Қазiргi таңдағы қазақстанның топырақ жағдайы

Мазмұны

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Әдебиеттік шолу ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

I. Қазiргi таңдағы Қазақстанның топырақ жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

II. Қызылорда облысынын топырак түзілу факторы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.1. Ауа райы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.2. Биологиялық фактор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
2.3. Аналық жыныстар ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
2.4.Жер бедері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
2.5. Антропогендік фактор ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Ш. Топырақ бонитетінің әдістемесі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

IV. Қызылорда қаласы ЖШС «Ақжарма» топырақтары ... ... ... ... ... ... ... ... .

V. Зертелінген территорияны сапалық бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..

VI. Экологиялық жағдайы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

VII. Жерді экономикалық бағалау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .

Қосымша ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
Кіріспе

Топырақ бонитировкасы қарқынды егiншiлiк деңгейiнiң салыстырмалылығын олардың өндiрiстiк жағдайында салыстыратын сандық бағасын көрсетедi. Топырақ бонитетiнiң балы ауыл шаруашылық дақылдардың (немесе экологиялык талаптары жағынан жақын дакылдар тобы) өнiмдiлiгiне топырақ бонитировкасы жүргiзiлетiн қатынастарында пропорционалды болуы керек.
Топырақ бонитировкасы егiншiлiк қарқындылығының әтүрлi деңгейiне байланысты жүргiзiле бередi. Осылайша, бір территория аймағында және белгiлi бiр дақыл (немесе дақылдар тобы) үшiн бонитировка шкаласының көрсеткiшi әртүрлi болып келуi мүмкiн, мысалы, озық шаруашылықтарда қол жеткiзiлген орташа деңгейi және т.б. Дегенмен, бiр бонитировка шкаласында қарқынды егiншiлiк деңгейінiң әртүрлi деңгейi берiлмейдi. Топырақ бонитетiнiң шкаласында ауыл шаруашылық өндiрiсiндегi ғылыми-ұйымдастырушылық факторының орташа деңгейi бейнеленедi.
Топырақ бонитетiнің көлемi балмен көрсетiледi. Топырақ бонитет балы егiстiк жерлердегi ауыл шаруашылық дақылдардың (немесе дақылдар тобының) топырақ құнарлылық деңгейiне қатынасын көрсетедi. Топырақ құнарлылығы егiншiліктегi дақыл және қарқындылық деңгейiнiң салыстырмалылығында бағаланады.
Топырақ құамындағы қарашiрiк мөлшерi оның құнарлылығының басты белгiсi, ол топырақтың барлық физикалық қасиеттерiмен тығыз байланысты және биологиялық пен химиялық процестердi айтарлықтай деңгейде анықтайды. Топырақты игергенде және ауыл шаруашылығында пайдаланғанда бiрiншiлiк органикалық заттардың минерализациялануы және топырақтан өнiмдiлiкпен бiрге қоректiк заттардың алып шығуы қарқынды жүредi, бұл топырақ құрамындағы қарашiрiк мөлшерiнiң өзгеруiне әкеледi. Нақты орналасқан жерiн есепке ала отырып белгiлi бiр топырақтағы қарашiрiк мөлшерiнiң пайдалануды нәтижелi бақылау үшiн бiз шаруашылық iшi топырақ бонитетiн пайдаланамыз.
Топырақ бонитетiн жүргiзудегi негiзгi құжаттар болып табылатындар: үлкен масштабты (1:25000) карта, агротопырақтық очерк және шаруашылық iшiлiк жерге орналастыру жоспары. 2008 жылдың 1 қаңтары бойынша жалпы жер пайдаланудың ауданы 6547,0 га, олардың iшiнде ауылдық округ —
696.0 га; Зерттелiнген аудан — 5851,0 га, оның iшiнде егiстiк жерлер —2182,5 га, ауыспалы егiсте емес — 3668,5 га.
Далалық зерттеу, камералдық жұмыстарды өңдеу және зертханалық анализдер бойынша: топырақ контурларымен балл бонитетiнiң картограммасы, шаруашылық учаскелердiң балл бонитетiнiң картограммасы құрылды.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Биғалиев А. Қазақстанның топырағы және оның экологясы /
А. Биғалиев, Е.Жамалбеков, Р.Білдебаева - Алматы «Санат» 1995-128бет
2. Асқаров Ұ.Б. Экология және қоршаған ортаны қорғау / Ұ.Б Асқаров. – Алматы: Заң әдебиеті 2007-90бет
3. Ақбасова А.Ж. экология: ЖОО арналған оқу құралы / А.Ж Ақбасова, Г.Ә.Саинова – Алматы «Бастау» баспасы 2003-292бет.
4. Тазабеков Т. – Жалпы топырақтану (оқулық) / Т.Тазабеков және авторлар ұжымы - Алматы, «Агроуниверситет» баспасы , 135 бет
5. Академия наук КазССР генезис, классификация характеристика почв Казахстана: Изд.Наука Алма-Ата 1972, 197с
6. Муха В.Д. Агропочвоведение / В.Д. Муха, Н.М. Картамышев, Д.В. Муха Под. Ред. В.Д.Мухи – М: КолосС-2004. 528 с ил
7. Общее почвоведение / Мамонтов В.Г. Панов Н.П., Кауричев И.С., Игнатьев Н.Н – М.: КолосС 2006-456с ил.
8. Қ.Р. Жер рессурстарын басқару агенттігінің 2009-2011 ж арналған стратегиясы жоспарынан / Егемен Қазақстан, 7 ақпан 2009ж
9. Гендельман М.А., Қрықбаев Ж.Қ. Жерге орналастырудың және кадастрдың ғылыми негіздері: Оқулық / М.А. Гендельман,
Ж.Қ. Қрықбаев– Астана: Фолиант, 2004-154б
10. Жер санаттары //Қ.Р. Жер кодексі – Алматы Юрист 2004 -107б
11. Гаврилюк Ф.Я. Бонитировка почв изд / Ф.Я. Гаврилюк - М.: «Высшая школа» -1970
12. Кауричев И.С. Почвоведение / И.С Кауричев, Н.П. Панов, Н.Н. Розов и др - М.: ВО Агропромиздат 1989-719с ил.
13. Вальков В.Ф. Почвоведение / В.Ф. Вальков, К.Ш. Казеев, С.И Колесников - Москва: ИКЦ «Март» Ростов н/Д: Изд.центр «Март» 2006-496с
14. Рахимгалиева С.Ж. Плодородие почв Западно-Казахстанской области / Рахимгалиева С.Ж.
15. Бекбаев Р.К. Тұзданған топырақты мелиорациялағанда жылжымалы заттардың шайылу құбылысын төмендету/ Р.К. Бекбаев, Е.Д. Жапарқұлова //Жаршы - 2002 - №7, 33-36бет
16. Тазабеков Т. Қазақстандағы топырақтану ғылымы / Т.Тазабеков, Е.Тазабекова, С.Қалдыбаев //Жаршы – 2001 - №12, 42-44бет
17. Абралиев О. Құнарлы топырақ қабатын қалыптастырудың экология- экономикалық тиімділігі/ О. Абралиев //Қазақстан жоғарғы мектебі- 2004-№4, 467-469бет
18. Жұбатырова С.С. Топырақ құнарлылығы мәселелері мен шешімдері / С.С.Жұбатырова, Е.С. Кучеров // Жаршы – 2000 №2, 31-35бет
19. Саданов А. Суарылатын танаптағы гумус, азот, нитрат мөлшері / А.Саданов, Ж. Абдукадыров //
20. Раисов Б.О. Топырақты әртүрлі өңдеп және оны сумен бастырғанда тыңайтқыштардың күріш өнімділігіне әсері / Б.О. Раисов //
21. Әбілқайыров Ш.К. Батыс Қазақстан облысындағы каштан топырағының гумус жағдайы / Ш.К. Әбілқайыров, С.Ж.Рахимгалиева // Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдары - Алматы, изд «Бастау ЖШС», 2008ж
22. Кубашева С.С. Уровень обеспеченности почв питательными веществами / С.С.Кубашева // Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдары - Алматы, изд «Бастау ЖШС», 2008ж
23. Воллодин М.А. Качественная оценка почвенного покрова первосветского сельского округа Зеленовского района Западно-Казахстанской области / М.А. Воллодин, С.Ж. Рахимгалиева // Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциясының материалдары Алматы, изд «Бастау ЖШС», 2008ж
24. Үмбетов И. Сұр топырақтың су-физикалық қасиеттеріне ауыспалы егіс тізбектерінің әсері / И. Үмбетов, Н.Ш.Сүлейменов, А.Тағаев //
25. «Аграрлық ғылымының көрнекті кемеңгері» (Академик, Социалистік Еңбек Ері, Ленин сыйлығы лауреаты Александр Бараевтың туғанына 100жыл) //Жаршы-200-№2, 31-35бет
26. Сүлейменов Б. Сұр топырақтың құнарлылығын болжау әдісі / Б.Сүлейменов //Жаршы-2008-№8, 6-8бет
27. Досбергенов С.Н. Құрғаған Арал теңізі табанының топырағындағы карбонаттардың антропогендік шөлейттенуден өзгеруі / С.Н.Досбергенов //Ізденіс-Поиск (Жарат. және техникалық ғылымдар)-2002-№1, 134бет
28. Елемесов Ж.Е. Ауыспалы егістегі қара қоңыр топырақ құнарлылығын сақтау / Ж.Е. Елемесов, Қ.М. Мұхамбеткәрімов // Жаршы – 2002 - №9, 38-46бет
29. Шарқымбаев Ж.Ш. Күріш дақылы және минералды тыңайтқыштар қолдану / Ж.Ш.Шарқымбаев, Г.И.Бекова //Жаршы- 2000- №6, 34-39бет
30. Елешев Р.Е. Агрохимия / Р.Е. Елешев – Алматы, Қайнар 1990ж
31. Тазабеков Т. Орысша-қазақша топырақтану түсіндірме сөздігі / Т., Тазабеков, Е. Тазабекова – Алматы, Ана тілі 1994ж
32. Большой русско-казахский словарь для студентов и школьников - Москва Толмач, Костанай Центрально Азиатское книжное издательство 2008ж
33. Егіншілік жөніндегі орысша-қазақша түсіндірме сөздік - Алматы Қайнар 1984ж
34. Дурасов А.М. Почвы Казахстана / А.М. Дурасов, Т.Т, Тазабеков - Алматы Қайнар 1981г
35. Микробиологические и физико-химические исследовании почв Казахстана - Алматы, Академия наук КазССР 1963г
36. Антропов В.Н. Бонитировка и экономическая оценка земель /
В.Н. Антропов, К.Д. Каражанов - Академия наук КазССР Инст. Почвоведения - Алматы 1987г
37. Генезис и мелиорация засоленных почв Казахстана: (сб.статей I / АН КазССР, инст. Почвоведения; (Редкол. В.А. Корниенко и др) Алматы, Наука 1979г
38. Общесоюзная инструкцмя по бонитировке (качественной оценке) почв, 1964г
39. Сборник временных методических указаний по оценке КазССР Алматы 1979г
40. Временное указание по корректировке материалов почвенных изысканий и бонитировки и пашни РКАстана 2003 г
        
        Мазмұны
Кіріспе.....................................................................
...............................................
Әдебиеттік
шолу........................................................................
...........................
I. Қазiргi таңдағы Қазақстанның топырақ
жағдайы..........................................
II. Қызылорда облысынын топырак ... ... ... Аналық
жыныстар................................................................
................
2.4.Жер
бедері..................................................................
............
2.5. Антропогендік
фактор..................................................................
.........
Ш. Топырақ бонитетінің
әдістемесі..................................................................
..
IV. Қызылорда қаласы ЖШС ... ... ... ... ... Жерді экономикалық
бағалау........................................................
Қорытынды...................................................................
.........................
Пайдаланылған әдебиеттер
тізімі.....................................................................
Қосымша.....................................................................
........................................
Кіріспе
Топырақ бонитировкасы қарқынды егiншiлiк деңгейiнiң салыстырмалылығын
олардың өндiрiстiк жағдайында салыстыратын сандық ... ... ... балы ауыл шаруашылық дақылдардың (немесе экологиялык
талаптары жағынан жақын дакылдар тобы) өнiмдiлiгiне топырақ ... ... ... ... ... ... ... қарқындылығының әтүрлi деңгейiне
байланысты жүргiзiле бередi. Осылайша, бір территория ... ... бiр ... ... ... ... үшiн ... шкаласының
көрсеткiшi әртүрлi болып келуi мүмкiн, мысалы, озық ... ... ... деңгейi және т.б. Дегенмен, бiр бонитировка шкаласында
қарқынды егiншiлiк деңгейінiң ... ... ... ... шкаласында ауыл шаруашылық өндiрiсiндегi ... ... ... ... ... ... ... балмен көрсетiледi. Топырақ бонитет балы
егiстiк жерлердегi ауыл шаруашылық дақылдардың (немесе дақылдар ... ... ... ... көрсетедi. Топырақ құнарлылығы
егiншiліктегi дақыл және ... ... ... ... ... ... оның құнарлылығының басты белгiсi,
ол топырақтың барлық физикалық қасиеттерiмен ... ... ... пен ... ... айтарлықтай деңгейде анықтайды.
Топырақты игергенде және ауыл ... ... ... ... ... және топырақтан өнiмдiлiкпен бiрге
қоректiк заттардың алып ... ... ... бұл ... ... ... ... әкеледi. Нақты орналасқан жерiн есепке ала
отырып белгiлi бiр топырақтағы ... ... ... ... үшiн бiз шаруашылық iшi топырақ бонитетiн пайдаланамыз.
Топырақ бонитетiн жүргiзудегi негiзгi ... ... ... ... ... карта, агротопырақтық очерк және ... ... ... ... 2008 ... 1 қаңтары бойынша жалпы жер
пайдаланудың ауданы 6547,0 га, олардың iшiнде ауылдық ... ... га; ... аудан — 5851,0 га, оның iшiнде егiстiк ... га, ... ... емес — 3668,5 ... зерттеу, камералдық жұмыстарды өңдеу және зертханалық анализдер
бойынша: ... ... балл ... ... ... балл ... ... құрылды.
Әдебиеттік шолу
Топырақ – жердің жақсы қопсытылған, өлі табиғат пен ... ... ... ... қабаты. Академик В.И. Вернадский
айтуынша, топырақ әрі тірі, әрі өлі денеден құралады (биокостное ... жер ... ... ... - өте жұқа ... ... ... негізгі өндіргіш құралы. [1]
Тірі организмдер топырақтың негізгі ...... ... ... ... ... ... –оның
өсімдіктерді оларға қажетті қоректік элементтермен, сумен және ... әсер етуі ... ... Ол ... адам баласының
тіршілігінің көзі болып табылатын аса маңызды байлық, ауыл шаруашылық
дақылдарының өнімінің, ауыл ... ... ... ... [2]
Қазақстан жері солтүстіктен Оңтүстікке қарай 1600км, шығысынан Батысына
қарай 300км-ге созылып жатыр. Қазақстан жалпы ... ... ... ... төрт аймаққа бөлуге болады:
1) Солтүстік Қазақстан, Қостанай, Павлодар облыстарының терістік жағы,
Ақмола, Қарағанды, ... ... ... ... солтүстік
шеттерінде топырақ түрі қара топырақты дала және ... дала ... ... Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстанның батыс жағы, Қостанай, Ақтөбе,
Орал, ... ... ... ... қара ... топырақты
құрғақ дала және шөл дала (90,4 млн га)
3) Батыс Қазақстан облыстарының біраз жері, Атырау, Қызылорда түгелімен,
Ақтөбе, Қарағанды, ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан
құба және сұр құба топырақты шөл дала (119,2 млн.га), тау аймағы (31,0
млн.га)
4) ... ... ... ... ... ... ... Іле
Алатауы, Жамбыл облыстарының – Қырғыз Алатауы, ... ... ... ... (31,4 ... ... жоғарыда атап өткендей еліміздің, сонымен бірге әлемнің
топырақтарын қорғау үшін ... ... ... ... бонитировкасы
жүргізіледі. Сонымен, бонитеттеу (латынша bonitos – ...... ауыл және ... ... ... ... Ол ... белгіленеді және топырақ қасиеттері мен өнім деңгейін
есептеуге негізделген. Топырақтарда бонитеттеуде ... ... ... ... ... ... ... алу керек, олар:
геологиялық (қарашірінді қабатының қалыңдығы, ... ... ... ... және жайлаус жағдайлары, т.с.); химиялық қасиеттер; оларды анықтау
үшін әр ... ... ... ... ... ... ... сутек
қышқылы мен ыдыратып, минералдық құрамындағы негізгі қоректік ... 10 және 1 ... тұз ... ... ... ... ... физикалық қасиеттері. Көрсетілген қасиеттердің әр тобында
ең жақсы топырақ 100 балл ... ... ... ... топырақтар
баллдарын анықтаған. Жоғарыда 4 көрсеткіштердің орташа балдары топырақтың
соңғы бонитеттік бағасын құраған. Топырақтардың осындай бағалау ... мен ... ... ... ... ... губерниясындағы жерді сапалық бағалау жұмыстары кезінде
(1882-1886жж) В.В. ... ... рет ... ... ... ғылыми
негізін қалаған. Бағалау жұмыстарын ол екі бөлімге ... ... ... ... ... ... және ... сүйене отырып, жыртылатын жердің табиғи, натуралды, өзіндік
құндылықтарын анықтау керек, осыған топырақтың климатқа және т.б. қатынасы
тең. Бұл... жұмыстың ... ... ... топырақтанушы-мамандармен жасалу
керек...» осыдан кейін «...жан-жақты ауыл шаруашылық-экономикалық ... ... ... ... ... жағдайына қатаң түрде тәуелді
болып. Бұл бағалау жұмыстарының екінші ... ... ... бұлардың біріншісі негізігі және ... үшін ... ... атқару керек. (Курсив Докучаева, 1898 цит. по изд. 1949г.
т. II стр 342). Осы әдіс ... ... ... ... Ресейде
Докучаев тірі кезінде өріс алды. Кейін олар ... ... ... Соңғы уақытта жер бонитетінің әртүрлі топырақты-географиялық
жағдайда әртүрлі танаптық ... тобы ... ... ... ... ... ... жүйесін жасауға бағытталған
зерттеулер жүргізілуде. Осы немесе басқа ... мен ... ... ... ... белгілі ережеге сай докучаев принципін,
жер бағалауда зерттелініп жатқан жер ... ... ... ... ... пайдаланады. Тек кейбір жағдайда ғана ... ... ... ... ... ... ... ажыратылады.
Бірақтан бұл зерттелініп жатқан территорияның топырақ жамылғысы мен бонитет
мақсаты ерекшеліктерімен түсіндіріледі. Топырақ ... ... бір ... ... ... жерлерін бағалауда топырақ құнарлылығын
анықтайтын ... ... және ... ... ... ... әртүрлі үлкен аумақтарға осындай қасиеттердің көптігіне ... мән беру ... ... ... ... ... ... жерлер – жер категорияларының ең құндысы
болып табылады. Олар тек қана белгілі бір ... ... ... ретінде ғана пайдаланылмайды, сонымен бірге жердің басты
сапасы – ... ... ... ... болып табылады. Топырақ
құнарлылық дәрежесіне қарай ауыл ... ... ... ... ... ... ... жерлерде орташа аудандық дәрежеден
жоғары және белгілі бір ауданға ... ... өте ... ... ... ... ... қатаң құқықтық тәртәп белгіленген.
Берілген құқықтық тәртіптің негізгі мақсаты ауыл шарушылығына пайдаланатын
жерлерді ауыл ... ... ... жердің алып кетілмеуіне ... ... ... сақтау және көтеру болып табылады. Орташа
аудандық дәрежеден жоғары ... ... ауыл ... ... ... жерлерді ауыл шаруашылық емес жерлерге пайдалану үшін
алу тек қана ... ... ғана ... ... ... кейбір
өнімді жерлер аса бағалы болып келуі мүмкін. Бұл, ... ... ... және ... зерттеу мекемелері мен оқу орындарының учаскелері,
табиғи-қорық ... ... ... ... жерлер және т.б.
ерекше қорғалатын территориядағы жерлер алып тастауға берілмейді. [6]
Агроценоздарда тиімді құнарлық ауыл шаруашылық дақылдарының ... не ... ... ... және ... ... арқасында
ғана қалыптаспайды, сонымен қатар ауыл ... ... ... де байланысты болады. Экономикалық құнарлылық өз алдына тиімді
құнарлылықтың өнімділік құнын және оны алу үшін ... ... ... ... көрсеткіштерде көрініс табады. Салыстырмалы құнарлылық
агроценоздардың ... ... ... топырақ құнарлылығының
салыстырмалы сипатын ескеру қажет. Салыстырмалы құнарлық – бұл белгілі ... ... ... ... ... дақылдар тобына топырақ
құнарлылығының қатынасы. [7] ... ... Жер ... агенттігінің 2009-2011 жылға арналған стратегиясы жоспарынан біз
келесідей мәліметтермен ... ... ... ... Жер
кодексінің қабылдауымен және ауыл шаруашылыққа арналған ... ... ... мемлекет Қазақстан Республикасы Жер рессурстарын басқару
агенттігі ... ... ... ... табылады. Осы орайда, жер
рессурстарының сапалық және сандық жағдайы туралы ... ... ... ... ... ... негізделген фундаментальді білім
қажет. Сапалық сипаттама дәнді-дақылдық техникалық жағдайын ... ... ... ... ... ... (топырақ, геобатаникалық)
негізінде зерттеледі және зерттеу жеткізудің 7-10ж кезеңімен жүргізіледі.
Сонымен қатар, ... ... ... ... ... топтастыру картограммалары т.б.) 185,3 млн га ... бұл ... ауыл ... ... жерлердің 85,9 пайыз
көрсеткіші, оның ішінде 1990ж ... 152,2 млн га ... ... ... ... және қайта зерттеуді қажет етеді.
Қазақстанда соңғы рет 2000ж өткізілген ... жер ... ... 5 жыл кезең аралығында өткізу қажет. (Қ.Р. Жер рессурстарын
басқару агенттігінің 2009-2011 ж арналған ... ... ... ... қатысты алғашқы іс-қимылдарды ... ... мен оны ... ... ұсыныстарды дайындаған Бүкілодақтық
тыңайтқыштар институты (БТИ) ... ... ... ... ... балының эталоны ретінде Балкашин (қазіргі Сандықтау) ауданындағы
қара топырақтың балы алынады. Осы ... ... ... топырақтану
мамандары (И.Я. Половецкий және т.б.) ... ... ... ... ... ... ... жасады. Бірақ, топырақтың
бонитет балы жер учаскесінің тек табиғи құнарлылығын ғана ... ... ... ... болса (орны, контурлылығы
бедерінің күрделілігі және т.с.с.), есепке ... Оның ... ... жер ... ... жағдайы бонитет
балында мүлде ... ... ... ... ... тұрғыдан
бағалау қажеттігі туды. [9] Жер кодексінің үшінші бөлім (Жер санаттары),
оныншы ... ... ... жер), 97 ... ... шарушылығы
мақсатындағы жер ұғымы және оның ... ... ...... ... егістіктер, тыңайған жер, көп жылдық екпелер егілген
жер, шабындықтар мен жайылымдар жатады деп ... Осы ... ... беріп кеисек. Егістік – жүйелі түрде өңделетін және көп
жылдық шөптердің ... қоса ... ауыл ... ... ... жер ... ... сүрі жер. Алдын ала
егілетін дақылдардың егістігі орналасқан (3 ... ... ... ... ... ... жыртылған шабындықтыр мен
жайылымдардың жер учаскесі, сондай-ақ бақылаудың егіске пайдаланылатын
қатар ... ... ... ... жер – ... ... құрамында
болған және күзден бастап бір жылдан аса ауыл шаруашылық дақылдарын егуге
пайдаланылмайтын және пар ... ... жер ... ... мен ... – шөп шабуға және жануарларды жаюға жүйелі түде
пайдаланылатын жер учаскелері. [10]
Топырақ бонитировкасының міндеті ... ... ... баллмен өрнектеу болып табылады. ... ... ... ... ... ... бізге осы
топырақтардың басқа топырақтармен салыстырғанда ... ... ... ... яғни ... салыстырмалы сапалық бағасын береді.
Топырақ бонитетінің мақсаты:
- топырақтарды салыстыру мен топтастыру
- әртүрлі ауыл шаруашылық дақылдарына қолайлы ... ... ... баға ... ... ... ... әділетті бағалау
- топырақ-климаттық жағдайларын ескере отырып ауыл шаруашылық жүйесін
рацоналды енгізу (дақылдарды орналастыру, ... ... ішкі ... ... ... Шаруашылықтың әртүрлі топырақтарда өнімділікті көтеру үшін дұрыс
шараларды құрастыруға ... ... ... ... сақтау және жоғарылатуға
қызығушылығын ... ... ... ... аса ... ... ... С.С. Соболев айтып кеткендей, топырақ бонитировкасы – бұл ... ... ... ... ... ... Топырақ бонитировкасының мәліметтері жоғарыда аталған
міндеттердің негізгі ... ... ... ... Өз ... ... ... топырақтанушылар қатысумен экономисттер жүргізетін
экономикалық бағалауда қолданылады. [11]
В.В. ... пен Н.М. ... ... ... ... ... ... үшін зор үлес қосты. Олар топыраққа табиғи-тарихи дене
ретіндегі ... ... ... ... мен ауыл ... ... құрал ретінде пайдалануға болатынын көрсетті. Топырақ
бонитетінің ... ... В.В. ... ұсынған принцип бойынша
жасалады да, ... ... ... ... ... мен ... ... және егіншіліктің қарқындылық
деңгейі төмен болған кездегі ауыл шаруашылық ... көп ... ... біріктіріп құрылады. [12]
АҚШта топырақ бонитировкасы 1899ж 1952ж дейін ауыл ... ... ... ... ал қазір арнайы топырақ
қорғау қызметімен жүргізіледі. АҚШ ... ... ... ... ... филиалдар мен 24000ге жуық аудандық ұяшықтардан ... ... ... зерттеумен айналысатын топырақ қорғау қызметі жерді
тиімді пайдалану үшін топырақ зерттеу жұмыстарын жүргізеді және соған лайық
ұсыныстар енгізеді.
АҚШта ... ... екі ... кең өріс алған:
1) комплексті – табиғи-территориалды комплекстерді ерекшелеу мен олардың
көпжылдық (10 ... да көп) ... ... ... – топырақтың қасиетін және олардың мелиорациялау жолдарын
анықтайтын, табиғи факторларды ... алу. ... ... үшін олардың келесідей қасиеті мен көрсеткіштері
зерттеледі: топырақтың ... ... ... жер ... мен картадағы шекаралары орнатылады. Лабораториялық жағдайда
қарашірінді мөлшері, ... pH, ... ... сіңіру сыйымдылығы және
т.б. анықталады. Алынған мәліметтерге сүйене отырып ... ... ... сипаттамасы мен олардың сіңіру қабілетінің орташа
көрсеткіштері анықталады. ... ... мен ... ... ... экономикалық-статистикалық жолмен ... ... өте ... Осылайща В.В. Докучаев бағалау әдісіне
олардың табиғи ... мен ... ... ал ... ... топырақтар арасындағы қарым-қатынастың дұрыстығын растау үшін
қолданылады. Топырақ бонитировкасының объектісі ... ... ... ... ... ... ... жатады. Ауыл
шаруашылық дақылдарының өнімділігі тәуелді болатын топырақ көрсеткіштерін
бонитировка критерийі ... деп ... ... бонитетінің басты бір белгісі топырақ ... ... Адам ... ... ... ... ... деп аталатын
жердің жұқа қабығы жайлы көп жағдайда ұмытып кетеді. Топырақтың ... ... ... ... ... ... ... Сондықтанда
қарашірінді горизонтына деген қарым-қатынасымыз өте ... болу ... ... ... ... ... бұрғылардың көбеюіне байланысты
топырақ жамылғысынан мыңдаған гектар құнарлы топырақ ... ... ... ... ... ... ... 10 пайызы 2,5
пайыз тұрғыны бар Ресейге келеді екен. [14]
Біздің зерттеген ... ... ... ... егіс ... ... кетсек те жөн болады. Қазақстанда суармалы
жердің өнімділігінің төмендеуінің бір ... ... ... улы
тұздардың жиналуына да байланысты. Бұл құбылыс, әсіресе, соңғы жылдары
жедел дамуда. ... ... ... және ... ... су ... ... мәліметтері бойынша 786,3 мың ... ... 372,2 мың га ... ... қажет етеді. Топырақ
қабатынан тұздар мен қоректік заттардың сумен ... ... ... екенін байқатты және оның динамикасы суару ... ... ... ... топырақ мелиорациялағанда осы
жағдай ескерілсе, шаю суы мөлшерін, жылжымалы қоректік заттың ... ... ... ... ... жылдары оңтүстік шығыс Қазақстанның тау етегі
суармалы ... ... ... ... жұмыстары және ирригациялық
эрозия дами бастауына байланысты ... ... ... ... ... ғылыми-тәжірибелік тұрақты стационар
құрылды. Бірінші жағдайда (тегістеу) топырақтың (күңгірт қара қоңыр) табиғи
кескіні бұзылып, жиектері араласып, ... ... ... ... ... ... ... жыныс лөс егістік бетіне шығып қалатын
болған. Екінші ... ... ... ... ... ... ... массаны (Н.Бабаевше маусымда 500 т/га) шайған. ... ... ... текті топырақ бұзылуынан суармалы егістікте
топырақ құнарлығы туып ... ... ... ... ... қатар топырақ бонитировкасын біз тек ауыл шаруашылығында емес
сонымен бірге жермен байланысты басқа да салаларда қолданамыз. Еліміздің ... ... ... мен 160 ... ... ... қазбалар
мен құрылыс салу кезіңде жер келбеті өзгеріп, құнарлы топырақ құнарсызбен
араласып жер өнімділігінің төмендеуіне әсер етеді. Бұл ... сол ... зиян мен ... алып ... ... жер ... ... құнарлы топырағын сыдырып жинап, оны басқа ... ... ... арқылы жер құнарлылығының экология-экономикалық тиімділігін
арттырудың ... зор және ... ... бар. ... ауыл ... ... ... құралы болып табылады. Ауыл
шаруашылық дақылдарының жоғары және ... өнім алу үшін ... ... ... отырып, өсімдіктің өсуі мен дамуына қолайлы жағдай
жасау қажет. Көптеген ... ... мен ... ... ... ... төмендеуіне және соның негізінде
қарашірік мөлшерінің кемуіне ықпал ететінін дәлелдейді. ... ... ... ... ... ... ... жоғары
болған Сырым ауданының «Правда» газеті ... ... ... ... ... қабатында 24 жыл ішінде қарашірік мөлшері 2,6-дан 2,2
пайызға дейін немесе 0,4 пайыз ... ... ... ... қою қара ... топырағында қарашірік мөлшерінің төмендеуі соңғы
20 жыл ... ... 2,1 ... ... ... ... құнарлығының негізі, топырақ құрамындағы ... ... ... алқапта жеткілікті болуы жоғары өнім ... ... ... мөлшері төмендегенше егістіктің айдамалы ... 30 т ... ... өте аз деп ... 30 ... 50 т
аралығында болса құнарлығы төмен, 50-100 т орташадан аз қамтылған деп, ... т ... ... қабатта кездессе орташа болып өсімдіктердің гумусқа
талабы қанағаттанарлы болады. Егер танапта гумустың ... 200 т ... ... ... бай ... деп ... ... балл бонитетін анықтағанда біз дақылдың өнімділігін де
пайдаланамыз. Егер де ... ... ... ... ... дұрыс ауыспалы егіс құрса ... ... ... біршама
артады. Күріш өсірудің қарапайым агротехникасы бойынша жоңышқаның қыртысына
азот тыңайтқышы N60 мөлшерінде берілгенде, зерттеу жылдарында орташа көктеп
шығу ... мен ... ... ... өсімдіктер шамасы тиісінше 396 және
282 дана/м2 жетіп, ал ... ... 40,4 ц/га ... ... ... ... жырту қабатының қалыңдығын арттырып және оған
қолданылатын тасқындатып ... ... ... азот пен ... сәйкестендіріп бергенде күріш өнімі едәуір артады. 2002-
2004 жылдар аралығындағы тәжірибеде берілген тыңайтқыштардың түріне ... ... ... ... егістігіндегі олардың берілген орнына
байланысты, күріштің өсу мен ... ... және ... төмендегі
заңдылықтарға жүгінеді. [20]
Шаруашылығымыз Қызылорда облысында орналасса да біз өзге де ... ... ... деңгейіне көңіл аударсақ. Ш.К. Әбілқайыровтың
зерттеу жұмыстарына тоқталып кетсек. Батыс Қазақстан ... ... ... ... ... ... жүргізе отырып, одан
алынған топырақтағы гумус мөлшері орташа деңгейді көрсетеді. Жер ... баға ... ... ... ... ... ... Сол бір қарашіріндінің
пайда болу үшін бірнеше жүздеген ... ... ... ... ... мөлшері 0,44-1,53 пайызға дейін ауытқып отырады, ал гумин қышқылдары
0,012 ден 0,912 ... ... ... ... 0,012-0,324 пайызды
құрайды. [21]
Топырақтың гранулалық құрамы бойынша «топырақ байлығы» топырақтағы
құнарлы ... ... ... сонымен қатар топырақтың коллойдтық
құрамы мен құрылымы мен басқа көрсеткіштері ... да ... ... гранулометриялық құрамына байланысты топырақ ... ... ... ... органикалық қосылыстар жиналады.
Осындай табиғи жағдайларға байланысты әртүрлі механикалық құрамды аналық
жыныстарда ... ... ... ... болады. [22]
Жер басқа өндірістік құрал ретінде бағалауды қажет етеді. Бұл мақсатта
топырақ құнарлылығының ... ... ... үшін ... ... Бонитет балы зональды топырақтарда 30,1ден 0,4
дейін өзгереді, топырақтар тұзданбаған, автоморфты, сортаңдану ... ... ... ... ... гумус мөлшері
1,7пайызға дейін төмендейді. Бұл ... ... ... ... ... ... табады, яғни балл бонитеті 25,4ке төмендейді. ... ауыл ... ... ... құралы екені белгілі.
Басты байлығымыз болып табылатын осы жерді біржақты пайдалану, яғни ... ... ... ... ... ... топырақ құнарлылығының
азып-тозуына әкеліп соқтырады. Т.Е. Айтбаева «Тыңайтқыштардың топырақтағы
қарашірінді мөлшеріне және көкөніс ... ... ... егістер –
егіншілік жүйесінің қарқынды буындарының бірі. Ол өсірілген дақылдардың
көлемі мен ... егу ... ... қана ... көп ... бойы
жүргізілетін агромелиоративтік және басқа да іс-шараларды жүйелі түрде іске
асыруға негіз болады. Егіншілік мәдениетін арттыру, осы негіздерге ... ... ... және де әр ... ... ... жылма жыл
молайту, егін шаруашылығының тұрақтылығын арттыру шарттарының бірі –
ауыспалы ... ... ... ... Топырақ құнарлылығын бағалау
үшін өніммен ... ... ... келетін оның агрофизикалық
көрсеткіштерін пайдаланады, яғни топырақтың гранулометриялық құрамы, ... ... ... ... ... ... және ... қалыңдығы. Осы қатарға топырақтың су, ауа, жылу қасиеттері ... ... ... де кіреді. [24]
«Академик, Социалистік Еңбек Ері, Ленин ... ... ... ... ... арналған мақалада былай деп жазылған: «Жер
ресурстарын пайдаланудың Александр Бараев ұсынған ... ... ... тың ... еді. Ол ... аймақта егін салуда, бұл
бағыттағы ғылымды ... ... жаңа әдіс – ... ... ... ... ... негізіндегі астық себу айналымы, қар тоқтату, егін
егудің ұтымды мерзімдері, ... ... ... құрғақшылық
жылдары дәнді топыраққа терңірек егу, арамшөптермен күресте гербецидтерді
пайдалану және т.б. осы жүйенің басты ... ... ... ... ... басқа да, оны өндіріске енгізу басқа. Дәл осы ... ... аз ... ... жеңе ... ... Бараев
тәжірибе шаруашылығының материалдық-техникалық базасын нығайтып, егіс
көлемін ұлғайтуға қол ... ... ... ... ... ... құнарлылығын байытуға, ауыл ... ... ... мүмкіндік туды. [25]
Сонымен кері топырақ құнарлылығына оралсақ. Топырақтың гумус заттары
минералдық бөлшегінің өзара байланысын ... ... ... сұр
топырақтың түзілу жолы мен құнарлылығының даму бағыты ... ... сұр ... органикалық заттардың жылжымалы формалары ... де, ... ... ... ... ... ... фульво қышқылдарын топырақ пішінінің төменгі ... ... ... ... ... ... түзілуін арттырады да, ал
белгілі бір дәрежеде көміртегінің азотқа қатынас ... ... ... ... әдебиеттік материалдарға жүгінсек, топырақтың өте мол ылғалдану
жағдайында топырақ кескіні бойынша оның жоғарғы ... ... ... калциттер, ал төменгі жағында доломиттер таралған. ... ... ... ... ... өтіп ... әр түрлі
химиялық, алмасты құбылыстарда жаралып, көбінесе ... ... ... ... және ақ дақ ... ... ... Карбонаттардың жинақталуы оның геологиялық құрылымы мен тау
жыныстарының құрамында әк ... ... ... Карбонаттардың
топырақ кескіні бойынша бөліне таралуына өсімдік жамылғысы белсенді түрде
кіріседі. Сондықтан да ... ... - ... ... бойынша
жылжуын көп ғалымдар зерттеген. Топырақ пен өсімдік арасындағы тығыз қарым-
қатынастардың ... ... ... ... қабатында
дифференцирленген түрінде жинақталатыны анықталды. Олар ... ... ... ... да ... ... ... шөл аймақ
атырауындағы аллювиалды шөгінділер шөгу кезінің өзінде-ақ ... ... ... ... ... аридтік аймақтардағы
аллювиальды шөгінділерге тән сипат. [27]
Республикамызда қалыптасқан қазіргі экономикалық жағдайда топырақтағы
қарашіріндінің, әсіресе астықты ... ... ... бара ... ... ... заттардың көбеюіне көңіл бөлмегендіктен,
органикалық және минералды тыңайтқыштарды аз ... ... ... ... ... мөлшері азайып, сапасы
нашарлауда, сондықтан топырақтағы қарашірінді деңгейін бірқалыпты сақтау ең
маңызды ... бірі ... ... ... ... топырақтың
химиялық, физикалық, биологиялық қасиеттеріне жан-жақты әсер етіп, ондағы
қоректік заттардың көбеюіне және ... ... ... ... ... Топырақтағы қарашіріндінің тепе-теңдігін сақтау оған
түсетін органикалық ... ... ... ... ... ... зерттеген шаруашылығымыз күріш өндіреді. Күріш жер бетіндегі
халықтың 2/3 ... үшін ... ... өнімі болып саналады. Дүниежүзілік
өндіріс көлемі бойынша ол дәнді дақылдар ... ... ... ... ... ... тамақ қажеттілігін 2025 жылға толық
қанағаттандыру үшін ... ... ... ... ... ... ... өндіру қарқыны әлі де болса халық санының өсуінен қалып қойып ... ... ... ... ... ... ... оның өнімділігі
де артып келеді. [29]
К.П. Горшенин атап ... ... ... тек қана ... ... ... ғана емес, сонымен қатар басқа ауыл
шаруашылығық ғылымдарының ... ... ... ... кілт ... ... ... бонитировкасы топырақтану ғылымында аса күрделі
мәселелердің бірі. [11]
I. Қазiргi таңдағы Қазақстанның топырақ жағдайы
Қазақстан — аграрлы ел, ... жер ... 272,5 ... оның ... ... жерi 222,3 млн.га. немесе республиканың ... ... 81,6 ... ... ... ... аймақтық 75 пайызға жуығының
климаты қатаң, соған орай бұл ... ... ... ... ... өсiмдiктердiң өсiп-өнуiне қолайсыз болып
келедi. Көп жерлердiң топырағы жел және су ... ... ... ... 87,7 ... ... ... 39,4 пайызы, оның 22,1 млн.га.
егiстiк (барлық егiстiк жердiң 62,0 ... 90 ... ... ... ... 22,0 ... ... оның iшiнде 3,4 млн.га. ... жел ... ... Су ... 5,0 ... ауыл шаруашылық
жерiн, оның iшiнде 1,7 млн.га. егiстiк жерледi қамтыған. Тұзданған ... ... ... сор және ... ... 69,0 ... және
батпақтанған жерлер 2,1 млн.га. мөлшерiнде кездеседi. Осындай ... ... ... ... зат ... ... ... құнарлылығы және өсiмдiк пен жануарлар ... ... ... ... ... ... соңғы 35-40 жылдың iшiнде
өндiрiс пен ауыл шаруашылық ... ... ... ... ... ... бастады, мұның өзi қалыптасқан табиғи жағдайға елеулi
өзгерiстер ... ... ... ... ... ... ... қолданылады және ведомствалық монополизм басым
болды, табиғи қорларды ... мен ... ... шын ... бақылау болмаған. Осының салдарынан соңғы 20-25 жылдың
шамасында ... ... ... ... ... ... (топырақ
эрозиясы) шөл далаға айналу, топырақтың сортаңданып, қайтара тұздануы, ауыл
шаруашылық жерлерде ... ... ... ... мал ... ... көбеюi табиғи ортаның тағы да басқадай (азып тозуы) қалыптаса
бастады. Қазiргi кезде әртүрлi жер пайдаланудың 200 мың ... ... ... жерi ... ... ... жетiп, айналымнан шығып
қалған. Респбликамыздың агрохимиялық ... ... (1995 ... ... 30-35 ... тың және ... жерлердi игеру салдарынан
елiмiздiң бидай өсiретiн қара және күлгiн қара қоңыр топырақты аймақтарында
(айдалған жер көлемi 30,0 ... ... ауыл ... жерлердiң
жыртылатын қабатындағы қара шiрiндiнiң мөлшерi 25-35 пайыз (кейбiр жерлерде
50 пайызға дейiн) кемiген. Осының салдарынан бұл ... ... ... және структуралық деңгейi және эрозияға қарсылық көрсету
қабiлетi ... қара ... ... ... ... ... түрiн топыраққа жетiмсiз мөлшерде енгiзудiң де әсерi
зор болды.
Егiншiлiктi дамытудың ... ... сай ... ... ... ... ... жөнiндегi проблемаларды
жүзеге асыру қажет. Ауыл ... ... ... зерттеулер
жүргiзудiң жаңа әдiстерiн қолдану қажет, атап айтқанда, ... ... ... ақпаратты талдау жүйесi негiзiнде
агрохимиялық ақпаратты алу және ... Бұл ... шешу үшiн ... республикалық ғылыми - ... ... ... ... ... ... ... 2007 жылдың 1 каңтарына
дейiнгi мерзiмде Қазақстан Республикасындағы егiстiк ... 11,3 млн ... ... ... жүргiзiлдi, ол егiстiк жерлердiң жалпы
алқабының 51,5 ... ... ... кестеде көрсетiлгендей
республиканың зерттелген жалпы алқабының 62,9 пайызында (И.В. ... ... ... құрамы 4 пайыздан кем емес. Ал ... ... ... және Қызылорда облыстарында қарашiрiндi төмен
жерлер 94,9, 98,5, 99,8 және 100 ... ... ... ... Қазақстан
облысының жерлерi қарашiрiндiмен жақсы қамтамасыз етiлген (қарашiрiндi
төмен ... ... ... және 2,07 млн.га. құрайды (зерттелген
алкаптың 82,4 пайызы), ал Шығыс Қазақстан, Қостанай, ... ... ... 37,4, 35,4 және 28,8 ... ... ... Азот ... органикалық заттектерге байланысты, қарашiрiндi және жалпы азот
мөлшерi жоғары болған жағдайда, суда жеңiл ... азот ... де ... Бұл ... ... ... облыстарында алынған
нәтижелер талдауында көрiнiс тапқан, тек қана ... ... ... ... 100 ... ал азот төмен жерлер зерттелген
алқаптың 64,7 пайызын құрады. Қазақстан ... ... ... алғанда
зерттелген алкаптың 56,8 пайызы азот төмен және өте төмен жерлер, ал ... ... 22,4 және ... ... 20,8 пайыз.
Алынған нәтижелердiң талдауы жылжымалы ... бар ... ... ... ... ... 49,7 пайызы); ал Қарағанды
облысында мұндай жерлер ... 32,1 ... ... ... ... Павлодар, Солтүстiк Қазақстан және Шығыс Қазақстан ... ... ... ... ... Р205 ... жерлер 53,3 және
66,2 пайыз. Республиканың Оңтүстiк ... ... ... бар
жерлер көңіл аударарлықтай. ... ... ... ... ... — 42,0, ... ... — 45,5, Жамбыл облысында ауыспалы
калиймен қамтамасыз ... ... ... ... ... ... жерлердегi оның құрамы жоғары болды. Ал 2000-2006 ... ... ... ... ... жөнiндегi ақпарат, егiстiк
жерлердiң агрохимиялық жағдайына толық тоқталуына мүмкiндiк ... ол ... ... егiстiк жерлердiң толық
зерттелмеуiнде, бiрақ та топырақ құнарлылығы жөнiнде бiраз ... ... 1. ... ... ... ... ... нәтижелері бойынша қарашірінді, суда ыдырайтын азот және
жылжымалы фосфор туралы мәліметтер.
|Облыстар |Зерт. |Құрамы ... ... ... ... ... ... ... |Жылжымалы фосфор кұрамы |
| ... ... % | | |
| |мың. га | | | |
| ... | | |
| |6жж) | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | | | | |
| | ... |Орташа | ... ... ... | | | ... | |ы |
| | |
| |I |
|2 | |
| ... ... |
| ... |ған |
| |жер ... ... біз егістік жерлердің балы 20дан аспайтының байқадық,
жалпы егістіктің ... ... балы 12,7ге тең. Ал ... ... ... да жетпейді. Шаруашылықтағы егістік жерлермен қоса басқа
жерлерді де бағалағандағы көрсеткіштерді төмендегі кестеден көруге
болады.
Кесте 3. Ауыспалы егістен ... ... ... ... ... лық|0-30см |Гумус |Түзету коэфициенті |Қорытын|
| |№ ... ... ... | |ды ... | | |ағы |ша | | |
| | | ... ... | | |
| | | ... | | |
| | | | ... ... ... ... бойынша |Гидроморфтылығы
бойынша | | |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 | |1 |132 ... |1,80 |26 ... |0,9 |3 | |2 |131 ... ... |1,55 |22 |0,4 |0,90 |0,9 |7 | ... |жеңіл сазды |0,90 |13 |0,4 |0,90 |0,9 |5 | |4 |134 |жеңіл сазды |0,77
|11 |0,9 |0,95 |0,9 |8 | |5 ... ... |1,84 |26 |0,4 |1,0 |0,9 |9 | ... ... |1,19 |17 |0,7 |0,65 |0,9 |7 | |7 |143 ... ... |0,82 |12
|0,4 |0,95 |0,9 |4 | |8 |142 |жеңіл сазды |1,42 |20 |0,4 |0,80 |0,9 |6 | ... ... |0,77 |11 |0,2 |0,65 |0,9 |1 | |10 |139 ... |1,16 |16 ... |0,9 |10 | |11 |154 ... |1,55 |22 |0,4 |0,65 |0,9 |5 | |12 ... |1,80 |26 |0,2 |0,65 |0,9 |3 | |13 |152 ... |1,80 |25 |0,2 |0,65
|0,9 |5 | |14 |149 |сазды |1,08 |15 |0,2 |0,65 |0,9 |3 | |15 |145 |сазды
|1,08 |15 |0,2 |0,65 |0,9 |2 | |16 |148 ... |0,90 |13 |0,7 |0,65 |0,9 |5
| |17 |192 ... |1,34 |20 |0,2 |0,65 |0,9 |2 | |18 |200 ... сазды
|0,72 |10 |0,2 |0,95 |0,9 |2 | |19 |191 |сазды |1,68 |24 |0,2 |0,65 |0,9 |3
| |20 |201 ... |1,94 |27 |0,2 |1,0 |0,9 |5 | | 21 |93 ... |1,68 ... |1,0 |0,9 |5 | |22 |95 ... |1,63 |23 |0,4 |0,65 |0,9 |5 | |23 ... |1,24 |17 |0,2 |0,65 |0,9 |2 | |24 |161а ... |1,42 |20 |0,2 |1,0
|0,9 |4 | |25 |161 |саздақ |0,64 |9 |0,2 |1,0 |0,9 |2 | |26 |160 ... |9 |0,2 |0,65 |0,9 |1 | |27 |160а ... |1,68 |24 |0,2 |0,65 |0,9 |3
| |28 |172а ... |1,03 |14 |0,2 |1,0 |0,9 |3 | |29 |172 ... ... |18 |0,4 |0,95 |0,9 |6 | |30 |175 ... ... |0,64 |9 |0,4 |0,9
|0,9 |3 | |1 |2 |3 |4 |5 |6 |7 |8 |9 | |31 |182 ... |1,68 |24 |0,2 ... |3 | |32 |185 ... сазды |0,77 |11 |0,4 |0,80 |0,9 |3 | |33 |183
|сазды |1,16 |16 |0,4 |0,65 |0,9 |4 | |34 |184 ... ... |1,55 |22 ... |0,9 |3 | |35 |187 ... сазды |0,90 |12 |0,7 |0,80 |0,9 |6 | ... ... ... |1,08 |15 |0,2 |0,95 |0,9 |3 | |37 |179а ... ... |0,4 |0,65 |0,9 |5 | |38 |140 |сазды |1,42 |20 |0,4 |0,80 |0,9 |6 | ... ... |1,42 |20 |0,2 |0,65 |0,9 |2 | |40 |193а ... |1,55 |22 |0,4
|0,65 |0,9 |5 | |41 |188 |ауыр ... |1,08 |15 |0,2 |0,95 |0,9 |3 | ... ... |1,03 |15 |0,2 |1,0 |0,9 |3 | |43 |180а ... |0,64 |9 ... |0,9 |2 | |44 |182а |саздақ |1,55 |22 |0,2 |1,0 |0,9 |4 | |45 |181
|сазды |1,08 |15 |0,4 |0,65 |0,9 |3 | |46 |173 ... ... |1,55 |22 ... |0,9 |8 | |47 |170 ... |1,55 |22 |0,2 |1,0 |0,9 |4 | |48 ... |0,64 |9 |0,4 |1,0 |0,9 |3 | |49 |176 |ауыр саздақ |1,16 |16 |0,4
|0,95 |0,9 |6 | |50 |167 |саздақ |1,42 |20 |0,4 |1,0 |0,9 |7 | |51 ... |1,06 |15 |0,2 |0,65 |0,9 |2 | |52 |173 ... ... |1,55 |22 ... |0,9 |8 | |53 |165 ... |0,69 |9 |0,2 |0,65 |0,9 |1 | |54 |169
|сазды |1,42 |20 |0,2 |0,65 |0,9 |2 | |55 |186 ... |1,16 |16 |0,2 ... |2 | |56 |189 ... |1,29 |18 |0,4 |0,65 |0,9 |4 | |57 |176 ... |1,16 |16 |0,4 |0,95 |0,9 |6 | |58 |178 ... |1,29 |18 |0,2 ... |3 | |59 |164 ... |1,55 |22 |0,4 |0,65 |0,9 |5 | |
Жоғарыдағы кестелерде біз бонитет балын ... ... ... : ... * 100% = ... ... ... : Эталон * 100% * Топырақтың тұздануына байланысты түзету
коэффициенті * ... ... ... ... ... *
Гдроморфтылыққа байланысты түзету коэффициенті = бонитет баллы. Сонда, Бб
=1,8 / 7 * 100 = 26; ... ... өте ... болғандықтан түзету
коэффициенті 0,2ге тең. Механикалық құрамы бойынша топырақ орташа сазды,
сондықтан түзету коэффициенті 0,65. Топырақ шалғынды ... ... 0,9. ... ... ... Бб= 1,8/7* ... = 3 Бұл
топырақ тосаптық шалғынды - батпақты құба Бб = 3, ал ... ... балы ... ... ... ... (662) тосаптық шалғынды құба топырақ.
Бг= 1,55/7* 100 = 22 Бб = 1,55 / 7 * 100 * 0,9 * 0,90 * 0,4 = ... ... ... ... бойынша күшті тұзданған, сондықтан түзету
коэффициенті = 0,4ке тең. Механикалық құрамы бойынша топырақ жеңіл саздақты
болғандықтан түзету коэффициенті 0,90 болады. ... ... 0,9 ... Жоғарғы кестеде біз топырақтың бонитет балы 20дан аспайтының
байқадық. Бұл дегеніміз топырақтың құнарлылығы төмен екендігінің көрсеткіші
болып табылады.
VI. Экологиялық жағдайы
Қазіргі танда адамзат ... ... ... ... бірі ... ... ... ретінде топырақ жамылғысын сақтау. Мұндай
бағалау жалпы барлығымен ... ... бұл ... ... әртүрлі
түсіндіріледі. Әртүрлі түсініктердің басты себептерінің бірі болып,
табиғатты қорғау стратегиясы мен ... ... ... ... ... қорғау стратегиясын анықтайтын тұжырымдық базасының жоқтығы.
Топырақ үшін мұндай теориялық базаның құрылуы аса маңызды, өйткені бүгіннің
өзінде топырақты тек ауыл шаруашылығындағы өндіріс ... ... ... ... көзі және ... ... ... көзі ретінде
карастырылады.
Бірінші деңгейі ретінде топырақты тікелей жойылуы және толықтай құруынан
қорғау ерекшеленеді. Мұнда құрылысқа жер ... ... ... ... сай
кұнарлылықты калпына келтіру, ашық пайдалы қазбаларға шек қою және ... ... және ... қоқысқа бөлінген жерлерге объективті
бағалардың қойылуы.
Қорғаудың екінші деңгейі игерілген және пайдаланылып жүрген топырақтарды
сапалық ... ... ... ... ең ... ... зақымдайтын, топырақ деградациясының басты фактілерінің бірі
эрозиядан топырақты қорғау болып табылады. ... ... ... ... ... деградациясының, сондай-ақ химиялық және биологиялық
ластанудың алдын алудың қажеттілігіне көңіл бөлінеді.
Келесі деңгейі үшінші болып тұрғанына ... ең ... ... Ол ... ... ... функционалдық кері
өзгерістердің алдын алуын қарастырады.
Топырақ жамылғысының деградацияға тұрақтылығы, біршама деңгейде, ... ... әсер ... ... біршама деңгейде,
өсімдік жамылғысына тәуелді. Өсімдік деградациясында пайда болған
топырақтың жағымсыз қасиеттерінде ағаш тектес, бұталылар және шөптесін
өсімдіктердің ауалық ластануына, қышқылды жауынға, бастырылып ... және ... ... ... ... ... қасиетіне
кері әсер етеді. Өсімдіктердің типтестігі фотосинтез және олардың
метоболизм ерекшеліктеріне, жерүсті мүшелеріне және тамырдың құрылыс
ерекшеліктеріне, зерттелініп жатқан өсімдіктің тамыр жүйесінің ... ... ... ... әртүрлі суалу, бастырылу, қышқылды жауын-шашын, ауыр
металдармен ластануға қарсы тұруын қамтамасыз етеді. Өсімдіктің әртүрлі
түрінің аталған жағдайларға тұрақтылығының төмендеуі жалпы ... ... үсті ... тұрақтылығының төмендеуіне әкеледі. Сонымен
қатар, тұрақтылықтың төмендеуі өсімдік жамылғысының деградациясына әкеліп,
сонында топырақтың дефадацияға қарсы тұру қабілетінің азаюына әкеліп
соқтырады.
VII. Жерді ... ... ... ... топырақ құнарлылығының экономикалық
көрсеткіштері бойынша құралған сандық ... ... жер ... ... ... ... бағалау түсінігіне жерді ауыл шаруашылығындағы негізгі
өндіріс құралы ретінде бағалау жатады. Ол ... ... ... ... ... ... ... мен еңбек өнімділігін қолдану
арқылы экономикалық нәтижелігін анықтау арқылы жасалады.
Топырақ бонитировкасы мен ... ... ... ... олар жердің өндірістік қабілетін анықтайтын біріңғай процесс
ретінде қарастырылады. Олар жер ... ... ... ... ... ... ... зерттеу мәліметтері мен бағаланып жатқан
жердің пайдаланылуы мен өндірістік көрсеткіштерінің мағлұматтарына бірдей
сүйенеді. ... ... ... ... ... ... ... бонитировкасынан негізгі айырмашылығы топырақ
бонитировкасы топырақты табиғи дене ... ауыл ... ... ... ... ал ... бағалау жерді
ауыл шаруашылығында негізгі өндіріс көзі ретінде қарастырады.
Жерді экономикалық бағалаудың ... ... ... ... нәтижесі мен жағдайын есепке ала отырып әртүрлі шаруашылықтарға
жердің өнімділігін орнату мен ... жер ... ... ... ... ... өнімділігін анықтау мен экономикалық әсерін орнату.
Жерді экономикалық бағалау сипаттамасының заты үшін ... ... ... ... өте ... ... ... бұл қабілет
жердің өндірісіндегі әсер ... ... ... ... ... ... ... қабілеті, сондай-ақ оны өндіру үшін кеткен еңбек
шығынымен байланысты.
Қорытынды
Жоғарыдан көріп отырғанымыздай Қызылорда каласы ЖШС «Ақжарма»
шаруашылығының ... ... ... өте ... ... мөлшері
2 пайызға дейін. Гумус бойынша бонитет балы суармалы жерлерде 40-62 ... Ал ... ... 5-26 балл аралығын қамтиды. Топырақ өте
күшті, күшті және әлсіз тұзданған. Себебі, грунт ... ... ... ... ... аймақтың климат жағдайы өте қатаң, жауын-шашын
мөлшері аз түседі, соған қарамастан ... ... ... ... тән. ... топырақтың балл бонитетті суарылмайтын жерлерде 1-15
балл, суармалы жерлерде 5-26 балл аралығында. Бұл көрсеткіштер топырақтың
өте төмен құнарлы екендігін ... ... ... ... егіншілікке пайдаланғандықтан
топыраққа екіншілік тұздану тән, сонымен қатар шайылуға қарсы тұру қабілеті
төмен. Топырақтың рН орташы сілтілі (8-9) болып ... ... ... ... өте ... ... Сондықтан біз осы жерлерді ауыл
шаруашылыққа, соның ішінде суармалы егіншілікке пайдаланбастан бұрын
топырақты өңдеуіміз керек, ... ... ... ... ... ... қажет. Қазақстан бойынша құнарлылығы төмен, эрозияға
қарсы тұру қабілеті де төмен аймақ деп осы ... ... ... ... ... бұл ... ... күріш шаруашылығы бойынша ең
бірінші орында тұрғаның ескеріп кеткен жөн. Бірақтан, ... ... ... ... ... ... ... қатары
көбейіп бара жатқан себептердің алдын алу мақсатында топырақ
бонитировкасының маңызы жоғары. Елімізде бұл ... да өзге ... ... ... ие ... ... ... ел дамыған 50 ел
қатарына қосылу үшін және Отандық өнімдерімізді экспортқа шығару үшін біз
аграрлық салаға көп көңіл бөлуіміз керек. Ол үшін ... ... ... ... ... отырып, төмендеп бара жатқан
жағдайда айыппұл санкцияларын күшейтіп, шаруашылықтың топырақ құнарлылығын
арттырудағы агротехникалық, биологиялық, химиялық шараларының ... ... ... әсері зиянды еместігіне көз жеткізуіміз кажет. Сонымен
катар қазіргі таңда тек ауыл шаруашылығы ғана емес ... ... ... ... топыраққа зиян келтірмеу жолдарын қарастыру қажет.
Пайдаланылған әдебиеттер ... ... А. ... топырағы және оның экологясы /
А. Биғалиев, Е.Жамалбеков, ... - ... ... ... Ұ.Б. ... және ... ... қорғау / Ұ.Б Асқаров. –
Алматы: Заң әдебиеті 2007-90бет
3. Ақбасова А.Ж. ... ЖОО ... оқу ... / А.Ж ...... ... ... 2003-292бет.
4. Тазабеков Т. – Жалпы топырақтану (оқулық) / Т.Тазабеков және авторлар
ұжымы - Алматы, ... ... , 135 ... ... наук КазССР генезис, классификация ... ... ... ... 1972, ... Муха В.Д. ... / В.Д. Муха, Н.М. ... Д.В. ... Ред. ... – М: ... 528 с ... ... почвоведение / Мамонтов В.Г. Панов Н.П., ... ... Н.Н – М.: ... ... ... Қ.Р. Жер ... ... агенттігінің 2009-2011 ж арналған
стратегиясы жоспарынан / ... ... 7 ... ... ... М.А., Қрықбаев Ж.Қ. Жерге орналастырудың және кадастрдың
ғылыми негіздері: Оқулық / М.А. ... ... ... ... ... Жер ... //Қ.Р. Жер ... – Алматы Юрист 2004 -107б
11. Гаврилюк Ф.Я. Бонитировка почв изд / Ф.Я. ... - М.: ... ... ... И.С. ... / И.С ... Н.П. ... Н.Н. Розов и др
- М.: ВО Агропромиздат 1989-719с ил.
13. Вальков В.Ф. Почвоведение / В.Ф. ... К.Ш. ... С.И ... ... ИКЦ ... Ростов н/Д: Изд.центр «Март» 2006-496с
14. Рахимгалиева С.Ж. ... почв ... ... ... ... Бекбаев Р.К. ... ... ... ... ... құбылысын төмендету/ Р.К. Бекбаев, ... ... - 2002 - №7, ... ... Т. ... топырақтану ғылымы / Т.Тазабеков,
Е.Тазабекова, С.Қалдыбаев //Жаршы – 2001 - №12, ... ... О. ... ... ... қалыптастырудың экология-
экономикалық тиімділігі/ О. Абралиев //Қазақстан жоғарғы мектебі- ... ... ... С.С. ... ... ... мен шешімдері /
С.С.Жұбатырова, Е.С. Кучеров // ... – 2000 №2, ... ... А. Суарылатын танаптағы гумус, азот, нитрат ... ... Ж. ... //
20. Раисов Б.О. Топырақты әртүрлі өңдеп және оны ... ... ... ... әсері / Б.О. Раисов //
21. Әбілқайыров Ш.К. Батыс Қазақстан облысындағы каштан ... ... / Ш.К. ... ... // ... ғылыми-
тәжірибелік конференциясының материалдары - Алматы, изд ... ... ... С.С. Уровень обеспеченности почв питательными веществами /
С.С.Кубашева // ... ... ... - ... изд ... ЖШС», 2008ж
23. Воллодин М.А. Качественная оценка почвенного покрова первосветского
сельского округа Зеленовского ... ... ... ... ... С.Ж. Рахимгалиева // ... ... ... ... изд ... ... ... Үмбетов И. Сұр топырақтың су-физикалық қасиеттеріне ... ... ... / И. ... Н.Ш.Сүлейменов, А.Тағаев //
25. «Аграрлық ғылымының көрнекті кемеңгері» ... ... ... ... сыйлығы лауреаты Александр Бараевтың туғанына 100жыл) //Жаршы-
200-№2, ... ... Б. Сұр ... ... ... әдісі /
Б.Сүлейменов //Жаршы-2008-№8, ... ... С.Н. ... Арал ... ... ... ... шөлейттенуден өзгеруі / ... ... және ... ... ... ... Ж.Е. Ауыспалы егістегі қара қоңыр топырақ құнарлылығын
сақтау / Ж.Е. Елемесов, Қ.М. Мұхамбеткәрімов // ... – 2002 - №9, ... ... Ж.Ш. ... ... және минералды тыңайтқыштар қолдану /
Ж.Ш.Шарқымбаев, Г.И.Бекова //Жаршы- 2000- №6, 34-39бет
30. Елешев Р.Е. Агрохимия / Р.Е. ...... ... ... ... Т. ... ... түсіндірме сөздігі / Т.,
Тазабеков, Е. ...... Ана тілі ... ... ... ... для студентов и школьников - Москва
Толмач, ... ... ... ... ... ... ... жөніндегі орысша-қазақша түсіндірме сөздік - Алматы Қайнар
1984ж
34. Дурасов А.М. Почвы ... / А.М. ... Т.Т, ... - Алматы
Қайнар 1981г
35. Микробиологические и физико-химические исследовании почв Казахстана
- Алматы, Академия наук ... ... ... В.Н. ... и экономическая оценка земель /
В.Н. Антропов, К.Д. ... - ... наук ... ... - ... ... ... и мелиорация засоленных почв Казахстана: (сб.статей I / ... ... ... ... В.А. ... и др) Алматы, Наука
1979г
38. Общесоюзная инструкцмя по бонитировке (качественной ... ... ... ... ... ... по ... КазССР Алматы
1979г
40. Временное указание по корректировке материалов почвенных ... ... и ... ... 2003 г

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Қазақстан Республикасы, топырағы, өсімдіктері, жануарлары9 бет
Альфа кенорны бойынша ұңғыманның түп аймағына әсер ету әдістерін талдау ( ҚСЖ )67 бет
Жалпы экология175 бет
Жер асты құбырлары46 бет
Жер қазу жұмыстары28 бет
Экологиялық факторлардың түйнекті бактериялар Rhizobium Meliloti өнімділігіне әсері38 бет
Ақшаның мәні мен қажеттілігінің қазіргі таңдағы анықтамасы47 бет
Біріккен Ұлттар Ұйымының қазіргі таңдағы халықаралық қатынастардағы ролі45 бет
В.И.Вернадскийдің ноосфера жайлы ілімі және оның бүгінгі таңдағы рөлі30 бет
Елбасымыздың тәуелсіздік жолында баяндалған туындыларын тарихнамалық тұрғыда талдау және осы туындылардың Қазақстандық қоғам және ғылым үшін таңдағы қажеттілігі мен маңызы22 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь