Табиғи ортаның жергілікті аймақтық және ғаламдық масштабтағы мәселелері

а)Қазақстанның экологиялық проблемалары
1. Адам әрекеті нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі
2. Семей ядролық полигоны
3. Ядролық сынақтар
4. Семей ядролық полигонындағы сынақтардың әсері
5. Каспий теңізінің экологиялық проблемасы
6. Аралдың экологиялық проблемасы
7. Балқаш проблемасы
8. Үлкен қалалар мен өндіріс орталықтарында қоршаған ортаның ластануы

ә)Ғаламдық экологиялық проблемалар
1. Озон қабатының (озоносфераның) бұзылуы.
2. Парникті эффект (жылу эффекті).
3. Қышқыл жаңбырлар.
4. Әлемдік мұхит проблемалары.
5. Аймақтық экологиялық проблемалар
6. Ормандардың азаюы.
7. Шөлейттену
8. Өнеркәсіптік қалдықтар
9. Қала экологиясы
10. Халық санының өсуі.
11. «Жасыл революция» және оның салдары.
Адамның шаруашылық әрекеті табиғаттың өзгеруіне әсер ететін ерекше фактор. Адам еңбек пен ақыл ойдың арқасында қоршаған ортаға бейімделумен қатар, оны өзгертеді. Сондықтан табиғатты өзгерту барысында адамзат оның кейінгі зардаптарын да ескеруі қажет. Табиғат кешендеріне кері әсер ететін озық ғылыми-техниканың тікелей қатысы жоқ. Ол өзгерістерге кінәлы прогресс емес, техникалық жобаларда адамның шаруашылық әрекетінің әсері есепке алынбаған. Жауын-шашын мөлшерін, топырақ ылғалдығын ескерместен топыраққа минералды тыңайткыштар енгізу, ол заттардың шайылып, өзендер мен бөгендердің ластануын туғызды. Мұның бәрі қаншама еңбек пен шикізатты зая кетірумен бірге, қоршаған ортаның жағдайын нашарлатады. Ірі бөгендерсалуда аумақтың табиғат ерекшеліктерін ескермеу мезгілсіз батпақтануға, топырак, өсімдік жамылғысы мен сол жердің микроклиматының өзгеруіне әкеп соғады. Қазіргі кезде антропогендік ландшафтар басым. Ландшафтарды жақсарту үшін оларды өзгертетін шаралар жүргізеді. Соның бірі – мелиорация.Мелиорация жердің жағдайын жақсарту мен оны пайдалану тиімділігін арттыруға бағытталған шаралардың жиынтығы болып табылады. Табиғатты тиімді пайдалану, көркейту және қорғау кешенді түрде қарастырылуы қажет. Рио-де-Жанейро декларациясының қағидаларын есепке ала отырып Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігі проблемалары және қоршаған ортасының жағдайына ғаламдық, ұлттық және жергілікті деңгейде қаралуын қарастырады.
1. Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, 2-басылымы, өңделген/ М. Гильманов, А. Соловьева, Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4
2. Жоғарыға көтеріліңіз↑ Н.Ә. Назарбаев «Бейбітшілік кіндігі». – Астана «Елорда», 2001
3. Жоғарыға көтеріліңіз↑ О. Жанайдаров «Менің елім - Қазақстан». – Алматы: «Балауса баспасы», 2003
4. Жоғарыға көтеріліңіз↑ Журнал «Арай» 1988 жыл № 10
5. Жоғарыға көтеріліңіз↑ Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х
6. Экология (оқулық) - Алматы, 2008 - ISBN 9965-32-223-6
        
        Қорқыт Ата атындағы Қызылорда мемлекеттік университеті
Тақырыбы: Табиғи ортаның жергілікті аймақтық және ... ... ... ... Жасұлан
Қабылдаған: Дармағанбетова Клара
Қызылорда, 2015ж
Жоспар:
Табиғи ортаныңжергілікті аймақтық және ғаламдық ... ... ... ... Адам ... нәтижесінде табиғи кешендердің өзгеруі
* Семей ядролық полигоны
* Ядролық сынақтар
* ... ... ... сынақтардың әсері
* Каспий теңізінің экологиялық проблемасы
* Аралдың экологиялық проблемасы
* Балқаш проблемасы
* ... ... мен ... ... ... ... ластануы
ә)Ғаламдық экологиялық проблемалар
* Озон қабатының (озоносфераның) бұзылуы.
* Парникті эффект (жылу эффекті).
* Қышқыл жаңбырлар.
* Әлемдік мұхит проблемалары.
* ... ... ... ... ... Шөлейттену
* Өнеркәсіптік қалдықтар
* Қала экологиясы
* Халық санының өсуі.
* және оның салдары.
Адам әрекеті нәтижесінде ... ... ... ... ... табиғаттың өзгеруіне әсер ететін ерекше фактор. Адам еңбек пен ақыл ... ... ... ... ... ... оны ... Сондықтан табиғатты өзгерту барысында адамзат оның кейінгі зардаптарын да ескеруі қажет. ... ... кері әсер ... озық ... ... ... жоқ. Ол өзгерістерге кінәлы прогресс емес, техникалық жобаларда адамның шаруашылық әрекетінің әсері есепке ... ... ... топырақ ылғалдығын ескерместен топыраққа минералды тыңайткыштар енгізу, ол заттардың шайылып, өзендер мен ... ... ... ... бәрі ... ... пен ... зая кетірумен бірге, қоршаған ортаның жағдайын нашарлатады. Ірі бөгендерсалуда аумақтың табиғат ерекшеліктерін ... ... ... ... өсімдік жамылғысы мен сол жердің микроклиматының өзгеруіне әкеп соғады. Қазіргі кезде антропогендік ландшафтар басым. Ландшафтарды жақсарту үшін ... ... ... ... ... бірі - ... жердің жағдайын жақсарту мен оны пайдалану тиімділігін арттыруға бағытталған шаралардың жиынтығы болып табылады. Табиғатты тиімді пайдалану, көркейту және ... ... ... ... ... ... декларациясының қағидаларын есепке ала отырып Қазақстанның экологиялық қауіпсіздігі проблемалары және қоршаған ортасының жағдайына ... ... және ... ... ... ... экологиялық проблемаларға климаттың өзгеруі, озон қабатының бұзылуы, биоәртүрліліктің азаюы, шөлейттену және ... ... ... ... ... экологиялық проблемалареа экологиялық апатты аймақтар; Каспий теңізі қайраңы ресурстарын белсенді игерумен байланысты проблемалар; тарихи ластану; трансшекаралық ... ... ... және ... кешендер полигондарының әсерін жатқызуға болады. Жергілікті экологиялық проблемаларға ауа бассейнінің ластануын, радиоактивті, ... және ... ... ... және техногендік төтенше жағдайларды жаткызуға болады. Адам әрекетінен Қазақстан ... тез ... ... ететін проблемалар бар.
Семей ядролық полигоны
Семей полигоны Қазақстан картасында
Еліміздің тарихындағы ең ... ... бірі - ... ... ... полигонының өмірге келуі Алғашқы атомдық жарылыс дауысы 1949 жылы тамыздың 29-ы, таңғы сағат 7-де естілді. Семей ... ... ... 450-ден астам жер үсті және жер асты ядролық сынақтарының өткізілуі нәтижесінде атмосфераға,гидросфераға және литосфераға өте ... ... ... ... шығарылды. Тек Семей ядролық полигонының ғана емес, соған жақын ... ... ... ... да (Павлодар, Қарағанды, Шығыс Қазақстан,Жезқазған облыстары және Ресей Федерациясының Алтай өлкесі) ... ... ... ... ... сол ... ... тірі ағзалар және тұрғын халықтар зардап шекті.
Қазақстандағы ... ... ... салдарлары әлі де толық зерттелген жоқ. Белгілі ақын Олжас Сүлейменовтың ... ... -- ... ... ... ... ... полигонында сынақтар өткізуге толық тыйым салды. Бұл қозғалысқа ... ... ... ... ... Қазақстан Президенті Н. Ә. ... ... ... сынақтар өткізуге мораторий жариялады. (Елбасы Н. Ә. ... ... 1991 жылы ... 29-да қол ... Соңғы сынақтардан бері он жылдан астам уақыт өткеніне қарамастан, Семей ядролық полигонының белдемі күні бүгінге дейін экологиялық кауіпті ... ... ... Өйткені онда ұзақ сақталатын радиоактивті заттар жинақталған. Полигон аймағында күні бүгінге дейін топырақ және ... ... ... ... ... ... ... шектесіп жатқан аудандар аймағындағы экологиялық жағдайды жеңілдету жөнінде бірқатар шұғыл шаралар ... АҚШ пен ... ... ... ... ... аймағында экологиялық зерттеулерді жүргізуге елеулі қаржылық көмек ... КСРО ... ... ... атом ... ... өтті. Ол үшін арнайы 18 млн га жер бөлініп, Семей ядролық полигоны ашылды. Бастапқысынды адамдарға, жануарлар мен табиғатқа тікелей зардабын ... ашық ... ... ... оларды жер астына жасай бастады. Атом бомбаларының ... ... ауыр ... Семей маңындағы радиациялық әсер аймағында тұратын 500 мыңдай адам осы сынақтан азап ... 1949 ... 1963 ... дейін жер бетінде жасалған сынақтардың зардабы әсіресе мол болғаны рас. Бұл аймақтағы аурулардың есеп-қисабы 1990 жылға дейін мұқият жасырылып ... ... ... ... ... жүйке және психикалық аурулар саны күрт өсті. Азап шегіп, өлім құшқан адамдар қаншама. Отбасыларында кемтар ... ... ... өзі ... ... ... төнген зор қауіп болатын 1980 жылдардың аяғына қарай халықтың төзімі таусылып, ... ... еді. ... ... ... ... ... аумағында қиратқыш әлуеті жағынан орасан зор ядролық арсенал болды. Қазақстандағы қарудың жиынтық ядролық ... ... ... Одағының барлық ықтимал дұшпандарының аса маңызды стратегиялық объектілерінің ... ... да ... ... ... Бұл ... ... миллиондаған халқы бар мыңнан астам қаланы, ол былай тұрсын, тұтас бір мемлекеттерді, тіпті континенттерді ... ... ... ... ... Қазақстан стратегиялық қару-жарақ пен оны жеткізу құралдары орналастырылған жай ғана орын болған жоқ. Біздің елде ... ... ... ... ... ... тұтас бір индустрия, өзіндік бір еді. КСРО-ның ыдырауы ... ... ... ... ядролық циклды: ядролық қаруды сынау, жаңғырту және өндіру ... ... ... ... алды. Негізгі бөлім
Невада-Семей полигонының инфрақұрылымы
Сол ядролық сынақ полигондарының бірі - ... ... ... ... аса маңызды стратегиялық объектісі болды. Осынау полигонның кемел инфрақұрылымы: ... ... ... - 21), ... ... , ... ... ( дейтін) сынақ алаңдарын, толып жатқан басқа да ұсақ тәжірибелік алаңдарды қамтиды. Семей ядролық ... ... ... ... 456 ядролық жарылыс жасалды. Осынау сынақтар атом ... ... ... ... арттыруға ғана емес, оның жаңа түрлерін де жасауға мүмкіндік берді.
Ядролық сынақтар
Семей ядролық полигонындағы сынақтардың жалпы саны 456 ядролық және ... ... ... ... 116-сы ашық ... яғни жер ... немесе әуе кеңістігінде жасалды. Семей полигонында әуеде және жер бетінде сынақтан өткізілген ядролық зарядтардың жалпы қуаты 1945 жылы ... ... атом ... ... 2,5 мың есе көп ... 1949 ... 29 ... тұп-тура таңғы сағат жетіде көз ілеспес жылдамдықпен ұлғайып бара жатқан отты доп ... Жер ... ... оны шарпып өтіп, аспанға көтерілген. Отты шардан соң, сұрапыл қуат пен көз қарастырар сәуле бас айналдырып жібергендей бір ... жер ... ... күлі мен иісі ... ... Жер лыпасының өртең иісі қолқа атар түтіннің ащы ... ... ... жел ... жан жаққа таратты. Таяу жерлердегі сирек ауылдарда тұратын адамдар дір ете түскен жер мен ... ... алып ... ... ... үйлерінен қарап тұрған. Жалғыз түп шөп қалмаған, түтігіп қарайып кеткен даланың тұл жамылғысы. Жан-тәсілім алдында жанталасқан тышқандардың, қарсақтардың ... өлі ... ... ... ... бұл ... Семей ядролық сынақ полигоны ретінде белгілі № 2 оқу полигонында РДС-1 (зымырандық көрсеткіш снаряды) плутоний зарядан жер бетінде сынақтан ... ... деп ... Бұл ... тұңғыш атом бомбасының жарыдуы еді. Полигонда жаңа таталды жұлдыздың тууын Лаврентий Берия, Сергей Курчатов, әскери бастықтар мен атақты ғалымдар, Кеңестік атом ... ... ... ... идеялық және техникалық аталары тасадан бақылап тұрды.
Семей ядролық полигонындағы сынақтардың әсері
Тұңғыш атомдық жарылыстың радиоактивті өнімдері аймақтың барлық елді мекендерін ... ... ... ... әскери объектіде не болып жатқаны туралы титімдей ... жоқ ... ... ... радиациялық сәуленің сұмдық дозасын алды. Халыққа сынақ туралы ескертілмеген де еді. Ядролық ... ... ... 1953 ... ... қана ... ... Онда адамдар мен малды радиоактивті заттардың таралу аймағынан уақытша көшіру, оларды қарабайыр ... ... ... ... ... жасыру көзделді. Алайда жарылыстан кейін адамдар радиациядан былғанған жерлердегі өз ... ... ... Жарылыс толқыны көптеген үйлер терезесінің шынысын ұшырып жіберген, кейбір ... ... ... ... ... алдында уақытша көшірілген адамдар полигон жанындағы туған жерлеріне ... ... ... ... ... үйінің орнын сипап қалды, не қақырап кеткен қабырғаларды көрді. Семей ядролық полигонындағы сынақтардың әсері туралы алғашқы шын да ... ... ... КСР Ғылым академиясы жүргізген кең ауқымды медициналық-экологиялық зерттеулердің нәтижесінде алынды. Зерттеулерді, ғылыми экспедицияларды профессор Б. Атшабаров басқарды. Радиацияның ... ... ... ... ... ... ... парықталған. Бұл орайда ең қауіптісі - иондалатын радиацияның ықпалы гендік кодты ... ... ... ... ... 1949 ... алғашқы жер бетіндегі жарылыстан бастап Семей және Павлодар ... ... ... ... ... басқа аумақтардың тұрғындарының арасында сырқат санының ұдайы өсіп келе жатқаны байқалады. Бұлар өкпе мен сүт бездерінің рагы, лимфогемобластоз және ... да ... ... ... ... алғанда рак ісігі сынақтар басталғалы бері үш есе өсті. Семей полигонына жақын нақ сол аудандарда жетілуіндегі әртүрлі ауытқулар, тәндік және ... ... ... сәбилер дүниеге ерекше көп келеді. Мамандардың айтуынша, соны бәрі нақ қысқа мерзімді және қалдықты радиацияның кесірінен болатын генетикалық мутациямен байланысты. ... ғана ... жер де азап ... ... ... жинала беруі жердің құнарлығын азайтады. Жерде орасан зор микроэлементтер: темір, мыс, магний және басқа металдар ... ... ... адам ... сіңеді.
Сутегілік құрылымы РДС-2 бұйымы дегеннің қуаты жағынан ... ... ... көрмеген. Жарылысы 1953 жылғы 12 тамызда Семей ядролық полигонының төңірегін тетірентті. Оның қуаты 480 килотонна еді. Жарылыстан кейін ... ... ... ... ... газдардың саңырауқұлақ секілді бұлты 16 километр биіктікке көтерілді. Осы ... ... ... ... километр болатын жерде дала шөптері бірнеше күн бойы көгілдір сәуле шығарып тұрды. 1955 жылы 22 ... ... ... ... ... ... үстінен ұшып бара жатып, жаңадан жасалған қуаты 1,7 мегатонна болатын, термоядролық РДС-37 зарядын ... ... бір ... ... биіктікте жарылды. Бұл жарылыстың соққы толқыны мен жер ... ... ... ... Қазақстан аумағы мен Ресейдің көршіліс аймақтарында сезілді. 1962-1989 жылдар арасында ... ... ... ... жер астындағы шахталарында 340 жарылыс жасалды. Бұл арада жыл сайын 14-18 ядролық сынақ өткізіліп тұрды. Осынау жарылыстың салдарынан бір көздері ... ... ... тауы іс ... ... тас ... ... Жер астындағы әрбір үшінші жарылыстан соң, жарылыс нәтижесінде пайда болған жарықтар мен саңылаулардан радиоактивті газ шығып кетіп жатты. 1989 жылы 12 ... ... ... ... сынақ өткізді. Үңгірлердің бірінде қуаты 70 килотоннадан астам ядролық заряд жарылды. Соның салдарынан жер ... ... ... ... олардан екі тәулік бойы радиоактивті газдар шығып жатқан. Содан пайда болған ... бұлт 30 ... ... адам ... ... ... Бұл аймақта радиациялық фон 3000-4000 микрорентгенге жетті. Бұл көрсеткіш қалыпты жағдайда сағатына 15-20 микрорентген болатын табиғи радиациялық фоннан екі жүз есе асып ... ... ... ... полигон нақ Семей жерінде неге құрылды деген сұрақтың жауабын іздегенде сол кезде бұл өңір Кеңес Одағының адам ең аз ... ... ... ... ... ... ... қашық емес деген сөздер шыққан. 1989 жылдың ... ... атом ... табу үшін ... ... ... қозғалысының алғашқы митингісі өткізілді. Оны басқарған - ... ... ... ақын Олжас Сүлейменов. Сол жылдың 6 тамызында Семей облысының Қарауыл ауылында ядролық қаруды сынауға ... ... ... ... КСРО және АҚШ Президенттеріне үндеу қабылданды. Онда ... ... ... . Осы ... ... ... ... келген халық бір дауыстан , деп мәлімдеді. Ядролық сынақтардың қатері жөнінде барлық бұқаралық ақпараттары құралдарында, телевидение мен ... ... бола ... ... елдердің парламенттері өз сессияларында қозғалыс ұрандарын талқылап жатты. Радиациялық сәулелердің зардаптары ... ... мен ... ашық ... ... ... ... Бұқараның қысымымен Семей полигонындағы сынақтар саны азая бастаған еді. Халықтың бастамасымен тұңғыш ... ... ... ... ... ... салу - мораторий жасау туралы шешім шығарды. Қазақстан Республикасының егемендігі туралы Декларацияда ел ауағы ядросыз аймақ деп жарияланды. ... ... Н.Ә. ... ... полигонын жабу туралы Жарлық шығарған күні - 1991 ... 28 ... ... ... пен ... ... қазақ халқы өз мақсатына жетті: ең үлкен полигон жабылып, атом қаруынан бас тарту әрекеті ... ... ... ... ... ... ... АҚШ пен Францияның полигондарында ядролық қаруды сынауға мораторий жарияланды. 1991 жылдың 29 тамызында Семей ядролық полигоны жабылып, 1992 ... ... оның ... Курчатов қаласындағы Ұлттық ядролық орталық құрылды.
Каспий ... ... ... ... алып жатқан географиялық орнына байланысты (шөл зонасы) еліміздің шаруашылық ... ... ... өте зор. ... ... сол ... ... алапқа ылғал әкелуші су айдыны ретінде де үлкен рөлі бар. Солтүстігіне құятын Еділ ... ... ... ... ... ... ... экологиялық жағдайын нашарлатты. Соңғы жылдары бұл аймақ мұнай мен газды өндірудің маңызды экономикалық ауданына айналды. ... ... ... ... бұл аймақ табиғи апат жағдайына ұшырады. Табиғи қорларын игеруде де, бұл аудандағы табиғат компоненттерінің өзгеруіне ... ... ... ... экологиялық апатты аймаққа жататындықтан, негізгі әрекет етуші Капустин Яр, Азғыр полигонының ұзақ ... бойы ... ... ... ... халықтардың денсаулығының күрт нашарлауы;
* мұнай мен газдың өндірілуіне байланысты тіршілік дүниесінің өзгеруі, балықтардың (бекіре) қырылуы, уылдырық ... ... ... ... кетуі;
* осы теңізге ғана тән (эндемикалық) итбалықтың мезгіл-мезгіл қырылуы;
* аңызақ жерлердің шаруашылыққа тигізетін кері әсері (жел ... ... ... ... ... Еділ мен ... ... аралығының көп жері Атырау облысының Құрманғазы ауданына қарайды. Теңіз жағасының шекарасын Еділ өзенінің теңізге құятын Қиғаш саласы ... Осы ... ... ... ... Забурын елді мекеніне дейінгі жағалық аймақ түгелдей Құрманғазы ... ... Бұл ... ... жағдайынан сөз қозғау үшін оның бұрынғы жағдайы қандай екеніне көз жеткізу керек. Бұрын бұл жердің кеңестік кезеңге дейін, онан ... де ... ... және оның құрлыққа суғына кіріп жатқан шалқыған саналуан сулы шығанақтары мен теңізден бөлініп қалған көлдері көп болды. Қай кездерде де осы ... ... ... ... балық аулап, олардың түрлі өнімдерін шығаратын шағын да ірі кәсіпорындарына тапсыратын. Оларды балықшылардың тілімен айтсақ ... 1925 ... ... ... теңізінің суы тартылып, барған сайын азайды. 1930 жылы бұл су арналары, шығанақтар ... ... ... тартылған теңіз суы 100 километрге қашықтаса, кейіннен ол одан екі есеге жуық қашықтап кетті. ... ... ... ... ... ... құрылған балық колхоздарының балықшылары теңізге балық аулауға шығатын кеме-қайықтарын Астрахань облысы аумағына қарасты теңіз жағасындағы аралына ... ... ... сол ... ... ... шығатын болды. Бұрынғы теңіз ротасындағы Белужий, Трешкин, Дементьев, Қарабөлек, Ленкоса, ... ... ... Әбу ... қара ... жалғасты. Бұл аралдар соңғы 30-40 жылдар бойы Атырау облысы мал ... ... мал ... ... учаскелерге, малшылардың қыстақтарына айналды. Қиғаш өзенінен Забурын елді мекеніне дейігі 200 километрге жуық ... ... ... ... ... ... Оншақты колхоздар тұрақты тұра алмағандықтан Қиғаш, Шарон өзендерініңбойына қоныс аударды. Бірақ бұл сусыз қалған мыңдаған гектар жерді малшылардың ... ... ... бағдарламасы ел алдына қойылды. 1946 жылы Шортанбай ... ... ... Қиғаш өзенінен басын алатын Қиғаш-Кобяков каналы, одан басын алатын Көкарна-Белужий-Трешкин, ... ... ... мал су ... ... ... ... кйін Ганюшкиннен Забурынға жететін жоғары жақпен Сурхан каналының желісі іске ... Бұл ... тұщы ... суы ... ... төменгі желісімен бұрынғы арналар ізімен теңізге құятын болды және осы арналар ... суды ... ... ... ... ... каналдары да қазылды. Мысылы арнасы атына сай Белуга (қортпа балығы) ... ішкі суға ... ... ... ... терең арна болатын. Бұл каналдар бойындағы жайылымдық жерлерге, малшыларға Еділдің тұшы суын жеткізіп қана қоймай, бұрынғы теңіз суы жайылатын көлдерге ... ... ... ... ... шашып, көбеюіне мыңдаған суды мекендейтін құстардың көбеюіне мыңдаған жол ашты. Мұның бәрі кешегі өткен кеңістік ... ... ... ... ... ... ... келбеті еді. Теңіз жағасының қазіргі жағдайы мүлде өзгерді. Аудандағы өнеркәсіптік, ауыл шаруашылықты өндіріс орындарының көбі жабылды. Аудан экономикасы ... ... ... ... бұзылды.Өткен 30 жыл ішінде каналдар бір де бір рет аршылмағасын, арналары бітелді. Қамыс, қоға, су ... ... ... ... су ... болып, құм басты. Теңізбен байланыс үзілді. Көлдерде тұрып қалған су бұзылып, мыс купросының ерітіндісіне айналды, ... Ауру ... ... ... ... гектар шабындық, жайылымдық жер шөпшықпай, пайдаланудан қалды. Ауданға ... ... ... 200км, ... ... ... ... жағалауын нар қамыс, қоға басты, су арналары жойылды. Өзен суы теңізге жетпейді. Бірнеше жылғы ну орман болып ... ... ... жыңғылдар 1974 жылдан бері өртелмегендіктен қурап, үйінді-шөгіндіге айналды, су ... ... ... ... Қопа ... қайталап шыққан биік қамыс-қоғалар жыртқыш қасқыр, қарсақ, түлкі, қамыс мысықтарының, борсықтын, күзен, жанат, ... және ... ... атжалмандардың тұрақты мекеніне айналды. Жылма-жыл олардың санының ұлғаюына сай жұқпалы да, қатерлі аурулар туу ... ... ... ... ... ... ... адамға, малға шабатын болды. Тышқандар осы оңірде 1920 ... ... оба ... ... ... ... ... суын жағалай және су астындағы жеке аралдарға мұнай компаниялары қожа ... ... ... қаптата бастады. Жағадағы , , аралдарында жиырмашақты мұнай ұңғымылары жұмыс үстінде. Мемлекеттер арасындағы ... ... ... сай ... үкіметінің мұнай-шылары біздің аудан жері болып саналатын теңіз суындағы ... ... ... ... ... ... ... қамыс, қоға, қопа, балдыр үйіндішірінділердің ортасына орналасуда. Бұлар теңіз жағасының бұзылған ауасын одан сайын ластаса, екінші жағынан қураған қамыс ... ... ... ... ... ... ... үшін кәсіптік және күнкөрістік балық көзі-Каспий теңізінің балығы мен жер астының мұнайы. ... ... ... келтіріп, халық игілігіне айналдыру үшін төмендегідей шараларды шұғыл іске асыру қажет деп санаймыз: 1. Аудан жеріндегі каналдары қалпына ... ... ... ... қазып, Қиғаштын мол тұшы суын Каспий теңізіне құюын қамтамасыз ету керек. Ол үшін Сурхан каналының Қиғаш - ... ... ... алатын жеріндегі 15км жерін тереңдетіп қазған жөн. Онан кейін Кобяков-Жанбай-Забурын каналының бойындағы бұрын теңізге құятын ... ... ... ... ... ... ... жерлерін қазып, кейбіреулерін теңізге қарай ұзартып, Шаронка суының осылар арқылы теңізге құюына ... ... ... Бұларды аршып, қазғаннан қандай пайда бар? Біріншіден, теңіз балықтарының үлкен-кішісі болмасын көктемде уылдырық шашу үшін үйірімен теңізді ... ... ... бойынша өзен суы ағысына қарсы каналдармен жоғары өрлейді, көлдерге жайылған суға шығады, тұшы суда балық жақсы өседі. Мұның өзі ... ... ... ... мен балық зауытының, кәсіпшіліктердің өркендеуіне, аудан экономикасын котеруге, халықтың әл-ауқатын жақсартуға мүмкіндік береді. Екіншіден, қазіргі ... ... ... ... құяр тамағы тайыздалған. Жылдар бойы қазылмағандықтан балықтар Жайық бойына толық шыға алмайды. Біздің ауданның тұсындағы теңізге құятын негізгі арналар ... ... кіре ... ... ... балықтар көктемде үйірімен жоғырылайды. Кейде онан да асып Мақашқалаға қарай асады. Сондықтан да Каспий балығының өз жерімізде көбеюіне жағдай жасауымыз ... ... ... суы өте көп. ... ... ... мол суды ... қазылған Каспий теңізіне жібермесек ең адымен аудан ... ... су ... ... ... жылдар бойы богет салып қана аман алып ... ... ал биыл ... өте ... Су ... мыңдаған саман үйлер құлап, ел баспанасыз қалады. Төртіншіден, су келсе каналдар бойындағы көлдер жағасы мен жайылымдарға шөп шығады, егін ... ... ... ауа райы ... ... түзіледі. 2. Теңіз жағасына жағалай шыққан, адам жүре алмайтын, ит тұмсығы өтпейтін, жүздеген ... ... алып ... ... ... ... қопаларды көктемде және күзде өртеу керек. Өйткені олар қопаланып ... ... ... ... ... көп жабайы аңдар мен тышқандардың сүйегінен улы заттар, газдар көбейіп, экология бұзылады, аурулар тарайды. Оның елге келтіріп отырған зияны көп. ... да ... ... ... өртесе жер тазарады, қажетті аралдар мен су өз арналарын ... ... осы ... игеріп, өнімін алып жатқан мұнай компаниялары жүзеге асыра алар еді. Ал бұған бақылауды облыстық қоршаған ортаны қорғау басқармасы, одан ... ... ... ... ... ... өндірудің қаупі қанша және Каспий аймағының ахуалы
Каспий теңізі қайраңында кең көлемде ... ... ... ... ... ... ме? Әрине. Әлемнің әр түкпірінде болып жатқан экологиялық апаттардың ащы сабағынан оң қорытынды шығармасақ, Каспийдің келешегіне де қауіп төнеді. ... ... тек ... ... ғана ... ... ... жұмыстардың барысында-ақ бірнеше оқыс оқиғалар орын алды. ... ... ... ... ... қырғынға ұшырауы теңіздің қазақстандық бөлігінде дабыл қағылар жағдайдың қазір-ақ қалыптасып келе жатқанын ... Ең ... - сол ... аяғы ... ... ... ... Аджип компаниясы азды-көпті айыппұл төлесе, бұл осымен іс тыңды ... сөз ... ... ... ... ... ... табиғатты құрбандыққа шалмау, қоршаған ортаны таза күйіде сақтау жолындағы шараларды қолға алатын кез жетті. Жалпы, адам мен ... ... ... ... ... ... ... өмірлік қажеттілігін қоршаған ортадан алады. Бұл үлес қазір артып келеді. Бүгінде қоғам қажеттілігінің 80%-ы ... ... ... Осы ... ... ... да ... мұнығ арты табиғи ортаның азуына, яғни деградацияға апарып соқтырады. Бұл - ... ... ... ... Атырау облысы үшін үлкен қауіп. Күн тәртібінде Каспий теңізінің су алып, су басып кеткен аймақтарындағы ұңғымаларды жою проблемасы тұр. ... жою ... ... ... ... ... акваториясы үшін жағымсыз салдарларға әкеп соқтыруы мүмкін. Аймақта үш басты экологиялық проблемасын атап ... ... 1. ... ... ... ... проблемасы, онда 105 млн тонна улы және радиоктивті қалдықтар сақталады. СКЗ және ХГМЗ зауыттарының толық тоқтап тұруына байланысты 1988 ... ... ... ... ағызылып жіберілмейді. Сұық фазаның деңгейі төмендеуде. Қазіргі уақытта жалпы көлемі 77км жер тазартылып, көлемі 30км жағажайлар пайда болды. ... ... ... ... ... мәселелерді шешу үшін миллиондаған қаражат қажет. 2. БН-350 ... ... ... шығуы, оны радиациялық қауіпсіз жағдайға келтіру. 3. Каспий теңізінің Солтүстік теңіз қайраңында мұнай операцияларын жүргізу және Каспий теңізінің теңіз ... ... ... қоршаған ортаны қорғау жөніндегі мәселелерді шешудегі негізгі проблемалардың бірі - ... ... ... болмауы. Қазақстан Республикасының оны жүзеге асыру үшін тиісті база жасақталмаған. ... тағы да бір ... ... ортаны қорғау компоненттеріне жасалған толыққанды мемлекеттік мониторингтің жоқтығы болып табылады. ... ... ... ... қозғалысы нәтижесінде теңіз ортасына, оның флорасы мен фаунасына әсері өрши түседі, ол жағалаудағы аймақтарға және сулы ортаға экологиялық мониторинг ... ... ... ... ... ... 1350 км ... қалып отыр. Қазіргі уақытта құрғақ жүктерден басқа жылына 5 млн мұнады тасу жүзеге асырылатын теңіз портының жұмысына тұрақты ... ... ... мен ... құрамның көптігінен теңіз портының акваториында, сондай-ақ Каспий теңізінің қалған аумағындағы теңіз суының сапалы ... ... ... ... ... ... жоқ. 3. Соңғы жылдары кәрі Каспийден мұнай өндіру ... ... ... ... ... Мол байлық бірнеше шет ел алпауыттарын дедектетіп біздің республикамызға алып келгеніне де бірнеше жыл болды. Олар қазір ақ тер, көк тер ... ... ... ... ... орнатып жатыр. Пиғылы белгілі - оларға ... ... Және көп ... ... Ал ертең мұнай сора бастағанда теңізіміздің табиғаты не болады? Алтынға парапар бекіре балығы мен қара уылдырық ... ... ба? ... да ... ... қырғынға ұшырамай ма? Айталық, ана жылы итбалықтар ... ... да ... ... осы мол мұнай Қазақстанның келешекте соры болмай ма? Себебі деректер ... ... ... жақ ... ... жалпы құны 500млрд доллар. Ал теңіз тіршілігі ... ... сот жыл ... ... ... ... ... елге салады да отырады. Мүмкін ол бірнеше ғасырғы созылар? Осы сұрақтар еріксіз ойландырады. Ең қиыны, ... ... не ... ... ... қойнауында байлықтың мол қоры жатқаңына қай жақ та күдіктенбеді. Кеңес үкіметін ойландырған ... ... ... ... ... ... Оған Кеңес Одағының көзін жеткізу үшін халықаралық мұнай бірлестігі компаниясы мамандарды Мексика шығанағы мен Кариб теңізінің атырауында орналасқан ... ... ... апарып, сонда жіберілген крокодильдерді көрсеткен. Оның себебі мұнай араласқан ортаға ең төзіімсіз тіршілік - крокодильдер ... Ал ... ... онда ... өсіп жатқан. Сол кезеңде АҚШ-тың КСРО-дан Каспий теңізінің су асты алқабын сатуды қолқалағаны белгілі. Алайда кеңес үкіметі бұған келіспеді. Бірақ сол ... де ... асты ... өндіру жөнінде әңгімелер болды. Оған екі жақтың космостан түсірілген бейнематериалдарындағы мұнай белгілері ... ... ... ... ... келісімшарт Қазақстан тәуелсіздігін алғаннан кейін басталды. Теңіз астын геологиялық-геофизикалық зерттеу жөніндегі ... құру ... ... 1993 ... 13 ... дүниеге келді. Сол жылдың 3 желтоқсанында бұл компания халықаралық консорциум ... ... ... Қазақстан шельфінің теңіз асты қайраңының Атырау-Маңғыстау облыстарының жерінде жатқаны белгілі. Ал бұл екі ... ... ... ... ... ... ... ШШШельф орналасқан аймаққа қарай судың тереңдігі - 1,5 метрден 9 метрге дейін барады. Оңтүстік бетін құрайтын Түрікменстан шекарасыа ... ... 20 ... 400 метрге дейін барады. Мұнай өндіретін бөліктің тайыз болуы жұмыстың жеңілдеуіне, құрылыс бөлшектерінің аз жұмсалуыне әсерін ... хақ. ... ... ... ... 1994 ... ... айында Ақтауға келуі айтарлықтай роль атқарды. Осы жерде сейсмикалық жұмыстардың атқарылу нәтижелерін сараптау мақсатында ... ... ... Ол ... ... кейін Алматыда дүниеге келді. Сол кездегі тағы бір өзгеріс - 1995 жылы компаниясының акционерлік қоғамы болып ... ... еді. ... өзі біздің ел үшін билік тұтқасына ие ... жол ... ... Алайда ол Қазақстанды жай алдау ғана болып шықты. Біртіндеп ол өзге компаниялардың қолына көше бастады. Оған Қазақстанның бұл консорциумға ... ... да әсер ... Сол ... ... ... консорциумның мониторингі өтті. Онда консорциумның алматы филиалының өкілдері басым болды. Негізгі әңгіме теңіздің экологиялық жағынан ... ... ... ... ... ... Қ.Аманиязов өз сөзінде деген пікір айтты. ... бұл ... ... ... ... жоқ. Тек ... қорына 200 млн доллардың бөлінгендігі, одан 20 млн әлеуметтік салаға, 6 млн мамандар дайындауға кететіні белгілі болды. Мұнай ... ... ... ... үшін ең ... ... дау жоқ. ... айтқанда ол - Қазақстан экономикасының ең басты көзі. Осыдан он жыл бұрынғы ... ... ... ... ... қоры ... ... болып отыр. Есепші экономистердің пайымдауынша қайраңның Қазақстан жақ бөлігіндегі мұнайдың қоры бүкіл Қазақстандағы мұнай қорының тең жартысындай деп ... ... ... шельфтегі мұнай қорының ондай болжамнан әлдеқайда көп екендігі анықталып отыр. Олай деліну себебі Батыс Қашағанды ... ... ... қоры 7 млрд тонна делінсе, Шығыс Қашағанды қазғанда оның мөлшері 50 млрд-қа ... ... Ал ... 6 алаң ... ... ... ... әлі де еселей өсетіндігінде дау жоқ. Олай болса бұл Каспий астын мұнай теңізі алып ... ... сөз. ... ... бөлігі мен терең бөліктеріндегі атқарылатын жұмыстардың ауқымы ... ... ... ... оны ... жұмыстартар кезінде ерекше назарда ұстау қажет. Жүз мың шаршы шақырым алаң ... ... Сол ... ... ағымдарының хабарлауына жүгінсек, теңіз тіршілігінің жойылуы о баста-ақ байқалған. Атырау экологтарының анықтамаларына қарағанда жер асты ... ... ... ... ... ... Оның ... кейінгі кезең толық дәлелді. Итбалық эпидемиясын былай қойғанда, қазір балықтардың қырылуы жаппай етек алуда. Әрі оның көрініс бергеніне де бірнеше ... жүзі ... ... ... Солтүстік теңіздердегі мұнай өндіру жолдарын Каспийге қолдана салуға болмайды. Ең алдымен екі жақтың тіршілігі екі басқа. ... мен ... ... да екі бөлек. Сондықтан Каспий астынан мұнай өңдіруге басқаша қарау керек. Экваториялық өзгешеліктерін де естен шығаруға болмайды. Бұл ... ... ... ... қолдану да тиімсіз. Демек Каспий астынан мұнай өңдірген кезде өзге ... ... ... алудың пайда бермесі хақ. Алайда шетелдік компанияларға теңіз ... ... ... әсер ... ... ... табиғаты олар үшін көк тиын. Өткен жылдың шілде айында БҰҰ-ның шешімімен бекіре тұқымдас балықтарды аулауға мараторий жарияланды. Қара уылдырықты ... да ... ... ... ... цехында 4 тонна уылдырық қалды. Ал сол ... ... құны 14 млн ... 2002 жылдың 7 наурызы күні арнасында ... ... бес ... ... экспорттау мөлшері көрсетілді. Сонда Қазақстан 23,5 тонна уылдырық экспорттауға ... ... ... шықты. Бұрынғы кездерде сондай уылдырық бір самолетке тиеліп, шетелдерге жөнелтіліп отырған. Қысқасы, ... ... ... қатер төнуде. Балық қоры мүлдем азайды. Оны броконьерлерден көреді. Олар ... ... ... мініп алып, балық сақшыларын маңайлатпай кетеді дейді. Мемлекеттік қорықшылар сондай ұшқыр кемелерге неге ... ... ... ... ... да ... де бар. Осы ... алғанда қызыл балықтарды броконьерлер тауысып жатыр деген пікір - алдамшы сөз. ... ... ... да ... ... ме? Жоқ, оның бір ғана ... бар, ол - Батыс, Шығыс Қашағанды қазу кезіндегі теңізге жіберілген лай су, ыссы фонтан, жер ... ... ... газ. ... теңіз тіршілігі қырғыеға ұшырауда. Оны басшылар көрсе де көрмеген, білсе де білмеген болады. Әрине, ... ... ... ... табиғаты құрыса, ол байлықтың құны көк тиын. Теңіз тіршілігі қалай болғанда да ... ... ... ... ... ... ... төмендеуі(1960-2010 жж.)
Бұл проблеманың тууына себепші болған - адам әрекеті. Ұзақ жылдар бойы Аралға құятын ірі ... ... ... суын ... жеткізбей, түгелдей дерлік егістіктерді (мақта, күріш) суландыруға пайдаланылып келді. Буланушылық дәрежесі ... ... шөл ... ... ... ... көбірек булануы оның тартылуына әкеп соқты. Қазіргі ... Арал ... екі су ... Үлкен және Кіші теңізге бөлінген. Арал теңізіндегі суы тартылған бөліктің ауданы 30 мың км² ... ... ... ... ... ... атмосфераға жылына 200 млн тоннаға дейін тұзды шаң-тозаң ұшады. Теңіз суының шегінуінен оның жағалауындағы 800 гектар тоғай, жануарлар ... ... ... ... бұл ... ... жоқ құмды, сортаң жарамсыз жерлерге айналды. Теңіз суының ... ... ... жоқ ... ... ... Бұл ... өз кезегінде сол аймақ тұрғындарының денсаулығына кері әсерін тигізді. Аралды сақтап қалуға арналған Халықаралық қордың құрылғанына 15 жыл ... Осы ... ... ... ... аз ... Аралды қалпына келтіру үшін көптеген іс-шаралар қаралып, жобалар жасалды. Кіші аралдың ... ... 12 км ... ... ... салынды. Соның салдарынан Кіші Аралдың (Солтүстік) деңгейі 42 метрге, аумағы 800 шаршы километрге ... Суы ... ... ... көлдің табанын жауып, көлге тіршіліктің нышаны енді. Ғалымдардың айтуынша Аралдан ұшқан тұзды дауылдың бір ұшы Гренландиямұздықтары мен ... ... ... да ... ... еді. Еліміздің көлемді атқарып жатқан іс-шараларының алды, аймақтың және ... ... ... жағдайын көтеру. Бүгінгі күні Солтүстік Арал маңына халықтар қайта қоныстанып, үй салып, балық ... ... ... ... АРАЛ ... - ... мен Қазақстан (Қызылорда және Ақтөбе облысы) жерінде, Тұран ойпатының ... ... ... ... ... ... тұйық көл. Алабындағы қарқынды антропогендік әрекеттерге дейін (1960 -- 70 ж.) дүн. жүз. теңіз ... 53,0 м ... ... ... қ.). Осы ... ... ... 66,1 мың км² (аралдарымен қоса), суының көл. 1064 км3, орташа тереңд. 16,1 м (ең ... жері 67 м), ... 428 км, ені 235 км, су ... ... ауданы 69000 км² болған. Алабындағы шаруашылық мақсаттарға үздіксіз су алу барысында 1998 ж. теңіз деңгейі 18 м-ге ... (1997). ... ... 2 суқоймаға -- Үлкен Арал және Кіші Аралға ... ... А. т. көне ... ... ... ... мен ... теңізді Каспийдің "сақ шығанағы" деп есептесе, А. Македонский кезінде Окс ... (Окс -- ... ... аты) деп ... Кейін Птолемей оның геогр. орнын анықтаған. А. т-нің Хорезм т., Жент т., ... т. ... ... да бар. Араб саяхатшылары Әбу Әли Ахмед ибн Русте (10 ғ.), Әбу Исхақ әл-Истахри (10 ғ.), Әбу ... ... ... (12 ғ.), ... (14 ғ.), ... ... ... А. т. туралы деректер кездеседі. 1850 ж. Аралдың алғашқы толық картасы жасалды. Теңіздің ... ... ... рет ... И.А. ... ... Арал ойысы жоғарғы плиоценде жер қыртысының төменге майысуы ... ... ... ... ... ... ... келеді. Деңгейі күрт төмендегенге дейінгі тереңд. 20 -- 25 м, А. ... ... ... ... 2235 км² ... 3,5%) болатын 1100 аралдар тобы болған, кейін олардың бірқатары түбектерге айналып, құрлыққа қосылған. А. т-не ... ... 2 аса ірі ... ... мен Сырдария) құяды. Климаты континенттік, кұрғақ, ауаның орташа температурасы жазда 24 -26°С, қыста -7,0 - 13,5°С. Жьылдық жауын-шашынның ... ... ... 100 -- 150 мм. ... ... ... су ... құрамы: көл бетіне жауатын жауын-шашынның мөлш. 5,9 км3, өзен ағындысы 54,8 км3, көл бетінен буланған ылғал 60,7 км'. 1970 ж. ... ... ... өзен ... ... тән ... булануға кеткен шығынды толтыруға шамасы жетпейді, сондықтан теңіз суы жылдан жылға тартылып келеді. Су ... ... ... орташа мәні 25 см, көп жылдық (ғасырлық) ауытқуы 3 м-ге дейін жеткен. Соңғы кезде маусымдық кұбылмалылық болмаса, су ... ... ... ... тек ... бағытталған. Судың беткі қабатының темп-расы жазда 26 -- 30°С, қыста 0°С-тан төмен. Қыс бойы ... ... ... мұз ... ... ... ... жағдайда 9 -- 14%с болатын, соңғы он жыл ... ... 25 -- 30%-ға ... өсті. Суы өте мөлдір, 25 м-ге дейінгі тереңдікті көруге болатын еді. ... ... ... ... ... ... жасайды. А. т-нде балықтан арал шоқыры, сазан, каяз, торта, т.б. бар. ... ... ... ... Кеме байланысы шамамен 7 айға созылатын, қазіргі кезде тек иірімдерде ғана ... А. ... ... ... аз ... жергілікті халық балық аулау, мал ш-мен жөне көкөніс-бақша өсірумен айналысады. Арал балық аулау ауданына А. т-не ... ... ... ... кіреді. Балықөндеу (тұздау) зауыттары бұрын Әмударияның атырауында, Аван кентінде (Көкаралда), Бөген ауылында ... ... ... Ұялы және ... ... ... ... Алғаш Әмударияның атырау тұсы А. т. Аталып, кейін теңіз ... Арал ... ... ... Арал теңізі - Қазақстаныың інжу-маржаны, шөл белдеміндегі бірден-бір көгілдір су айдыны еді. Оның апатқа ұшырағанға дейінгі көлемі -1066 км², ... - 30-60 ... ... - 10-12% ... ... ... бағалы балықтарға бай, жағасы қоға мен қамысты теңіз еді. Сол кездерде ... 50-150 мың ... ... ... жағасынан едәуір мөлшерде бұлғын терісі игерілген. Арал өңірінің тұрғындары 1970 жылдарға дейін әлеуметтік-экономикалық тұрғыда жақсы ... ... ... ... ... ... елді ... 17 балық колхозы, 10 балық өңдейтін зауыт және 2 балық комбинаты ... ... ... 1960 ... ... Арал өңірін игеру қолға алынды. Осы аймақтағы игерілетін жер ... ... ... мен ... 1,5, ... 2,4, ... 1,7 ... өсті. Ал Әмудария мен Сырдария бойындағы халықтың саны 1960-1987 жылдар аралығында 2,2 есеге артты. Халық санының өсуіне орай суға деген ... те ... ... ... 1970-1980 жылдар аралығында Аралға құйылатын су мөлшері азайды. Оның негізгі себептері - антропогендік факторлар еді. Екі өзен бойындағы суды мол ... ... ... пен ... ... ісі ... ... (Шардара). Оның үстіне ауыл шаруашылығының басқа да салалары барынша дамыды. Өзен ... ... суды ... ... ... ... Мәселен, Аралға 1960-1965 жылдар арасында 44 мың м3 су ... бұл ... ... жылдары 13 мың м3, ал 1990 жыл-дары екі ... ... ... Арал ... ... 23 метрге дейін төмендеп, оның су айдыны 30-200 км-ге дейін қусырылды. ... ... 40 ... ... ... Оның ... екі өзен ... шаруашылықтарда тыңайтқыштар мен химиялық препараттарды қолдану бұрын-соңды болмаған ... ... ... ... 10-15 ... ... ... антропогендік факторлар Арал өңірін экологиялық апатқа ұшыратты. Құрғап қалған теңіз түбінен жыл сайын айналаға зияндылығы өте жоғары 2 млн. т ... ... ... желмен тарай бастады. Сонымен, Арал апатына себеп болған факторларға: - жергілікті жердің тарихи-табиғи ерекшеліктерін ескермеу; - ауыл шаруашылығын дұрыс ... ... ... ... ... - суды өте көп ... ... күріш, мақта дақылдарын барынша көбейтіп жіберу; - ... ... ... ... ... және суды үнемді пайдаланбау; табиғат ресурстарын пайдаланудағы жіберілген қателіктер мен оны меңгерудің ғылыми тұрғыдан негізделмеуі болып табылады. Осы аталған фактілер Арал ... ... ... ... ... дағдарысқа әкелді. Бұл жағдайлар адам баласының қолдан істеген қателігі ... ... ... белгілі болды. Арал өңірінде туындап отырған қазіргі экологиялық апаттар нышаны жыл өскен сайын теңіз суын тарылтуда. Оның ... мен ... ... ... жақын. Топырақтың тұздануы өте жылдам жүруде. Арал теңізінде балық өсіру шаруашылығы тоқталып, соңғы 1-2 жылда ғана қайта ... ... ... ... ... ... төмендеп кетті. Теңіз түбінен көтерілген улы тұздың мөлшері жылына 13-20 млн. т деп есептеледі. Тіптен, ... ... ... сонау Орта Азия республикалары аумағына жетіп, ауыл шаруашылығына зардабын тигізуде. ... ... ... - 60%, ... -60-70 %-ға ... ... ... өзі жалпы шаруашылыққа зиянын тигізуде. Арал өңіріндегі климаттың өзгеруі шөл белдемінің табиғи ... ... ... әрі ... ... экожүйелерге қарай ығыстыруда. Арал өңіріндегі антропогендік факторлар ондағы тұрғындардың салт-дәстүріне, экономикалық-әлеуметтік жағдайына тікелей әсер етуде. Жұмыссыз қалған балықшылар әлеуметтік жағынан ... ... ... ... ... ... ... Қазіргі Арал өңірінде адамдардың денсаулығы күрт төмендеп ... Бұл ... ... ... ... ... бүйректе тас байлану, сарысу, өкпе-тыныс жолдарының қабынуы, жұқпалы аурулар республиканың басқа өңірімен ... ... ... беріп отыр. Арал теңізінің болашағы дүние жүзі халықтарын толғандыруда. Оның біржола жойыльш кетуі Орта Азия мен ... ғана емес ... ... ... ... өзгерістер әкелмек. Ал әлемдік климаттың өзгеруі, шөлге айналу, атмосферадағы ауытқу-шылықтар, антропогендік ... ... ... Арал мәселесі соңғы 10 шақты жылда географ және ... ... ... ... ... туғызуда. Арал мәселесі туралы халықаралық конференциялар ұйымдастырылды. Өркениетті елдер қаржылай көмек көрсетуде. Олар негізінен Орта Азия республикалары, Ресей, АҚШ, Жапония, т.б. ... ... ... ... бірнеше ғылыми болжамдар мен жобалар бар. Олар: 1. Сібір өзендерін Қазақстанға бұру. 2. Әмудария мен Сырдария өзендерінің суын реттеу ... суды ... 3. Арал ... ... ... ... 4. Каспий теңізінің суын жасанды канал арқылы әкелу. 5. Жер асты суларын пайдалану. 6. Арал теңізінің өздігінен табиғи ... ... ... ... ... бұл жобалар болашақтың ісі болғанымен, уақыт талабы оны күттірмейді. Бәрі де қаражатқа ... ... Ал оның іске асуы ... ... ... мен біліктілігіне байланысты екені анық. Қазіргі кезде Аралды құтқару бағытында батыл да ... ... ... ... ... ... ... тағыдыры - адам тағдыры" болғандықтан оны сақтап қалу.
Балқаш ... көлі ... да ... ... жағдай қалыптасып отыр. 1970 жылы Балқашқа құятын Іле өзенінде Қапшағай бөгені мен су ... ... (СЭС) ... Іле-Балқаш су шаруашылығы кешенінде бетбұрыс кезең болды. Іле өзенінің гидрологиялық режимі өзгеріп, жалпы Іле-Балқашалабындағы экологиялық ... ... ... ... су ... ... кезінде Іле өзенінің атырауындағы табиғат кешенінің жағдайы ескерілмеді. Соның нәтижесінде онда тіршілік ететін жануар дүниесіне (ондатр, балық, т.б.) және ауыл ... көп зиян ... ... ... ... күріш егу жобасы да толық жүзеге аспай қалды. Қыруар қаржы текке жұмсалды. Іле өзенінің ... ... оның кері ... ... ... ... Суармалы алқаптардың көлемінің есепсіз кеңейтілуі, төменгі Іле қоңыр көмір кен орнын игеруді бастау көлдің болашағы үшін қауіпті. ... ... XXI ... ... ... ... ... мүлде кеуіп, шығысының тұзды шалшыққа айналуы мүмкін. Бұл өз кезегінде Балқаш маңындағы ландшафтылар мен экологиялық жағдайларды ... ... ... ... ... Көл ... төмендеуі оның суының шамадан тыс минералдануына әкеп ... Бұл, бір ... ... ... ... ... келіп құятын су құрамында әр түрлі тұздардың көп болуына байланысты. Сонымен қатар алаптағы өзгерістер Балқаш маңы ... ... ... да ... ... Су айдынының тәуліктік температураны, ауа ылғалдылығын реттеуші ретіндегі әсері өз күшін жояды. Ғалымдардың болжауынша, Балқаштың тартылуы Батыс Сібір мен ... ... ... ... ... ... ... мен өндіріс орталықтарында қоршаған ортаның ластануы
Ауаға шығатын улы заттардың концентрациясы (ауыр металдар, шаң-тозаң, күкірт ... ... газы және т.б.) ... ... он есе ... Ең ауыр ... Тараз, Теміртау, Алматы, Шымкент, Балқаш, Риддер, Өскемен және басқа да қалаларда қалыптасқан. Осы ... лас ... ... жыл ... ... ... 5-10 есе артады. Ауа кеңістігінің ластануы пайдалы қазбалар өндіретін аудандарда да байқалады. Атмосфераның ... ... ... ғарыш кемелерін ұшыру кезінде де байқалады. Өнеркәсіпті аудандарда ауа ... ... ... ... сол ... су көздерін қамтиды. Сырдария өзені ағысының 35-40%-ы өндіріс орындарының қалдық суларынан ... Өзен ... ... гепатит, сүзек ауруы қоздырғыштары мен өте қатерлі гексахлоран ДДТ кездеседі. Өнеркәсіп орындарының ластаушы заттарына жер ... ... ... ... ... ... ластанудың көлемдері ұлғаюда. Өсімдік жамылғысын қорғайтын әр ... ... ... ... ... ... қолданған тыңайтқыштар, тек қана қоршаған ортаны емес, тамақ өнімдерін де ластауда.
Семей ядролық полигонында да экологиялық ... ... ... ... ... ... ... Семей полигонында жер бетінде ядролық сынақтар жүргізілді, ал 1964-1989 ж. аралығында жер асты сынақтары жүргізілді. Ядролық қару-жарақтарды сынау аймақтың ... ... және ... ... кері ... ... Республика көлемінде қоршаған ортаны қорғауға бағытталған жұмыстар ... ... іске ... ... жер ... тиімді пайдалану (минералды шикізаттарды кешенді пайдалану, игерілген жерді рекультивациялау және көгалдандыру).
Ғаламдық проблемалар - ... ... ... ... ... ... таза ... құбылыстар. Осы құбылыстардың даму процесі жаһандану деп аталады. Қазіргі танда Халықаралық деңгейде мынадай ғаламдық проблемалар бар:
* ... ... ... ... ашаршылық проблемасы;
* Энергетикалық проблема;
* Демографиялық проблема;
* Климаттың өзгеруі;
* ... ... ... артта қалуын жою;
* Қауіпті ауруларды жою;
* Әлемдік мұхит пен космосты игеру;
* Қылмыспен және терроризммен күрес;
* ... ... ... ... білім саласы - глобалистика зерттейді. Аталған ғаламдық проблемалар өзара тығыз байланысты және барлығы іс жүзінде жердегі ... ... даму ... ... ... ... проблеманы міндетті түрде шешу қажет, өйтпесе оның дамуы апатқа - ... ... ... ... соғады. Ғаламдық проблемаларды шешу үшін ғаламдық, аймақтық, ұлттық ... ... ... ... келісушілік және үйлестірушілік жетіспейді. Ғаламдық проблемаларды шешуге жұмсалатын шығындардың ... ... ... проблемаларды шешу шығындары құрайды. Өйткені басқа проблемалардың ішінде ғаламдық экологиялық проблемаларды ең артықтау проблема деп санайды.
Ғаламдық экологиялық проблемалар - ... ... және ... ... ... экологиялық проблемалар кешені. Зор геосаяси проблеманың экологиялық қауіптілігінің мынадай көріністері бар: табиғи экожүйенің ... озон ... ... ... ... мұхиттың ластануы, биологиялық әралуандылықтың азаюы және т.б. Олар тек қана барлық ... ... ... ... шешілуі мүмкін. Экологиялық проблемалардың ғаламдығы оны шешу үшін барлық елдердің жігерін жұмылдыру қажеттігін тудырып отыр; қарудың барлық түрлерін ... ... ... ... мүмкін еместігі; биосфераның жалпыға ортақ ластануына қарай ядролық ... ғана ... ... жай ... ... мәнсіздігі; қазіргі өркениеттің технологиялық құрылымын қайта құру, өмір негізі болатын табиғатпен ... ... жаңа ... ... мен ... ... ... ортаны қорғау проблемасы бойынша БҰҰ органдары жұмысының тиімділігін арттыру және оларга төтенше өкілеттік беру.
Озон қабатының (озоносфераның) бұзылуы.
Атмосферадағы озонның мөлшері бар ... ... ... ... (10-50 км ... қалыңдығы 2-4 мм-ді құрайтын қабат. Атмосферада электр зарядтарының, Күннің ультракүлгін радиацияларының әсерінен оттегінің молекуласынан (02) озон молекуласы (О3) түзіледі. Озон ... ... ... ... ... ... Одан жоғары орналасқан қабаттарда тіршілік нышаны білінбейді. Жер бетіндегі барлық организмдердің ... ... ... өте ... ... ... ... отыруына (6500 есе) байланысты озон қабатын деп те ... Озон ... 50%-ға ... ... ... 10 ... ... Озон қабатынан күннің ұзын толқынды ультракүлгін сәулелері (290-380 нм) өтіп ... ... ... ... бұл ... адам үшін пайдалы да: терімізді қарайтып күйдіреді, организмнің қорғаныштық қызметі артады. Тал ... ... ... концентрациясы көп болғандықтан, күнге күйіп қыздырыну процесін шаңқай түске дейін жүргізген жөн.
Озоносфераның бұзылуы орны толмас жағдайларға, тері ісік ... күрт ... көз ... ... жүйесінің әлсіреуіне, мұхиттағы планктонның жоғалуына, өсімдіктер мен жануарлар әлемінің мутациясына алып келеді.
1980 жылдары Антарктидадағы ғылыми жұмыс ... ... ... ... озон ... төмендегені байқалған. Осы құбылыс- деген атау алды. 1987 жылдың көктемінде Антарктиданың үстіндегі барынша ... оның ... ... 7 млн км² -ді ... ... ауадағы мөлшері қалыпты нормадан 30-50%-ға төмендеген. Антарктидадағы бұл ... ... ... ... ... маусымның басқа кездерінде озонның мөлшері нормаға жақын болады. Кейін ... ... ... ... ... ... шардың орта және жоғары ендіктерінде қыс-көктем (қаңтар-наурыз) айларында, әсіресе Европа, АҚШ, Тынық мұхит, Ресейдің европалық бөлігінде, Шығыс ... ... ... жылдан- жылға азайып келеді. 1992 жылы Оңтүстік Америка құрылығы мен оған жақын кеңістіктерде озон құрамының айтарлықтай төмендегені ... ... 1995 жылы ... ... ... ... ... 40%-ға дейін азайған. Сонымен бірге Канаданың солтүстік аудандарында және Скандинавия түбегінің, Шотландия аралдарының, ... ... ... ... ... Озон ... бұзылуы, яғни, пайда болуы биосферада елеулі өзгерістер тудыруы мүмкін. Сондықтан бұл жағдай күрделі экологиялық мәселенің бірі. Озон қабатының ... ... ... ... ... да ... ұшатын ұшақтар және ондағы толық жанып бітпеген отын өнімдері және ядролық жарылыстардан бөлінген заттар әсер ... озон ... үшін ең ... ... - үй ... мен өнеркәсіпте пайдаланатын мұздатқыштар мен аэрозольді баллондарда пайдаланатын фреондар. Осы заттар атмосфераның жоғарғы қабаттарына көтерілгенде қарқынды түрде озонды бұзатын хлор ... ... ... ... ... фотохимиялық ыдырауға ұшырайды, ал олар әрі қарай озонның оттегіне айналу ... ... ... жүзі ... ... 1,3 млн ... озон ... заттар өндіріліп отырған. Оның 35%-ын АҚШ, 40%-ын Европа елдері, ... ... 7-10%- ын ... өндіреді.
Озон қабатының бұзылуы адам денсаулығы мен қоршаған ортаға өте зиян екендігі ... ... де ... Озон ... ... үшін халықаралық келісімдер қажет. 1987 ж. Монреаль хаттамасында фреондарды өндіру және пайдалануды бақылау жайында 70 мемлекет ... ... ... Ол ... бойынша озон қабатына қауіпті фреондарды өндіру 2010 жылға дейін тоқтатылуы ... ... ... (жылу эффекті).
Жанғыш қазбаларды өртеу және басқа да өнеркәсіптік процестер әсерінен бөлініп, атмосферада ... ... ... газ (С02 ), ... ... ... (СН4), этан (С2Н6) және т.б. ... концентрациясы болмаса бұл заттар жекелей аса қауіпті емес) газдары ... ... ... ... алып ... ... ... механизмі қарапайым. Бұлтсыз ауа райы ашық кезде күн сәулелері Жер бетіне оңай жетіп ... ... ... ... Жер беті ... соң жылу энергиясын ұзын толқынды сәулелену түрінде атмосфераға қайта береді. ... бұл жылу ... ... ... ... ... ... молекулаларымен сіңіріліп (С02 жылу энергиясының 18%-ын сіңіреді), молекулалардың ... ... және ... ... алып ... ... ... (азот, оттегі, су парлары) жылу сәулелерін сіңірмей, керісінше оларды шашыратады. С02-нің концентрациясы жыл сайын 0,8-1,5 мг/кг-ға көтерілуде. ... ... ... ... ... екі есе ... ... температура 3°С-5°С-қа көтеріледі. Бұл өз кезегінде климаттың ғаламдық жылуына, яғни, ... ... ... ... ... мұхиттың орташа деңгейінің көтерілуіне, көптеген жердің су астында ... және ... да ... ... алып ... ... ... - биосфераның антропогендік ластануының бір көрінісі. Бұл климаттың және ... ... ... ... ... ... ... шекараларының, ауыл шаруашылығы дақылдарының өнімділігінің өзгеруінен білінеді. Әсіресе климаттық өзгерістер ... ... ... ... және орта ... ... байқалады. Бұл аймақтардың табиғаты әртүрлі әсерлерді қабылдағыш келеді, ... да оның ... ... ... өте баяу ... ... ... температураның көтерілуі дәл осы жерлерде жоғары болады. Тайганың аумағы кей жерлерде солтүстікке қарай 100-200 ... кей ... одан ... ... Температураның көтерілуіне байланысты мұхиттардың деңгейі 0,1- 0,2 м көтеріледі. Бұл өз ... ... өзен ... ... ... өзендерінің) су астында қалуына алып келеді.
Мәліметтер бойынша келесі ғасырдың басына дейін Жер бетінің температурасы 1,4°С-қа көтеріледі. 1997 ж. Киото ... ... ... ... ... ... ... 1990 жылмен салыстырғанда парникті газдардың атмосфераға бөлінуін 55%-ға дейін азайту керек. Алайда бұл ... ... әлі ... ... ... енген жоқ. Өйткені дамыған елдер бұл шешімнің дұрыстығына күмәнмен қарауда. 2000 жылы ... ... ... ... ... ... елде зиянды заттарды атмосфераға бөлуді азайтудың ұлттық ... ... ... ... ... ... ... орай, көптеген елдер көміртегінің атмосферадағы азаюын ормандар мен топырақтың сіңіруінен емес өздерінің іс-әрекеттері арқасында деп көрсеткісі ... ... да 2006 ... ... ... жылдар аралығында парникті газдарды атмосфераға шығаруды азайту бойынша міндеттеме алып, анықталуы керек еді. Бірақ іс жүзінде бұл ... тек ... ... ... ... ... ... экологиялық проблемалардың бірі атмосферадағы ластаушы заттардың ұзақ қашықтықтарға тасымалдануы. Алғашында бұл ... ... ... үлкен қашықтықтарға таралуына байланысты пайда болды. Негізінен ... ... және оның ... азот ... және оның ... ауыр металдар (әсіресе сынап), пестицидтер, радиоактивті заттар сияқты улылығы жоғары заттардың таралуына баса назар аударған ... ... мен азот ... жуылуы күкірт жөне азотқышқылдарының түзілуіне әсер етеді. Бұл үлкен территориялардағы табиғи ортаның жалпы ... ... ... ... алып ... Түзілген қышқылда р және олардың қосылыстары жауған жауын- шашынның құрамында, қардың, жер бетіндегі су ... және ... ... ... ... ... әсер етуде. Күкірт диоксиді және азот оксидтерімен болатын қышқыл жаңбырлар орман биоценоздарына үлкен зиян әкелуде. Қышқыл ... ... ... ты ... ... қылқан жапырақты ормандар қатты зардап шегеді. Қышқыл жаңбырлар топырақ қышқылдығын тудырады. Нәтижесінде минералдық тыңайтқыштардың пайдасы азаяды. Әсіресе бұл шымды күлгін ... ... ... Адам ... алғашқы жағымсыз реакциялар ауа құрамындағы сульфаттардың концентрациясы 6-10 мкг/м3, күкіртті газ - 50 мкг/м3 - ге жеткенде ... ... Бұл ... ... ... өте ... ... кейбір түрлері күкірт қышқылының концентрациясы 10-30 мкг/м3, қылқан жапырақтылар - шекті мөлшерден бар болғаны 3-4 есе ... ... ... Тұщы сулардың қышқылдығы рН < 5,5 (табиғи ... 5,6-ға ... ... ... көбеюі төмендеп, рН = 4,5 жағдайда көбею жүрмейді. Қазіргі таңда антропогендік әсерден бөлінетін ... ... ... ... 150 млн тоннаны құрайды. Көмірді пайдалану күкірттің көп бөлінуіне алып келеді. Жер шарының ... ... ... ... Солтүстік Америкада антропогендік күкірттің түсуі көп мөлшерге жетті. Жер ... ... ... мен ... топырақ құрамына (топырақтың қышқылдануы), өсімдіктер жабынына, су ... ... алып ... ... ... ... ... ауа бассейнінің жоғары қабаттарында шашырату арқылы жүзеге асыруға болады. Ол үшін жылу электр орталықтары мұржаларының биіктігі 180, 250, ... 370 м ... ... ... Одан басқ а жолы - ... ... ... құрамындағы күкіртті отынды бөліп алу қажет.
Улы және фотохимиялық ... ... ... тән, жиі ... ... - улы ... (тұман мен түтіннің қосылысы). УЛЫ тұмандар үш түрлі - ... ... және ... ... келеді. Ылғалды улы тұман (Лондондық тип) - газтәрізді ластаушы заттар, шаң және тұман тамшыларының қосылыстары. Бұл ... ... ... ... реакцияға түсіп бастапқы түрлерінен әлдеқайда қауіпті қосылыстар түзеді. Атмосфералық ауаның 100-200 метр биіктігінде улы, сарғыш түсті лас, ылғалды улы ... ... ... ... ... тұман теңізге жақын, тұманды, ауаның салыстырмалы ылғалдылығы жоғары елдерде түзіледі.
Құрғақ улы тұман (Лос-Анджелестік тип) - ... ... ... кезінде химиялық реакциялардың әсерінен атмосфералық ауаның екінші рет ластануы. Құрғақ улы тұман Лос-Анджелесте (АҚШ) қалың ... ... ... ... түзеді. Улы тұманның үшінші түрі - мұзды улы тұман (Аляскалық тип). Ол Арктика мен Субарктикада антициклон ... ... ... пайда болады. Мұндай ауа райында ластағыш заттардың аз ... ... өзі ... ... ... ... ... тұманның пайда болуына алып келеді. Сондай-ақ улы тұман шұңқырлы жерлерде орналасқан қалаларға, мысалы, Алматы, Ереван, Кемерово, Новокузнецк, ... ... және т.б. тән. Улы ... ... ... әсерінен зиянды заттардың ауа, ылғал компоненттерімен фотохимиялық реакциялары нәтижесінде қосымша улы өнімдер (альдегидтер, кетондар) түзіледі.
Атмосфералық ауаның тұмандануы қала микроклиматының ... - ... ... ... ... ... мөлдірлігіне әсер етеді. Мысалы, 1948 жылы 26 қазанда ... (АҚШ, ... ... ... ... мен түтіннің қосылуынан (улы тұман) жолдың көрінуі өте нашарлап қаланы қара күйе ... ... ... ... алуы ... тамақтары ауырып, көздері ашып, құсқылары келген. Сөйтіп ... ... ... 3-4 күннің ішінде 14000 қала тұрғындарының 6000 тұрғын ауырып, 20 адам ... ... ... ... ... құстар, иттер мен мысықтар да өлген. 1952 жылы желтоқсанда Лондон қаласында улы тұманның әсерінен 3-4 күн ... 4000 адам ... ... ... ... лас қалада жел болмай, атмосфералық ауа құрамындағы күкіртті ангидридтің мөлшері қатты көбейіп кеткен. XX ғасырдың 30-шы жылдарынан ... ... ... да жылдың ЖЫЛЫ маусымында, әдетте жазда және ерте ... ... 70% ... ... пайда бола бастады. Бұл тұманды фотохимиялык, тұман деп атайды. Улы тұман кезінде көріну ... ... үй ... (ит, құс) еле ... Адамдардың тыныс алуы қиындап, көздері жасаурап, тамақ пен мұрынның шырышты қабаттарының тітіркенуіне, өкпе және басқа да созылмалы аурулардың қозуына алып ... Улы ... ... ... ... ... ... тұқымдастар, жүзім және сәнді өсімдіктерге де зияны көп. Алдымен жапырақтары ... ... ... ... ... төменгі жағы ақшылданады және сарғаяды да, өсімдік қурай ... ... ... ... 2/3 ... алып жатқан Әлемдік мұхит - суының салмағы 1,4-1021 кг-ды құрайтын ... ... ... суы ... су ... 97%-ын ... Сондай-ақ Әлемдік мұхит планета халқының тағам ретінде пайдаланатын барлық жануарлар белоктарының 1/6 ... ... ... Жер ... ... сақтауда негізгі роль мұхитқа, оның ішінде мұхиттың жағалаудағы аймақтарына жатады. Өйткені планета атмосферасына ... ... 70% ... ... ... ... ... Әлемдік мұхит биосферадағы тепе-теңдікті сақтауда үлкен роль атқаратын болғандықтан, оны қорғау халықаралық экологиялық өзекті ... ... ... ... және улы ... мұнаймен және мұнай өнімдерімен, радиоактивті заттармен ластануы үлкен ... ... ... ... масштабын мына мәліметтерден көруге болады: жағалаудағы суларға жыл сайын 320 млн тонна темір, 6,5 млн тонна, фосфор, 2,3 млн ... ... ... 1995 жылы тек Қара ... бен Азов ... ... ғана 7,7 млрд/м3 лас тұрмыстық және өнеркәсіптік ағын сулар төгілген. Әсіресе Персия және Аден шығанақтарының сулары және Балтық ... мен ... ... ... да ... ластанған. 1945-1947 жылдары кеңес, ағылшын және американдық команда басқармалары қолға ... және ... улы ... бар ... ... 300 мың тонна оқ-дәрілері суға батырылды. Суға батыру операциялары асығыс, экологиялық қауіпсіздік нормалары сақталмай жасалды. Судың әсерінен қазіргі кезде химиялық оқ - д ә р і л е р д ің ... ... ... ал ... арты жақсылық қа апармайтыны белгілі.
Мұхитты қатты ластаушылардың бірі мұнай жоне мұнай өнімдері. Әлемдік мұхитқа жыл сайын орта есеппен 13-14 млн ... ... ... төгілуде. Мұнаймен ластанудың екі түрлі қаупі бар: біріншіден, су бетінде теңіз фаунасы мен флорасына қажетті ... ... ... ... ... мұнайдың өзі жартылай ыдырауы ұзақ уақытқа созылатын улы зат ... ... ... ... ... мөлшері 10- 15 мг/кг жағдайда планктон мен майда шабақтар қырылып қалады. Үлкен танкерлердің апатқа ұшырауы кезінде мұнай өнімдерінің суға төгілуін ... ... ... деп ... ... радиоактивті қалдықтарды (РАҚ) көму кезіндегі радиоактивті ластану өте қауіпті болып ... ... ... ... ... жолы ... мұхиттар мен теңіздерде көму болды. Әдетте бұлар 200 литрлік бөшкелерге салынып, үстіне бетон ... ... ... ... ... қалдықтар болды. Алғашқы РАҚ-ды АҚШ Калифорния қаласынан 80 км ... ... 1983 ... ... ... ашық теңіздерге көмуді 12 ел жүргізіп келді. Тынық мұхит ... 1949- 1970 ... ... ... 560 261 контейнер көмілген.
Соңғы уақытта Әлемдік мұхитты қорғауға ... ... ... ... 1972 жылы ... ... және ... деңгейдегі радиациялар қалдықтарымен теңіздерді ластауды тоқтату бойынша Конвенцияға қол қойылды. Орташа және төмен ... ... ... көму тек ... ... жүргізілетін болды. 70-ші жылдардың басынан бері 10 теңізді бірге ... ... 120 ... ... ... ... бағдарламасы жұмыс жасап келеді. Аймақтық көпжақты: Солтүстік-Шығыс Атлантика теңіз ортасын қорғау Конвенциясы (Париж, 1992 ж.); Қара ... ... дан ... бойынша Конвенция (Бухарест, 1992 ж.) және бірқатар басқа да келісімдер жасалды.
Аймақтық экологиялық проблемалар
Ормандардың азаюы.
Жаңбырлы тропикалық ... ... ... көзі және оттегі тепе-теңдігін сақтауда үлкен роль атқарады. Сондықтан тропикалық ормандарды деп те ... ... 50 ... ... ... Жер бетіндегі ормандардың 2/3 бөлігі, ал соңғы 100 жылда Жер бетіндегі орман массивтерінің 40% жойылған. Жыл сайын дүние жүзінде 15-20 млн ... ... ... ... қ ормандар жойылуда. Соңғы 10 жыл ішінде ... ... ... 90%-ға ... ... ... ... Ең көп шығынға ұшыр ап жатқан елдердің қатарына Бразилия , ... ... ... ... Егер ... ормандар осындай қарқынмен жойыла берсе 30-40 жылдан соң Жер бетінде мұндай ормандар қалмайды. Тропикалық ормандар аумағының азаюы ... ... ... ... XX ... ... ... жыл сайын 10-12 млрд тоннаға азайып, ал көмір қышқыл газының мөлшері 10-12%-ға көбеюде, ... ... ... ... бұзылу қаупі бар.
Ормандардың жойылуының басты себептері: орман алқаптарының ауыл шаруашылығы дақылдарын өсіру үшін өңделуі, ағаш ... ... ... ... ... ... үшін қырқу және дамудың үлкен масштабты жобаларының іске асуы.
Халықтың тропикалық ... ... ... ... ... ... ... іске асыру үшін) ауыл шаруашылығы үшін жаңа ... ... ... ... үкімет деңгейінде қолдайды. Латын Америкасы мен Кариб бассейні елдерінде экспортқа шығару үшін мал ... ... ... ... ... ... зиянын тигізді. Дамушы елдердегі кедей халық санының өсуі энергетикалық кризиспен бірге ормандардың жойылуының тағы бір ... ... ... ... ... ... Африка және Латын Америкасы елдеріндегі ауыл тұрғындарының шамамен 90%, қала халқының 30% ... ағаш ... ... ... ... ... ... әдетте қырқылған ағаш орнына ағаш егілмей, экологиялық талаптар орындалмай жүргізіледі.
БҰҰ-ның Рио-де Жанейродағы конференциясынан (1992 ж.) соң ... ... ... ... ... ... бойынша халықаралық келісімге дайын екендіктерін растады. 1993 жылы Бандунг қаласындағы (Индонезия) кездесуде әлемнің барлық климаттық аймақтарында орман ... ... ... ... ... ... және оны ... туралы халықаралық комитет құру жөнінде ойлар айтылды.
Қазақстан аумағының 3,2% ғана орманды алқап. Мамандардың пікірінше, еліміз орман ... ісі ... ... ... көп артта қалып қойған. Осы күнге дейін ұлттық ... ... ... жоқ . ... ... ағашты заңсыз кесу әрекеті белен алды. Әсіресе еліміздің орман қорының 40%-ын құрайтын ... отау ... ... Ал сексеуілдің онсыз да эколоғиясы нашар, ылғалы аз, топырағы құнарсыз, құмды аймақтарда ... ... ... Айта ... 1992 жылы ... көшеттерін отырғызу ісі 80,7 мың гектар болса, он жылдан сон 2002 жылы бұл көрсеткіш 8,9 мың гектарға ... ... ... көптеген ғалымдар соңғы кездегі атмосферада көмір қышқыл газы мөлшерінің көбеюіне байланысты температураның көтерілуімен байланыстырады. Осыдан бірін-бірі тудыратын проблемалардың тізбегін жасау қиын ... ... көп ... ... ... ... - парникті эффект -- су тапшылығы -- азық-түліктің жетіспеуі ... ... ... 100 жылда температура шамамен 0,6°С-қа көтерілді. Әсіресе 1995-1998 жылдары температура қатты көтерілді. Көмір қышқыл газы, метан және басқа да ... жылу ... ... ... ... ... ... күшейтуде. Одан да маңызды фактор - тұрмыстық және ... ... су ... ... ... әсерінен Үндістан, Қытай, АҚШ-тың кейбір аудандарында жер асты суларының деңгейі айтарлықтай төмендеді. Кейбір жерлерде суғару жұмыстары үшін ... суын ... ... ... ... суларын пайдалануға мәжбүр.
Қытайдық ұлы өзендерінің бірі Хуанхэ бұрынғыдай Сары теңізге тек ылғалды жылдары ғана ... ... ірі ... ... де ... ... жылдағыдай құя бермейді. Амудария мен Сырдария өзендері де бұрынғыдай Арал ... жете ... ... ... ... ... ... ахуалды нашарлатып азық-түлік тапшылығына алып келуде.
--------------------------------------------------------------------------------
Шөлейттену
Экожүйедегі тепе-теңдіктің ... және ... бір ... ... ... ... формаларының деградацияға ұшырауына алып келетін табиғи және антропогендік процестердің жиынтығы, яғни, адамның ... ... ... ... қайта келмейтіндей өсімдіктер жамылғысын жоғалтуы шөлейттену деп аталады. Шөлейттену негізінен ылғалы тапшы аудандарда табиғи және көбіне антропогендік ... ... ... ... ... ... үздіксіз пайдалану, суғару жұмыстары кезінде су ресурстарын үнемсіз пайдалану және т.б. пайда болады. Шөлейттену әлемнің барлық табиғи ... ... ... ... ... ... шөлейттенудің басты себебі - табиғи ресурстарды шаруашылықта пайдалану құрылымының сол ландшафтың табиғи мүмкіншілігіне сәйкес болмауы, халық санының ... ... ... ... кейбір елдердің әлеуметтік-экономикалық жағдайының төмендігі. БҰҰ-ның 1985 жылғы мәліметтері бойынша, сол кездің өзінде антропогенді шөлейттенудің көлемі 9 млн ... ... және жыл ... 7 млн ... жер ... шығып қалуда. Шөлейттену процесі жалпы жер көлемінің Азияда - 19%, Африкада - 23%, ... - 45%, ... ... - 10%- ын ... ... шөлі оңтүстікке қарай жылына орташа 6 км жылдамдықпен жылжуда.
Орта Азияның таулы аудандарында, Арал және Балқаш төңірегінде, Орта Азия мен ... ... биік ... ... қоса ... ... шөлейттену процесі қарқынды жүруде. Амудария мен Сырдария ... ... ауыл ... ... пайдалану Арал теңізінің сусыз жерлерінде сортаң, тақыр жазықтықтардың пайда болуына алып келді. Сондай-ақ Арал ... ... ... ... көлді-батпақты және тоғайлы табиғи кешендердің тұздың жиналуы молая түскен гало-ксерофитті кешендерге алмасуда.==Тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтар==Тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтар - түзілген ... ... ауыл ... ... ... өнім ... немесе қайта өңдеу арқылы пайдалануға болатын өнеркәсіп, тұрмыс, транспорт және т.б. қоқыстар тұрмыстық (коммуналдық) қалдықтар адам өміріндегі заттарды (монша, кір жуу, ... ... және т.б. ... ... ... қалатын, тұрмыста пайдаға аспайтын қатты (сондай-ақ ақпа сулардың қатты бөлігі - тұнбалары) қалдықтар. Тұрмыстық қалдықтар әлемнің көптеген ... ... ... ... жыл сайын 150 млн тоннадан аса, Жапонияда - 72 млн тоннадан аса ... ... ... ... ... кезде көптеген елдерде қоқыстарды өңдеу қондырғылары (тәулігіне 900 тоннаға дейін) орнатыла бастады.
Соңғы жылдары тірі организмдердің улануына алып ... ... (улы) ... ... ... Бұл - ауыл ... ... қалған улы химикаттар, құрамында канцерогенді және мутагенді заттары бар өндіріс ... ... ... КСРО ... ... , яғни, кезінде көміліп ұмытылып кеткен, бертін келе тұрғын үйлер және ... да ... ... ... қауіпті қалдықтардың орындары бар. Уақыт өте келе сол жердегі тұрғылықты халық әртүрлі ауруларға ұшырай бастайды. Мұндай қалдықтар көмілген жердің ... ... ... 32 мың ... ... - 50 ООО, ... - 4000 кішкентай Данияның өзінде - 3200 көзі бар.
Өнеркәсіптік қалдықтар
Өнеркәсіптік ... ... ... - ... ... және әртүрлі жұмыстарды орындау кезінде бастапқы тұтыну қабілетін толық немесе ... ... ... материалдар, жартылай фабрикаттар қалдықтары. Олар қайтымды және қайтымсыз (технологиялық шығындар: буға айналу, бықсық түтін, кеуіп кету) болуы мүмкін. ... ... ... одағы елдерінде жыл сайын: қайта өңдеу өнеркәсіп орындарында - 400 млн ... ... ... - 160 млн тонна және т.б. қалдықтар түзіледі. 90-шы жылдардың бас кезінде барлық ... (2,2 млрд ... ... ауыл ... өндіріс орындарының еншісіне тиді.
Қала экологиясы
Урбанизация (адамның планета территориясын игеруі және өзіне қажетті обьектілерді салуы) табиғатқ а елеулі әсер ... ... ... тіршілігін қамтамасыз ету үшін оның жолдарын, құралдарын, әдістері мен шешімдерін экологиялық негізделген жағдаймен ... ... ... ... ... ... ... Қалалардағы адам мен табиғат үшін қолайлы ортаны сол жерде өмір сүретін тұрғындардың психологиялық, әлеуметтік жайлылығы, ... ... ... әлеуметтік және экономикалық дамуы қамтамасыз етеді. Қалалық орта сонда тұратын халық үшін жоғары дәрежеде және әрқалай әсер ететін табиғи, ... және ... ... факторлар болып табылады. Адамның қаладағы өмірі - бұл пәтер ... ... ... тыс ... ... ... ... транспорт және т.б), мәдени ландшафтар ортасының (бақтар, саябақтар), табиғи ... ... ... және ... ... ... бетіндегі адамдардың көпшілігі күнделікті өз қажеттіліктерін қанағаттандыруға қолайлы қалада тұратыны мәлім. Алайда қалалар ... ... ... де ... ... ... 2001 жылы ... алғаш рет қалалардағы тұратын халық саны планетадағы адамдардың 50%- нан ... ... ... 2030 ... ... ... ... адамдардың саны ауыл тұрғындарының санынан 2 еседей көп болады деп күтілуде.
Соңғы ғасыр ішінде ... ... ... экологиялық қиыншылықтар байқала бастады, олар:
* көптеген қалалардағы ластанудың өсуі, ластағыштардың
қоршаған орта мен адам организміне ... қала ... мен қала ... ... өсуі, халықтың
тығыз орналасуы, мегаполистердің халық саны ондаған ... ... одан да ірі ... айналуы;
* табиғатты ығыстыру, табиғи ландшафтардың жасанды
ландшафтарға ауысуы;
* адамның табиғатпен тікелей байланысының ... ... ... ... ... ... бастауы, табиғи сезім мүшелерінің жағымсыз жасандыға ауысуы және олардың қарқынды түрде өсуі;
* адамның табиғи биологиялық ырғағына әсер (түннің шектен
тыс жарық ... ... ... ... ... ... ... және т.б.).
Қалалық орта экологиясы - қалалық ортаның проблемалары және оларды жетілдіру жолдары туралы кешенді ... ... кең ... ... шешу оған ... бар ... ... басқарушылары, инвесторлар, архитекторлар, құрылысшылар, қала халқы) экологиялық білім деңгейіне, ғылыми зерттеулерге, бөлінетін субсидияға, азаматтардың қатысуына және ... ... ... ... ... ... ... міндеттер мыналар:
* Қалалық ортаны құруда әлеуметтік, экономикалық және
экологиялық факторларды ... ... өмір сүру ... ... ... болу үшін
қаланы және оның маңайын жоғары сапалы экологиялық инфрақүрылыммен қамтамасыз ету;
* Энергетиканы, өнеркәсіп ... ... ... ... және т.б. экологияландыру;
* Тұрғындар қажеттіліктерін экологияландыру және осы
қалалық ортаны құруға қатысы бар барлық адамдар ... ... ... ... ... ... ... елдерде қалалар алып жатқан территориялардың үлесі көп. Мысалы, Бельгияда - 28%, ... - 12%, ... - 11% ел ... ... ... тиеді. Мұндай үлкен урбанизацияланған аумақтарда қалалар мен табиғат арасындағы ... ... ... мүмкін емес. Әлеуметтік-экономикалық дамуы нашар басқарылатын қалалардың қоршаған ортаға тигізетін жағымсыз әсерлері көбейе түсті.
Урбанизация қазіргі кезде ... ... ... ... ... 1900-2000 жылдар аралығында қала халқы шамамен 0,2-ден 2,9 млрд адамға көбейді. Ал осы уақыт ішінде ... саны 1 ... ... ... ... 388-ге ... ... Қалалар Құрылықтың аз ғана бөлігін алып жатыр, алайда мұнда бүкіл ... ... ... ... ... процесінің дамуына байланысты қалалық ортаның көптеген проблемалары (урбанистикалық, құрылыс- архитектуралық, технологиялық, әлеуметтік, экологиялық) пайда болды. Оның ішінде қала саны мен ... ... ... ... ... ... ... артуы да бар. Ауыл тұргындарының қалаға көшуіне байланысты ауыл мен қала тұрғындарының саны үнемі ... ... Қала ... саны және ... саны мен ... де ... Қала халқының сандық пайызы әлемнің әртүрлі аймақтарында әрқалай. Ең үлкен көрсеткіштер әлемнің дамыған елдері - Солтүстік Америка мен ... ... ... ... ал ең төменгі көрсеткіш - Азия және Африка елдерінің еншісінде. Үлкен қалалар өздерінің маңайымен және ... ... ... ұзындығы жүздеген километрге жететін урбанизацияланған ареалдардың (мегаполистердің) түзілуіне алып келді. Қазіргі кезде ең ұзын мегаполис (Бостон- Вашингтон) ... ... ... ... АҚШ халқының 20% (45 млн адам) тұрады. Түнгі уақытта бұл территория Жер ... ... дақ ... ... ... ... саны әлемде 10-нан асты. Оның әрқайсысы 30- 40 агломерацияларды .
Қалалардың демографиялык, және экономикалық тұрғыдан өсуі ... ... ... ... ... тек қала маңында ғана емес, олардан біршама қашықтықтарда да біліне бастады. Осыған байланысты қаланың экологиялық жағдайы көптеген өнеркәсіпті қалаларда нашарлап ... ... ... ... бөлігін алып жатуына байланысты, қалған табиғаттың бөлігін аман ... ... ... бар. ... - ... болашағы. Аристотель айтқандай - . Урбанизацияның экожүйелер үшін ... ... ... түрде емес, ал оны экологияландыру жағымды құбылыс. Қала және ... орта ... өмір ... халықтың Қажеттіліктерін өтеуге, денсаулығына, өмір сапасына қатты әсер етеді. Сондықтан қазіргі таңда ... ... ... ... үшін ... ... ... табылады.
Халық санының өсуі.
Жер үшін ең үлкен проблема - тез өсіп келе жатқан халық саны. Осы процесті азайту үшін жасалған көптеген ... ... іске ... ... Қазіргі таңда Африка, Азия, Оңтүстік Америка елдерінде орын ... ... (XIX ... бас ... ... ... өзі халық санының бақылаусыз өсуі азық-түліктің тапшылығына алып келетінін ... ... ... таңда кейбір ғалымдардың айтуынша (мысалы, ағылшындық климатолог-ғалым Джеймс Лавлок) Жер үшін 1 млрд немесе соған жақын халық саны ... деп ... ... бойынша үкімет аралық сарапшылар тобының (IPCC) болжамы бойынша - 2040 жылы Европада ... ... 2003 ... ... ... температура 38°С- 48°С-ты құрайтын болады. Мұндағы негізгі мәселе адамдардың көптеп өлуі емес, өсімдіктер ... ... ... өсіру тоқтаудың алдында болады - дейді. Бұл ұйым тобының есебінше, 2040 жылы ... шөлі ... ... тіпті Берлинге дейін жылжиды.
Әлеуметтік-экономикалың проблемалар. Азық-түлік тапшылығы. Әлем бойынша астық, ет, балық және басқа тағам түрлерін адам ... ... ... 1985 ... бері төмендеп келеді. Болжамдар бойынша, 2010 жылға қарай бидай мен күріштің бағасы екі еседен аса қымбаттайды деп ... Бұл ... ... ... ... ... ... алып келуі мүмкін.
Азық-түлік тапшылығының басты себебі - 1956 жылдан бері адам басына шаққанда егістік жерлерінің көлемінің қысқарып, басқа ... ... және ... ... ұшырауына байланысты. байланысты 1970- ші жылдары жаңа сорттарды енгізу, суғару, тыңайтқыштар мен ... ... ... ... ... ... Алайда суғару үшін судың тапшылығына байланысты Австралияда, Африкада бұл ... іске ... ... ... ... ... үшін судың тапшылығы Азияда, Америкада байқалуда. Сондай-ақ балық қоры да күрт азайды. 1950 жылдан 1989 жылға дейін әлем ... ... ... 19 ... 89 ... ... және оның салдары.
ғылыми-техникалық революцияның бір көрінісі - ауыл шаруашылығының ... ауыл ... ... ... ... пайдалану);
* өсімдіктер мен жануарлардың жасанды жолмен алынған
жаңа сорттарын қолдану;
* химияландыру (улы ... мен ... ... ... жерлердің көлемін ұлғайту)
жолдармен дамуы.
екі түрі бар.
1. XX ғасырдың 60-70 жылдары пайда болды. Оның ... ... ... ... ... ... ... Ол ескі сорттарға қарағанда өнімді 3 есе көп беретін жаңа сортын ... ... ... ... ... ... де жаңа ... мақта, күріш сорттарын сұрыптап шығара бастады. Тек жем-шөппен ғана емес, витаминдермен, антибиотиктермен, сондай-ақ салмағы тез артуы үшін - өсу ... ... ... ... ... пайда болды. Осы революцияның арқасында астықты дақылдардың өнімділігі 2-3 есе ... ... ... екі есе ... ... ... жатқан өнімдердің жартысынан көбі 1950 жылдарға дейін шығарылмаған. Кейбір дамушы ... ... ... ... ... ... өзі қамтамасыз ете бастады. халықтардың тағамға деген сұранысын ... ... ... ... топырақтың деградацияға ұшырауына, ауыл шаруашылығы өнімдерінің төмендеуіне және т.б. алып келді.
2. 80-ші жылдардың ортасынан бастап ғалымдар, егер ауыл ... ... ... дәл ... ... берсе екінші болатыны туралы айта бастады. Оның негізінде - ауыл шаруашылы дақылдарын, мал ... ... ... ... ... өңдеуге ауысу принциптері жатыр.
Селекционерлер сорттарға қарағанда қолайсыз жағдайларда, ... аз ... арам ... ... және ... ... ... жоғары өнім беретін сорттарды шығаруға ауыса бастады. Бұл үшін жергілікті мәдени өсімдіктер популяциясы кеңінен қолданылуда. Екінші бір ... ... ... ... салдарларымен күресетін әдістерді қолдану. Ал негізінен - қоршаған ортаға әсерді мейлінше азайту, антропогендік энергияны ... ... ... күресу де биологиялық әдістерді пайдалану болып табылады.
Экологиялық қауіп. Экологиялық проблемаларды түбегейлі шешу - көптеген аспектілері және бағыттары бар жауапкершілігі мол ... ... ... ... ғана ... Кез- ... шаруашылық іс-әрекет нәтижесінде экологиялық зардаптардың мөлшерін минималды, мейлінше төмен жасауды білдіретін экологиялық қауіп концепциясы осы ережелердің бірі ... ... ... ... ортаға тигізетін зардаптың қауіптің деңгейі басты мәселе болып табылады. Экологиялық қауіп концепциясының талабына сәйкес алдымен адамның тұрмыс-тіршілігі мен қоршаған ортаға ... әсер ... ... ... ... ... Осының негізінде әртүрлі шешімдердің ішінен ең қолайлысы таңдап алынады. Экологиялық ... -- бұл ... ... немесе болашақта жоспарланып отырған адамның іс-әрекеті әсерінен, қоршаған ... ... ... ... ... тұрақсыз, құбылмалы жағдайға ұшырау ықтималдығы.
Экожүйе өздігінен дамиды, табиғи тепе-теңдік пен жүйенің орнықтылығын бұзатын факторлар болмаған жағдайда ... ... ... а әкеліп отырады. Тепе-теңдікті бұзатын, қауіпті көздер - табиғи ... ... (жер ... ... су), тірі ... ... эпизотиялар), сондай-ақ антропогендік факторлар (авариялар, катастрофалар) болуы мүмкін. Экологиялық қауіп - адам қателігі, ... ... ... нәтижесінде тіршілік ағымының бұзылу ықтималдығы. Жақсартуға талпынамын деп, адам көбіне керісінше қарама- қарсы нәтиже алып жатады. Бір ... ... деп, ... ... ... ... ... ғимараттар мен коммуникацияларды пайдалану кезінде экологиялық қауіп арта түседі. Республика аумағында құбыр желілерінің зақымдануы, темір жол апаттары, өнеркәсіптегі үлкен ... жиі ... ... ... ... ... қатерлі жағдайлардың 45%, авиаката- строфалардың 60%, теңіз катастрофаларының 80% адам ... ... ... ... деградацияға ұшырау мен болып жатқан экологиялық жағдайларға бақылаудың жоқ екенін мысал ... айта ... ... 1972 жылы қант ... зиян келтіретін көртышқандармен күрес жүргізу үшін Ямайкаға мангустар (Herpestes) алып келінді. Бірақ ол жануарлардың тек көртышқандарды ғана емес, жергілікті фаунаның ... ... де ... ... ... ... жоқ. Бар болғаны 10 жыл ішінде Ямайкада биоценоздарда үлкен өзгерістер ... ... ... үшін жаңа экологиялық қуыс тауып дәл бұрынғыдай қант қамысына зиян әкелуде. Ал жергілікті ... ... ... түрлерінің саны күрт төмендеп кетті. Шығыс Африкада леопардтарды (Panthera pardus) жаппай қыру, үй жануарларының қас ... ... ... ... кұрт көбеюіне алып келді. Ал Колорадо штатында койоттарды (Canis latrans) қыру фермерлер үшін үлкен проблемаға айналған қояндардың ... алып ... ...
* Биология: Жалпы білім беретін мектептің, 9-сыныбына арналған оқулық, ... ... М. ... А. ... Л. Әбшенова. - Алматы: Атамұра, 2009. ISBN 9965-34-927-4
* Жоғарыға көтеріліңіз↑ Н.Ә. Назарбаев . - Астана , 2001
* Жоғарыға ... О. ... . - ... , ... ... ... Журнал 1988 жыл № 10
* Жоғарыға көтеріліңіз↑ Қазақстанньң физикалық географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. ISBN 9965-34-809-Х
* Экология ... - ... 2008 - ISBN ...

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 43 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ақсу-жабағылы мeмлeкeттік табиғи қoры туралы55 бет
Аумаққа рекреациялық баға берудің әдістемесі4 бет
Ауыр металдар13 бет
Жер-табиғи ресурс және өндіріс құралы ретіндегі ілім9 бет
Географиялык карта туралы жалпы мәліметтер9 бет
Геодезия және оның міндеттері24 бет
Карта номенклатурасы5 бет
Картаның номенклатурасы7 бет
Картаның номенклатурасы жайлы ақпарат4 бет
Картаның номенклатурасы жайлы мәлімет5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь