
8.5. Жыланның шағуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
8.6. Қарақұрттың шағуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
8.7. Кененің шағуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
IX.тарау. Радиоактивті ластанудың көздері ... ... ... ... ... ... ... ... ...
9.1. Қоршаған ортада радионуклиттердің миграциялауы ... ... ... ..
9.2.Эксперименттік бөлім зерттеу міндеті мен мақсатының
тәсілі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
9.3. Ауыл шаруашылығын радионуклиттермен ластанған
жерлерде жүргізу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
9.4. Радиоактивті сәулеленудің тірі ағзаларға әсері ... ... ... ... ... ... .
X.тарау. Адам өмір.тіршілігінің соғыс жағдайындағы
қауіпсіздігінің негіздері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
10.1. Ядролық қарудың жарылыс ошағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
10.2. Химиялық қарудың жарылу ошағы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10.3. Бактериологиялық қарудың жарылыс ошағы ... ... ... ... ... ... ..
10.4. Қорғану жолдары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
10.5. Радиация көздері, ядролық жарылыстағы және басқа
апаттардағы болатын зардаптар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ... ...
«Тіршілік қауіпсіздік негіздері» пәні - студенттерді адамның төтенше жағдай кезіндегі өмір сүру ортасымен қауіпсіз қарым-қатынасының, шаруашылық обьектілерінін тұракты жұмыс істеу әдістерін, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайларды ескерту мен салдарын жою және осы заманғы зақымдау құралдарын ажырата білудің аса қажеттігін көрсетеді.
Оқыту мақсаты: Болашақ мамандарды теориялык білім және тәжірибелік дағдыға үйрете отырып, өмір тіршілігіне қауіпсіз және зиянсыз жағдайларын жасауды, экологиялық қауіпсіздік бойынша қазіргі заманғы талаптарға сай жаңа техника және технологиялық процестерді жобалауды, табиғи апаттардың, зілзалалардың мүмкін болатын апат салдарынан халықты және шаруашылық нысандарының өндіріс қызметшілерін, ал сондай-ақ олардың салдарын жою барысындағы қорғаныс бойынша төтенше жағдайларды болжау және сауатты шешімдер қабылдауды, еңбек қызметі мен адам демалысы аймағында қалыпты жағдай жасауды, адам мен оның өмір сүру ортасын залалды әсерлерден қорғау жөніндегі шараларды әзірлеудің жолдарын үйретуді мақсат етеді.
1. Қазақстан Республикасының төтенше жағдайлар саласындағы заңдары. ҚР төтенше жағдайлар жөніндегі агенттігі. Алматы қ, 2004. 168 б.
2. «Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар
туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, 5.07.1996.
3. «Тіршілік қауіпсіздігі» курсы бойынша жоғары оқу орындары студенттеріне арналған оқу құалы. ҚР төтенше жағдайлар жөніндегі агенттігі. Алматы қ, 2004. 240 б.
4. Суровцев А.А., Мельников Е.Н., Малеваный С.В., Медведева Н.М., Шарипханов С.Д., Хурсанов С.К., «Тіршілік қауіпсіздігі» Алматы, 2004.
5. В.Ситникова. Основы безопастности жизнедеятельности. М., 1997.
6. Белов С.В. Безопасность жизнедеятельность. –М.: Высшая школа, 1999 -448с.
7. Кукин П.П. Безопасность жизнедеятельности.-М.: Высшая школа, 2003 -439с.
8. Шубин Е.В. Гражданская оборона. –М.: Просвещение, 1991 -154с.
9. Аманжолов Ж.К., Балабас Л.Х. Безопасность жизнедеятельности.- Астана : Фолиант, 2009 -125с.
10. Гринин А.С., Новиков В.Н. Безопасность жизнедеятельности. –
М. : ФАИР-ПРЕСС, 2002 -228с.
11. Ќ.С.Ќалжігітов, А.М.Төлемісова, Н.Г.Приходько, К.Ш.Исаев.
«¤мір тірішілік ќауіпсіздігі». Оќулыќ. Алматы 2004 ж.-256 б.
12. С.Тайжанов. “¤мір ќауіпсіздігі негіздері”. Оќу-єдістемелік
ќұрал. Алматы. Дєнекер. –2004 -254 б.
13. Төтенше жағдайлар жүйесінде қолданылатын орысша-қазақша
терминдер сөздігі. Алматы – 2004.
• Ю.В.Репин, Р.Шабунин. “Тосын жағдайда адам өмір
o ќауіпсіздігін саќтау”. Алматы, Демеу, 1994 .
14. З.А.Талханбаева “¤мір ќауіпсіздігін саќтау”. /студенттерге
арналған ќысќаша лекциялар жинағы/ Түркістан. ХЌТУ
баспаханасы. 2004ж – 87 б.
15. Е.Дүйсенов. Сел тасќындары. Алматы, “Ќазаќстан” 1996.
16. Н.Алекссев. Стихийные явления в природе. М., “Мысль, 1988 .
17. Ќ.М.Тұрланов, С.А.Ќалќабаева. «Жедел медициналыќ жєрдем»
Алматы: 2004. 321 б.
18. Төтенше жағдайлар және Азаматтық қорғаныс саласындағы
басшылық құрамының біліктілігін арттырудың Республикалық
курстарының тыңдаушыларына көмек ретінде ұсынылған
оқулық. ҚР-ның төтенше жағдайлар министірлігі. Алматы қ,
2008. 136 б.
19. Төтенше жағдайлар және Азаматтық қорғаныс мәселелері
бойынша басшылық құрамды даярлауға арналған материалдар
жинағы. ҚР төтенше жағдайлар жөніндегі агенттігі. Алматы қ,
2003. 124 б.
20. Ұйымдардағы төтенше жағдайлар және Азаматтық қорғаныс
бойынша сабақтарға арналған оқу құралы. ҚР төтенше
жағдайлар жөніндегі агенттігі. Алматы қ, 2004. 124 б.
21. Жер сілкінісі болған кезде болуы мүмкін жағдайларға баға беру
әдістемесі. ҚР төтенше жағдайлар жөніндегі агенттігі.
Алматы қ, 2004. 40 б.
        
        Ә.Т.МЕЙІРБЕКОВ., Т.П.РАИМБЕРДИЕВ., Г.Ю.БАШБЕНОВА
ТІРШІЛІК ҚАУІПСІЗДІК НЕГІЗДЕРІ
Алматы, 2010
ӘОЖ 363.124.65
ББК 74.266.8
М 38
Пікір жазғандар: техн.ғ.д., профессор Шарафиев А.Ш.
б.ғ.к., доцент Ажибаева З.С.
М 38 ... Ә.Т., ... Т.П., ... Г.Ю. ... қауіпсіздік
негіздері. Оқулық. Түркістан, 2010. 119 бет.
ISBN 9965-679-29-0
Оқулықта Қазақстан Республикасының негізгі заңдарын және ... ... ... ... ... адам
мекендейтін ортаның қауіптіліктерін, ... ... ... ... ... ... ... арттыру тәсілдерін және
олардың салдарын жою бойынша шаралары қарастырылған.
Оқулық Қазақстан Республикасы ... және ... ... №779 бұйрығымен бекітілген мемлекеттік жалпыға міндетті ... мен ... оқу ... ... ... және ... орта ... үшін әзірленген.
Оқулық баспаға Қ.А.Ясауи ... ... ... оқу-әдістемелік кеңесі шешімімен ұсынылған (12.04.2010ж. №
8 хаттама).
М
ӘОЖ 363.124.65
ББК 74.266.8
М 38
© ... Ә.Т., ... ... Г.Ю., ... ... ... пәні - студенттерді адамның төтенше
жағдай кезіндегі өмір сүру ортасымен қауіпсіз қарым-қатынасының, шаруашылық
обьектілерінін тұракты жұмыс ... ... ... және ... ... жағдайларды ескерту мен салдарын жою және осы ... ... ... ... аса ... ... мақсаты: Болашақ мамандарды теориялык білім және ... ... ... өмір ... қауіпсіз және зиянсыз
жағдайларын ... ... ... ... ... ... сай жаңа ... және технологиялық процестерді жобалауды,
табиғи апаттардың, зілзалалардың мүмкін болатын апат салдарынан ... ... ... ... қызметшілерін, ал сондай-ақ олардың
салдарын жою барысындағы қорғаныс бойынша төтенше жағдайларды болжау ... ... ... ... қызметі мен адам демалысы ... ... ... адам мен оның өмір сүру ... ... әсерлерден
қорғау жөніндегі шараларды әзірлеудің жолдарын үйретуді мақсат етеді.
Оқыту міндеттері:
▪ бейбіт және ... ... ... жағдайда халықты қорғау
әдістерін және зардабын жою мен ... және ... да ... ... негізін үйрету;
▪ өмір сүру ортасындағы адам қауіпсіздігінің ... ... ... ... қауіпсіздігінің құқықтық және нормативтік ... ... ... ... алу, зақымдану, қатты ауру, өте ... ... ... ... ... мен ... көмек
көрсете білуге оқыту;
▪ зақымдану ошақтарын сипаттауды үйрету;
▪ қазіргі зақымдағыш құралдар мен төтенше ... ... ... ... ... беру.
I-тарау. Қауіпсіздік түсінігі
Қауіпсіздік сыртқы және ішкі қатерден қорғайтын тірі организмнің
қажетті шарасы. Ал адам ... өз ... бар, ... тірі ... ... ол табиғи ортадан, өз өмір сүру
ортасын жасай алады. Сондықтан болуы ықтимал қатерлер табиғи қатерлердің
қатарына жатпауы да ... ... ... ойлы ... отырып, өте тез арада антропогендік тірі
Қауіп- қатер
Сурет-1. Іс-әрекет қауіпсіздігінің схемасы
организмдер, онын ... ... өзі де, ... ... кете ... емес.
Міне, сондықтан адамның кез-келген іс-әрекеті ... ... кері ... де ... жатыр, мысалы, экологияның бұзылуы, жарақат
алу, ауыру, тіпті қазаға ұшырау. Сондықтан ... ... ... ... ... және өмір сүру ... кешенді қорғау шаралары деп
түсінуіміз қажет. ... түрі ... ... ... қорғану
шаралары қажет болады. Кешенді қорғану шаралары мынаны ... ... ... техникалық, санитарлық-гигиеналық, емдік
шаралар.
Адам іс-әрекеттің қауіпсіздігі-адамның іс-тіршілігі мен қауіп-қатер
бір-бірімен кездеспейтін тұйық ... - ... ... ... ... әр уакытта болғанымен, ылғи да бола бермейді. Ондай
қауіп болуы үшін үш жағдай болуы керек. Қауіп нақты бар, адам ... ... ... ... ... жеткіліксіз (1-сурет)
Сонымен, қауіпсіздік-бұл іс-әрекет кезінде қауіптердің ... ... ... Ол үшін үш ... ... ... керек:
Бірінші міндет-нақты іс-әрекеттен болатын қауіп - қатерді талдау
(идентификация).
Идентификация келесі ... ... асуы ... Өмір сүру ортасының
қауіп туғызатын элементін анықтау, қауіп тудыратын іс-әрекетті талдайтын
адамдарға қойылатын ... ... ... ... ... ... жүргізіледі.
Екінші міндет-адамды және өмір сүру ортасын табылған қауіп-қатерден
қорғаудың тиімді әрі ... ... ... ... ... ... ... қорғану
шараларын әзірлеу, себебі толық қауіпсіздік орнату мүмкін емес.
Бұл шаралар қауіп - ... ... ... және өмір ... қорғау қажеттілігі болғанда қолданылады (зардап шеккендерге бірінші
медициналык көмек көрсету, қоғамды қылмыс топтарынан қорғау, ғимараттарды,
құрылыстарды бұзу, зардап ... ... ... босату, ластанған
аумақты тазалау тәрізді жұмыстар).
Үшінші міндетті елімізде денсаулык сақтау, Мемлекеттік ... ... ... ... полиция, прокурорлық бақылау органдары
және т.б. жүзеге асырады.
Қауіп-қатер-ортаның қуат ... ... ... ... ... ... бір ... қоршаған ортаға үлкен залалын тигізуі және
зардабын әкелуі ... ... осы оқу ... ... өзекті
түсінігі.
Қауіп-қатердің көздері деп төмендегілерді атауға болады:
• адамның өзі;
• өмір сүру ортасының элементтері: заттар, еңбектің өнімдері мен құралдары,
пайдаланатын ... ... ... жағдайы, жан-жануар және
өсімдік әлемі, адамдар ... және жеке ... адам мен өмір сүру ... ... ... ... өзі өте күрделі, көпжақты құбылыс болғандықтан, олардың
негізгі белгілері бір-бірімен ұштасып, араласып жатады. ... ... ... оның ... ... ... ... анықтап, шара
қолдануға және салдарын жоюға үлкен маңызы бар.
Осы сияқты құбылыстарды жіктеумен және жүйелеумен айналысатын ғылымды
таксономия деп ... ... ... толыққанды және жетілген таксономия
жоқ болғанымен, төменгі ... ... ... көп қажетке
жарары анық,
Қоршаған ортаға үлкен зардабын, тигізетін құбылыс, процесс, уақиға.
Шыққан тегі бойынша:
▪ техногендік әсер ету;
▪ антропогендік;
▪ тұрмыстық;
... ... ...... орта» жүйесіндегі қауіп қатерді топтастыру
Қауіп-қатер қоршаған ортаға үлкен зардабын, зиянын тигізетін ... және ... ... өмір сүру ... ... атап
айтқанда пайдаланып отырған заттар, еңбектің өнімдері мен құралдарын,
пайдаланылып отырған ... ... ... ... ... мен ... ... адамдар ұжымы мен жеке тұлғаларды жатқызуға
болады. Сонымен ... адам мен өмір сүру ... ... қарым
қатынас процестері де жатады.
Сурет 2. Қауіп-қатерді белгілері бойынша топтау
Өмір сүру ортасында қауіп-қатер табиғи және антропогендік ... ... ... мен ... және ... ... Өмір сүру ортасының антропогендік қауіп – қатері
Антропогендік қауіп адамдардың шаруашылық іс - әрекетінің және
өзі құрған ... ... ... ... болады әрі
адамдардың денсаулығына және өмір сүру ... кері ... ... Атмосфералық ауаның былғану көзі және дәрежесі
Атмосфералық ауа – бұл ... ... ... ... ... ... озоннан, гелиден тұратын газ ... ... үшін ... ... өте зор, ал ... газы ... өте қажет. Адам тамақ ішпеуге бар, бірақ тыныс алмай өмір ... ... адам ... ... қоры шектеулі. Ол 2 – 3 минут қана
тыныс алуына жетеді, ал бес ... ... соң, ауа ... ... ... келмейтін процесс басталады, ми қабаты ... ... өлім ... ауаның әр түрлі зиянды ... ... ... ... оның ішінде тыныс мүшелерінің ауруына әкеліп соғады.
Мысалы, ... ... ... ... ауаға жіберетін
зиянды заттары жүрек – ... ... ... ... ... ісік ... пайда болуына әкеледі. Қара метал мен электр қуаты
кәсіпорындарының ауаға шығаратын заттары өкпе ... ... ... ... шығаратын зиянды заттары аллергияның, без және
жыныс ауруларының пайда болуына әсер етеді.
Атмосферада табиғи және ... ... ... әр ... әр ... де болады. Ондай табиғи қосындыларға шаңдар жатады,
олар, негізінен, өсімдіктер түрлерінен, вулкандардан, ... ... ... ... тұрады және өрт түтіндері, газдар да жатады.
Атмосфераның ауасын ластайтын негізгі антропогендік ... ... ... ... ... автокөлік, және жылу энергетикасы
жатады.
Қазақстанда тұрақты өнеркәсіп орындарының көздерінен атмосфераға жыл
сайын (1995 ж – ... г,1997 ж – 2,37; 1998 ж – 2,33) ... ... атмосфераға кететін зиянды қосындылардың жартысына ... ал ... ... – 22,7%, қара ... – 15,7% ... зиянды заттарды шығаруда автокөліктер үлкен орын алады.
Қазақстанның үлкен ... ... ... ... үлесі 60 – 80 пайыз құрайды. Ал Алматы қаласында - 90 ... көп ... улы ...... ... (СО), ... (SO2) азоттың оксиды (МОх) көмірсутегі (Cn Hm) және қатаң заттар
(шаң).
Атмосфераға одан да гөрі улы ... ... ... ... қосындысы,
хлор, қорғасын, сынап және бензапирен. Осы күндері атмосфераға 500-ден
астам улы заттар шығады екен, оның саны ... ... ... Республикасының қалаларындағы ауа бассейнін бақылау
қалаларда ... ... өте ... ... ... ... ... қалалардағы шаңның, аммиактың, фенолдың, ... ... ... азот ... және ... ... ... әлде қайда артық болып тұр. Мысалы, Шымкент және Лениногорск
қалаларында күкірт жиынтығы шекті нормадан 100 есе артып кеткен.
Атмосферадағы қоспалардың және ... ... ... ... ... ... пайда болуына әкеліп соғады (қара түтін(смог), ... және олар азон ... ... – бір ...... ... өнеркәсіп орталықтарында
байқалатын ауаның өте қатты ластануы. Оның екі тұрпаты байқалады:
... ... ... ... ... ... қалың
тұман;
▪ фотохимиялық смог - өткір газ бен аэрозольдің қою тұмансыз жиынтығы,
ол күннің ... ... ... ... ... ... әрі өте улы ... смог 1940-шы жылдарда Лос – Анджелес қаласында байқалған,
қазірде ғаламшарымыздың барлық дерлік бұрыш – бұрыштарында көрінеді.
Смог көз ... ... ... ... ... кері әсер ... әрі ... өлімін көбейтіп, аурушаң
етеді.
Қышқыл жаңбыры – ... 100 ... бері ... бірақ оған кейінгі
жылдарда ғана көңіл аудара ... ... ... ... атты ... рет
1972 жылы ағылшын ғалымы Роберт Ангус Смит қолданды.
Негізінде, қышқыл жаңбыр ... және ... ... ... ... реакцияларының әсерінен туындайтын құбылыс. ... (H2SO4) және азот (HNO3) ... ... ... соң бу ... ... бұлттың тамшыларына араласып, құрғақ немесе жаңбыр
түрінде жерге түседі. ... ... өмір ... іс - ... ... пен ... ... көптеп шығуына ықпалын
тигізуде.
Қышқыл жаңбырының табиғатта, ... ... ... ... ... ... ... пен азот өрттің, вулканның т.с. табиғи
құбылыстардың әрекетінен атмосфераға көтеріліп отырған.
Қышқыл жаңбыр ... тек қана тік ... ... ... ... созылады. Бұндай бұлттар бір елдің аумағынан шығып, екінші бір
мемлекет жеріне ... ... ... ... бұл ... ... ... отыр. Мысалы: Қазақстан үшін өз жерін ластану пайызы өз
күкіртінің құрылымынан – 46 ... азот ... ... – 22 пайыз
құрайды. Қалған ... өзге ... ... ... пен күкірт
атмосфераға шыққан соң бірден реакцияға ... ... ... ... ... өтуі мүмкін. Осы екі арада ... ... ... ... ... ... адам ... қоршаған ортаға ... ... ... ... ... және ... ... тот басуын ... ... ... ... ... ... пен ... қышқылдығын (РН)
өзгертіп, топырақтың құрылымын бұзады, оның өнім беру қасиетін төмендетеді,
өсімдіктердің жойылуына ықпал етеді.
Тұщы судың ашық ... ... ... тірі ... ... эффект. Атмосфераның құрамы мен ... ... ... сәуле, жылу алмасу процесіне әсер етеді. Күннен жерге немесе
жерден ғарышқа қуат берілу процесі биосферадағы ... ... ... ... ... алғанда +15°. Бұнда биосферадағы температура
жағдайын сақтап тұруда Жерге жылу ... алып ... күн ... ... Осы ... ... ... байланыста болады. Сондықтан
Жердегі жылу балансының өзгеруі биосфераның орта температурасының ... ... Бұл ... ... ... атмосферада соңғы
жылдары көбеюіне байланысты болып ... ... ... мен ... көбеюінен, Жерден ғарышқа көтерілетін жылудың көлемі азаяды
да, Жер бетінде қалып ... Ал бұл ... ... ... әкеліп
соғады. Бұл процесте көмірқышқыл газының рөлі өте зор. О ... ... ... ... пен ... қолдап тұратын концентрациясы
0,003 пайыздан аспаған ал ... ... бұл ... ... әр он жыл ... ... ұлғайып отыр. Бұл жылдамдық соңғы жылдары ... ... ... ... ... ... ... және отын жағуда.
Климаттың әр түрлі моделін жасап, ... 2050 жылы ... ... 4,5°С дейін көтерілуі ... Жер ... ... ... мұздардың еруіне әкелетін болса, Әлемдік мұхиттың деңгейі 0,5-1,5м
көтеріледі. Климаттың одан ары жылынуы 2100ж Әлемдік ... ... ... ... Ал бұл 5млн ... ... ... су басып
кетуіне әкелуі мүмкін. Ал бұл – барлық құрлықтың 3 пайызындай көлемі, жер
шарындағы ... ... 30 ... көлемі. Парниктік эффектің Жер
тұрғындарына алып келер зардабы ұшан теңіз. Сондықтан осы күрделі мәселелер
жөнінде адамзат ... ала ... ... ... ... өмір ... үлкен қатер туындауы мүмкін.
Озон қабатының бұзылуы. Атмосфераның техногендік ластанудың кері әсері
тек жер ... ... ғана ... ... Лас ... бір бөлігі озондық қабатқа жетіп, оны ... ... ... ... ... 0,29км ультра күлгін ... ... ... Бұл ... толқынды ультракүлгін сәулелену биосфера үшін ... ... ... құриды, анкологиялық және көз аурулары көбейеді.
Озондық қабаттарды талқандайтын ... ... хлор мен ... ... бір ... 10 ... ... ал азот
оксидінің 1 молекуласы оның 10 ... ... мен азот ... ... қабатқа көтерілінуінің негізгі
күрделі болып төмендегі факторлар саналады:
▪ ұшақтардың шығаратын газдары;
▪ змырандардың шығаратын газдары;
▪ вулкан газдары;
... ... ... атом ... ... ракетасының бір ұшуы озонның 0,3 пайызының бұзылуына
әкеліп соғады. Озон қабатының осы ... ... ... ұзақ ... ... ... ... дәлелденген.
Озон қабатының бұзылуына өмірінің ұзындығы 100 жылдарға созылаты фреон
үлкен әсер етеді. Фреонның шығатын негізгі көздері: ... ... ... ... ... тұрмыста қолданылатын
аэрозоль құтылары және т.с.с.
4. Өмір сүру ... адам ... кері әсер ... ... заттардың жалпы сипаттамасы. Қазіргі заманда адамзатқа ... млн. ... ... ... бар. ... 60 ... астамы кең қолдану
табуда, тамаққа қосу түрінде – 5500, дәрі –дәрмек – 4000, тұрмыс химиясында
– 1500 ... ... ... жыл ... 500-ден 100-ға дейін
жаңа химиялық қосындылар, өнімдер пайда болуда. ... ... ... ... улы ... ... көптеп келіп жатыр.
Улы химиялық заттар, өзінің пайдалануына байланысты төмендегідей болып
жіктеледі:
▪ өнеркәсіп улы - өндірісте қолданылатын заттар;
▪ улы химикаттар – ауыл ... ... ... дәрі-дәрмектер;
▪ тұрмыс химикаты;
▪ өсімдіктер және жануарларда, саңырауқұлақтарда, құрт-құмырсқаларда
болатын заттар;
... ... ... организміне әсер ету сипаты бойынша улы заттар төмендегідей болып
бөлінеді:
▪ жалпылама улылар – организмді ... ... жеке ... ауру
етіп, істен шығаратын улы заттар;
▪ қоздырғыштар – тыныс жолдарының шырышты (слизистый) ... ... ... ауру ... ... ... ... заттар;
▪ мутагендер – генетикалық кодты бұзатын заттар;
▪ канцерогендер – қауіпті ісіктер ... ... бала ... ... ... – қорғасын, сынап, стирол,
радиоактивті ... да ... ... әсер етуі және ... ... ... адам ... тыныс алу жолдары, тері және ас ... ... ... Көп жағдайда(80-90 пайыз)кәсіпке байланысты ауруларжәне
уланулар организмге улы газдардың, булардың, ... ... ... Бұл ... ... ... өте ауыр болуы мүмкін, себебі улы зат
бірден қанмен араласып бүкіл денеге тарап кетеді.
Улы ... ... ... сумен, темекімен, қолдың кірімен асқорту
жолдары арқылы организмге енеді. Улы ... ауыз ... – ақ ... ... кетуі мүмкін. Ондай заттарға фенол, циянит сияқты улар ... ... ... улы ... бірігіп, заттың улылығын одан ары
арттырып түсуі мүмкін.
Улы заттар адам организіміне тері арқылы ... Улы ... ... ... ... сол арқылы қанға кетеді. Бұндай заттарға суда, майда
жеңіл еритін көмірсутегі, ароматты аминдер, бензол, ... және ... Егер ... жара ... ... болса, организмге енуі жеңілдейді.
Бірінші кезеңде улы заттардың бөлінуі қан айналымының қарқындылығына
байлынысты болады. Улы заттардың жиналатын үш ... орны бар: ... ... ... ... ... және майлы (ткань). Улы заттың
тарауы үш негізгі ...... ... байланысты болады: суда
ерігіштігі, майда ерігіштігі, реакцияға енгіштігі. Кейбір ... ... ... ... кадмий және басқалары) қаннан тез шығады, бірақ бауыр
мен өкпеде жиналып қалады. Барий, бериллия, қорғасын ... ... ... өте ... ... ... ... және сүйекте жиналады.
Улы заттардың әсерінің салдары. Улы, зиянды заттармен жақындасқанда
адам организмі ... ... ... және ... ... ... ... қанға енуінің нәтижесінде дами ... ... ... ... жерінде зақымдану болуы мүмкін: терінің ... ... екі ... ... ... және ... өткір түрі – бұлай улану апат ... ... ... бұзғанда болады әрі у тез арада әсер ... және ... ... енеді, өткір уланудың екі фазасы болады: біріншісі -
өзіне тән емес ... (бас ... ... жүрегі айну және т.с.с.)
Уланудың созылмалы түрі – уланудың бұл түрі жайлап, аз ... ... ... мүмкін. Ондай улану удың органызмде жиналуының
әсерінен болады. ... ... ... улану болғанда негізінен ... ... ал осы ... ... ... уланса,онда қан жасау
жүйесі зақымданады.
5. Адам организмінің улы заттарға қарсы күресінің жолдары
Зиянды ... ... ... соң, әр ... ... ... ... немесе метоболизм. Улы зат клеткалы мембранамен,
ақуыз құрылымымен және ... ... да ... ... ...... түсіп өзгереді – бұл удың әр жолмен өз күшін жоғалтуы.
Бірінші жол – удың химиялық құрылымының өзгеруі.
Екінші жол – улы заты ... бір ... ... ... Бұл жол – уақытша қанда айналып жүрген удың көлемін
азайтады. ... ауыр ... ... кадмии) сүйекте, бауырда,
бүйректе, кейбір улы ... ... ... ... Бұл ... ... және уды жоюдың негізгі тиімді жолы болып саналмайды. Себебі у қан
айналымына кез келген уақытта қайта түсуі мүмкін.
Үшінші жол – ... ... – бұл әр ... ... болады: тыныс алу
жолдары арқылы, асқорту, бүйрек, тері, темір. Мысалы, ауыр металдар ішек ... ... ... ... ... термен де шығуы мүмкін.
2.4. Ядролық қарудың жарылыс ошағы
Ядролық қару деп жарылыс ... ... ... ... ... ішкі ... қуатты пайдалануға негізделіп жасалған
қаруды айтады. Ол барлық белгілі зақымдау құралының ... ең ... ... ... ... эквивалентпен өлшенеді.
Ядролық жарылыс ауада, жер (су) беттерінде және жер (су) астарында
болуы мүмкін. Оның ... ... ... ... ... сәуле бөлу,
өткір радиация, төңіректі радиоактивті ластау және электрлік ... ... ... ... ... құрылымы
Соққы толқын ауаның бірден қысылысынан пайда болады. Және дыбыс
жылдамдығынан жоғары жылдамдықпен тарайды. Соққы ... ... болу ... ... өте ... қысымның пайда болуы. Соққы толқын өзінің
жойқын күшіне байланысты жолындағылардың бәрін ... ... ... ... күші ... ... сайын бәсеңдей береді. Адамдар
соққы толқыннан тек арнайы панаханаларға, шұңқырларға т.с.с. таса жерлерге
жасырынып ... ... бөлу ... ... ... ... пайда болады.
Оның құрамында ультракүлгін, инфрақызыл және ... ... ... ... бөлу жарылыстың күшіне байланысты ... ... ... Бұл ... ішіндегі қауіптісі инфрақызыл сәулесі.
Жарықты сәулелену – бұл жарылыс кезінде болатын сәулелердің қуаты. Бұның
қызуы миллион градусқа ... ... ... ... ... ... ... сәулелену өте қысқа мерзімде әсер етеді және тарауы да лезде
болады.
Ол күннен алдеқайда анық, өткір, ашық ... ... ... ... - калориямен өлшенеді.
Жарықты сәулелену – адам денесін, жан-жануарды күйдіреді, соқыр қылады.
Күйдіру сатысы бірнеше дәрежеде болады:
1 – ші ... – 4 ... – ші ... – 4-7,5 ... – ші дәрежелі – 7,5 - 12 кал/см (тері сыдырылады);
4 – ші дәрежелі – 12 –ден жоғары ... ... ... ... ... ... сәуле бөлу үлкен өрттердің пайда болуына әсер етеді, адамдар
күйеді, көзді жандырып жібереді.
Өткір радиация – гамма сәулесінің және ... ... ... ... оның айналасына жоғары көтеріліп бұлт құраған
радиоактивті заттар жерге ... ... ... ... ... ... заттар адамдарға екі жолмен әсер етеді: гамма сәуленің
бетта-бөлшектермен бөлініп адамның ашық ... ... ... олар ... ... ... Осыдан адамдар сәуле ... Егер ... ... ... көп қонса, адамдар радиоактивті
күйік алуы мүмкін. Ішке түскен радиоактивті заттар қан ... адам ... ... ... заттардан панаханалар ғана сақтайды.
Электрлік магниттік импульс жарылыстан кенін электрлік және магниттік
алаңның пайда болуына әсер етеді. Бұндай алаңның ... ... ... ... ... ... ... ол жарылыстың қуатына тікелей
байланысты. ... ... ... ... ... өте ... ... күйдіріп жібереді, приборларды, конденсаторларды,
ваакумды қондырғыларды және т.с.с. электрондық ... ... ... ... Медициналық көмек көрсету.
Алдымен халықты радиациялық қауіп жөнінде құлақтандыру керек; ұжымдық
және жеке ... ... ... ... ... ету ... заттармен ластанған аймақтың тұрғындарын өздерін қалай ... ... ... ... ... ... анықтаудың
маңызы зор, дозиметрлік бақылауды тұрақты жүргізу ... су мен ... ... ... ... ... ... қарудың жарылу ошағы
Химиялық қару дегеніміз жалпылай улау заттарын қолданатын ... ... ... ... жеткізу үшін зымырандар, бомбалар, снарядтар
және т.с.с. құралдар пайдаланады. Улану заттары адамдарды, мал-жануарларды,
тірі организмдерді, ... су ... сол ошақ ... ... ... қатты зақымдайды.
Улану заттарының жіктелуі келесі белгілермен анықталады:
▪ зақымданудың клиникалық зақымдау белгілері бойынша улау ... ... ... ... ... ... ... зоман, V типті
заттар); тері жарасы әсері (иприт, люизит), жалпы ... ... ... ... ... ... ... фифосген),
псикаға әсері (В(), тітіркендіру әсері (СS – ... ... және ... ... заттарының сақталу қасиетіне ... ... 2 ... сақталмайтындар (синильдік қышқылы, ... ... ұзақ ... ... зоман, V типті заттар), бұлар
ұзақ ... ... ... ... дейін улау қасиетін жоғалтпайды;
▪ соңғы зақымдау нәтижесі бойынша: өлімге алып келеді (иприт, зоман, ... ... ... ... және басқалары) және адамдарды уақытша
есінен айырады;
▪ әсер ету уақыты бойынша: тез әсер ... ... ... тез арада
білінеді (V), жәй әсер ететіндер ... ... ... ... соң ... ... ... азотты және күкіртті иприттер, фосген,
дифосген;
▪ қолданылуы ықтимал заттары (V) және фосфорорганикалық заттар.
2.6. ... ... ... ошағы
Бактериологиялық (биологиялық) қару деп терлеткі (потогенные)
микроорганизмдерді, ... ... ... және ... ... ... ... қауіптілігі – приборлардың жиынтығынан іздеп табудың
қиындығы. Ал олардың әсерін анықтау үшін, сол қару ... ... ... ... ... ... жабдықталған зертханада талдау жасап
қана анықтауға болады. Оған көп уақыт ... ол ... ... ... минут, секунд қымбат.
2.7. Нерв жүйесін зақымдайтын фосфорорганикалық ... ... аз ... ... ... сұйық түрінде кездеседі. Оның исі
болмайды. Суықта қатпайды. Суда баяу ериді, ал органикалық еріткіштер мен
майларда жақсы ериді.
Ашық жатқан су ... өте ұзақ ... бойы – 6 айға ... ... ... ... ... тыныс жолдары, киіміне сіңу
арқылы уландырады. ... ... бір ... -12 ... бойы, ал қысты күні 2-
3 айға дейін сақталып улайды.
Зарин – бұл түссіз ... ... ... ... ауада жақсы
буланып ұшатын, қыста қатпайтын сұйық зат. Оны кез келген мөлшерде суға
немесе ... ... ... ... ... әсеріне
тұрақты қарсылық көрсететіндіктен тұйық су ... ұзақ ... ... ... ... киіміне тез сіңеді. Оның буы 20 км-ге ... Ойлы ... ... бірнеше сағатқа, қыста 2 тәулікке дейін
сақталады.
Бұл да теріге өтіп және ... алу ... ... ... кейін орталық нерв жүйесіне зардабын тигізеді.
Иприт – ... ... ... ... жатады. Ол
сарымсақтың исі бар сарғыш немес қара ... ... ... ... ... ериді. Ол адам терісіне сіңу арқылы улайды. Бұл жағдайда
адам терісі 2-3 ... ... да, ... ... 20-30 тәулік бойы
жазылмайтын жара пайда ... ... ... ... ... ... ... ішінде-ақ ауыра
бастайды да, тез арада ... ... ... ... тарылып, тұншығып
өледі. Синильдік қышқыл. Бұл тез буланып кететін түссіз зат. Ашық ... ... бұға ... ұшып ... Қату ... – 140С, адам синиль
қышқылы тараған ауаны жұтқаннан уланады. Фозген – бұл ... ... ... Ол ... газ түрінде болады және ауадан 3,5 есе ауыр.
Шіріген көптің исі бар. Адамды буланған күйінде тыныс алу ... ... ... ... 30-50 мин, ал ойлы ... 3 ... ... өзінің
уландыру күшін сақтайды.
8. Әсері күшті улы ... ...... ... қолданатын зат, олардың қалай болса солай
сақтаулы немесе төгілуі адамдарды жаппай улануына алып ...... ... ... ... ӘКУЗ қайнауға бейім, олардың
қайнау температурасы +200С, ал атмосфераға газ немесе бу ретінде бөлінеді,
олар үлкен қашықтыққа тарайды. Химиялық зақымдау ... ... оның ... ... сұйық түсуі және бумен дем алу нәтижесінде болуы мүмкін.
ӘКУЗ төгілген кезде көрсетілген немесе істелінетін іс-әрекеттер:
▪ хлор – ... ... (ол ... ... ең биік ... ... ... төгілген кезде (ол ауадан жеңіл) тез буланып ... яғни ... ... ... ... ... ... және басқа улы заттардан
тыныс органдарын қорғау үшін 30-100 минут бойы ... ... ... Аммиак суға жақсы жайылады. Осыған орай суланған мақта-дәке таңғышы
көмектеседі.
Тыныс органдарын хлордан қорғау үшін ... ... ... ... мата ... ... ... заттардың бәрінен тиімді жеке және ... ... ... ... ... ... ... қорғаудың ұжымдық құралдары – ... ... ... ... ... замандағы қырып-жою құралдарының зақымданғыш
факторларының қорғаудың ең ... ... ... ... ... ... қорғау құралына жататын қорғаныс ғимараттарына жасыру. АҚ
және ТЖ жүйесінде пайдаланылатын ... ... ... ... орындары (РҚО) және қарапайым жасырыну орындары жатады.
Панаханалар толқын соққысынан, ... ... ... радиациядан
және радиоактивті зақымданудан, ядролық жарылыстың ... ... ... ... (УЗ), бактериалдық құралдар мен
қатты әсер ететін улы заттардан (ҚУЗ) сенімді қорғауды қамтамасыз етеді.
Өндіріс ... ... ... ... ... ... және ... қауіпті объектілердегі апаттардан қорғау –
маңызды мемлекеттік міндеттердің бірі. ... ... ... тиіс ... ... жақын орналасуы тиіс.
2.10. Халықты қорғаудың негізгі әдістері мен ... ... ауа ... ... тек осы ... есептеп
салынған баспана немесе панахана (убежище) ғана сақтай алады.
Жарықтық сәулеленуден кез келген жарық ... ... ... ... ... ... ... тұман, қар оның әсерін азайтады. Жаз
кезінде оның әсерінен өрт ... ... ... - әр ... ... ... гамма сәулелері
әлсірейді, неғұрлым кедергі көп болса, соғырлым ол ... ... ... ... – 3 есе ... ... ... – 7-10 есе азайтады; бір
қабатты ағаш үй – 10-15 есе; Жер ... үй – 7-15 есе ... ... жер асты үйі – 400 есе; Көп ... үй ... – 100-400 есе;
арнай салынхан баспахана – 1000 есе; темір бетоннан ... ... тау ...... ... еш ... ... – жарылыс болған жердегі топырақ, шаң жоғары
көтеріліп жетмен ыққа қарай жылжи ... де, жол бойы ... ... ... 3 ... ... ... зона;
▪ күшті ластанған зонасы;
▪ аздау ластанған зонасы.
Ластау мөлшеріне байланысты:
▪ жарылыс түрінен (бомбаның);
▪ оның ... ... ... ... болғаннан кейінгі өткен уақыттан;
▪ эпицентрден қашықтығынан;
▪ жер бетінің рельефінен (таулы, жазық дала т.с.) убежище), ... ... (РҚП) және ... ... ... қорғану құрылымы бұл соғыс және бейбіт уақыттағы ядролық және
химиялық қауіп қатерде ... ... ... ... ... құрылымында паналайтын адамдар тері мен тыныс жолдарын қорғайтын
құралдарды пайдаланбайды. Радиацияға қарсы ... бұл ... ... мен ... заттар және биологиялық аэрозольдерден қорғайтын
құрылым. Қарапайым панахана бұл жер ... ... ... ... ... ... (землянка). Бұларды жасауға көп уақыт кетпейді және
оларда адамдар тиімді қорғана алады.
Қорғаныс құрылымдары қызметіне, орналасу уақытына, ... ... ... ... ... ... 4 ).
Қызметіне байланысты қорғаныс құрылымы жалпы және ... ... ... ... қорғаныс құрылымы қаладағы халықты қорғау ... ... ... ... ... органдары қызметіндегі қызметкерлер,
байланыс және хабарлау ... және ... ... қызметкерлерін
олардың құралдарымен қоса қорғау үшін пайдаланады. Себебі бұл органдар
тоқтаусыз жұмыс жасау керек.
4-Сурет. ... ... ... топталуы
Көпшілікті қорғау құралдарына арнайы қорғану ... ... ... салынған және жеке тұрғызылған қорғану ... ... ... ... ... ... подвалын жатқызуға болады.
Бұл қорғаныс құрылымдардың ішінде кең тарағаны. Қорғану құрылымының ... түрі ... ... ... ... ... ... ала тұрғызылған және тез арада
тұрғызылған болып ... ... ала ... ... құрылымы
жанбайтын құрылыс материалдарын ... ... ... ... Ал тез арда ... ... ... қолдағы бар
материалдармен төтенше жағдай туындағанда ғана ... ... ... ... ... ... ... бірнеше топқа
бөлінеді. Атап айтқанда ... ... оның ... және оның ... ... ... белгілі бір
шамасына шыдамдылығына байланысты болуы.
Сиымдылығына ... олар кіші ... (600 ... ... орта ... ... дейін) және үлкен сиымды (2000 адамнан артық) ... ... ... ... және ... алу ... улы заттар және биологиялық құралдардан ... ... ... орай жеке ... ... ... ... тыныс
органдарын және теріні қорғау, сонымен қатар медициналық қорғау құралдарына
бөлінеді.
Тыныс органдарын қорғау құралдарына противогаздар, ... ... ... ... ... ... және фильтрлік болып бөлініп, азаматтық,
жалпы әскерлік және балаларға арналған ... ... ... ... ауа ... зиянды заттардан қорғаса, ал
филтрлік противогаздар ауадағы әр ... ... ... ... ... қорғайды. Фильтрлік противогаздардың ГП-5, ГП-7(азаматтық), РШ-4,
ПМГ-2 (жалпвәскерлік), ДП-6, ДП-6М, ПДФ-Ш (балаларға ... және ... ... ... ... ИП-4, ИП-5, ... ... және т.б. маркалары бар. Респераторлар тыныс алу логагын радиоактивті
шаңдардан ... Мата және ... ... да ... алу ... ... ... заттардан қорғайды (5-сурет).
5-сурет. Жеке қорғаныс құралдарының топталуы
2 Теріні қорғайтын құралдар
Теріні қорғайтын құралдар ... және ... ... ... ... ... ... киімдері изоляциялық
(жалпы әскелік қорғаныс комплекті, жеңіл бөлуші костюм Л-1 және т.б.) ... ... ... киім ... және т.б.) болып бөлінеді.
Егер қарапайым киімдерге сабындымайлы эмульсияны сіңірсе, ... ... ... пайдалануға болады.
2.12. Медициналық қорғаныс құралдары
Медициналық қорғаныс құрардары ... ... ... ... ... және ... санитарлық
тазалау құралдарынан тұрады. Радиоқорғаныс құралдары бұл адам ... ... ... ... беру мүмкіншіліктерін арттыратын
препараттар. Антидоттар деп улы заттарды адам организмінен жоюға ... ... ... ... биологиялық қауіпте
пайдаланады. Жартылай ... ... ... ИПП-8 ... ... ... жатады.
2.13. Жеке аптечка
Жарақат және күйік кезінде, улы заттарды, бактериялық заттарды ... ... ... және алдын алу үшін, өзара және ... ... ... ... және ... бар.
Жеке аптечка бірнеше ұялардан тұрады:
1–ші ұяда – ауруды басатын заты бар шприц-тюбик орналасқан. Ол ... ... ... ... және күйгенде колданады. Оны пайдаланғанда
сол колымен бұдыр дөңгелегінен ұстайды да ... ... оң ... ... ... қарай айналдырады. Сосын инені жауып тұрған ... ... ... ... ине ... ... пайда болғанша ауаны
шығарады. Сосын инеге қол ... ... ... ... ... ... ... сыртынан да егуге болады.
2-ші ұяда - фосфорорганикалық улы заттармен улануды әлсірететін және
алдын алатын зат – ... (6 ... ... дөңгелек қызыл түсті пеналда
орналасқан. Оны ... ... ... берілгенде 1 таблеткадан
қабылдайды. ... ... ... болса, таблетканың тағы 1 данасын
қабылдайды. Келесі қайталап ... 5-6 ... ... ... ұяды – ... ... ... N2 бактерияға қарсы қолданылатын зат –
сульфадимотксин (15 ... ... Оны ... ... ... азқан-
ішек қызметі бұзылуы пайда болғанда 7 таблеткасын ішеді, кейінен 2 тәулікте
4 таблеткадан қабылдайды.
4-ші ұяда – алқызыл ... ... 2 ... әр ... ... N7 ... ... зат – цистамин орналасқан.
Оны сәле алу қаупінде 6 таблеткадан бір қабылдайды және тағы ... ... ... 4-5 ... ... қабылдайды.
5-ші ұяда – түссіз төрт қырлы 2 пеналда, әр қайсысы 5 таблеткадан
тұратын N4 ... ... ... зат ... гидрохлориді
орналасқан. Оны бактериялық улану және қауіп төнгенде, жарақат және ... ... ... 5 ... су ... бірге қабылдайды. Сосын
6 сағаттан кеиін 5 таблетка қабылдайды.
6-ші ұяда – ақ түсті төрт ... ... N2 ... ... зат ... иодиді 10 таблетка) орналасқан. Оны ... ... ... 1 ... 10 күн ... Ең алдымен
балаларға 1 таблеткадан береді.
7-ші ұяда – ... ... ... ... ... ... ... зат
этаперазин 5 таблетка) орналасқан. Оны ... ... ... тез ... ... жарақатынан кейін лоқсу пайда болғанда 1 таблеткадан қабылдайды.
Ескерту! 8 жасқа ... ... ... 4/1 бөлігін, 8 жастан 15
жасқа деиінгі ... 2/1 ... ... Жеке ... ... химиялық пакет дененің ашық бөліктеріне және киімге түскен тамшы
– сұйық улы заттарды залалсыздандыру үшін қолданады.
Комплектегі бұранды қақпаға жеке ... ... бар ... және ... ... ... сұйық улы заттар дененің ашық бөліктеріне және киімге түскенде
тампондарды флакондағы ... ... ... дене ... және ... Егер жеке ... ... болмаса, тампон ретінде кәдімгі мақта
мендәкені қолдануға, ал дегазды ертіндіні қолдан дайындауға болады. Бірдей
мөлшердегі 3% ... ... ... мен 3% ... ... ... немесе 3% тотыққан сутегі ертіндісі мен 150 г. ... ... ... ... ... Жеке ... ... таңба пакетінің ұзындығы 7 м., ені 10 см. ... ... 17,5 см, ені 32 см ... ... ... ... ... басына қозғалмайтындай етіп бекітілген, екіншісі
қозғалмалы, оны ... ... ... ... ... ... құтқару және апатты қайта қалпына келтіру
жұмыстары
Зардап шеккендерге ... ... ... мәні оның ... жасалған іс-әрекеттердің тиімділігінде.
Құтқару жұмыстарға төмендегілер жатады:
▪ көмекке келер ... ... ... барлау;
▪ жолдағы немес апат орындағы өрттің жайылынуына жол ... апат ... ... ... адамдарға көмекке бару, оларға
ауа баратын жолдар ... ... ... ... ... ... іздестіру;
▪ оларды шығару;
▪ зардап шеккендерге ... ... ... ... ... химиялық және радиацияланған аудандардан, су басқан
аудандардан көшіру;
▪ адамдарды, олардың киімдерін ... ... ... ... құрылыстарды, транспортты басқа техниканы химиялық улы
заттардан, радиациядан тазарту.
Құтқару жұмыстарымен қатар, ... ... ... да қатар
жүргізіледі.
Қалпына келтіру жұмыстарына төмендегі іс-әрекеттер ... ... ... ... ... ... ... одан әрі тарауына жол бермеу;
▪ бұзылған газ, су ... және ... да ... ... ... ... ... қалпына келтіру немесе оларды жою жұмыстары;
▪ көше бойында ... ... және ... жұмыстарын қамтамасыз
ету;
▪ құтқару жұмыстары үшін тез арада байланыс жүйелерін жүргізу.
Белгіленген жұмыстарға ... ... ... ... ... Олар ... ... қорғану құрылыстары мен орындарының
мән-жәйін, апат орнына барар жолдарды, зардап шеккен ... ... ... ... ... ... АҚ ... жіберіп, іс-
шаралар жүргізіледі. Адамдарды құтқару ... АҚ ... ... ... ... ... ... қатар құтқару және қалпына келтіру жұмысына арнайы техникаларды да
пайдаланады.
Жұмыс жүріп ... ... ... ... ... ... орау ... болуы тиіс.
Апаттың зардабын жою бағытында жүргізілетін ... ...... ... ... ... жөнелту, қажет болған жағдайда ол
жерден көшіру болып табылады. ... ... ... ... ала белгілі болуы тиіс.
2.17. Радиациялық және химиялық барлау құралдары
Радиациялық барлау құралдарына ДП-5В, ИМД-21 және т.б. ... ... ... ВПХР, ПХР, ХУЗ, мөлшерін ... бар ... ... аспалы газталдағыштар (АГП-1),
дозиметрлік бақылау құралдар ИД-1, ИД-11, ДП-22В, ДП-24 және т.б. ... ... ... ... радиация дозасының қуатын, сондай-
ақ, азық-түлікті улы затпен ластануын анықтау үшін ... ... ... ... ... Эвакуация
Халықты қорғау әдістерінің ең негізгісі уақытша көшіру ... ... ... ... ... ... сақтау мақсатында төтенше
жағдайлар аймағынан және қазіргі заманғы қырып-жою құралдары қолдануы
мүмкін ... ... ... соғыс уақытында қауіп төнген
аймақтардағы жұмыс істеп жатқан, ұйымдардың жұмысшылары мен ... ... ... бөлу және ... ... ... Қазақстан Республикасы төтенше жағдайлар ... ... ... және ... ... органдарының жалпы
басшылығымен алдын ала жоспарланады. Бейбіт уақытта қауіпсіздік қатері мен
табиғи апаттық ... ... ... ... аймақтар үшін көшіру
шараларын жүргізу тәртібі анықталады. ... ... ... ... ... мен ... төнген жерлердегі халықты көшіру тәртібі
белгіленді.
Уақытша көшіру шаралары:
▪ ұйымдардың жұмысшылары мен ... және ... ... - ... ... бойынша;
▪ халықты көшіру – аумақтық принципі бойынша жүзеге асырылады;
▪ көшіруді ұйымдастыру және меншік көлік иелерінің ... ... ... ... кооперативтеріне жүктеледі.
Көшіру шараларын жүргізу үшін жергілікті атқарушы ... ... ... ... ... ... және оны жүргізу тиісті басқару органдарының
және ұйымдарының бірінші басшыларына жүктелген.
Ұйымның эвакомиссиясының міндеттері:
▪ ұйымның АҚ ... ... ... ... мен
қызметкерлері мен олардың отбасы мүшелерін орналастыру үшін олардың
тізімдерін жасайды;
▪ азаматтық қорғанысының басшысына ... ... ... құрамы, эшолондар бастықтарын, автомобил колонналары мен
жаяу саптар бастықтарын тағайындау туралы ұсыныс әзірленеді.
2.19. Зақымданған ошақтағы ... және ... ... жұмыстары
Құтқару және басқа да шұғыл жұмыстары (ҚжБШЖ) төтенше жағдай аумағында
адам құтқару үшін және де ... ... ... ... және ... келтіру мақсатында жүргізіледі.
Төтенше жағдайдың зардабын жою стратегиясы бір ... ... ... ... ... ... Сондықтан ең алғашқы
міндет- адамдар қауіпсіздігін қамсыздандыру. Стратегия мен тактика қандай
шараларды қалай қолдануын ... ... ... ... ... ... бір бөлігін құрайды,
сонымен қатар, төтенше жағдайды зардабын жою ... ... үш ... ... ... ... қосалқы.
Құтқару жумыстары, адамдарды құтқарып алуымен тікелей байланысты, оған
мыналар кіреді:
▪ басылып не қамалып қалған орындарда зардап шеккендерді ... ... ... ... алу (оларға жету жолдарын жасау);
▪ зардап шеккендерге алғашқы медициналық жәрдем көрсету;
▪ зардап шеккендерді апат болған жерден көшіру мыналарды қамтиды;
▪ өрт ... ... ... және ... ... ... ... тосқауылдарға кіру жолдарын жасау;
▪ осал құрылыстарды күшейту.
Арнаулы жұмыстардың атқарылу нәтижесінде ... ... және ... ... ... ... ... туындайды.
Қосалқы жұмыстар құтқару жұмыстарын алаңына және жұмыс орындарын
инженерлік пен ұйымдастырушылық ... ... ... ... аландарды тазалау;
▪ техника орнату;
▪ қоршаулар мен ескерту белгілерін орнату;
▪ жұмыс орындарын жарықтандыру т.с.
Табиғи және техногенді ... ... ... ескерту мен жою
жөніндегі шараларында зандылыққа сәйкес азаматтық қорғаныс ... ... ... жою ... ... ... пен ... төтенше жағдай қауіпі туралы құлақтандыру;
▪ барлау жүргізуді, ... ... ... ... су басудың
немесе тасқынның таралу жылдамдығы мен ықтимал шекарасын, өртенген
жердің көлемін, аудандары мен ... ... және өзге де ... ... қауіп төніп тұрған нысандар мен елді мекендерді анықтау;
▪ құтқару және басқа жұмыстар үшін іске ... күш ... ... санын анықтау;
▪ төтенше жағдай аумағындағы күш-құралдарды басқаруды ұйымдастыру;
... ... ... ... пен ... емханаларға жеткізуді
ұйымдастыру, сонымен қатар тұрғындарды қауіпсіз орындарға шығарып
қоныстандыру;
▪ құтқару ... ... ... оған ... ... даярлап іске асыру;
▪ төтенше жағдай аумағында және оған ... ... ... ... ... ... зардабын жоюға және құтқару жұмыстарды
қамсыздандыру мен даярлауға бағытталган материалдық және басқа ... ... ... ... ... ... тек өрттер мен
кирауларды ғана емес, сондай-ақ радиоактивтік, химиялық, ... ... ... ... Бұл ... ... ... аңықталғанға дейін барлық шаралар аса қауіпті жұқпалы
аурулардан қорғану режимінде ... Ауру ... ... зақымдану ошағында және оған жапсарлас аудандарда тиісті
оқшаулау-шектеу және жұқпалы ауруларға қарсы шаралар ... ... ... құтқару жұмыстарын табыста жүргізу үшін мыналарды істеу
қажет:
▪ барлаудың ... ... ... және бір ... жүргізу және
оның мәліметтерін жылдам пайдалану;
▪ мақсаттары әртүрлі күш пен ... бір ... және ... пайдалану;
▪ зақымдау, қирау, өрт аймағын тез жою немесе айналып ... ... ... ... ... күш пен құралды бағыттау;
▪ тұрақты және нақты ... ... ... қолдау;
▪ күш пен құралды үздіксіз, мығым және ұтымды ... ... ... күш пен ... ... еңгізудің,
соңдай-ақ улағыш және қатты әсер ететін улы заттармен зақымдалғандарға
алғашқы медициналық көмек көрсетуді ... ... ... ... ... ... мен ... ауылшаруашылығы өнімдері мен
жануарларды, су көздерін қорғау бойынша Азаматтық қорғаныс іс ... ... ... мен ... қорғау қызметтері мен
қызмет бөлімшелері құрылады.
Қызметтердің негізгі міндеттері:
▪ мал мен ... ... ... және ... су ... мен сумен жабдықтау жүйесін радиоактивтік,
химиялық, бактериологиялык (биологиялық) ... ... ... ұйымдастыру және орындау;
▪ ветеринарлық және фитологиялық барлауды, зақымданған хайуанаттарды
емдеуді ... ... ... ... союды және оларды көмуді
ұйымдастыру; егістікті, жайылымды және мал мен ... ... ... ауылшаруашылығы өнімдері мен малды қауіпсіз аймаққа ... ... пен ... артық қорын жасау;
▪ қызмет бөлімшелерін мақсат ... ... ... ұстау
және оларды жеке құралмен, техникамен және мүлікпен қамсыздандыру;
▪ дәрі-дәрмектердің, ... ... ... ... және де
дер кезінде жаңарту;
▪ төтенше жағдайдағы, зақымдану ошақтарындағы іс-әрекеттерге ... ... ... және ... мал мен ... ... ... және жою
жұмыстары төтенше жағдай аймағында тікелей іс-әрекет ететін мал ... ... ... ... ... олар:
▪ хайуанаттарға ветеринарлық көмек көрсетеді;
▪ оларды көшіріп, қоныстандырады;
▪ зақымданған хайуанаттарды, өсімдіктерді ... ... ... және ... үшін ... жеткізеді;
▪ хайуанаттар нысандарына залалсыздандыру жүргізеді және зақымдалған
хайуанаттарға ветеринарлық ем-дом жасайды;
▪ улы ... ... ... ... ... ... және ... іс-әрекеттерін қамсыздандырудың негізгі
түрлері:
▪ барлау;
▪ инженерлік қамсыздандыру;
... ... ... ... ... қамсыздандыру;
▪ материалдық-техникалық қамсыздандыру;
▪ гидрометеорологиялық және метеорологиялық қамсыздандыру.
Құтқару жұмыстарын жүргізу барысында негізгі күш пен құралдарды зардап
шеккендерге алғашқы дәрі-дөрмек ... беру ... ... ... ... ... ... мақсатталады.
2.20. Жұмыс жүргізудің әдісі мен тәсілі
Құтқару жұмыстарын ... ... мен ... ... ... ... ... технологиялық жүйелерінің
аварияларынан және нысанның радиация алу мен ... ... ... ... әсер ... өрт және басқа да
жағдайларына тәуелді.
Әуелі, адам болып қалуы мүмкін ... ... ... бұзылған
ғимараттарға және құтқару жұмыстарын жүргізуге бөгет жасайтын авария
орындарына жол ашылу керек. Бір ... ... ... ені 3-3,5 м, ... ... ені 7 м ... тиіс.
Қираған құрылыстар астынан адам құтқару ... ... ... мен АҚ ... ... ... бұл ... басқа да барлық
тұрғыңдарды қатыстыру керек.
Жеке құрама панаханаларды іздестіріп, ... ... ... адамдарымен байланыс құралдарымен тұрақты байланыс жасауға тырысады,
ол үшін ... ... ... ... ... ... тықылдатып
пайдаланады. Ең алдымен желдеткіш арналары немесе қабырғаларда тесік жасап
таза ауа жібереді. Панахананы ашу ... ... ... ... ... мен ... пайдаланады: негізгі кіре-берісте бұзылғанды
тазалау, одан кейін есікті ашу ... ... ашу, ... ... ... ... қазып алу, көршілес жатқан белмеден панаға қарайтын қабырғаны
бұзу, ... ... ... ашу одан кейін адам шығару үшін жол жасау.
Армениядағы Ленинакан, Спитак қалаларындағы жер сілкініс зардабын ... ... ... астынан шығару бойынша алынған тәжрибесінен
бұзылыстарды аршуға 16 тоннадан кем ... ... ... ... ... ... ... мен прожекторлар түнгі
жұмыстарында талап етіледі.
Коммуналды-энергетикалық пен технологиялық ... ... ... ... ... ... амалы — қираған ... ... ... мен газ және су ... ... ... ... Жарақаттар түрі
Жарақаттар-бұл адам ұлпалары мен органдарының зақымдануы, сыртқы
себептердің аяқ-қолдың сынуы мен буынның ... ... ... ... ... ... ... зақымдануынан және көптеген басқа
жәйттардың әсерінен ұлпалары мен ... ... мен ... Әсер ... ... ... ... (рентген
сәулесі, радиоактивті сәулелер, электр тоғы), психикалық (қорқыныш) болуы
мүмкін. Балалар жарақатының көпшілігі механикалық ... ... ... ... ... аяқ-қолдың шығуы).
Механикалық жарақаттар ашық және жабық болуы мүмкін. Жабық зақымдану
–бұл тері жамылғылары мен ... ... ... бұзылмайтын
зақымдану түрлері. Бұған ... ... ... ... ... ... ... еттің, жүйкенің, сіңірдің), буын мен сүйектің
зақымдануы жатады (буынның таюы, сүйектің сынуы).
Ашық зақымдану бұл ... ... ... артынша тері
жамылғылардың кілегейлі қабықтардың тұтастығы бұзылады (жарақаттар,
сүйектің ашық ... ... бір ... ... ... әсер ету ... ... зақымдану қатты жарақат деп аталады, аз күштің көп мәрте және
тұрақты ... ... ... ... ... ... деп аталады.
Кез-келген жарақат бір орындағы ұлпалардың бұзылуымен қатар
организмде ... да ... бір ... ... тудырады (жүрек-тамыр
қызметінің, тыныс алудың, зат алмасуының бұзылуы). Бұл ... ... ... ... ... кетуінен, өмірлік маңызды органдардың
зақымдалуынан, уланудан пайда болады. Қатты сырқырататын және қан ... ... ... кезінде сырқаттың жалпы жағдайы өте жедел және
күрт нашарлайды.
Талықсу- адам миының қансыздануы нәтижесінде естен ... ... ... ... ... деп ... ... қанның түрі,
дененің аяқ асты сырқырауы).
Талықсуға қажу, ашығу, қанның аздығы, жуынатын ... ұзақ ... ... ... ... аяқ асты ... болады, алайда кейде сырқаттың
құсқысы келеді, ауаның жетіспеуін сезінеді. Бұл ... ... ... ... ... дем ... күшейеді. Есінен айрылған бойда сырқат
құлайды.
1. Дәрігер келгенге дейін талықсу кезінде ... ... ... сырқатты оның басын денесінен төменірек етіп жатқызған
жөн. Бұл бас миын қан ағынының көбірек келуіне көмектеседі. Сырқаттың ... шешу ... ... түймесін ағыту, галстукты, белбеуді босату,
таза ауаның келуін ... ... ... ... үшін ... иіскеу
үшін мүсәтір спиртін береді, оның бетіне суық су ... ... ... сырқатты талықсу күйінен шығару үшін жеткілікті.
Өте ауыр жағдайларда ... ... ... және тамырлардың соғысын
арттыру үшін сырқаттың терісіне ... ... ... үшін ... ... қан ... өмірлік маңызды
органдардағы қан айналымының нашарлаған кезінде түсуімен сипатталады. Бұл
кезде адам әлсіреп, бет ... ... ... ... Алайда коллапс
уланған және ауырған (сүзек, өкпе ауруы, қауіпті панкриотит және ... ... Дене ... 34-35 ... шамасында болғанда артериалдық
қысымы санап ... 50-80 мм ... Егер де тез ... ... адам қаза ... ... ... дәрігерге дейінгі көмек көрсету
Талықсыған кезде қан айналымын жақсартатын, әсіресе ... ... ... ... ... ... сырқатты басын сәл түсіріп, етпетінен
жатқызады. Белбеуді босатып, көйлектің жағасының түймесін ағытады; таза ауа
ағынымен қамтамасыз етеді, мүсәтір ... ... Ауру ... ... ... ... бірнеше тамшы арақ ішкізген дұрыс.
Тамырлардың соғысын арттыру үшін теріге 1% -1мл ... ... 5% -1 мл ... ... адреналин, 10%-1мл кофеин енгізеді.
Осы шаралардың ... ... ... жүргізуге болады. Тамырлары қатты
таралған сырқаттарды шұғыл көмек көрсеткеннен кейін ... ... ... ... ауыр жағдайда жүректің ... ... ... ... клеткаларын ырғақпен қысады) және «ауызға-
ауыз» тәсілімен жасанды тыныс алдырады.
3. Жарақаттан естен тану туралы түсінік
Жарақаттың, күйіктің, үсіктің ауыр салдары естен тану ... ... ... нерв ... ... күрт ... ... организмнің барлық жүйесі қызметінің тоқтауына алып келетін ауыр
жағдай.
Естен тану қатты ауру кезіндегі тітіркеністен пайда ... ... ... ... ... ... көлемде мылжалануынан,
жаншылуынан, күюден болған қатты ... ... қан көп ... ... ... ... ... тыс ойға шомғанда, сәулеге ұшырағанда,
жұқпалы ауруларда жиі кездеседі.
Екі кезеңнен тұрады:
▪ Бастапқы кезең. Өте қысқа ... ... ... ... ... бір ... ... айғайлайды, бұл жағдайда сырқаттың бет
әлпеті өзгереді, ерін көгереді тамыр соғысы жиілейді. Бұл ... ... ... ... ... кезең. Орталық нерв жүйесі қызметінің әлсіреу басталады,
көмек сұрамайды, есі ... ... да ол ... ... ... суық, беті ағарған, тамыр соғысы әлсіз, дем алысы зорға
білінеді, сұрақтарға жауап бермейді.
I ... - жәй ... ... Ес ... сырқат сұрақтарға дұрыс
жауап береді,алайда әңгімеге құлқы жоқ. Тері мен көрінетін ... ... ... ... немесе сәл төмендейді. Көздің
қарашығы үлкеймейді, жарықтан тітіркемейді. Тамырдың ... ... ... 100-110 ... Күре ... қысым сынап бағанасы бойынша
110/65 мм. ... алу бір ... ... ... жиілейді.
II дәреже - қатты естан тану. Жағдай ... Ес ... ... ... ... ... құлқы жоқ.Сыртқы әлем әсерін әлсіз
сезінеді көздің ... ... ... ... тітіркенеді.
Рефлекстердің барлық түрлері төмендетілген. Тері сұрғылт түске еніп бозарып
ақшылданады, ұстаған кезде салқын, дене ... ... ... жиі, ... ... баяу ... Күре ... қысым сынап
бағанасы бойынша 70/40 мм. Тыныс алу ... ... ... ... - өте ауыр ... ... ... мүлдем есі жоқ.Тері
бозарады,суық, салқан тері шып-шып шығады. Көздің қарашығы үлкейеді,
жарықтан ... ... Күре ... қан ... ... соғысы байқалмайды, тыныс алу бірқалыпты емес. ... ... ... ... ... ... айырылған адамдар алғашқы медициналық көмекті қажетсінеді.
Зардап шегушіні ... ... ... ... тимейтіндей етіп жатқызады.
Оларға мүмкіндік болса, ауыртпайтын дәрі – дәрмек: промедол.морфин, ... ... олар ... 0,5 г ... 0,1г ... ... егеді,
есінен тануға әсер еткен себепті жояды, үстінен жылы киім ... ... ... ... жарақат жоқ болса, оған ыстық шәй ішкізеді, ... ... да ... ... ... ... өте мұқият және кешіктірмей медицина мекемесіне
жеткізеді. Оны апаратын жерге аса сақтықпен, басқа жерлерден ... ... ... ... ... тілінуі, буынның таюы, сіңірдің созылуы. Терінің
айтарлықтай беріктік қасиеті бар және жарақат ... оның ... ал осы ... ... ... мен ... зақымдалуы мүмкін.
Егер дене тілінген немесе сыдырылған жерлер ластанбаса, оны адамның
өзінің емдеуіне болады. Егер жара ... ... ең ... ... барып,
ауруға қарсы ектіру керек.
Жұмсақ ұлпалар зақымдануының аса көп тараған түрі ... ... ... ол ... ... ... салдарынан пайда болады,соққы тиген
жер бірден үлбірейді, ... ... ... ... ... ... ... ағуымен түсіндіріледі.
Тарамыстың созылуы секірген, құлаған,ауыр ... ... ... ... ... Созылу белгілері-буынның сырқырауы,
терінің үлбіреуі,қозғалауы қиындығы.
Алғашқы медициналық көмек. Жараға ... оның ... ... сүртіңіз, жараға йод жағып, оны таза дәкімен таңыңыз, үлкен жараны
ең жақсысы ... ... жеке ... ... жастықшасы бар
таңғышпен байлаған жақсы (мұндай пакеттер дәріханада сатылады), ... ... ... ... жағдайда жараның үстіне жабылатын жастықшаға
тиіспеңіз,егер қолыңызда дәкі жоқ болса, таза бет ... ... ... жабу ... таңғыш денені қатты ауыртпау үшін оны аса қатты
тартпау қажет, егер ... ... ... ... ... сыдырлыған жер
іріңдеп, ал оның төңірегі ісіп кетсе дәрігерге барыңыз.Сырқатты басу ... ... ... анальгин беруге, ал жарақаттанған жерге мұзды
қағанақ қоюға болады.
Буының шығуы – бұл ... ... ... ... үстіңгі
жағының анатономиялық өзара қарым-қатынасының өзгерісі.Буын шыққан кезде
оның қызметі бұзылады.Буынның ... ... және ... шығу ... Буынның таюы әдетте сіңірдің созылуына немесе буынды бекітетін
байламды үзуге,кейде буын ... ... яғни ... ... ... ... зақымдауға алып келеді.
Буынның шығу белгілері. Домбығу, буының табиғи емес пішіні, ... ... ... ... ... сәл ... ... тері түсінің өзгерісі, жарақаттанған буындағы қозғалыстың
шектелуі, бір затқа тисе қатты сырқырайды.
Буынның ... да ... ... ... ... жарақат, арнайы
медициналық көмекті көмекті қажет етеді. Дененің жарақаттанған бөлігін
түзетуге ... ... ... шинаның көмегімен зақымданған буынды
қозғалтпаңыз, мүмкіндігінше сол жерге тиіспеуге тырысыңыз. Буын ... суық ... ... ... немесе жіліншік жарақаттанған жағдайда
аяқты ... ... ... бұл ... ... ... ... шегушіге жағдай жасап, жатқызуға тырысыңыз.
IV-тарау. Бас жарақаттары
Бас сүйегі мен бас ... ... ... жарақаттардың аса
ауыр түріне жатады. Бас сүйегі мен бас миының жарақаттары ашық және жабық
болып бөлінеді.
Бас ... мен бас ... ... шартты түрде үш топқа
бөлінеді: жұмсақ ұлпалардың жаралануы, өте ... ... ми ... және ... ми қабы ... миын ... заттардың сипаты бойынша ол мидың ... және ... ... ... ... соққы тиген кезде мидың ... ... ... және ... ... адам ... ... Соққы қатты болса, бұл
белгілер анық білінеді. 1-2 ден ... ... ... ... айрылу
байқалып, артынша есі кіріп жарақатқа ұшыратқан оқиға мен ... ... ... алмайды. Сырқаттар бастарының ауырғандығына, айналғандығына
шағымданады, құсқылары келеді, әлсірейді. ... ... ... тері
жамылғылардың бозаруынан, болмашы ентікпеден, құсуға ... ... ... ... ... сүлейсоқ, ал
кейде керісінше қозушылық байқалады.
Бас сыдырылған кезде ес сақталады, алайда оның төңірегінде ... ... Бас ... ... ... ... ... құстырады.
Қатты соққы толқыны әсерінен (жарылыс) адам организмі жалпы
контузияға ұшырауы мүмкін. Ауыр ... адам ұзақ ... бойы ... бас ... көру және есту ... ... Есте сақтауы
әлсірейді немесе жоғалтады.
Ауыр дәрежедегі мидың сыдырылуы сананың өте ... ... ... басу, естен тану).
Ұйқы басқан кезде сырқаттар ... ... ... ... ... жауап бермейді. Сырқатты осы күйден дөрекі денені
ауыртатын тітіргендіргіштерді қолдану арқылы ғана шығаруға болады.
Талықсыған кезде ... ... ... әсері сезілмейді, ол
орталық жүйке жүйесінің зақымдалу салдарынан болады ... ... Олар ... және ... болып жіктеледі. Бастапқы ... нерв ... ... байланысты. Ал қайталама себеп орталық
нерв жүйесінің зақымдалуы ішкі ... мен ... ... ... ... бір аурудың салдары болып табылады.
Мидың қысылуы көбінесе ішкі бас сүйегіндегі гематомадан (қа ... ... ... ... ... бас сүйегінің сынығынан туындайды.
Әдетте жарақаттанғаннан кейін ес жоғалады, ол ... ... ... ... содан соң сананың бұзылуы басталады.
Алғашқы медициналық жәрдем. Ең алдымен бас сүйегі мен ми ... ... ... ... және ... ... ... анықтау қажет.
Бұдан кейін сананың бұзылу, қан ағу және сыртқы тыныс алудың ... ... ... ... ... ... таңғыш орау.
Қан аққан кезде жараға таза қатты таңғыш байлайды. Тыныс ... ... ауыз ... мен ... тыныс жолдары босаған соң жасанды
тыныс алу шарасын жасайды. Ессіз ... ... ... ... жөн,
өйткені ол қозғалыс кезінде тыныс жолдарын жауып тастау мүмкін.
Тыныс жолдарына қанның, ... ... ... ... ... ... ... қалдырады. Мұндай кезде оған 50%-2 мл аналгин
және 1%-2 мл ... ... ... 2% ... ... Ашық
жарақат кезінде пенициллин тағайындайды. Басқа мұз салынған қуық қояды.
4.1. Бас ... ... таза ... қою ... ... ... әдіспен қояды. 1м-ға жуық бинт
кесіндісін төбеге қояды, оның ұшын (байламын) тік құлақ ... ... ... Басты айналдыра (6а-сурет) отыра байлайды, содан соң
түйінге жеткен соң бинтті оның төңірегінен екі ... да орап ... ... ... мен маңдай арқылы кезекпен ... ... ... ... жабады (6б сурет). Бас ... ... ... ... ... ... орай ... тәріздес таңғыш қойған
жақсы. Маңдай арқылы 2-3 рет ... ... ... ... (6а сурет)
бинтті желке арқылы (7-сурет) мойын мен ... ... ... төбе арқылы
бірнеше рет ... ... ... соң ... бинт ... ... көмей мен иекті жабу үшін таңғыш (7б суретте) көрсетілгендей
қойылады.
а) ... ... ... тәріздес таңғыш орау.
Мұрынға, маңдайға, иекке сақпан тәріздес ... ... ... ... ... енді ... немесе ұзындығы 75-80 см мата кесіндісінен
жасалады. Сол үшін таңғыштың ұшын екі ... оның ... ... ... ... ... ... айналдыра кеседі. Қиындының кесілмеген
бөлігін қажетті жерге көлденең бағытта орайды.
Бұдан кейін 2-3 ... орап ... ... ... ұшын ... ... бекітеді.
а) мұрынға б) ... ... ... тәріздес таңғыш
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
.
. V-тарау. Жаралар
. 5.1. Жаралар ... тері ... ... ... ... ... ұлпалардың механикалық зақымдануынан пайда болады. Жаралар жеңіл
және қатты болып бөлінеді.
Сурет -9 Түйрелген ... ... ... ... ... ... ғана емес ... бұлшық ет, сүйек, нерв, сіңір, байлам, ірі қан тамырлары зақымданады.
Жарақаттағыш зат дененің ішіне –кілегейлі ... бас ... ... т.б. енуі ... ... ... ... жарақат ішкі органдарды
зақымдайды (9-сурет).
Сурет-10 Кесілген жаралар
5.2. ... ... ... ... ... түріне байланысты жаралар: кесілген,
тілінген, ... ... ... ... және оқ тиген болып
бөлінеді.
Сурет-11 ... ... ... ... ... ... ... біз, ине, шеге әсерінен
болады. (9-Сурет)
Жараның осы түрі ... ... ... ... ... ... жараның аузы тар, ал кейде ұлпалардың ауысу салдарынан
(бұлшық еттің қысқаруы) ол үзілгіш және ирек тәріздес болады. Бұл түйрелген
жараларды ... ... ... зақымдалу тереңдігі мен ішкі органдардың
ықтимал жаралануын анықтау қиын.
а) ... Атыс ... ... ... ... жүзі ... заттар арқылы болады ( пышақ, ұстара, шыны
және т.б.). кесілген жаралардың шеті тегіс және зақымданбаған болып келеді.
Қан жиі ... ... ... шеті ... және ... деңгейі үлкен, қанның
ағуы жиі.
Тілінген жаралар ауыр өткір заттың тиюінен болады( балта, қылыш).
Сырттай қарағанда ... ... еске ... ... ... аумағы
үлкенірек, кейде тіпті сүйектің зақымдануына апарып соғады. Жараның шеті
біршама ісінеді.
Сыдырылған жаралар ауыр жалпақ заттың ... ... тас ... ... ... шеті ісінеді, тегіс емес, қан қатады,
тамырлардың және олардың тығындалуының ... жара ... ... ... ұлпалар микробтардың көбеюіне септігін тигізеді (11-
сурет).
Атыс қаруынан болған жаралар атыс ... ... ... ... Қару ... ... ... жаралану, бытырадан жаралану,
жарықшақтан жаралану (мина, граната, ... Атыс ... ... ... ... мүмкін. Жаралаушы зат тесіп өтеді және оның кіріп-шығу саңылауы
болады. Кейде зат денеде тұрып ... ал ... тиіп өте ... ... ... тесік жарақат кезінде шығатын саңылаудан анағұрлым
кіші болады. Жарақаттаушы зат ұлпа ... ... ... ... ... ... Жараланған жерге киімнің қалдығы тұрып қалуы мүмкін, ол жара
ішінде қалып оны ... (12б ... ... ... ... сан-алуан және күрделі болып келеді.
Күрделі жаралар кезінде оқ бірқатар ... мен ... ... ... құрсақ қуысы, көк ет, плевра қуысы. Сонымен қатар ... ... ... ауралар сырқырау мен қанның ағуымен және
үңіреуімен сипатталады.
Саусақ , тіс, тіл, ... ... ... ... үңіреюі-оның шетінің алшақтауы серіппелігіне байланысты және
жұмсақ ұлпалардың қабілеттілігі ... ... ... ... ... міндетті түрде қан кетеді, дене сырқырайды,
үңірейген орын пайда болады, шектен тыс ... ... ... ... жаралар микроорганизмдер үшін ашық есік ретінде-жұқпалы
ауруларды асқынжарушы ... ... ... ... жараны жұқтырмалы, ал оқыс арқылы пайда болған
аурады жара инфекциясы деп атайды. Микробтар жараға жарақаттаушы заттар мен
ағаштың ... ... ... ... ... жараның
төңірегін қолмен арқылы өнеді.
Газдан шіру аяқ жарақаттан жиірірек ... ... ... бірі ... ... ... ... артынша қатты сырқыратуға
ауысады. Жараның төңірегі домбығады, аяқтың тері жамылғылары су үстін ... ... ... ... тоқтайды. Сипаған кезде шықырлайды.
Сіреспенің алғашқы белгілері жоғары температура (39-41 градус), жара
төңірегінде бұлшық еттің еріксіз ... ... ... іш ... ... жұту ... ... беттің ымдау бұлшық етінің қысқаруы
ауызды аштырмайтын шайнау бұлшық ... ... және ауыз ... бұлшық етінің түйілуі болып табылады. Біраздан кейін бұған ... ... ... ... азапты құрысу қосылады.
Асептика және антисептика туралы түсінік. Асептика-жараны микробтардың
зақымдануынан қорғау әдісі. Бұл үшін ... ... ... ... болмауы
тиіс. Мүлдем микроб жоқ материалдар мен заттар тазартушы деп ... мен ... ... ... ... ... ... тазартқыш деп аталады.
Жараны көп жағдайда іріңдетуші микробтар зақымдайды, одан кейін жара
іріңдеп, ... ... сәл ... сөл ... сөл жолдарына түсуі
мүмкін. Бұл жағдайда тері ісініп қызарады және қатты ауырады. Егер ... ... ... қан ... ... ... жараға түскен ... ... ... ... ... әлсірететін антибиотиктерді химиялық
және биологиялық заттарды қолдану жолымен жою. ... ... ... йод ... ... ... қолданылады.
Тек ауа жоқ кезде дамитын микробтардың жарада көбеюі (анаэробтар)
анаэробтық немесе газдық инфекция аса қауіпті.
Жараға топырақпен ... ... ... ... ... енуі мүмкін.
Механикалық антисептика жараны алғашқы хиррургиялық емдеу кезінде
жүргізіледі.
Физикалық антисептика жарадағы микробтар үшін ... ... ... ... бұл жараны құрғатады, жарадан сұйық суды сыртқа шығарады.
Микробтарды күн сәулесі мен ... ... ... де ... ... ... қарсы қабілетке ие әртүрлі дәрі-
дәрмекті қолдануға енгізілген. Бұлар антисептикалық ... деп ... ... этил ... ... ... ... перманганаты сияқты
антисептиктер жиі қолданылады. Антисептиктер вишневский майы сияқты бірнеше
заттардан құралуы мүмкін.
Биологиялық антисептиктер жара инфекциясынан ... ... ... ... ... мен асептика әдістері жараның инфекциялық зақымдануымен
күресте бірін-бірі толықтырады.
VI-тарау. Суға бату
6.1. Суға ... ... ... ... және ... ... ... судан ессіз күйде алып шыққан кезде, алайда ... ... ... соғысы қанағаттанарлық болса оны аяқтарын 40-50о–қа
етбетінен ... ... ... ... ... ... мен ... ысқылайды.
Суға батқан кезде немесе құтқарғаннан ... ... ... ... ... күрделі асқынулардың ықтималдығы туралы елеулі ескертулер
екендігін есте ұстаған жөн. Зардап шегушіні бүйірлей ... ... ... ... жанталас немесе клиникалық өлім жағдайында алып
шыққан ... ... ... ... ... болуы тиіс.
▪ ауыздың, мұрынның, қуыстарының құмнан немесе балшықтан тазарту;
▪ тыныс жолдары мен асқазаннан суды шығару;
▪ жасанды ... ... қан ... ... ... ... босату мынадай ретпен жүргізіледі. Ауыз қуысын
тез қарап шығып дәкі салфеткасы оралған сұқ ... ... ... ... ... ... ... Бұдан кейін таңдай қуысының
бөгде заттармен кептелгендігін анықтау үшін саусақты сақтықпен қозғалтады.
Тыныс жолдары мен ... су мен ... ... суға ... ... оны ... аяғын бүгілген тізесіне тірейді ... ... ... ... бұл кезеңге бар-жоғы бірнеше секунд ... тиіс ... ... ... ... тыныс алдыру «ауызға-ауыз», «мұрынға-
ауыз» әдістерімен жүргізіледі. «Ауызға-ауыз» ... ... ... ... ... қатты жерге шалқалай жатқызудан бастайды. Бір
қолды ... ... ... ... ... ... маңдайына қойып оның
басын қысады сөйтіп тыныс жолдарына ауаның ... өтуі үшін ... ... ... ... ... ... үшін мұрынды
жабады. Көмек көрсетуші өзінің ауызымен зардап шегушінің ауызын толығымен
жауып оның тыныс жолдарына ... ... ... ... ... ... шамалы ауа шығаруына мүмкіндік береді.
13-Сурет. Зардап шегушінің тыныс жолдары мен ... суды ... ... ... ... тыныс алдыруды жүргізу кезінде кеуде клеткаларын ұдайы
бақылауда ұстау қажет ... Егер де ... бір ... онда ... ... онбес қысылуына екі-үш рет ауа үрлейді.
14-Сурет. «Ауызға –ауыз» әдісімен жасанды демалдыру:
«Мұрынға ауыз» әдісін ... ... ... ... ... ... жағы қатты қысылған немесе жарақаттанған кезде ... Бұл ... ... ... бос ... ... ауыз» әдісімен жасанды демалдыруды жүргізу үшін ... ... ... ... ... артқа қарай бұрайды, екі –үш
қолмен төменгі жақты жоғары көтеріп ауызды жабады. Ауызды сонымен ... ... де ... ... ... ... мұрнына қойып оған ауа үрлейді.
Балаға жасанды тыныс ... ... ... ауыз бен мұрынды қатар
қамтиды. ... ... ... азырақ үрлейді. Балалардағы
тыныс алу жиілігі минутына 18-20-дан аспауы тиіс.
Құрсақ ... ... ... ... ... көрсетеді.
Алақанмен сырқаттың басы мен мойын ... ... ... ... ... сақтықпен қысады.
Сильвестр әдісі жиі қолданылады. Зардап ... ... ... клеткаларының төменгі бөлігіне бүктелген төсеніштен ... ... ... ... ... екі адам ... онда олар ... кеуде клеткасының екі жағына тізерлей отырады ... ... бір ... ... ... ... иығының
ортасына дейін апарады, ал ... ... ... ... ... ... Олар бір уақытта зардап шегушінің қолын көтереді
және оның ... ... ... созады. Осы арқылы кеуде клеткасы
кеңейіп, ауаның ... жол ... ... ... ... секундтан соң
зардап шегушінің қолын кеуде клеткасына қойып оны қысады, сөйтіп ауаны
шығарады.
а) ... ... ... ... ... алдыру:
а) ауа жұту; б) ауа шығару
Осындай қозғалыстар минутына шамамен 16 рет ... Егер ... ... бір адам ... ол ... ... тізерлей қарама қарсы
тұрады, оның қолын ... ... ... жасайды.
Шефер әдісі
Жасанды тыныс алдырумен қатар жүрек қызметінің қалыпқа түсуі қоса
жүргізіледі. ... ... ... ... белгісі –ұйқы күре тамыры
соғысының байқалмауы. Тамырдың соғысын зерттеуге алғашқы үш ... ... ... жүргізіледі. Оның жоқтығы –жүректің жабық сылауының
басталуына дабыл.
Жүректің сыртқы сылауы кеуде клеткасының ... ... мен ... ... ... қысу ... ... Жүректің жабық
сылауын жүргізу үшін зардап шегушіні қатты тегіс ... ... ... оның басы ... үшін ... ... ... зат қояды. Көмек
көрсетуші зардап шегушінің сол жағынан тұрады, қолын семсер ... ... биік етіп ... ... Бір саусақты кеудеге тікелей,
екіншісін кеуденің үстіне жапсарлас қояды (16б-сурет).
Сылау кезінде иық белдеуінің бүкіл ... ... ... үшін ... ... ... ... қарай бағыты бойынша кеудені ... ол ... ... 3-4 см ... Әрбір жанши қысудан кейін қолды
кеудеден алмай босаңсытады. Мұндай қозғалыстар минутына 60-тан кем ... ... ... ... ... ... ... ауа жұту; б) ауа шығару
Шефер әдісі (16-сурет)
а) ауа ... б) ауа ... ... сыртқы сылауы
Жүректің ... ... ... тыныс алдырумен ... ... Бұл ... ... ... ... екі адам
көрсетеді. Біріншісі жүрекке жанама сылау жасайды (18б-сурет), ал екіншісі
«мұрынға ауыз» әдісімен ... ... ... ... ... ... ... кеуде клеткасын қысуға болмайды. Бұл шаралар кезекпен
жүргізіледі.
Ауа шығарған кезде кеуде ... ... рет ... одан кейін
ауаны кеудеге үрлеу (ауа жұту) жүректің ... ... ... ... ... ... өлім жағдайындағы адамды реанимациялаудың
(тірілтудің) қарапайым әдісі болып табылады ... ... ... ... және жүректі жанама сылау.
а) ауа жұту; б) ауа шығау
6.2. Электр жарақаты
Электр тоғының немесе ... ... ... ... ... ... ... жарақаты деп аталады. Электр тоғының немесе
найзағайдың электр ұшқынының организм ... өтуі ... және ... туғызады.
Жергілікті зақымдау электр тоғы кіріп шыққан жерлердегі ұлпалардың
күйуінен көрінеді. ... ... ... ... ... және
механикалық әсерден туындайтын күрделі химиялық-физикалық құбылыс.
Электр тоғы өткен кезде зардап шегушінің жеке ... ... ... ... ... ашуы, бұлшық еттің құрысуы, дірілдеу.
Белгілері: тері жамылғыларының ағаруы, сілекейдің көп ... ... ... ... ... Тоқтың әсерінін жойғаннан кейін зардап
шегуші шаршауды, бүкіл денесіндегі ... ... ... ... ... ... ... жүйкі жүйесіне электр тоғының ... ... ... ... ... аса ... Тоқ ... адам
бірден есінен айырылады, бұлшық еттің қысқаруынан кейде зардап шегушіні
электр тоғы бар ... ... өте ... ... клеткаларының зақымдалуының нәтижесінде сырқаттар ауыр ... ... ... айырылу, дене температурасын төмендеуі, тыныс
алуының тоқтауы, жүрек ... ... ... ... ... ... ... шығатын жеріне дейінгі жолы ” ... деп ... ... ... ... ... ... бөлінеді:
Төменгі ілгек-аяқтан-аяққа (онша қауіпті емес).
Жоғарғы ілгек – қолдан-қолға (қауіптірек).
Толық ілгек- өте ... ... тоқ ... ... аяқ-қол мен
жүрек арқылы өтеді, нәтижесінде жүрек қызметі бұзылуы мүмкін.
Электр жарақаты төрт дәрежеге бөлінеді:
I-дәрежеде зардап ... ... ... ... ... дірілін
сезінеді;
II-дәрежеде зардап шегушінің бұлшық еті ... ... ... ... ... есінен айырылумен қатар жүрек қызметі
мен тыныс алуы бұзылады;
IV-дәрежеде зардап шегуші ... өлім ... ... ... ... ... ... көмек
Алғашқы көмек көрсеткен кездегі басты сәттердің бірі- зардап шегушіні
электр тоғынан тез босату. Бұны қауіпсіздік тәртіптерін сақтай отырып, ... ... жөн. ... ... ... тоқты ажырату, рубильникті,
қосқышты, тығынды ажырату, өткізгіштерді кесу, зардап шегушінің денесінен
электр өткізгіштерді құрғақ таяқ пен алып ... ... қол ... өткізгіштері жатқан кезде зардап шегушіні жалаң қолмен ұстау
қауіпті. Зардап шегушіні ... ... ... ... ... оны ... тексеру қажет. Жергілікті зақымдануды термиалық күйік
кезіндегі сияқты емдеп, ... ... ... құбылыстар қоса болатын (талықсу, естен уақытша айырылу,
бастың айналуы мен ауыруы және жүректің шаншуы), зақымдалу ... ... ... ... ... ... ... және үздіксі көрсетілуге тиіс,
ал клиникалық өлім жағдайында адамға ... және ... ... демалдыру мен жүректің жанама сылауын жүргізу қажет.
Электр жарқатын ... ... адам ... ... ... ... ... тасымалдаған кезде жасанды ... ... ... ол ... ... және үздіксіз жүргізілуге тиіс.
Жүрек тоқтаған кездегі алғашқы ... ... ... ... ... ... сылауын біруақытта жүргізу арқылы ертерек басталуға тиіс.
Егер ... ... ... мен ... ... ... ... оны жүрек
дәрі-дәрмектер (ішкі бұлшық ет кордиаминның 2-4 мл ... ... 1 мл 5 ... ... ) және тыныс алуды қоздыратын дәрмектерді
(1 мл цититон, терінің астына лобелиннің 1 мл 1 пайыз ... ) ... ... ... ... ... соққан адамды жерге көміп тастауы
керектігі туралы пікір өрескел қате болып табылады.
Тұрмыста кеңірек таралған найзағай соққан ... ... ... ... ... пікір өрескел қате болып табылады.Найзағай соққан адамды
жерге көмуге ... тиым ... ... ... ... ... ... қолайсыз жағдайды туғызады: тыныс алуды нашарлатады,зардап
шегушінің ... ... қан ... ... бастысы пәрменді
көмек көрсету уақытын созады.Жылыту,жасанды демалдыру, жүректің жабық
сылауы, өз ... ... ... ... ... ... болып табылады.
6. 4. Күннің өтуі
Ыстық күндері адамның басына ұзақ күн сәулесінің тікелей әсері ми қан
тамырларының кеңеюіне әкеп соқтырады, соның ... ... ... ... ... ... мен бастың қатты ауыру күннің өтуінің алғашқы
белгілері болып табылады.Сонан соң ... ... ... ... ... келеді. Ауру естен танады,тыныс алуы жиілей ... ... ... ... ... суық су құю алдын алу шаралары
болып табылады.
Ыстық тию. ... ... ... ... ... ... (30-
40) ұзақ әсер еткен кездегі орталық жүйке жүйелеріне ауыр зақым келтіретін
ысыну ... тию деп ... Ол ... ... ... ... қызметі кеміген немесе тоқтатылған кезде пайда болады.
Денеге ыстық ... үш ... ... ... ... дененің ылғалын жібермейтін қымталған киім;
▪ ауыр жұмыс істеу.
Ыстық тию тек ... ... емес ол жылы және ... бөлмелерде,
ыстық цехтарда, ұзақ жорық пен марштар кезінде ... ... тию ... үш ... ... ... пайда болады.
Қатты ысынған және терлеген кезде ... ... ... ... организмдегі тұздың мөлшері азаяды, осының нәтижесінде ыстық тию
пайда болады. Бұл организмдегі ... ... ... тапшылығына акеп
соқтырады.
Ыстық тиюдің алғашқы белгілері- аурудың ... ... ... ... ... ... ... ысынып, температурасы 38-
40 градус дейін көтерілген кезде ауру құсады, талықсиды, кейде құрысу пайда
болуы ... ... ... Зардап шегушіні суық жерге, көлеңкеге немесе
жақсы желдетілетін орынға ... ... ... ... сәл ... Зардап шегушіні тыныштықта қалдырып, басы мен жүрек төңірегін
салқындатады (суық су құяды), тез және аяқ асты ... ... ... ... ... дұрыс, олай ету суды буландырып,
температураны төмендетеді. Сусын мен ... ... ... Жүрек-тамыр
қызметі әлсіресе, тыныс алу бұзылса, 1мл 10 пайыз кофейн ... ... 1мл 10 ... ... ... ... Күн ... кездегі
алғашқы көмек ыстық тиген кездегідей.
5. Жүрек-тамыр аурулары
Сіз, әрине, кеудеңізде жүректің соғып тұрғандығын білесіз. Алайда ... ... бір ... ... ... бе? Адам шаршаса жатып
демалады, ұйықтайды. Жүрек үздіксіз жұмыс істейді, адамның ми клеткалары
басқа ... ... ... оттегіні, қант пен өзге затты жеткізеді.
Жүректің әрбір қысқарған уақытында ол ірі тамырларға елу, жүз ... қан ... ... ... бір ... аз ... алайда осы
санды бір минуттағы 60-80 қысқартуға ... ... 4-8 ... ал
тәулігіне 10 мың литрға жуық қан айдайды! Жүректің осы бір алып жұмысы ол
өзінің ... ... ... күн сайын қайталанады. Алайда ... ... ... да, ... оған ... бір ... төзімділікті
сыйласа да ауруға шалдығуы мүмкін.
Жүрек тамыры ауруларының халықтың арасында қазіргі уақытта таралғандығы
соншалық оны ХХ ғасырдың ... деп атай ... 19 ... тырысқақ
жайлады, ХХ ғасырдың басында халық туберкулезден, сүзектен басқа да жұқпалы
аурулардан шетінеді. Біздің ... ... ... ... пен ... алдыңғы қатарға шығып, қазіргі адам үшін №1 тажалға айналды.
Жастардың арасында өз денсаулығына немқұрайды қарау орын алып ... ... ... ... ... емделеміз деп даңдайсиды. Ең бастысы ауруға
шалдыққанша оның алдын алған жөн. 19 ... ... ... М.Я.
Мудров былай деген еді: «Дені сау адамдарды өз қолына алу, оларды аурудан
сақтау, оларға ... өмір ... ... үшін ... гөрі оңай
міндет».
6. Газбен улану
Тұрмысымызды анағұрлым жеңілдетіп жүрген осы затқа арнайы күтім ... ... ... ... ... ... жөніндегі төменгі
кеңестерге назар аударыңыз!
Газдың сыртқа шығуының ... ... ... ... ... ... ... және газ құрал – ... ... ... ... нығыз еместігі;
▪ майлайтын жабдықтардың нығыздап қатайтуындағы ... ... ... еместігі;
▪ оттыққа сұйықтың құйылуы немесе жел өшіргенде газдың шығуы;
▪ оттықты дұрыс тұтандырмау болуы мүмкін.
Газ баллондарын өз беттеріңізше ... газ ...... ... ... Бұл әрекетіңіз – қайғылы оқиғаға апарып соғуы мүмкін.
Газ ошағы. Газ ошағын тек жақсы желдетілген үй-жайда ... ... ... ішкі ... оттығын тұтатарда оның есігін бірнеше рет ашып –
жабу ... ... ... ... ... ... жанып тұрған шырпыны
оттыққа жақындатыңыз, сосын шүмекті ашыңыз. Түбі ... ... ... кең қабырғалы тіреуді пайдалану қажет. Газ ошағын үйді ... ... ... ... ... ... ... қышқылды газдың жиналуы және иісті газдың бөлінуі адам ... ... ... Газ ... толтырылған әрі ақаусыз газ баллондарын
тек арнайы ... газ ... ғана ... ... ... жер мен ... редуктормен қосылған жерін ... ... ... ... ... ... ... қадағалаңыз!
Баллон мен газ ошағының арасы 0,5 метрден жақын болмауы керек. Сондай –
ақ жылу радиаторына немесе ... 1 ... ... ... ... тыс газбен толтырылған баллон жылы жер де (жылы үйге ... ... ... ... ... ... көп қабатты үйлерде газ
баллондарын пайдалануға үзілді – кесілді тыйым салынады!
27 литрлік баллонды ауыстырғанда немесе оған газ ... ... ... тексеруді талап етіңіз.
Нығыздаушы шығыршықтың жай – күйін үнемі тексеріп отырыңыз. ... ... ... ...... сияқты ақаулар болмауы тиіс. Газ
құрал – жабдықтарын орнату мен жөндеу ... тек ... ... бар
мамандарға ғана рұқсат беріңіз. Газды пайдаланып болғанда газ құрал жабдық-
тарындағы және олардың алдындағы шүмектерді жабу ... Ал ас ... ... ... ... баллондағы қақпақты немесе редуктор жалғаушысын
жабу қажет. Дұрыс жанғанда жалын бір ... ...... ... ... жыл ... ... қадағалаңыз.
Тарту күшінің болмауы газдың толық жанбай, иісті ... ... ... төрт қағиданы есте сақтаңыз!
Газ құрал – жабдықтарын өз бетіңізше жөндемеңіз.
Газ түтіктеріне кір жаятын жіпті байламаңыз.
Газ желісі түтіктерінің ақауларын жөндемеңіз! ... ... ... ... Газ құрал – жабдықтарын жұмыс істеп ... ... ... ... ... ... ... қалдырмаңыз. Егер сіз газдың
өткір ... ... ... ... ... (терезе, есіктерді ашыңыз).
Газ шыққан жерді тек сабын көбігінің көпіршіктері ... ғана ... 4.104 ... ... газ ... қызметін шақырыңыз (телефонды
газдың иісі жайылмаған бөлмеден немесе көрші пәтерлерден пайдаланған жөн).
VII-тарау. Төтенше жағдай
Адамның жұмыстық қызметі экологиялық тепе-теңдікті ... ... және ... жағдайларға, стихиялық және көптеген адам ... ... ... ... ... ... қауіп–қатермен кездесуде.Жер шарында жыл
сайын жобамен 10 мың су ... 100 ... аса жер ... ... мен опырмалар, вулкан атқылауы және ... ... ... ... ... ұйымының мәліметі бойынша соңғы 20 жылда стихиялық
апат пен катастрофаның арқасында 3 млн артық ... қаза ... ... ... жағдайдың алдын алу, оның әсерін жою ... ... ... ... ... ... бола ... жағдайда
адамдарды құтқарудағы білікті қимыл жасау, оларға керек көмек көрсету және
апат ошағында құтқару ... ... ... адам мен ... ... ... ... ... ... ... ішкі және ... әсерлер ықпал
етеді. Ішкі әсерге технологияның күрделілігі арнайы мамандардың аздығы,
жобалау кезіндегі кемшіліктер ... және ... ... ... ... әсерге кенеттен элекрэнергиясының газдың, технологиялық
өнімнің ... ... ... сондай-ақ соғыс пен терроризим жатады.
Төтенше жағдай келесі жағдайларда болуы мүмкін:
▪ қаупі бар ... ... ... ... және ... ... апат ... адам мен жануардың қалып қоюы.
Төтенше жағдай деп табиғи стихиялық пен техногенді апаттарда пайда
болатын ... ... және ... сипаттағы, адам ... ... және ... нормаларының кенеттен өзгеруіне алып
келіп соғатын жағдайды ... ... бұл ... ... ... ... және көптеген
адамдарға төндіретін қауіпі бар оқиға. Көптеген жағдайда бұл оқиғаны авария
және ... деп те ... Бір ... бұл ... айырмашылығы жоқ.
Ал олардың әкелген зияндығын, адам ... ... ... ... ... ... - бұл ... технологиялық процестердің және т.б. өндірістік
орындарда болатын апат. Олар жарылыстарға, өртке, улы заттарды ауаға ... ... ... ... мүмкін. Бірақ бұл оқиғалардың әсері өте ... адам ... көп ... Катастрофа - бұл адам шығыны ауқымды болған
жағдайдағы қайғылы оқиға. Ол бірнеше түрге бөлінеді:
... ... ... немесе көліктік катастрофа;
▪ техногендік катастрофа.
Экологиялық катастрофа дегеніміз өмір сүру ... ... ... тудыратын үлкен өндірістік, транспорттық және стихиялық апаттар. Ол
флора мен ... ... ... ... ... ... ... катастрофа - кенеттен механикалық, химиялық, радиациялық тағы
с.с. энергиялардың ... адам және ... ... алып ... ... ... ... болатын апат түрі.
Стихиялық апат- бұл қауіпті ... алып ... ... ... ... тағы сол сияқты процестер мен
құбылыстардан тұратын апат. Бұл жағдай адамның өмір ... ... ... ... бұзуға және құртуға әсер жасайды (19-
сурет).
7.1.Төтенше жағдайды топтау
Төтенше жағдай, пайда болу әсерінің таралуы ... ... ... және ... ... жою ... жағынан топталады.
Төтенше жағдай пайда болу ... ... ... ... антропогендік, әлеуметтік және біріккен немесе қосылған болып
бөлінеді. Техногендік төтенше ... - ... ... төтенше жағдайлар жатады. Мысалы, өрттер, жарылыс, химиялық
қауіпті обьектілердегі апаттар, ... және ... ... ... ... және адам ... қажетті жүйелердің
апаттары.
Табиғи төтенше жағдайға жер сілкісі, су алу, ... ... сел, ... ... өрт және т.б. ... ... ... атмосфераның ластануы, азот қабатының
бұзылуы, жердің шөлге айналуы, жердің ... ... ... ... ... ... жағдайға эпидемия, эпизоотия және ... ... ... - ... ... ... ... ұлтаралық
конфликттер,терроризм,геноцид,соғыс және басқалар кіреді.
Антропогендік төтенше жағдайлар адамның қате іс-әрекетінен туындайды.
Жергілікті, бір ... ... ... ... ... - бұл
өндіріс орынының бір ғана жүйесінде,технологиялық тізбегінде,қондырғысында
орын алған оқиға. Мұндай төтенше жағдайды жоюға сол ... өз ... ... ... ... төтенше жағдайдың зардабы белгілі
бір зауыттың, мекеменің, оқу ... ... асып ... кездегі
жағдайды айтады. Бұл жағдайда да жергілікті төтенше жағдай секілді зардабын
жоюға мекеменің өз күші жеткілікті. ... ... ... - ... ... ... ... масштабындағы төтенше жағдай. Бұл төтенше
жағдайдың зардабын жою үшін жоғарыда ... ... ... ... ... мен ... ... мен құрамын
жұмылдырады. Ұлттық төтенше жағдай - бұл ... ... және ... ... ... ... ... төтенше жағдайдың зардабын жою
үшін регионалдағы масштабтағы ... ... мен ... ... ... айналысады. Сонымен қатар, құтқару жұмыстарына әскери
орындардан да ... ... ... ... жағдай - бұл төтенше жағдайдың ... ... ... республика масштабын және шекаралас елдерді
қамтиды. Оның зардабын жою үшін әскерді ... Атап ... ... қорғаныс, ішкі әскер министрлігі мен ұлттық қауіпсіздік комитетін.
Құтқару ... ... ... үкімет комиссиясы айналысады.
19-сурет Төтенше жағдайды топтау
7.2. Бейбіт уақыттағы төтенше жағдай
Бейбіт уақыттағы төтенше жағдайды 5 топқа бөлуге болады:
▪ қоршаған ортаға ... ... ... алып ... ... ... алып келіп соғатын;
▪ көлік комуникациясындағы орын алатын қатынас жолы;
... ... ... ... стихияға (бедетвия) әкеліп соғатын.
Төтенше жағдай кезінде қоршаған ортаға зиянды заттарды ... ... ... ... атом ... ... атомдық кемедегі апаттар;
▪ ғылыми-зерттеу орталықтарындағы ядролық қондырғыларындағы апаттар;
▪ зиянды химиялық және биологиялық обьектлердегі апаттар.
Жарылыс,өртке алып келіп ... ... ... ... елді мекемелердегі өрттер;
▪ көлік қатынастары мен обьектілердегі ... ... ... ... жол ... орын ... ... жағдайларға төмендегілер
жатады:
▪ авиациялық катастрофа;
▪ темір жол көліктерінің соқтығысуы мен жолдан шығып кетулері;
▪ су жол қатынастарындағы апаттар. Оған су ... ... ... улы ... ... ластануы жатады;
▪ құбырлардағы апаттың әсерінен тасымалданушы заттың ауаға тасталуының
арқасындағы қорған ортаның зиянға ұшырауы.
Бейбіт уақыттағы ... ... ... болатын төтенше
жағдайларға жататандар:
▪ ядролық ... ... ... ... әскери қоймаларға, байланыс торабына, басқару пунктеріне жасалынатын
әскери шабуылдар;
▪ қоғамға қарсы және ... ... ... ... халықтың
арасындағы қозғалыстар.
Стихиялық апатқа әкеліп соқтыратын төтенше ... ... ... ... ... апат;
▪ метеоралогиялық сипаттағы стихиялық апат (боран, бұрқисын т.б.);
▪ гидрогеологиялық сипаттағы стихиялық апат (тасқын, цунами т.б.);
▪ табиғи өрт.
7.3.Техногендік ... ... ... ... ... жағдай адамның өндірістік қызметіне
байланысты және ол қоршаған ... ... және де ... ... ... ... ... ластауы өндіріс орындарының апаты әсерінен
радиоактивті химиялық және биологиялық қауіпті заттардың ауаға тасталуына
байланысты. Радиоактивті ... ... ... жататын апаттарына атом
станцияларындағы ядролық қондырғылардағы, атом ... және ... ... ... ... ... заттарды тастау қаупіне жататын
апаттарға химиялық ... мен ... ... ... заттар
қоймаларындағы апаттар және сол сияқтылар жатады. Биологиялық зиянды
заттарды тастау қаупіне ... ... ... ... мен ... бактериалдық құралдарды даярлау, жасап шығару,өндеу және
тасымалдау кездегі апаттар жатады.
Қоршаған ортаға зиянды заттар тастамайтын ... ... ... ... ... және т.б. ... жатады.
7.4.Техногендік сипаттағы төтенше жағдайдың пайда болу әсері
Қазіргі кезде қоршаған ортаға және адамға тікелей зияны бар өндіріс
орындары көптеп саналады. Бірақ ... ... ... ... және
жұмыс жүргізуі, сонымен қатар, орындау тәртібінде ... сай ... ... Оның ... бұл ... экономикалық кризиспен
экологиялық проблемалар қиындатып жіберді. ... ... ... ... мен катастрофаны талдап көргенде олардың орнын алатын жағдайлары
технологиясы ескі, техникалары өзіндік ... ... ... көп кездесетіні анықталық отыр. Сонымен қатар қауыпты
өндірістердің мекен ... ... ... да ... ... ... сипаттағы төтенше жағдай |
|Химиялық қауіпті объектілердегі ... ... ... - жер | ... ... | ... | ... ... | |
|0 |Өте жай жер ... Бұл ... тек ... ... ғана |
| ... болады. |
|1 ... еш ... |
|2 ... мен ... ... ... ... ғана |
| ... ... ... ... барлық қабаттарында байқауға болады. Ілініп қойылған |
| ... ... ... ... мен ... ашалып жабылып тұрады ... ... тыс ... де байқалады. Су қоймасымен су жинаған |
| ... ... ... толқындар пайда болады. Эпицентрге |
| ... ... ... ... ... пайда |
| ... ... |
|5 |Бір атом ... ... ... ... келе жатқан |
| ... ... ... ... ... қабырғаның |
| ... ... |
|6 ... жерлерге әжептеуір нұқсан келуі мүмкін. Жыл сайын мұндай |
| |жер ... ... ... ... өз ... ... |
| ... және сейсмикалық тұрақты емес ғимараттар құлап, бұзыла|
| |бастайды. ... ... ... түсе ... ... және т.с.с ... |
| ... ... ... жер ... ... ... ... (паника). Тұрғызылған|
| |құрылыстар құлап бұзылады. Жер асты құбырлар жарылып, үзіліп |
| ... және ... ... ... ... ... тұрады. ... ... ... ... ... және ... орын алуы |
| |мүмкін. |
|8 |Жер ... ... ... және ... жол, ... жолы |
| ... ... ... ... бір атом ... ... 1 000 000 есе көп |
| ... |
|9 ... ... ... ... ... ұшып ... |
Жалпы алғанда жер сілкінісі – бұл жер ... ... ... ... кенеттен болған жылжуының және үзілуінің нәтижесінде
пайда болатын, сонымен қатар үлкен қашықтыққа толқын ретінде ... ... ... мен жер ... ... Жер ... ... апаттың
ауқымды бөлігі оның ошағында болады.
Жер сілкінісінің ошағы – бұл жер қабатының бір ... ... ... ... ортасы эпицентр деп атайды.
1935 жылы Калифорниялық технологиялық институтының профессоры
У.Рихтер жер ... ... ... үшін ... ... ... кезде де осы Рихтер шкаласы бойынша жер сілкінісінде пайда болатын
сейсмикалық толқынның энергиясын бағалау жүргізілуде.
Жер ... ... ... үшін ... ... ... бақылау мен жер ... ... ... дамыту;
▪ сейсмикалық төзімді ғимараттарды жобалау және салу;
... ... ... арттыру;
▪ хабарлау және байланыс жүйелерін тұрақты дайындықта ... жер ... ... азаматтық қорғаныс күштерін тарту және тұрақты
дайындықта ұстау.
7.13. ... жер ... ... іс-әрекеті
Жер сілікінісі кезінде ғимарат ішіндегі кез келген адам тірі ... ... ... ... үшін ... алдын ала күте тұруға
болатын, салыстырмалы қауіпсіз ... ... ... ал ... ... ғимараттан тез шығып кету керек.
Тұтас ішкі ... ... ... бұрыштары, есік
жақтауының ортасы, мықты үстел, белағаш өтетін жер ең қауіпсіз ... ... жер ... ... ... ... ... 6 адам
тірі қалған.
Жер сілкінісі кезінде қауіпті орындардың қатарына ішкі және ... ... ... ... ... ... ... саты алаңы мен балкондар жатады.
Зілзала кезінде ғимараттан ... ... ... шығу ... ... ... баспалдақ торларын, ішкі және сыртқы есік
ойықтарын аса қажетсіз дүние - мүлікпен ... ... сіз ... 1-2 ... болып, одан шыққыңыз келсе, ... ... ... ... жылдам қимылдаңыз. Бірінші қабаттан тез
шығу үшін терезені ... ... ... болады.
Ғимараттың жоғарғы қабатындағы адамдар бастарын қолға түскен затпен
(түк табылмаса қолмен) жауып, дүмпуді ... ... ... ... ... ... арқаны қабырғаға тірей отырып шығу керек, ал
қабырға жалаң болса оны айналып ... ... ... ... ... жағдайда оны сейсмолық тұрғыдан күшейтуі
кажет. Ұйымның бүкіл қызметкерлері ғимараттың сейсмо ... ... ... ... ... ... шыға беріс жолын, қозғалыс бағытын,
ғимарат пен аумақтағы қауіпсіз алаңдарды бекітіп берген жөн.
Жұмыс істейтін барлық қызметкерлер жер сілкінісі ... ... ... оқуға тиіс.
Қазақстан аумағының сейсмо қауіпті аймағында жер ... ... ... ғылым алапат сейсмикалық құбылыстың уақыты мен кіндігін
әзірше дәл болжай алмайды. Сондықтан да жер ... ... ... ... іс-әрекеттер тәртібін алдын ала білуге тиіс.
Сейсможаттығу адамдардың жер ... ... ... ... ... ... тигізеді.
Қазақстан Республикасының Министрлер Кабинетінің «Төтенше жағдайларды
ескерту және іс-өрекеттер бойынша халық пен ... ... ... ... ... туралы» 1993 жылғы 30 қыркүйектегі №969 ... ... ... ... ... ... ... мен
кәсіпорындарда тоқсан сайын сейсможаттығу өткізу белгіленген.
7.14. ... ... ... 200 ... жуық халық вулкан болуы ықтимал аумақта
тұрады. Вулкан атқылауы жердің астындағы тұрақты ... ... ... ... болады.
Жер қыртысы және оның бетінде магманың қозғалысына байланысты құбылыс
вулканизм деп аталады.
Магма (грек тілінде – қою ...... ... ... ... ... ... басым еріген масса магма лава түрінде атқылайды.
Лаваның ... ... ... ... Ол газ ... ... ... – бұл лақтырудан пайда болған заттан жиналған жеке тау. ... жер ... ... 50-70 км ... орналасқан.
Вулкандар – атқылау болып жатқан, ... және ... ... вулкандарға өз формасын сақтаған және оның астында жер
сілкіністері аздаған күшпен ... ... ... ... оның ... ... ... жоқ вулкандар жатады.
Сөнген вулкан – бұл ешқандай вулкандық активтілігі жоқ ... ... ... және ұзақ ... ... ... Атқылау
продуктілері (газ, сұйық, қатты күйдегі) 1-5 км ... ... ... тік тау жыныстарында ... ... ... ... ... әсәрімен төмен қарай сырғуы. Опырмалар тік таудың
тұрақтылығы бүлінген жағдайда ... ... ... адам және ... ... ... ... процесс.
Опырмалар келесі факторлардың әсерінен болуы мүмкін:
▪ топырақтың сусыздануына және құрғауына;
▪ өсімдіктердің түрлерінің өзгеруінен (вида ... ... ... құрып кетуінен;
▪ желденуінен.
Қатты жер сілкінісі кезінде міндетті ... әр ... ... ... ... ... ... аймақтарында болуы мүмкін. Аса
ірі опырмалар тектоникалық ұсақталуға байланысты. Опырмалар ірі ... ... ... үйіп ... ... су ... ... соғады. Мұндай өзендерге Күнгей Алатаудағы Көлсай өзені, Іле
Алатауындағы Үлкен Алматы өзені ... ... 20 ... жуық ... ... ... ... мүмкін. Ірі опырмалардың көлемі 50-60 га дейін жетеді.
7.16.Қар көшкіні
Қар көшкіні – бұл қар массасының тау беткейінен ... ... ... жыл ... әр ... ... ... тұрады, ол орташа алғанда 100-
ші адам өмірін алып кетуде. Ал Қазақстанда 95 мың шаршы км тау ... ... ... ... ... ... тау ... жаңа қар жауған және күн күрт
жылып кеткен кезде пайда болады. Жауын – шашын наурыз – сәуір айларында көп
жауатындықтан қар ... сол ... көп ... Қар ... жазық жерлерге дейін жетіп, халық пен шаруышылық объектілеріне қауіпін
тигізуде. Тау әуесқойларында болатын барлық ... ... 25% ... осы қар ... еншісінде.
Қар көшкінін тоқтату іс-әрекеттері пассивті және активті болып
бөлінеді. Пассивті әдісінде дамбаларды, қар ... ... және ... ... іс - ... жатады. Активті әдісіне уақыты ... ... ... ... қар ... ... ... – тау өзендерінің өз арналарының деңгейінен кенеттен көтеріліп
тау жыныстарының бұзылуына алып келіп соғатын ... ... ұзақ ... ... жауынның салдарынан, мұз бен қардың еруінен
және жер сілкінісі ... ... ... Іле, Жоңғар, Талас, Алатау жоталарында, сонымен қатар
Қаратай,Кетмен және Тарбағатай тауларының өзендері сел қауіпі бар ... ... ... ... үшін қауіпті жерлерге каналдар, платина және ... ... тау ... қар ұстайтын ағаштар отырғызылады.
7.18. Метеорологиялық сипаттағы төтенше жағдай
Метеорологиялық сипаттағы төтенше жағдай ... ... ... ... Оның ... боранның, дауылдың, құйынның. Бұл жағдайлар
желдің 25м/с пен одан ... ... ... ... орын алады.
Нөсер жауында. 12 сағат ішінде жауынның көрсеткіші 50мм және одан да
көп болған ... ... ... ... 20мм және одан ... болған
жағдайда
Қатты қар жауғанда. 12 сағат ... 20см ... ... ... ... ... ... 15м/с және одан да ... ... ... Бір ... ... ... (замороски). Вегетациялық
периодтағы топырақтың температурасы 0С дейін жеткенде
7.19. Циклондар мен антициклондар
Жердің ... ... ... ... Жер ... ... 78% азоттан, 21% оттегіден, 0,9% оргоннан және болар
болмас пайыздары ... ... ... газ), ... ... және т.б. газдардан тұрады.
Атмосфераның төменгі қабатында 20км деңгейде су буы бар. Ал 20-25 км
биіктікте азон ... ... Ол ... тірі ... зиянды қысқа
толқынды сәулелерден қорғайды. 100км биіктікте газдардың ... ... ... ... ... ... таралуына байланысты ... ... ... ... және ... ... Ауаның
жерге қатысты қозғалуын жел деп ... ... ... ... ... ... үлкен қысымнан кіші қысымға бағыттылады. Атмосферадағы
қысымның кіші аймағының ең кіші қысымының ортасы циклон деп ... ... – бұл өте ... күші мен ұзақ ... ... ... ... Бұл кезде желдің жылдамдығы 32м\с және одан да көп ... ... ... шкаласы бойынша 12 баллдан асады. Дауылдың размерлері әр-түрлі болуы
мүмкін. Әдетте дауылдың енін катастрофалық қираған ... ... ... ... ені ... дейін жетіп қалады. Тайфунның
қирау ені ... ... ... орташа ұзақтығы 9-12 күн. Дауыл
өзінің стихиялық апат әсері жағынан жер ... кем ... ... ... нөсер жаңбырмен қатар өтіп халық пен шаруашылыққа ... ... өте ... ... дейін жеткізуі мүмкін.
7.21. Боран
Бұл желдің жылдамдығы жағынан дауылдан жылдамдығы кіші болған жағдай.
Борандағы желдің жылдамдығы 15-20 м\с дейін ... ... Ал ... адам ... ... ... әлде қайда төмен. Боран құйынды және ... ... ... ... ... ... аумақтарға дейін жайылуы ықтимал.
Құйынды боран шаңды және қарлы болып бөлінеді. Шаңды боран – бұл ... ... ... салдарынан құмды, шаңды, топырақты, тұзды ... ... ... ... алып ... тастау мүмкіндігі бар
жағдай. Шаңды боран көбіне шөлді жерлерде көп ... ... ... ... ... кету ... бар және өте ... мерзімде өтеді.
Мысалы 10 минуттың ішінде желдің жылдамдығы 3 м\с-тан 30 с-қа дейін өседі.
7.22.Гидрогеологиялық сипаттағы ... ... ... ... жағдайға: су тасқыны, сел, ... ... Бұл ... ... ... ... ... да жатқызуға болады. Олар цунами т.б.
7.23. Су тасқыны
Су тасқыны нөсерлі жаңбырдың, қар мен мұздардың күннің ысып ... ... ... ... болады. 2002 жылы болған глобалды күннің
жылынуы және нөсер жаңбыр Еуропалық елдерін су алып кетуіне әкеліп ... ... ... ... да көп ... тұрады. Таудан құлаған лайлы-
тасты тасқынның жылдамдығы 5-10 м\с дейін жетіп, екпіндеп аққан сел тасқыны
салмағы ... ... ... ... ... – су астында болған жер сілкінісі әсерінен пайда болған
ұзындығы ... ... ... ... ... ... басталған
жерде 0,1-5м болса жағада -10м, ал клин тәрізді бухталарда және ... ... ... жетеді. Цунами көп жағдайларда Тынық ... ... ... ... ... ... ... жоқ. Қорғаудың
сейсмикалық органдарға толқынның жақындап келе ... дер ... Су ... басу - ... ... және теңіздің суының деңгейінің көтерілуіне
байланысты құрғақ жердің көп бөлігін су алып кетеді. ... су ... де ... жаңбырдың жаууы, қар мен мұздардың үздіксіз еруіде
жатады.
Судың көтерілуінен болатын су басу Қазақстанның ... ... ... ... ... ... жағдай ақпан-наурыз, ал оңтүстік-
шығыс және Шығыс Қазақстанда наурыз-шілде айларында болады. Су басу ... ... ... адам мен ... ... ... әкелуде.
7.25. Биологиялық төтенше жағдай
Биологиялық төтенше жағдайға эпидемия, эпизоотия және эпифитотия
жатады. Эпидемия ... ... ... ... ... ... және бұл аурудың сол территориядағы тіркелген санының ... ... ... ... 4 топқа бөлінеді.
▪ ішек инфекциялары;
▪ тыныс алу жолдарының инфекциясы;
▪ қандық (кровенные) (трансмиссиялық)
▪ сыртқы қабат (покров) инфекциясы (контакты).
Қазақстанда ... ... ... ... ... табиғи ошақтары дамыған. Сонымен қатар Қазақстанда іш сүзегі,
дизентерия және ... да ішек ... ... көкжөтел, қызылша
полиомемит, бруцеллоз, туберкулез, мидың қабыну, вирустық гепатит, сүзек,
безгек, тыныс жолдарының вирустық ... және т.б. ... ... ... және ... ... бұл ... бойынша аса қиын
аймақтарға жатады.
Қазақстан аумағында, атап айтқанда, Атырау мен Қызылорда облыстарында
обаның ... ... ... ... Оны ... ... және тышқандар болып табылады.
Тырысқақ Оңтүстік Қазақстан обылысында, ... ... ... ... ... ... облысында байқалды.
7.26. Жұќпалы аурулар және одан саќтандыру
Ќазаќстанның ланғайыр аймағында ... ... ... әр ... орай ... ... табиғи ошаќтары
дамыған, коптеген елді мекендердегі гигиеналыќ жағдайлардың төмендігінен
ерекше ќауіпті және басќа да ... ... ... барлыќ алғы
шарттар жасалған. Сонымен ќатар олардың ... ... ... кеңеюі, ќанағаттанарлыќсыз ... ... ... ... ... ... ... елдердің
арасындағы медициналыќ ќұралдарды дер уаќытында жеткізуге ... ... ... ... ... ... ... іш сүзегі, дизентерия және басќада ішек аурулары, ... ... ... ... ... ... ќабынуы,
вирустыќ гепатит, сүзек, безгек, іш сүзегі, ... ... ... және т.б. ... Ќызылорда, Оңтүстік Ќазаќстан облыстары бұл аурулар кеңінен
тараған аймаќ болып табылады.
Бактериялы дизентерия мен ішек ... ... ... ... ... және ... облыстары ең ќолайсыз аймаќ
болып табылады.
Жыл сайын Ќазаќстанда вирустың гепатиттің 40-70 мың жағдайы тіркеледі.
Ќазаќстан аумағында ... ... ... ... ... ... ... кіші сарышұнаќ, тышќанның түрлері болып табылады.
Туляремияның жайылымдыќ және далалыќ ... ... ... мен
Алматы облысында орналасќан. Оны таратушылар тышќан тәріздес ... ... ... ... Оның ... ... ... Шығыс Ќазаќстан
облыстарында, сондай-аќ Алматы ќаласында кездеседі.
Ќазаќстанда ара тұра Ќырым безгегі таралған. Ќу ... ... ... ... ... ... келген малярия жағдайы
кездеседі.
Сібір жарасы барлыќ облыстарда жыл сайын ішінара кездесіп отырады. ... ... және ... ... ... осы ... ауру кеңінен таралуы мүмкін.
Жұќпалы аурулардан саќтандыру шаралары үш бағыт бойынша жоспарланып
жүргізілуге ... ... ... залалсыздандыру;
▪ инфекция берілетін жолды бекіту;
▪ адамдардың жұќпалы ауруларға төзімділігін арттыру.
Инфекция көзіне ыќпал етуде жұќпалы ауруларды өз ... ... ... оќшауландыру және дәрігерлік емнің ... зор. ... ... ... ... ... аурулардың негізгі
белгілерін білудің, дәрігерге өз уаќытында барудың маңызы зор.
Инфекцияның берілу жолын бұзу үшін жеке және ... ... ... ... дайын өнімді әзірлеуді, саќтау мен
тасымалдауды, суды пайдаланудың санитарлыќ-гигиеналыќ және ... ... ... ... инфекция ќоздырштарына төзімділігін арттыру үшін саќтандырғыш
вакциналарын ... егу және ... ... ... ... глобулиндерді
егу жолымен де котеруге болады.
Дезинфекция-топыраќта, суда және ... ... ... да ... ... микробтарды жою.
Дезинфекция әдістері физикалыќ, механикалыќ және химиялыќ ... ... от, ... ауа, ... су, ... ... ... ылғалды шүберекпен сүрту, сулап сыпыру, ... ... ... әдістер: хлор әгін, хлораминді, ... ... ... т.б. ... ... аурулардың ќоздырғыштарын тарататын жәндіктермен
(бит, бүрге, кене) күресу. Химиялыќ әдіс гексохлоран, хлорофост, ... ... ... ... май ... ... күрес: Ол механикалыќ және химиялыќ әдіспен жүргізіледі.
Адамдардың жұќпалы ... ... ... ... шаралары сау адамның организіміне вакцина мен анатоксинді ... ... ... ... бағытталған оќшауландыру,
шектеу, емдеу, саќтандыру және арнайы эпидемияға ... ... ... ... мыналар ќарастырылады: күшейтілген медициналыќ баќылау,
ќолайсыз аймаќтың халќы мен байланысты шектеу немесе ... ... ... ... және ... ... ... толыќ оќшауландыруға және ондағы жұќпалы ауруды жоюға
бағытталған әкімшілік, шаруашылыќ және ... ... ... ол ... ... ... күзет ќойылады.
Карантин кезінде оның аумағына кіріп шығуға тиым салынады, күшейтілген
медициналыќ баќылау, арнайы емдеу-сауыќтыру және эпидемияға ќарсы ... ... егер оның ... арнайы шара белгіленсе (карантин,
обсервация) мына ... ... ... ... ... ... ... пайдаланылатын жерді, жићазды, киімді, аяќ киімді, тұраќты
дезинфекциядан өткізуді, жәндіктер мен кеміргіштерді жоюды, санитарлыќ
тазалыќтан ... ... ... ... ... ... күн сайын
ылғалды әдіспен жинауды;
▪ тыныс органдарын жеке ќорғау ќұралдарын (маска) киюді;
▪ балаларға үйден рұќсат етпеуді;
... ... ... ... ... жеке гигиена ережесін ќатаң саќтауды: әсіресе тамаќ ішердің алдында
ќолды дезинфекциялаушы ерітіндімен және ... ... ... ... ... ќойылатын санитарлыќ-гигиеналыќ талаптарды саќтауды: суды
тек тексерілген көзден ғана алуды, су мен сүтті ќайнатуды;
... ... ... ... ... ғана пайдалануды,
нанды отта немесе пеште ќыздыруды, жеміс пен көкөністі ... ... ... мен дәрі ... ... ... ... мен
басќа да дәрі-дәрмекті дәрігердің рұќсаты бойынша өз ... ... ... ќана ... ... ауруларды
тез жоюға көмектесетіндігін есте ұстаған жөн.
7.27. Эпизоотия мен эпифитотия
Қазақстан Республикасында хайуанаттардың эпизоотиялық аурулардың
мынадай түрлері ... ... ... шешек, құтырғандық, қанды
бездек, аусыл және лептоскулез.
Соңғы жылдары республикаға сырттан ет өнімдерінің әкелу ... ... ... ... ... ... ол республиканың
ветеренарлық ахуалына кері ықпалын тигізуде.
Алматы, Жамбыл, Оңтүстік Қазақстан, ... ... ... етек ала ... ... ... арасында тозу және сентериоз
инфекциясы қауіпті болып отыр, ол Солтүстік ... ... ... ... түрткі болып отыр.
7.28. Табиғи өрт
Табиғи өрттерге орманның астық алқабының, жер асты ... ... ... Бұл ... ... кең ... ... Орман өрті – бұл өсімдіктің стихиялық ... ... ... өрті ... ... ... ... Ірі орман өртінің орташа жану ұзақтығы 10-15
тәулік.
Кесте . ... ... ... ... ... ... ... өртінің классы ... ... ... ... ... жана ... |0,1-0,2 ... өрт |0,2-2,0 ... емес өрт |2,1-2,0 ... өрт |21-200 ... өрт ... ... өрт |2000 ... ... ... өрт кезіндегі іс-әрекеті
Өрт –бұл адамдардың, хайуанаттардың қаза ... және ... ... алып ... ... жану процесі.
Өрттің шығуына отты бейғам пайдалану, өрт ... ... ... ... ... сөндірілмей тасталған сіріңкеден ... ... ... ... ... ... құрғақ шөпке түскен ыстық
патроннан, ... ... ... ... және ... себептерден
тұтанады.
Даладағы (егістіктегі, ормандардағы) өрттер құрғақ шөбі бар және ... ашық ... ... болады. Ол маусымдық сипатымен ерекшеленеді.
Шөптің (астықтың) өсуіне орай жазда жиі, көктемде ... ... ал ... ... ... таралу жылдамдығы 20-30 км/с жетуі мүмкін.
Өртті жайылтпаудың негізгі әдістері:
Ормандағы және даладағы ... ... жеке ... ... ... ... бар Мемлекеттік қызмет жүргізеді. ... мен ... ... оны ... 2 ... ... ... тоқтату
(жайылтпау) -өрттің таралуын шектеу жөніндегі іс-әрекет және өрт ... ... ... ... ені 20м ... кедергі қондырғысымен бөгейді.
Өрт аумағының шеті айнала жыртылып орта жағы күйдіріледі.
Ормандағы төменде болған өртті топырақпен ... ... ... ... ... қарай сыпырады, маңайын күйдіреді.
Орманның жоғарғы жағындағы өртті сөндіру қиын, оның ... ... және суды ... ... ... Бұл жағдайда кедергінің ені
ағаш биіктігінен кем болмауға тиіс, ал жоғарыдағы өрт ... ... ... ... ені ... 150-200м өрт қанаттарының
алдында кемінде 50м болуға тиіс.
7.30. Өрт кезіндегі зардап шеккендерді іздеу және ... ... ... тұрғыдан үлкен әсер етеді. Тіпті кіші-
кірім өрттің өзінде ... ... ... ... ... ... ... үйренген адам қиын сәтте аз өмірін құтқарып ... ... ... ... ... да ... алады.
Егер сіз орман өртін сөндіру жөніндегі топқа кірсеңіз панахана орны мен
оған апаратын жолдарды жақсы білуіңіз керек. Қорғайтын киім ... ... ... ... ... ... ... түтіннен
қорғайтын маска), әр топта ... ... ... жол ... ... Егер түтіндену аймағындағы көру шегі 10 метрден аспаса, оған ... ... ... ... және басқа адамдарды құтқару кезінде
ауаның жоғары температурасы, ... ... ... ... ... болуы, құрылыс құрылғыларының ықтимал құлауы өте қауіпті
болғандықтан ... ... ... ... арқылы басқа ылғал мата (киім) жауып, түтіннен жорғалай
немесе тізерлей қозғалу керек.
VIII.-тарау. ҚР «Табиғи және техногендік ... ... ... ... жағдай дегеніміз – табиғат немесе өндіріс апаттарының
зардаптарын ... ... ... ... ... ... ол
үшін әдейі материалдық, техникалық, ақша қаражатын және адам ... ... ... ... ... қаза ... ... соққан немесе әкеліп
соғуы мүмкін, олардың денсаулығына, қоршаған ортаға және ... ... ... келтірген немесе келтіруі мүмкін, халықты
едәуір дәрежеде материалдық ... ... ... жағдайын бұзған
немесе бұзуы мүмкін авария, зілзала немесе апат салдарынан ... ... ... ... ... төтенше жағдайлар-дүлей зілзала (жер сілкінісі,
сел, көшкін, су тасқыны және басқалар), табиғи өрттер, індеттер мен ... ... ... өсімдіктерінің және ормандардың кеселдері
мен зиянкестерінің зақымдануы туғызатын төтенше жағдайлар;
Техногендік сипаттағы төтенше ... ... ... ... да ... өрт (жарылыс), қатты әсер ететін улы, радиоактивті
және биологиялық жағынан қауіпті заттарды ... ... ... бар)
авария, үйлер мен ғимараттардың қирауы, бөгендердің бұзылуы, тіршілікті
қамтамасыз ететін ... және ... ... құрылыстарындағы авария туғызған төтенше жағдайлар;
Төтенше жағдай аймағы-төтенше жағдай жарияланған белгілі бір аймақ.
Авария –технологиялық үрдістердің бұзылуы, механизмдердің, ... ... ... –бұл кенеттен пайда болатын, халықтың қалыпты тірлігін күрт
бұзатын, материалдық құндылықтарды үлкен шығынға ... ... мен ... ... ... ... құбылысы. Әрбір
зілзаланың өзіне тән физикалық ... ... болу ... қозғаушы күші,
сипаты мен даму сатысы, қоршаған ортаға ... ... ету ... ... жүзінде су тасқынына бүкіл ... 40 ... ... ... циклондары, 15% -жер сілкінісі, ал қалған 25%-зілзаланың басқа
түрлері.
Зілзала-төтенше жағдайдың пайда ... ... ... ... және ірі ... ... ... пайда болуына
әкеліп соққан жойқын құбылыс.
1. Төтенше жағдайлар таралу ауқымына және келтірген шығынының
көлеміне қарай ... ... ... ... ... ... бейбіт және соғыс уақытында халықты қорғауға байланысты
барлық іс-шаралардың басты мақсатты-ең алдымен қауіпсіздікті қамтамасыз ету
болып табылады.
Бұл талаптар әр ... ТЖ ... ... пен ... ... ... ... (1т. 3б.) айтылған және оған мыналар
қосылады:
... және ... ... ТЖ ... халыққа хабарлау және
бірауызды ұйымдастыру, алдын алу және жою бойынша шаралар;
▪ азаматтар мен ... ... ... мен ... ... ала анықтау, халықты қорғау және ТЖ алдын алу бойынша
шараларды жүзеге асыру әдістеріне оқыту;
▪ міндетті түрде ТЖ жою ... ... ... ... ... да ... ... орындау, зардап шеккендерге ... ... пен ... ... ... аса ... ... бірі ТЖ-ның алдын алуға бағытталған
кешенді ... ... ... ... ТЖ ... ... да ... пайда болуына төтеп беретін
қорғаныс шараларын жүргізуге назар ... ... ... ... өз ... көмек
көрсетіп, ТЖ зардабын жою бойынша барлық операциялардың жоспарлығы және
мақсатты бағытталуы алады.
Заңның 20-22 ... ... ... ТЖ ... ... ... бірінші кезектегі шараларды міндетті ... ... ... құтқару жұмыстарын ұйымдастыру, авариялық-құтқару
қызметінің құралдары мен күштерін тарту, жоспармен қарастырылған ... ... ... ... ... мен жергілікті
атқарушы органдарға жүктеледі.
Жою үрдісінде өте қажет болған жағдайда апат медицина орталығының
шұғыл медицина ... ... ... ал аса қажет болғанда-орталық ... ... ... медициналық күштері мен құралдары
қосылады.
ТЖ жойылғаннан кейін атқарушы органдар, ұйымдар міндетті ... ... ... нысандардың тіршілігін жедел қалпына келтіру шараларын
жүргізуі тиіс.
Бұл мәселе туралы Заңда ... ... ... ... ... ... ... ұйымдардың, сонымен қатар ҚР
азаматтарының қызметтері ... 10-13 ... ТЖ ... ҚР ... орталық
атқарушы органдарының, оның ішінде ТЖМ-ның, сонымен қатар жергілікті
өкілетті органдарының өкілеттілігі ... ... ... ... нақты қызметтерін
белгілейді. Олар заңның 7 және 8 ... ... ... ... ... ... сипаттағы төтенше жағдайға жататындар:
▪ өндірістік авариялар;
▪ көліктік ... ... жол ... ... және ... ... ... магистралды құбырлардың апаты);
▪ өрттер (жарылыстар);
▪ төгілуі бар авариялар (шығу ... бар) ... ... бар ... ... қауіпі бар) РЗ;
▪ төгілуі бар авариялар ... ... бар) БҚЗ ... ... кенеттен ғимараттың құлауы;
▪ электр –энергия жүйесіндегі авария;
▪ тіршілікті қамтамасыз ететін коммуналдық ... ... ... ... авариялар;
▪ гидродинамикалық авариялар (судың бөгеттерді бұзып шығуы).
Екінші негізгі белгісі-таралу ауқымы мен ... ... ... ... төтенше жағдай мынадай ТЖ бөлінеді.
нысандық төтенше жағдайлар, егер апат, зілзала, авария ... ... ... немесе әлеуметтік нысан аумағынан шықпаса;
жергілікті төтенше ... егер ... ... ... нәтижесінде ТЖ
аймағы өндірістік немесе әлеуметтік нысан аумағынан шықса, бірақ облыстың
2 ауданына ғана ... ... ... егер ... ... ... нәтижесінде ТЖ
аймағы бір облыстың кем дегенде 3 ... ... ... ТЖ ҚР 2
облысында пайда болса;
барынша ауқымды төтенше жағдайлар, егер ... ... ... ... ... ... Республикасының 3 немесе одан көп
облыстарына ... ... ... мемлекеттердің шекарасына шықса.
3. Хайуанаттар және өсімдік уларымен уланған кездегі дәрігерге
дейінгі ... ... ... ... ... ... алайда адам үшін
қауіптілері бозғылт ... ... ... ... пен
тілікқұлақ. Адам асқа жарамды саңырауқұлақты, егер ол бүлінген болса,
жеген ... ... ... (зең ... ... ... және ұзақ сақталған).
Бозғылт арамқұлақ жаздың екінші жартысы мен күзде өседі. Аса ... ... Ол ... жасыл немесе ақ түсті болып та кездеседі.
Саңырауқұлақ түсі ақшыл болған сайын оның ... да ... ... ... ... шатастыру өте ... тек ... ... ... ... ғана ... бар. ... қалпақшысының төменгі жағындағы қатпарлар қызғылт түсті, ... ... ақ ... ... ... ... арамқұлақтың улары-
фаллоин, фаллойдин мен амантин (аматотоксин) қайнатқан кезде де, ... де ... ... қасиетін жоғалтпайды. Олар тіпті адамның асқазаны
мен ішегінде де бұзылмайды. Сұрғылт арамқұлақтың ... ... ... мысалдан көруге болады. Бала осы саңырауқұлақтың 1/3 бөлігін ... өте ауыр ... ... 1-4 ... ... жасырын мерзімнен кейін
уланған адамның іші қатты бұрап ауырады, ... іші ... ... ... ... кейін екінші күні дененің температурасы
көтеріліп, бүйрек түйнейді, сары ауру деңдейді, тахикардия ... ... ... ... ... ... Адам ... бүйректің
жеткіліксіз қоректенуі (дистрофия) салдарынан өледі.
Шыбынжұтпен улану біршама жеңілірек өтеді. ... ... ... ... ... қиын ... Кейде жаңа өсіп келе жатқан
шыбынжұтты сыроежкадан (саңырауқұлақтың бір ... ... ... түседі.
Шыбынқырғышта атропино тектес алколоидтар, мускарин мен ... ... ... мускариннің әсерінен болады. Жасырын мерзім 1-2 ... ... ... тер ... ... ағып, көзден жас шығады, жүрек
айниды, құсық келеді, іш өтеді және бұрап ауырады. Орталық нерв ... ету ... бас ... ... адам өзін-өзі ұстай алмай,
көзіне бірдеңелер елестейді. Сауығу әдеттегідей 1-2 күннен кейін басталады.
Өлімге ... ... да ... ... ... улануды емдеу
Асқазанды сумен, әлсіз ... ... ... ... ... шаюды бастау қажет. Бұны зондтың көмегімен ... құсу ... ... болады, бұдан кейін айдағыш (зығыр майы және
тұзды айдағыш) береді, бірнеше рет тазалағыш клизманы қояды. ... ... жылы ... ... ... соң ыстық тәтті шай, кофе ... ... ... тиісті ем-дом алу үшін емдеу мекемесіне жылдам
жеткізу қажет. Сұрғылт арамқұлақпен уланған кезде ... ... ... ... ... ... 1500мл ... Құсық пен іш өту
тоқтамаса тамырға тамшылай 400 мл полглюкин енгізеді.
Шыбынжұтпен уланған кезде улану белгілері тоқтағанға дейін 1-2 мл ... ... ... ... ... ... сырқаттарға алғашқы емдеу күнінен бастап
стероидті гормоналды препараттар енгізіледі (80мл ... ... ... ... ... үшін ... ... улы және жеуге болмайтын саңырауқұлақтардың
ерекше белгілерін, ... ... және ... ... жарамды
саңырауқұлақтарды ұқсату әдістерін, жеуге жарамды саңырауқұлақтарды әзірлеу
мен ұқсатудың ... ... ... қажет.
5. Жыланның шағуы
Жыланның шағуының әкелер зардабы да өте ауыр. Сондықтан ... ... ... ... ең ... ... аяқ киімді, ең
жақсысы етікті киген жөн.Жыланның ... ... ... ... оның ... ... ... сұр жылан, оқ жылан, сарыбас
жылан кездеседі.
Жыландардың бұл тобының уы қан түйіршіктерін өзгертеді. Жылан ... ... ... ... уы әсерінің барлық белгілері:орташа
он екі сағаттан кейін,кейде тәуліктен кейін анық белгіленеді.
Алғашқы медициналық көмек
Шаққан жердің уын ... ... ... ... ... Мұны ... өзі ... оң серіктерінің бірі жасай алады.Ауыз қуысында жарық
немесе жара болмау керек,өйткені у солар арқылы ... ... ... сау ауыз ... асқазанға түсуі мүлдем қауіпсіз.Егер уды өз
уақытында сорып ... ... ... ... ... ... бастайды.
Жылан шаққаннан кейін қозғалуға болмайды,өйткені қозғалыс удың қанға
өтуін жеделдетеді. Жылан ... адам ... ... ... ... сынған жағдайдағы сияқты қозғалтпау қажет. Бұл үшін оны ... ... ... ... ... ... шаққан жерді кез-келген дәрі-
дәрмекпен залалсыздандыру қажет (йод, спирт).
Жылан шаққан жерді кесуге, күйдіруге болмайды, бұрау қою да ... ... ... ... жарақаттайды. Зардап шегушінің жағдайын көп
ішкен су жақсартады.
Жылан шаққан адамды реанимация қызметі бар кез-келген ауруханаға ... ... ... тану ... болмауы мүмкін емес. Қажет жағдайда жылан
уына қарсы шипалы сарысулар егіледі.
Жыланның адамға еш уақытта бірінші болып тиіспейтіндігін, тек ... ... ... есте ... ... ... ... ұрғашысы ғана улы болады. Адамдарды қарақұрттың шағуы
көктем мен жазғы ... жиі ... ... уы орталық жүйке
жүйкесіне әсер етеді. Шаққаны ... 10-15 ... ... ... ... сыздау жайлайды.
Улану 4-12 күнге созылады және зардап шегуші айыққаннан кейін көп ... өзін ... ... ... ... Улану белгілері: бұлшық еттің
қатты әлсіреуі, қозғалыс ырғағының бұзылуы, аяқ-қолдың, белдің сырқырауы
және ... ... ... ... ісік пайда болуы мүмкін, жоғары
температурада (39 градусқа дейін) қалтырау, тердің қатты ... ... адам ... жүре алмай, өз аяғынан тұра алмайды.
Алғашқы көмек. Марганецтік калий ерітіндісімен ... суық ... ... ... ... ... көп су, ... ерітінді, жүрек
дәрі-дәрмектерін береді.
Жедел көмекті шақырады, немесе оны қарақұртқа ... сары су ... ... ... ... дәрігердің тағайындауы ... ... ... ... ... ... аяғы-жаздың басында пайда болады.
Кенеден дұрыс ... киім ... ... оның ... ашық жері ... ... ... шаққаны білінбейді: ол жараға ауыртпайтын затты
сіңіреді. Сондықтан кене бірден байқалмайды. Кене көп ... ... ... құлақтың ішін, шапты сорады. Басқа жерлерді де ... ... ... ... ... қысуға немесе қатты сілкуге
болмайды. Бұл тек энцефалитпен зақымдануды күшейтеді. Ең алдымен кене ... ... май ... ... май ... ... соң ... дәкі
байланған пинцетпен немесе саусақпен ұстап, оны теріден баяу қозғалыспен
алып тастау қажет.
Басқа жағдайда ... басы ... ... ... ... ... Жіптің ұшын тартқанда оның ілгегі кенені ... ... ... кейін шаққан жерінен қолды залалсыздандыру қажет.
Зардап шегушінің ... ... ... ... ... ыстықтан, бұдан кейін құсудан, құрысудан, көз бен естудің
нашарлауынан ... ... оны ... ... мекемесіне апару
қажет. Ыстық сумен ... ... ... 3-14 ... ... оны шұғыл емдеу орнына апару қажет. ... ... ... ... ластанудың көздері
Қазіргі таңда қоршаған ортаның ... ... ... Топырақ-өсімдік-судың химиялық заттармен ластануы
топырақтың ... ... ... алып келеді. Жер шарындағы
кейбір аймақтардың техногендік қалдықтары табиғи норманы бірнеше есе ... ... ең ... ... деп ... газ, ... ... болған. Радионуклидтер ластаушы ретінде қарастырылмаған.Стронций мен
цезийдің ластауынан ... ... ... ... көп ... ... ... Федерациясының көптеген аймақтарының
экологиялық жағдайына әсер етті. 1992 ... ... ... цезиймен 11
облыс ластанған. Жалпы цезиймен ластанған жерлердің ауданы 5210 км кв.
Радионуклидтер өсімдіктер мен жануарлар арқылы адам ... ... кері ... ... Сондықтан да экологиялық таза өнім
шығару керек.
Ауыл шаруашылығының ең басты ... ... ... ... таза ... мен ... өсіру. Бұл іс-шараларды
жүзеге асырудың басты себебі, ластанған аймақтарда бала өлімдерінің көбеюі
менәр түрді аурулардың пайда болуы.
Жер ... ... ... әр ... ... ортаның
радиациялануымен сипатталған. Радиациялық сауленену ... және ... ... ... шығу тегі ... және жергілікті болады. Олар
жер бетінде адам ағзасына әсер етеді. Ал космостық радиациялар бөлшектелген
жиынтығы мен ... ... ... ... Олардың атмосфералық
малекулармен әрекеттескенде екілік ... мен ... ... ... пайда болады.
Табиғи радиактивті элементтерді шартты түрде 3 бөлуге ... ... мен ... ... ... ... және т.б.;
3. Радиактивті изотоптар, яғни тритин;
Биосферада жасанды радионуклиттермен пайда болған сәулелер жасанды
радиацияның пайда ... алып ... ... ... ... ... ... ластанулардың бірнеше көздері бар:
▪ атмосфера мен жер астында ядер қаруларын сынақтан ... 1986 ... ... ... ... атом ... ... және апатты қадықтарынан;
▪ АЭС-ң жумыс барысындағы атмосфера мен су ... ... атом ... ... ... ... ықпал жасайды.
АЭС-да өңделген өнім кей кездері екінші рет ... ... ... ... көптеген радионуклидтер шығарылады.
Ең қауіпті апаттар, радионуклиттердің атмосфераға шығуы.
Сонымен ... ... ... маңызы зор. Ядерлы қарулардың
сынақтарына кей бір ... ... ... ... бойы жер ... ... ... Семей полигонын орны ерекше. 29 тамыз 1949
жылы мұнда ең алғаш ... ауа ... ... Ол ... ... кесірін тигізгені дәлелденді. 1949-1990 жж аралығында Семей
полигонында 470тен ... ... ... 120 ауа). ... ... ... ... саны 1600 мың, яғни Алтайдың 60,9 пайызы, 27
аудан, 45 қала орналасқан.
Қоршаған ортаға атом жер асты су ... де әсер ... 1985 ... ... ... жарылыстан қаншама адам қаза тапты. Ал радиактивті
қалдықтар Владивостокқа қарай кетті. ... ... ... ... ... май ... сапасы техникалық тұрғыдан өзгермейді.
Бидайда клейковина мен ақұздың мөлшері бірлік массасымен салыстырғанда
төмендемеген. Ал күнбағыс пен лотоста құрамында ... ... ... ... ... Томаттардың да құрамындағы с дәруменінің де болуы
сәуле ... ... ... Енді ... ... ... кейінгі
даму процестерін баяулатады. Картоптың дамуында дәл осылай әсерін тигізеді.
Егер картоп туйнектегенде сәулеленсе, онда жалпы астыққа әсерін айтарлықтай
тигізбейді. Ал егер ... ... ... ... ... ... ... Сонымен қатар түйнектер жайсыз болады.
Сонымен өсімдіктер ағзасында радиактивті изотоптар айтарлықтай зиян
қалдырмайды, бірақ ауыл ... ... әсер ... топырақ пен өсімдіктерге әсері. Радионуклеидтердің
айтарлықтай мөлшері топырақта қалыптасқан, олар ... ... ... ... де ... ... ... радионуклидтік ластанудың 2 көзі бар. Олар:
цезий-137, стронция-90. Стронцийдің топырақта қалыптасуы ең алдымен ионды
зат ... ... ал ... ... ... ... байланысты.
Қоршаған ортаға цезийдің бөліну кезінде, радионуклеид жақсы ерітінді
күйде болады.
Сол күйде цезий – 137 өсімдіктер тез өз ... ... ... Сосын
радионуклид топырақтарда әр түрлі процестерді жалғастырады, радаинуклид сол
күйде «қартееді» және де «қартейген» бұл зат әр ... ... ... ... ... ... оның сорбициялануың маңызы зор,
өйткені сорбиция диапозондардың ... ... ... ... де олардың өсімдік тамырларының оларды сіңіруін бақылап ... ... ... сорбизиясы көптеген факторларға
байланысты. Олардың ... ең ... ... ... ... ... ... табылады. Топырақтың механикалық құрамы балшықты
болса, онда радиануклиттер ол ... тез ... ... тез ... ... сол ... жағынан ұқсас элементтер әсер етеді. Мысалы, кальций изотоптарға
ұқсас ... ... көп ... ... ... Сонымен қатар радиаизотоптардың миграциялауын баяулатады. Ал
калий болса топырақ ... ... ... зат. Сонымен қатар
радиануклиттердің миграциялауы метереологиялық ... да ... ... ... ... ... ... пайда болуы
жаңбырдардың әсері. Топырақтарда ... ... баяу ... ... 0-5 см аралығында болады.
Радиануклиттердің өсімдіктерде жиналуы топырақ пен өсімдіктің түріне
байланысты. Қышқыл ... ... ... ... ... ... қышқылдығы аз болса, радиануклиттерді
өсімдіктерге енуі соншалық төмен болады. Сондықтанда топырағына байланысты
строций 90 мен ... 137 ... 10-15 есе ... ... Тың
аймақтарда, жайылым жерлерде, цезий 0-5 см аралық қабатта орналасады. Ал
аударылған жерлерде цезий 132 ... ... ... ... жайылым жерлердің ластануы жоғары болмаса да, ... ... ... жүргізу ... ... ауыл ... айтарлықтай әсер етеді.
Суды көп қажет ететін өсімдіктер суды аз қажет ететін өсімдіктерге
қарағанда, цезий 137 өз ... ... ... ... өсімдіктерде жиналуы оның құрамына байланысты. Дәнді дақылдар
өсетін ... ... ... шөп ... ... өсетін жерлерге
қарағанда 3-4 есе жоғары.
Құрамында калий мөлшері аз өсімдіктер өз ... ... аз ... ... ... өз бойына радиануклиттерді аз жинайды,
бірақ соған қарамастан кейбір ... ... ... ... 137-ң өсімдіктерге жиналуы топырақтың типіне байланысты.
Радиануклиттердің астыққа жиналуы тек ... ғана ... ... ерекшелігіне де байланысты.
Құрамында кальций көп өсімдіктер, құрамында кальций аз ... ... 90 көп ... ... 90 ең көп ... майлы
дақылдар жинайды.
Радионуклиттердің мөлшеріне тыңайтқыштарда үлес қосады. N 90, ... ... 137-ң 3-4 есе ... Ал егер дал осы ... ... ... ... цезий 137-ң мөлшерін 2-3 есе төмендетеді.
Долмит минералды тыңайтқышын қолдану стронций 90 өсімдіктерге ... ... ... ... ... ... ... жағдайлар әсер етеді. Стронций 90 мен цезий
137-ң топыраққа енгенен 5 жыл кейін олардың ... 3-4 есе ... ... миграциясы көбіне топырақтың типіне,
механикалық құрамына, сулы-физикалық және де ... ... ... ... ... ... әсер ... ең негізгілері топырақтың механикалық және минерологиялық ... ... ... миграциясына метереологияда әсер етеді, яғни
жауын-шашын мөлшері.
9.1. Қоршаған ортада радионуклиттердің миграциялауы
Атмосфераға жинақталған радиактивті ... ... ... топыраққа
жиналады. Бірнеше жыл өткен соң бұл элементтер астықтар аркылы ... ... ... ... енеді. Апатты жағдайларда, екінші жылына ... ... ... ... жиналады.
Топыраққа енген радиактивті заттар грунт суларына да ... ... ... макро және микро элементтермен ... ... ... RU-106, CE-144 ,CO-60 ... тек қана ... жиналады. Ал
стронций 90 мен цезий 137-ң ... ... ... ... ... өсімдіктердің бұтақтары мен ... Ал ... ... цезий өсімдіктердің тұқыдарында жиналады.
Кейбір тұқымдарда оның мөлшері 10 пайызға дейін болады. ... ... ... әсіресе ол бидайдың құрамында көп.
Қышқыл топырақтарда стронций 90 мен цезий 137-ң жылдамдылығы ... ... және ... ... топыраққа енгізуі стронций 90
мен цезий 137-ң азайтады.
Ал адам ағзасына радионуклиттердің ... әр ... ... ... адам ... азық түліктер арқылы енеді. Олар ... ие: ... ... ... өнімі-адам.
Сонымен қатар радионуклиттер адам ағзасына тыныс алу, тері ... ... ... адам ... бұл ... тері ... 0,0001, тыныс
алу жүйесі арқылы 1, ал ас қорту жуйесі арқылы 1000 бірлікті құрайды.
Сонымен радионуклиттер адам мен жануарлар ... ... ... кері ... ... Сондықтан да радионуклиттердің ауыл
шаруашылығына әсерін азайту үшін ... өтуі ... ... ... ... мен ... ... – Ресейдің ұлттық байлығы. Оны тиімді пайдаланудан экономикалық,
әлеуметтік, экологиялық жағдайлар байланысты.
Соңғы жылдары дүние жүзінде табиғи кешендерге ... ... ... ... соңғы жылдары жердің, судың, атмосфераның
радионуклиттермен ... ... ... ... ... ... ... түсті.
Радиактивті ластану қоршаған ортамен адамзатқа қауіп төндіреді. Ионды
радиацияның кері әсері ... ... ... ақ ... АЭСң ... кейін Ресейдің 15 администрациялық ... ... пен ... ... адам ... ... ... да радионуклиттерді әр түрлі іс-шаралармен жою, ... ... ... ... Ауыл ... ... ... жерлерде жүргізу
Радиоактивті ластанған аймақтарда агроөнеркәсіпті жүргізудің
принциптері.
Ауыл шаруашылық ... ... ... ең ... аймақ қай кезде ластанғанын есепке алу керек. Ол ең алдымен ... ... ... 137-ң ... ыдырауымен байланысты, сонымен қатар
радионуклиттердің миграциялауымен де ... ... да ... ... ... ала отырып, тиісті іс-шаралар жүргізу қажет.
Ластанған аймақтарда ауыл шаруашылығын жүргізу үшін, ... да ... ... білу керек. Мұдай дерек ауыл
шаруашылығын тиімді жүргізуге жағдай ... ... ... жиналған
соң, іс-шараларды жүргізудің жоспарын дайындауга ... ... ... ластанудың коэфициентіне қарай аудандарды 3 бөлу керек(шартты
түрде).
Бірінші секторға ең аз ... ... ... да ... іс-
шараларсыз құрамында аз мөлшерлі радионуклиттер бар астық жинау аймағын
жатқызамыз. ... ... ... аз мөлшерде қолданылады. Бұл
секторде барлық жұмыс қарапайым технологиялармен жүргізіледі. Ал оның өніме
шексіз ... ... ... ... ... ауыл
шаруашылық жерлерін жатқызамыз( бірінші сектормен ... 3-4 есе ... Бұл ... ауыл ... ... ... үшін ... түрде іс-шаралар қолдану керек(
агрохимиялық және ... ... ... ... ... ... ... азайту үшін оларды техникалық қайта
өңдеуден өткізеді.
Үшінші секторға радиациялану мөлшері жоғарығы ... ... ... ... ... Бұл ... бірінші сектормен салыстырғанда
ластану деңгейі 8-10 есе ... ... ... ауыл ... тек ... бақылауымен жүзеге асырылады. Бұл секторда
агротехникалық, агрохимиялық ... ... ... ... табылады.
Бірақ мұндай іс шараларды қолданғаннан кейінде өнімде радионуклиттердің
азаюына кепілдік болмайды.
9.4. Радиоактивті ... тірі ... ... мен ... сәулелену сипаты сыртқы, ... ... ... ... ... сәуле көзі ағзадан тыс болады. Ең негізгі
сыртқы космостық сәулелену, рентгенді альфа сәулелер болып табылады.
Ал бетта сәулелері, улкен ... ... мен ... ... Егер сәулелену көзі ағзанын ішінде болса, ол ... деп ... ... ... элементтер қорек заттары
мен жапырақтары арқылы жиналады, ал ... ... олар ... түседі. Сәулеленудің бұл түрін аралас деп атайды. Нуклиттердің
радиактивті элементтер ... ... ... сәулелену пайда болады. Бұл
процесте оңды және теріс ... ... ... ... ... ... мен иондарға бөлінеді. Иондалған сәулелердің
су малекулаларымен ... ... ... яғни су екі ... Бұл ... бос ... ... сутекке айналады.
Сонымен басқа молекулаларды сәулелендіріп, радиацияға ұшырайды.
Әсіресе ионданған сәулелерге ДНК мен РНК ... ... ... Адам ... соғыс жағдайындағы қауіпсіздігінің
негіздері
Біздің мемлекетіміздің әскери доктринасының ... ... ... және ... ... ... алға ... Қазақстанның геополитикалық күрделі жағдайы өзінің қарулы күштерін
ұстады және ... ... ... ... ... ... етеді.
Сондықтан қайтымы жоқ миллиондаған ақшалай қаражаттар қорғаныс жұмыстарына
жұмсалып жатады. Кейінгі жылдары мемлекеттік деңгейде ... ... ... ... 1997 жылы ... ... қорғаныс туралы” ҚР Заңы
қабылданды.
Соғыс ... ... ... шаруашылықты қорғау
мақсатында дұрыс әрі ойластырылған шешім қабылдау үшін, қазіргі ... ... ... ... білу ... ... кейбір
мемлекеттерде ядролық қару ғана емес, сондай-ақ лазерлік, ғарыштық тағы
басқа түрлері де бар. Бұндай ... ... ... ... ... ... ... сияқты үлкен зардап, әкелетін сөзсіз.
1. Ядролық қарудың жарылыс ошағы
Ядролық қару деп жарылыс кезінде ... ... ... ... ішкі ... ... пайдалануға негізделіп жасалған
қаруды айтады. Ол ... ... ... ... ... ең қуаттысы.
Ядролық жарылысының ... ... ... өлшенеді. Тротилдық
эквивалент тоннамен (т), килотоннамен (Кт) және мегатоннамен (Мт) ... ... ... жер (су) ... және жер ... ... Оның талқандау факторына: соққы толқын, жарықты сәуле бөлу, ... ... ... ... ... ... импульс
жатады.
Соққы толқын ауаның бірден қысылысынан ... ... және ... ... ... тарайды. Соққы толқынының пайда ... ... ... өте ... қысымның пайдаболуы. Соққы толқын
өзінің жойқын күшіне байланысты жолындағылардың ... ... ... Соққы толқынның күші эпицентрінен қашықтаған сайын бәсеңдей береді.
Адамдар соққы толқыннан тек арнайы панаханаларға, шұңқырларға т.с.с. ... ... ... ... болу ... ... жарылысының әсерінен пайда болады.
Оның құрамында ультракүлгін, инфрақызыл және көрінетін сәулелер болады.
Жарықты сәуле бөлу ... ... ... бірнеше секундқа ғана
созылады. Бұл сәулелердің ішіндегі қауіптісі инфрақызыл сәулесі.
Жарықты сәуле бөлу үлкен өрттердің пайда болуына әсер ... ... ... ... жібереді.
Өткір радиация – гамма-сәуленің және нейтрондардың ағымы. Ядролық
жарылыстың нәтижесінде, оның айналасына ... ... бұлт ... ... ... ... айналаны, суды, ауаны радиоактивті
заттармен ластайды.
Радиоактивті заттар адамдарға екі жолмен әсер ... ... ... ... ашық ... ... қонады, екіншіден,
олар адамның ішіне кетеді. Осыдан ... ... ... ... Егер
теріге радиоактивті заттар көп ... ... ... ... ... Ішке ... ... заттар қан арқылы адам бойына толық
тарайды.
Радиоактивті заттардан арнайы панаханалар ғана сақтайды.
Электрлік ... ... ... ... электрлік және магниттік
алаңның пайда болуына әсер етеді. Бұндай алаңның көлемі бірнеше ... ... ... ... мүмкін, ол жарылыстың ... ... ... ... импульс үлкен антеналы өте сезімтал
электрондық элементтерді күйдіріп жібереді, прибролады, ... ... және ... ... ... істен
шығарады. Яғни бұл фактордың әсерінен ... ... ... ... ... ... қалады.
Радиацияға қарсы қорғаныс. Медициналық көмек көрсету. Алдымен халықты
радиациялық қауіп жөнінде құлақтандыру керек, ұжымдық және жеке ... ... ... ... ету керек, радиоактивтік заттармен
ластанған ... ... ... ... ... ... түсіндіру қажет, радиацияның деңгейін анықтаудың маңызы
зор, дозиметрлік ... ... ... ... су мен ... ... зерттеу жасау қажет.
2. Химиялық қарудың жарылу ошағы
Химиялық қару дегеніміз жалпылай улау ... ... ... ... улау ... жеткізу үшін зымырандар, бомбалар, снарядтар және
т.с.с. құралдар ... Улау ... ... ... тірі
организмдерді, өзен-көлдерді, су қоймаларын, сол ошақ төңіректерін,
егіндерді, өсімдіктерді ... ... ... ... ... келесі белгілерімен анықталады:
1. Зақымданудың клиникалық зақымдау белгілері ... улау ... ... бөледі: нервтік-салдық әсері (зарин, зоман, V типті ... ... ... ... люизит), жалпы улау әсері (синильдік ... ... ... ... ... ... әсері (ВZ),
тітіркендіру әсері (СS-адамсит, хлорпикрин, хлорацетофен и др.)
2. Улау заттарының ... ... ... ... 2 ... ... ... қышқылы, хлорциан, фосген, дифосген),
ұзақ сақталатындар (иприт, зоманр, V ... ... ... ұзақ ... айлар бойы) дейін улау қасиетін жоғалтпайды.
3. Соңғы ... ... ... өлімге әкеледі (иприт, зарин,
зоман, V типті заттар, синильдік қышқыл және басқалары) және ... ... ... Әсер ету ... ... тез әсер ... ... әсері тез арада
білінеді (V), жай әсер ... ... ... ... соң ... мүмкін), мысалы, азотты және күкіртті иприттер, фосген, дифосген.
5. Қолданылуы ... улау ... (V) және ... заттар.
6. Басқалары жатады.
3. Бактериологиялық қарудың жарылыс ошағы
Бактериологиялық (биологиялық) қару деп ... ... ... ... ... және жеткізетін құралдырының
жиынтығын айтады.
Бұл қарудың қауіптілігі-приборлардың ... ... ... Ал ... ... ... сол қару қолданылған жерден,
судан, ауадан заттар алып, арнайы жабдықталған зертханада ... ... ... болады. Оған көп уақыт кетеді, ал жаппай ... ... ... секунд қымбат.
Адамдарды жаппай қыру қаруларынан қорғау және оның салдарын жою.
Халықты қорғаудың ұжымдық құралдары ... ... ... ... ... ... ... құралдарының зақымдағыш
факторларынан қорғаудың ең негізгі тәсілдерінің ... ... ... ... ... құралына жататын қорғаныс ғимараттарына жасыру. АҚ
және ТЖ жүйесінде пайдаланылатын ... ... ... қорғау орындары (РҚО) және қарапайым жасырыну орындары жатады.
Панахана толқын соққысынан, жарық ... ... ... ... ...... ... зақымдағыш факторларынан,
сондай-ақ улағыш заттардан (УЗ), ... ... мен ... ... улы ... (ҚУЗ) ... ... қамтамасыз етеді.
Өндіріс күштерін қазіргі заманғы қырып-жою ... ... және ... қауіпті обьектілердегі апаттардан қорғау –
маңызды мемлекеттік міндеттердің бірі.
Қорғаныс ... ... ... тиіс ... ... ... тиіс.
Қорғаныс ғимараттары салыну мерзімі бойынша бейбіт уақытта ... ... ... болсын жылдам тұрғызылуы керек.
Мақсаты бойынша халықты жасыру немесе басқару және байланыс тораптарын
орналастыруға ыңғайлы болуы қажет.
4. Қорғану жолдары
Ядролық қарудың ауа ... ... тек осы ... ... ... ... панахана /убежище/ ғана сақтай алады.
Жарықты сәулелену-бұл жарылыс кезінде болатын сәулелердің қуаты. Бұның
қызуы миллион ... ... ... ... мыңға дейін болады
/жарылыстың аяғында/.
Жарықты сәулелену өте қысқа мерзімде әсер етеді және тарауы да ... ... ... ... ... ашық ... алыстан көрінеді. Оның
күші бір шаршы/см ауданға перпендикуляр түсетін ... ... ... ... импулсі – 1 кал/см
Жарықты сәулелену – адам ... ... ... ... сатысы бірнеше дәрежеде болады:
1-ші дәрежелі -4 кал/см; -болса,
2-ші ... ... ... -7,5-12 ... ... ... -12 жоғары кал/см/терінің күйігі тереңдеп, жапырақтанып,
бөлшектеніп түседі/.
Жарықты сәулеленуден кез ... ... ... ... ... алады:
ағаштың көлеңкесі, аула үйдің тасасы. Жауын, тұман, қар оның ... Жаз ... оның ... өрт болуы ықтимал.
Өткір радиация – ядролық жарылыс сәтінде бөлінетін ... мен ... ... қорғана алмай қалған адамдар, жан-жануарлар үшін өте
қауіпті. Бұл радиация бары - сек ғана ... ... ... ... үшін осы уақыттың өзі де жеткілікті.
Алғашқы өткір радиация адамға сезілмейді, оның өткені біраз уақыттан
кейін байқалады. ... ... ... ... ... радиацияның
мөлшеріне байланысты ол сәулелену дозасымен өлшенеді.
Сәулелену дозасы депқоршаған ортада гр затты не ... ... ... ... қуат ... ... Бұл ... рентген-
Рентгеннасымен куб.см ауада, 0 С-температурада қысымы сынап ... ... -2,08 млд пар ... болу деңгейі.
Өткір радиация-әр түрлі нәрселерден өткенде гамма сәулелері әлсірейді,
неғұрлым кедергі көп ... ... ол ... ... ... – 3 есе ... ... – 7-10 есе
Бір қабатты ағаш үй – 3-5 ... ... тас үй – 10-15 ... ... үйде – 7-15 ... ... жер асты үй – 400 ... қаталлы үй подвалы – 100-400 есе
Арнайы салынған баспана – 1000 есе
Темір бетоннан салынған баспана, шахты, тау қуысы – түгел қорғайды ... ...... ... ... топырақ, шаң жоғары
көтеріліп желмен ыққа қарай жылжи береді де, жол бойы жерге түсіп ласайды ... ... ... түседі.
Оның 3 зонасы:
1. қауіпті зонасы;
2. күшті ластанған зонасы;
3. аздау ластанған зонасы.
Ластау /ластану/ ... ... ... түрінен /бомбаның/;
▪ оның күшінен /неше мегатонна/;
▪ жарылыс болғаннан кейінгі өткен уақыттан;
... ... ... ... ауа ... жер бетінің рельефінен (таулы, жазық дала т.с.).
Жарылыстан кейінгі өткен уақытқа байланысты радияция деңгейі ... 1 ... ... ... ... – 100% деп ... екі ... екі
есе азаяды, үш ... төрт есе, жеті ... 10 есе. Осы ... ... адам ... мөлшерде радиациямен зақымдалады /демалғанда,
тамақпен, сумен/. Ол адамдар сәуле ауруларына ұшырауы мүмкін. Сондықтан осы
жердегі ... ... ... ... ... ... ... импульс: бұлар жарылыс кезіндегі электрлік және магниттік
өрістер бірнеше секунд ішінде ... ... ... ... ... ... ... Радиация көздері, ядролық жарылыстағы және басқа
апаттардағы болатын зардаптар
Табиғи ... ... ... ... ластану ядро
қаруынан кейін болады деген ұғым пайды болған. Ал негізінде ... ... де бар. Оны тек ... ғана ... де, халыққа жете
түсіндірілмейді. Егер осы білім көпшілікке жеткізілсе, адамдар ... мән ... ... ... ... ... сезгеніне 100 жылдан асып ... ... 30-40 ... бұл ... одан әрі ... ... атомды зерттеу
басталды, атом қаруыпайда болды. Ал шынында ғарыштан ... ... ... ... адам ... ... ... оның
қоршаған заттарда болатындығы сезілді.
Біз үй жағдайында да сәулелерге ұшыраймыз: теледидардан, самолетпен
ұшқанда, көшеде жүргенде т.т.
Дегенмен ядролық ... ... ... ... ... өте зор. Сондықтан астық, зат, азық-түлік қоймаларын, ... да ... ... ... ... қорғау жұмыстары атқарылуы қажет.
Ол үшін ғимараттардың есік, терезелерін таспен ... ... ... ... ... ... жүргізеді. Саңылауларын тығындайды. Сыртқы
есікті брезентпен, киізбен не басқа материалдармен ... ... ... ... есік ... Үй, ... ... тамақ пен судың
таза сақталуын ескеру керек. Суды шыны не металл ыдыстарда /термос, бидон,
графин, банкі/ сақтап, күн ... жаңа ... ... ... ... жақсы сақталатындар: консервілер, целлофанға оралғандар. Оралған
тамақтар буфетте, ... ... ... ... нан ... ... ... сақтау керек. Олар да полиэтилен қапшықтарға
оралады. Картоп, ... және ... ... ... ... ... қоймаға сақтау керек. Тасымалдайтын тағамдарды жабық фургондарда
немесе цестерналарда ұстайды. Ондай ... ... ... ... жауап алып жүреді.
Көпшілік пайдаланатын су көзін сақтау маңызды жұмыс. Елді ... өте ... ... ... Ашық су ... ... күзетке алынып,
судың сапасы жиі-жиі тексеріліп тұрады. Судың, азық-түліктің радиоактивті
затпен ластанғанын арнайы құралдармен тексереді. Егер ол ... ... ... ... ... керек.
Егер су көзінің ластанғандығы анықталса, ол жерге “ластанған” деген
белгілер қойылады. Осы белгі кезекті ... ... ... ... ғана ... Ауыл ... жануарларын қорғау үшін оларды
мұқият бекітілген қораларда сақтайды. Сондықтан ол қораларда су мен ... ... ... ... ... 1м, ... 40-50 см
топырақпен бітеледі. Есікке брезент, киіз қағылады. ... ... ... малдарға дорба-противогаз кигізеді, үстін жабуды. Оларға мезгілінде
прививкалар жасалып тұрады. Олар үнемі бақылауды болып, ... ... ... ... түскен ет, сүттің тазалығын тексеріп отырады.
Зардап шеккен жүрдегі құтқару, қираған өндіріс орындарын ... ... ... ... ... ... мәнділігі, оның
тездігінде, тиімділігінде.
Құтқару жұмыстары:
▪ көмекке келген күштердің жүрер жолын барлау;
▪ жолдағы немесе апат ... ... ... жол ... апат ... ... баспаналардағы адамдарға көмекке бару, оларға ау
баратын жолдар іздеу, баспананың үстін ашу;
▪ құлаған үйлер астындағы қалған адамдарды ... ... ... ... шеккендерге дәрігерлік көмек көрсету, ... ... ... және ... ... су басқан
аудандардан көшіру;
▪ адамдарды, олардың киімдерін санитарлық тазалықтан өткізу;
▪ территорияны, құрылыстарды, транспортты басқа техниканы химиялық ... ... ... ... ... кейінге қалдыруға болмайтын қалпына келтіру
жұмыстары жүргізіледі.
Бұл жұмыстарға мыналар жатады:
▪ ластанған ... ... ... тазалау;
▪ апаттың одан әрі тарауына жол бермеу;
▪ бұзылған газ, су ... және ... да ... ... ... қираған үйлерді қалпына келтіру немесе оларды жою жұмыстары;
▪ көше бойында қауіпсіз қозғалысты және құтқару жұмыстарын ... ... ... үшін тез ... ... ... ... қатар зақымданған ошақтарға барлаушы күштер жіберіледі. Олар
радиациялық жағдайы, қорғану құрылыстарының жәйі, апат орнына барар жолды,
зардап шеккен ... ... ... ... ... ... не
радиациялы орында АҚ күштері кезекпен жұмыс жүргізеді. Адамдарды ... ... ... /командалар/ алдымен жіберіледі.
Бұлардың мүмкіндігін күшейту үшін арнайы ... ... ... Бұларға көмекке өрт сөндірушілер және ластанған
техниканы тазартушылар көмекке келеді.
Жасақшылардың күшімен панаханада қалған ... ... ... ... ... ішке ауа ... ... қаралады. Қираған үйлердің
астында қалған адамдарды құтқару ең ... ... Бұл үшін ... ... ауыр балғалар, техникалардың жаңа түрлері қажет.
Іштегі адамдарға кигізетін противогаз, респиратор, шаңға ... ... ... болуы керек.
Апат болған жерде коммуналдық, энергетикалық ... ... суға ... ... ... өрт шығу қауіпі болады. ... ... ... Суды ... ... ... жолдарын басқа
бағытқа бұру, сырттағы газ тетігін жабу жұмыстары істелуі керек.
Өрт шығармас үшін темекі ... ... ... ... ... ... жерге әкету жұмыстары қаралады. Зақымдалған жерлерге тиісті
ескерту белгілері қойылады, айнала қоршаады, егер жағдай талап етсе адамдар
противогазбен жұмыс ... ... ... ... ... ... пакеттер не байлап-орау
жабдықтары болуы керек.
Табиғат дүлейіне-су тасу, қар құлау, таудан құлаған су тасқыны, ... ... ... ... вулкандардың атуы, құрғақшылық, орман не
торф өрттері т.б. жатады.
Барлау қызметі, байланыс ... ... ... ... ... ... айта ... қауіптен сақтану жолдарын алдын-ала
жоспарлауға мүмкіндік береді.
Осы заманғы құрылыс жұмысының дамуы соншалық, ... ... ... алатын мүмкіндігі бар. Мысалы, жер сілкінуге қарсы әдіспен саоынған
құрылыстар оған шыдай алады. Алматыда сондай құрылыстар бар.
Табиғат ... ... ... ... апат ... АҚ штабы
халыққа дереу хабарлайды. Алдымен басшы қызметкерлерге, жасақшыларға ... ... ... үшін қауіп төнген ауданға алдымен барлаушылар
жіберіледі. Олар апаттың деңгейін, су ... ... алып ... т.б. ... ... ... ... Ал орталық
осыларға қарап құтқару, дереу қалпына келтіружұмыстарын, оған қанша, қандай
техника, адам күші керектігін т.б. ... ... ... қажет болса халық қауіпсіз ауданға көшіріледі, мысалы, ... ... 30 км ары ... Барлық жағдайы анықтағаннан кейін тез
арада сол ... ... ... ... кірісетіндер /байланыс,
медициналық, өртке қарсы, ... ... ... қарсы, қоғамдық
тәртіп сақтаушылар т.б./ келтіріледі. Оларға осы жерде ... ... ... ... ... ... жөнелту, құтқарушылар
жұмысқа кіріседі.
Осындай кезде жұқпалы аурулардың алдын алу жұмыстары, халықты ... ... ... қамтамасыз ету жұмыстары, санитарлық жгигиеналық
шаралар алынады. Құлаған үйлер, құрылыстардың астында ... ... ... ... ... ... тез ұйымдастырылады.
Бұл жұмыс еш үзіліссіз адамдарды толық құтқарғанша жүруі керек. Ол
үшін ... ... ... келген құтқарушыларды кезекпен істетіп,
жұмыс үзілмеу керек.
Апатқа ұшыраған жерлерде қоғамдық тәртіп ... көп ... ... жұмыс жасайды.
Апаттың зардабын жою бағытында жүргізілетін жұмыстар.
Жоғарыда айтылғандай апат болған жерге келген жасақшылар АҚ бастығына
барып ... ... ... одан ... ... Осы ... үшін өзі ... командирі/ жағдайды түгел түсінуі ... өзі ... ... ол ... шешім ала алмайды.
Барлығын анықтап, түсініп алғаннан кейін командир өз қарауындағы
адамдарға істейтін жұмысты, оның ... ... ара ... ... ... ... ол үшін ... жұмыстар істелетінін
анықтап айтады. Жұмыстың түрі, оның ... ... ... қай ... ... өз ... қалай пайдаланатындығы, осының барлығы өзіне және
қарауындағы адамдарға белгілі болуы ... ... ... ... ... ... қажет болса
ол жерден көшіру /эвакуация/ болып табылады. Көшірілген адамдарды қай елді
мекенге апарылатыны белгілі болуы керек.
Жасақшылар командиріне ... ... ... ... ... ... ... т.б. мәселелерді анықтап алуы керек. Жұмысқа бұйрық
берілген соң кіріседі. Бұйрықтар, қысқаша әрі ... ... ... ... оның барысын бақылап отыру да командирдің міндеті. Егер
жағдай ... ... онда ... ... қойылуы, істелетін жұмыс,
техниканы бекітуде өзгерістер т.б. болуы мүмкін.
Жасақшылар командирі іс-жайды түгел ... ... ... ... су ... жағдайды алайық, сол кезде не істеуіміз ... ... Су ... ... ... ... ... қолға
алынады.
Ол үшін барлау қызметі іске ... Бұл ... тез ... ... немесе ұшақ бөлінеді. Суда қалып, зардап шеккендерге
жүзгіш құралдар, құтқарушылар жіберіледі. Судан ... үй ... ... ... ... адамдарды құтқару қажеттігі туады. ... ... ... ... ... Суда ... көмек көрсетіп жүрген экипаж өздері суда қимылдау ережелерін,
адамдарды құтқару әдістерін ... ... ... ... тобы су ... ... жасау, су тоқтайтын дамба, плотина
тұрғызу жұмыстарымен айналысуы керек. Қай жұмыста істегенде де ... ... адам ... болдырмауға тырысу керек.
Атом станциялары, не атом бомбасы жарылғанда орасан зор қуат бөлінеді.
Ядролық қару, не ядролық ... ... ... ... ... ... жарылғанда ауыр элементтердің /Уран-235, плутоний-239/ тізбекпен
берілетін реакцияларының күші. Ядро қаруының күші ... ... ... күші ... ... ... қарудың күші тротилмен алғанда
жүздеген, мыңдаған тіпті мыңдаған тоннамен есептеледі.
Ядро жарылысының бес ... ... ... ... ... ауа ... соққысы;
▪ жарықты сәулелену;
▪ өткір радиация;
▪ радиоактивтік ластану;
▪ электромагниттік импульс.
Ауа толқынының ...... ... өте ... ... ... ... ауа соққысы.
Мысалы: 1 мегатонна күшпен жарылыста ауа толқынының жылдамдығы 9-сек-
5 км, 22 сек- 10 ... ... ... ол ... техниканы,
өндіріс құралдарын қиратады. Ал адам ауа толқынынан зардап шегетіндігі өз
алдына, сынған заттардың ұшқынынан да ... 1 ... ... ... ауа ... зор зардап әкеледі. Бұл ауаның қозғалу шапшаңдығы
секундына 100 ... ... Егер 1 ... /см-ге 0,2-0,4 -200-400 гр/
салмақ түсетіндей күш ... адам ... ... ... /бас ... ... бас ... 1 ш/см 0,5 /500 гр/ салмақтан асып кетсе, адам контузияға
ұшырап, мұрыннан, құлақтан қан кетіп, сүйектері сынуы мүмкін.
МАЗМҰНЫ
Кіріспе ……………………………………………………….....……
I-тарау. ... ... ... ... ... жүйесіндегі қауіп қатерді
топтастыру
............................................................................
....
1.2. Өмір сүру ортасының антропогендік қауіп қатері...................
1.3. Атмосфералық ауаның былғану көзі және дәрежесі...............
1.4. Өмір сүру ... адам ... кері ... ... Адам организмінің улы заттарға қарсы күресінің жолдары...
II-тарау. Қазақстан Республикасындағы азаматтық қорғаныс
Жүйелері....................................................................
...................
2.1. Азаматтық қорғаныс жүйесінің құрылымы мен ... ... ... ... ... қорғаныс жүйесінің басқару ұйымдары мен
құрылымы
............................................................................
........
2.4. ... ... ... ... ... ... Бактериологиялық қарудың жарылыс ошағы.........................
2.7. Нерв жүйесін зақымдайтын фосфороргаикалық
уландырғыш заттар
...................................................................
2.8. ... ... улы ... ... ... ... ... Халықты қорғаудың негізгі әдістері мен жолдары...............
2.11. ... ... ... ... қорғаныс ... Жеке ... Жеке ... ... Жеке ... ... Зақымданған ошақтағы құтқару және апатты қайта
қалпына ... ... ... және ... ... құралдары .................
2.18.
Эвакуация...................................................................
................
2.19. Зақымданған ошақтағы құтқару және қайта
келтіру ... ... ... ... ... ... Дәрігер келгенге дейін талықсу кезінде сырқатқа
жәрдем
көрсету.....................................................................
........
3.2. Коллапс ... ... ... ... ... ... тану ... түсінік
.....................................
3.4. ... ... ... ... ... Бас жарақаты кезінде таза ... ... ... ... ... ... ... Суға батқан кездегі алғашқы медициналық және
дәрігерге ... ... ... жарақатындағы алғашқы медициналық көмек............
6.4. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Техногендік сипаттағы төтенше жағдайдың пайда болу
әсері.......................................................................
........................
7.5. ... ... ... ... ... ... ... Радиациялық ... ... Өрт және ... ... бар обьектілердегі апаттар....... .......
7.9. Өртті ... ... ... ... ... ... төтенше жағдайдың сипаттамасы............
7.12. ... ... жер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... төтенше жағдай......................
7.23. ... ... ... ... ... ... және ... ... ... ... ... өрт ... ... Өрт ... ... шеккендерді іздеу және көшіру...........
VIII-тарау. ҚР «Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше
жағдайлар туралы»
Заңы..........................................................
8.1. ... ... ... ... және ... ... ... топтастырылуы. (нысандық,
жергілікті, аумақтық, барынша
ауқымды)................................
8.2. Техногендік ... ... ... және ... уларымен уланған кездегі
дәрігерге ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... Қоршаған ортада радионуклиттердің миграциялауы..............
9.2.Эксперименттік бөлім зерттеу міндеті мен мақсатының
тәсілі......................................................................
.........................
9.3. Ауыл ... ... ... ... ... тірі ... Адам өмір-тіршілігінің соғыс жағдайындағы
қауіпсіздігінің
негіздері..............................................................
10.1. ... ... ... ... ... ... ... қарудың ... ... ... ... ... ... және ... болатын
зардаптар......................................... .......
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының төтенше жағдайлар ... ... ... ... ... ... Алматы қ, 2004. 168 б.
2. «Табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлар
туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, 5.07.1996.
3. «Тіршілік ... ... ... ... оқу орындары
студенттеріне арналған оқу құалы. ҚР төтенше жағдайлар ... ... қ, 2004. 240 ... ... А.А., ... Е.Н., Малеваный С.В., Медведева ... С.Д., ... С.К., ... ... ... ... ... безопастности жизнедеятельности. М., 1997.
6. Белов С.В. Безопасность жизнедеятельность. –М.: Высшая ... ... ... П.П. Безопасность жизнедеятельности.-М.: Высшая школа, 2003
-439с.
8. Шубин Е.В. Гражданская ... –М.: ... 1991 ... ... Ж.К., ... Л.Х. ... жизнедеятельности.- Астана :
Фолиант, 2009 -125с.
10. Гринин А.С., Новиков В.Н. Безопасность жизнедеятельности. –
М. : ФАИР-ПРЕСС, 2002 ... ... ... ... ... ... ... Оќулыќ. Алматы 2004 ж.-256 б.
12. С.Тайжанов. “¤мір ќауіпсіздігі негіздері”. Оќу-єдістемелік
ќұрал. Алматы. Дєнекер. –2004 -254 б.
13. Төтенше ... ... ... орысша-қазақша
терминдер сөздігі. Алматы – 2004.
• Ю.В.Репин, Р.Шабунин. “Тосын жағдайда адам өмір
o ќауіпсіздігін саќтау”. Алматы, Демеу, 1994 .
14. З.А.Талханбаева ... ... ... /студенттерге
арналған ќысќаша лекциялар жинағы/ Түркістан. ХЌТУ
баспаханасы. 2004ж – 87 б.
15. Е.Дүйсенов. Сел тасќындары. Алматы, “Ќазаќстан” ... ... ... ... в природе. М., “Мысль, 1988 .
17. Ќ.М.Тұрланов, С.А.Ќалќабаева. «Жедел медициналыќ жєрдем»
Алматы: 2004. 321 ... ... ... және ... ... саласындағы
басшылық құрамының біліктілігін арттырудың Республикалық
курстарының тыңдаушыларына көмек ретінде ұсынылған
оқулық. ҚР-ның төтенше ... ... ... ... 136 ... Төтенше жағдайлар және Азаматтық қорғаныс мәселелері
бойынша басшылық құрамды даярлауға арналған материалдар
жинағы. ҚР төтенше жағдайлар жөніндегі агенттігі. Алматы қ,
2003. 124 ... ... ... ... және ... ... ... арналған оқу құралы. ҚР төтенше
жағдайлар жөніндегі агенттігі. Алматы қ, 2004. 124 ... Жер ... ... ... ... ... жағдайларға баға беру
әдістемесі. ҚР төтенше жағдайлар жөніндегі агенттігі.
Алматы қ, 2004. 40 б.
Ә.Т.МЕЙІРБЕКОВ., Т.П.РАИМБЕРДИЕВ., ... ... ... ... ... ... ... түсті.
Хат-хабар үшін: 160012
Шымкент қаласы, Бейбітшілік даңғылы,
18 үй, «Қасиет» баспасы.
Электрондық почта: Kasiet12@mail.ru
Телефон: (8-725-2) 23-20-56
Сот.: 8-701- ... ... ... Г. ... ... ... терген Н. Әбіласанқызы
Қатегер А. Жандарбекова
Баспахана істері директоры Ә. Омаров
Теруге 19.10.2010 жылы ... ... жылы қол ... ... ... офс. №1 Қаріп түрі «Times New Roman»; Баспа ... 7,6; ... ... ... бойынша.
Тапсырыс № 1-28
Дайын диапозитивтерден ЖШС «Жедел бесу баспаханасында» басылды.
050053 Алматы қаласы, Красногорск көшесі, 71
-----------------------
Қауіп ... ... ... ... ... ... ... сипаты бойынша:
- -сылбырлы-ғы;
- -белсенділі-гі;
- -т.б.
Салдары бойынша:
-ауру табу;
-жарақат алу;
-әлсіреу;
-өрт;
-т.б.
Байқалу саласы бойынша:
- өндірістік;
-тұрмыстық;
-спорттық;
- -жол-көліктік;
- - т.б.
-
- Зардап зияны ... ... ... ... - ... Жинақтал-ған орны бойынша:
- -литосфера-лық;
- -гидросфера-лық;
- -атмосфера-лық.
Әсер ету әдіс-тері бойынша:
- -физикалық;
- ... ... ... ... тегі бойынша:
- табиғи;
- техногендік;
- - антропо-гендік;
- -экологиялық;
- -биологиялық
-
Қауіп-қатер
б)
а)
Төтенше жағдайлар
Техно-
генді
Таби-
ғи
Эколо-гиялық
Биоло-
гиялық
Антро-
погендік
Әлеу-
меттік
Бірік-
кен
Пайда болу жағынан
Масштабы бойынша
Локал-
ды
Объек-
тілі
Жергі-
лікті
Ұлт-
тық
Регио-
налды
Глобал-ды
Пайда болу ... ... ... ... тез ... алуы ... ... болмайтын жағдай
Алдын алуға болатын жағдай
Ведомствалық қатыстығы
Өндірістік
Құрылыс
Көлік
Коммуналды тұрғын орта
Ауыл шаруашылық
Орман шаруашылық
Фильтрлі
Изоляциялы
Қорғау киімдері
Қорғауға ... ... ... ... ... құралдары
Спецификалық емес профилактикалар:
Антибиотиктер, интерферондар
Спецификалық профилактика-лар:сывороткалар, антитоксиндер, бактериофаттар
Жартылай санитарлық тазалау құралдары ИПП-8, аптечкалар
Бактерия-ға қарсы құралдар
Антидоттар
Радиоқорғаныс құралдары: радиопротектор-лар, комплексон-дар, адсорбенттер
Маталы-дәке ... ... ... ... тәрізді және т.б.
Балаларға арналған Р-2Д
Жалпы әскер-лік және азаматтық Р-2
Балаларға арналған
Жалпы әскерлік
Барлау қызметі
Байланыс қызметі
Медициналық ... ... ... ... ... ... қарудан қорғау қызметі
Қоғамдық тамақ, сауда қызмет
Басқа да қажетті қызметтер
АҚ қызмет-керлері
Механика күштері
Топ,коман-да отряд
Топ,коман-да, отряд
Құтқару-шылар
Біріктіріл-ген күштер
Жалпы қызмет атқаратындар
АҚ штабы
АҚ бастығы
39
39
40
41
43
45
47
47
48
49
52
52
57
58
59
60
61
63
64
67
68
68
69
70
70
71
72
74
75
76
78
79
80
81
81
82
82
83
83
83
84
84
84
85
88
88
89
90
91
92
93
94
95
96
97
97
99
103
104
104
105
106
106
108
108
109
111
3
4
7
8
8
12
14
15
15
16
17
17
20
21
21
22
22
23
28
28
28
29
30
30
31
32
33
36
38
Азаматтық
Фильтрлік
Изоляциялық
Қарапайым құралдар
Респираторлар
Противогаздар
Медициналық ... ... ... ... ... ... ... қорғаныстың қорғану құрылымы
Қорғану құрылымы (убежище)
Радиацияға қарсы панахана (укрытие)
Қорғаныс қасиеттер бойынша
Топтарға
Тұрғызу ... ... ... ... ала ... арада тұрғызылған
Қорғаныс қасиеттер бойынша
Тұрғызу уақытысы бойынша
Сиымдылы-ғы бойынша
Орналасуына байланысты
Қызыметіне байланысты байланысты
Топтарға
Алдын ала тұрғызылған
Теэ ... ... ... ... (600 көп ад.)
Қосымша салынған
Жеке тұрғызылған
Жалпы
Арнайы

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 95 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Тіршіліктің қауіпсіздік негіздері9 бет
Тіршіліктің қауіпсіздік негіздері туралы мәлімет11 бет
Өндірістік санитария және адам тіршілік әрекетіндегі химиялық және биологиялық қауіпсіздік туралы жалпы ұғымдар8 бет
CDMA-450 технологиясының негізінде Жамбыл облысы Қаратау қаласында сымсыз желіні ұйымдастыру51 бет
«Ленгір-Баянауыл» автомобиль жолының технико-экономикалық негіздеу58 бет
А витаминінің қошқарлардың өніміне тигізетін әсері21 бет
Алматы облысы жайлы73 бет
ОҚО Төлеби ауданына қарасты «Алмалы» шаруа қожалығының 450 га көкөніс дақылдары алқабын суғару жүйесінің жобасы20 бет
Оңтүстік Қазақстан облысы аумағынан өтетін Батыс Қытай-Батыс Еуропа трассасы64 бет
Оңтүстік Қазақстанның тау маңы аймағындағы картопты үздіксіз өсірілетін танабының фитосанитарлық жағдайын зерттеу67 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь