Жауапкершілік

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 3
1 Жауапкершіліктің ұғымы, түрлері және алатын орны ... ... ... ... ... .. 7
1.1 Жауапкершіліктің ұғымы, мазмұны ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 7
1.2 Жауапкершіліктің түрлері және оның түсінігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 13
1.3 Құқық бұзушыларға қолданатын заңды жауапкершілік ... ... ... ... ... ... 29
2 Тәртіптік жауапкершіліктің ұғымы, міндеттері және ерекшелігі ... 45
2.1 Тәртіптік жауапкершіліктің ұғымы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 45
2.2 Тәртіптік жауапкершіліктің міндеттері. Басқа жауапкешіліктерден ерекшелігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .
48
2.3 ІІО қызметкерлерінің тәртіптік жауапкершілігі ... ... ... ... ... ... ... ... ... .. 50
Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... . 60
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 62
Зерттеудің өзектілігі: Заңды жауапкершілік мәселелерін мемлекет және құқық теориясы және басқада салалық заң ғылымдарымен зерттелуде. Жалпы құқық бұзушылықтың және заңды жауапкершіліктің негізігі және басты міндеті қоғамға және құқықтық тәртіпке құқықбұзушылықтан келтін зиянның алдын алу және жолын кесуде заңдылықты қамтамасыз ету. Аталған тақырып бойынша екі аса қажетті міндет тұжырымдалады: бірініші, қоғам және әрбір азамат құқықтыры мен заң қорғалатын мүдделері құқыққа қарсы қолсұғушылықтан қорғалатындығына сенімді болуы керек, яғни құқықбұзушылықтар мемлекетті мәжбүрлеу шарасы көмегімен жойылады, екіншіден, құқыққа қарсы әрекет жасамаған азаматтардың құқықтары мен бостандықтарына қолсұғылмаушылықты қамтамасыз ете отырып, қоғамдағы құқықбұзушылықтарға заң негізінде қатаң шара қолданады.
Құқық бұзушылық пен заңдық жауапкершілік туралы көптеген мақала, басылымдар, монографияларда жарияланған. Бұл тақырыпты зерттеу барысында бірқатар жетістіктерге жеткен. Бірақ та бұл мәселе төнірегінде бірнеше жылдар қатарынан әртүрлі пікір талас болып пән бойынша бір тоқтамға келе алмауда. Бұдан шығатын қорытынды заңдық жауапкершілік ұғымы, белгілері және олардың түрлері мазмұнды болып табылады, сонымен қатар қызықтыда.
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 1995 ж. (02.02.2011 жаңартылған).
2. ҚР жергілікті мемлекеттік басқару туралы ҚР заңы, 01.01.2015ж.
3. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 2015 жылғы 30 қараша.
4. Назарбаев Н. Сындарлы он жыл. Алматы, 2003.
5. Қазақстан Республикасы «Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы» кодексі (05.07.2014).
6. ҚР Мемлекеттік қызметкерлер туралы Заң, 01.01.2015ж.
7. Қазақстан Республикасының iшкi iстер органдары туралы заңы 23.04.2014ж.
8. Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 18 қарашадағы №410-V "Сыбайластықпен күрес туралы" Заңы
9. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі, 03.07.2014;
10. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 04.07.2014.
11. «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі Заңы (01.01.2015 жаңартылған)
12. «Қылмыстық-атқару жүйесінің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрінің 2012 жылғы 29 наурыздағы № 182 Бұйрығы
13. «Адамдарды қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін арнаулы мекемелерде ұстау тәртібі мен шарттары туралы» Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 03 шілдедегі Заңы (01.01.2015 жаңартылған).
14. «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 23 шілдедегі Заңы (01.01.2015 жаңартылған)
15. Бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған адамдарды әкімшілік қадағалау туралы ҚР Заңы (01.01.2015 жаңартылған)
16. Қазақстан Республикасы Әкімшілік рәсімдер туралы заңы (29.12.2014 берілген өзгерістер мен толықтыруларымен)
17. ҚР нормативтік құқықтық актілер туралы ҚР Заңы, 01.01.2015ж.
18. Қоғамдық бірлестіктер туралы ҚР Заңы 2014 жылғы 24 шілде
19. Қазақстан Республикасының 2015 жылғы 23 қарашадағы №416 «Мемлекеттік қызмет туралы» Заңы
20. Айымханова Н. Қазақстан Республикасының еңбек құқығы. Оқу құралы, Алматы, 2002ж.
21. Баянов «Мемлекеттік құқық негіздері» Алматы 2003ж.
22. Құнқожаев «Құқық негіздері»
23. Таранов А.А.Қазақстан Республикасының әкімшілік құқығы. Академиялық курс. Алматы, «КазГУ Баспа үйі» ЖШС,-2003,-284бет.
24. Бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған адамдарды әкімшілік қадағалау туралы ҚР Заңы, 01.01.2015ж.
25. Ағыбаев А. Қылмыстық құқық. Оқулық. Жалпы бөлім. Алматы, 2001ж.
26. Бахрах Д.Н. Административное право.М.:БЕК,»1993.
27. Таранов А.А. Коментарий к Кодексу об административных правонарушениях, в двух книгах. Алматы. Норма-К.2002.
28. Орысша-қазақша заңдық түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN 9965-11-274-6
29. Баққұлов С. Құқық негіздері. Оқу құралы. ҚазМСҚА. Алматы, 2001ж.
30. А. Ибраева, Г. Әлібаева, Қ.Айтхожин «Құқықтану» Алматы 2006 ж.
        
        Мазмұны
|Кіріспе..............................................................|3 |
|................................................ | |
|1 ... ... ... және ... |7 ... | ... ... ... |7 ... | ... Жауапкершіліктің түрлері және оның |13 ... | ... ... бұзушыларға қолданатын заңды |29 ... | |
|2 ... ... ... міндеттері және ерекшелігі.... |45 |
|2.1 Тәртіптік жауапкершіліктің |45 ... | ... ... жауапкершіліктің міндеттері. Басқа жауапкешіліктерден | |
|ерекшелігі...........................................................|48 |
|.............................................. | ... ІІО ... ... |50 ... | ... ... | ... ... |62 ... ... өзектілігі: Заңды жауапкершілік мәселелерін мемлекет және
құқық теориясы және басқада салалық заң ... ... ... ... және ... ... негізігі және басты міндеті
қоғамға және құқықтық тәртіпке құқықбұзушылықтан келтін ... ... ... ... ... ... ... ету. Аталған тақырып бойынша екі
аса қажетті міндет ... ... ... және ... ... мен заң ... мүдделері құқыққа қарсы қолсұғушылықтан
қорғалатындығына сенімді ... ... яғни ... ... шарасы көмегімен жойылады, екіншіден, құқыққа ... ... ... ... мен ... ... ете отырып, қоғамдағы құқықбұзушылықтарға заң негізінде қатаң
шара қолданады.
Құқық бұзушылық пен ... ... ... көптеген мақала,
басылымдар, монографияларда жарияланған. Бұл тақырыпты ... ... ... жеткен. Бірақ та бұл мәселе төнірегінде бірнеше
жылдар қатарынан әртүрлі пікір талас болып пән ... бір ... ... Бұдан шығатын қорытынды заңдық жауапкершілік ұғымы, белгілері және
олардың түрлері мазмұнды болып табылады, ... ... ... ерте ... яғни ерте таптық қоғамда құқық пайда болып және
оның ... ... ... ... ... ... ... ілімде құқықбұзушылықтың себебі неде, соның ішінде қоғамға ерекше
қауіпті түрі қылмыстың себебі неде деген ... ... ... Не ... ... принциптер, ережелерді бұзатын мінез құлық ... ... ... болды? Қоғам өмірне қауіпті құқық бұзушылықтың болмауын
тоқтау үшін не ... ... Осы ... ... ... жүз ... ... қазіргі таңда бұл сұрақ өз ... ... ... және ... ... ... ... бола тұра кейбір
зерттеу жұмыстарыменде айналысады, соның ішінде ... ... ... ... ... ... ... құқықтық нормалардың жарлығын бұзу бұқаралық сипат
ұстанады және оған аса ... ... және ... зиян ... ... ... әрекеттер сипаты, субъектілері, шарттары
себептерінің әртүрлілігіне қарамастан, ... бәрі бір ... ... ... алып ... жол беретін, жалпы белгілерге ие.
Құқық бұзушылықты зерттейтін әр түрлі анықтаулар бар. ... ... ... ... ... ... ... қоғамға
зиянды әрекет еткен тұлғалар немесе тұлғаның құқыққа ... өзін ... ... ... ... сипатына қарай құқық бұзушылықтар жалпы бірдей болғанмен , олар
өте әртүрлі болып келеді. Бұл ... ... ... ... көп жақтылығымен, жасау мақсатымен, өмірдегі жағдайлармен
және ... кең ... ... бұзу актілері оларды әртүрлі бөлімдерге
жіктеуіне әкеледі.
Ең көп тараған және ... ... ... ... ... ... ) байланысты жіктелуі болып табылады. Бұл
жағдайда барлық құқық ... ... және ... ... қоғамға аса қауіптілігімен ерекшеленеді. Олар ең ... ... ... ... ... жанасады. Қылмыс
жасаудың обьектілері болып қоғамдық және мемлекеттік құрылыс, ... ... жеке ... және басқада азаматтар құқықтары (саяси, еңбек,
меншік) саналады. [1]
Қоғамға қауіптілігіне байланысты ... ... үшін заң ... ... Қылмыстық заңмен қаралған қылмыстық істер басқа құқық
бұзуларға қарағанда талқыланып ... ... ... Бұл ... ... жауапкершілік түсінігін,
сонын ішінде заңды жауапкершілік түсінігін, ... ... ... ... ... ... түрлерінің
ішіндегі тәртіптік жаупкершілік түсінігін, мақсатын және міндеттерін
толығырақ баяндау. ... ... ... ... соның
ішінде тәртіптік жауапкеншілік ұғымын тереңінен мазмұндау.
Зерттеудің міндеті:
– “Тәртіптік жауапкершілік: ... ... және ... ... жеке ... Зерттеу тақырыбы бойынша (анализ және талдап ... ... ... ... профилактика мәселесі бойынша жаңа бағыттар жасау.
– Практикада оқып білумен байланысты ... ... ... аса ... белгілер қатарына ие, олардың ішіндегі ең
негізгілеріне мыналар жатады:
Кез-келген құқық ... - бұл ... ... және ... үнемі
бақылау астындағы әрқашан анықталған ... ... ... ... ... ... Құқық бұзушылық белгілері саласында
қарастырыла алмайды, мысалы, мінез-құлқы, адамның жеке ... ... ... ... егер олар ... ... қарсы әрекеттерде-әрекет немесе
әрекетсіздікте пайда болса, онда бұл жағдайда заңдық іздестіру басталады.
Сот пікір шеңбері - ой, саяси, діни ... ... да ... ... ... Карл ... осымен байланысты “осы сияқты басты белгілерде
әрекет етпейтін заңдар, әрекет етуші ойының ... - бұл ... ... ... басқа ештеңе емес” деген . Бірақ та сот нақты іс
бойынша шешім шығара отырып құқыққа қарсы ... ... ... және
жазалайды.
Құқыққа қарсылық - құқық бұзушылықтың аса ... ... ... немесе әрекетсіздікте құқық бұзушылық болмайды. Ол тек құқық
бұйрығына іске ... ... ... ... ... жеке ... қоғам,
мемлекеттің мүддесін қорғайтын бірден-бір жол болып ... Ол ... ... ... ... ... құқық бұзуға мемлекеттік
күштеу шарасын қолдану нысанымен ... ... ... ... бір ... ... құқықтық норманың санкциясын
қолданудан тұрады. [2]
Заңды жауапкершілік құқықтық жүйенің құрам бөлігі бола отырып, ... ... ... ... Кең мағынада жауапкершілігінің түсінігі —
тұлғаның қоғам мен мемлекетке қатысты өз міндетін мойындап, оны ... ... ... диплом жұмысының мәні жауапкершіліктің түрлерін
жан-жақты талдауға, әсіресе, тәртіптік жауапкершілікті кеңінен сараптауға
бағытталған.
Зерттеудің объектісі: Қазақстан Республикасындағы заңды ... ... ... оның ... тәртіптік жауапкершілік
түсінігі, міндеттері және мақсаты.
Зерттеудің әдісі: Диплом жұмысын жазу ... ... ... ... ... ... ... әдістер қолданылды.
Диплом жұмысының теориялық негіздері: Диплом жұмысын зерттеу барысында
Қазақстан ... ... ... ... ... және шет ел ... ... пайдаланылды.
Зерттеудің тәжірибелік маңызы: Диплом жұмысы материалдарын осы
саладағы одан арғы ... ... ... және оқу процесінде
әкімшілік құқық, ішкі істер органдарының әкімшілік қызметі ... ... курс ... ... ... ... ... жаңалығы: Диплом жұмысында ... ... ... ... оның ... тәртіптік
жауапкершілік түріне кеңірек талдау жасалынған. Осы мағлұматтарға сүйене
отырып ... ... ... ... ... ... Диплом жұмысының құрылымы кіріспе бөлімнен,
2 тараудан, ... ... және ... ... тізімінен
тұрады.
1 Жауапкершіліктің ұғымы, түрлері және алатын ... ... ... ... ... — жеке ... ... мемлекеттің мүддесін қорғайтын
бірден-бір жол болып табылады. Ол құқықтық нормалардың бұзылуы нәтижесінде
пайда болып, ... ... ... ... ... қолдану нысанымен
сипатталады. Құқық бұзушыға жауапкершіліктің белгілі бір шарасы ... ... ... ... тұрады.
Заңды жауапкершіліктің заңды негізі — құқық бұзушылық болып табылады.
Егерде субъектінің іс-әрекеті құқық ... ... ... онда ол ... ... ... ... күрделі әлеуметтік құбылыс. Мұнда кем дегенде екі
жақ қатысады: мемлекет және құқық бұзушы. Олардың арасында құкық ... ... және екі ... заң ... ... отырған
жауапкершіліктің құқықтык, нормаларының нақты санкциясының негізінде жүзеге
асады.
Заңды жауапкершілік құқықтық жүйенің құрам ... бола ... ... ... ... ... Кең ... жауапкершіліктің түсінігі —
тұлғаның қоғам мен мемлекетке қатысты өз ... ... оны ... табылады. Tap мағынада — мемлекеттің жасалған құқық ... ... ... ... ... — тарихи құбылыс. Мәселен, қылмыстық құқықтың
атышулы ... ... мен ... ... ... ... ерекшеліктерімен тікелей байланысты. Қылмыстың ... ... ... ... және ол жеке ... оның ... ... деп саналған уақытта жаза өзінің сыртқы нысаны бойынша, ... ... ... ... ... және оның ... жәбірленуші шеккен
зиянды келтіруден тұрады.
Занды жауапкершіліктің қай түрі болмасын ол ең ... ... ... ... яғни ... ... талаптарын орындау
үшін мемлекеттік күштеу ретінде көрінеді. Мемлекеттік күштеу мен заңды
жауапкершілік ... ... ... ... Заңды жауапкершіліктің бұл
белгісі әр құқық саласында ... ... ... ... ... ... ... ерікті түрде орындау мүмкіндігін
қарастырады. [3]
Шарттың міндетін бұзған азамат немесе ... өз ... ... ... ... ... қалпына келтіре алады. Ерікті орындау
жүзеге ... ... ғана ... сот ... белгіленеді.
Қылмыстық және әкімшілік құқықта мемлекеттік күштеу анағұрлым анық көрінеді
және мемлекеттің арнайы органдарының әрекеттері арқылы жүзеге асырылады.
Занды ... — тек ғана ... ... ... ... пайда
болып қоймай, оларды қатаң сақтау арқылы да ... ... ... ... ... ... орындауы құқықтық нормалар бойынша
бекітілген белгілі бір процедуралық — іс ... ... ... кезде ғана
мүмкін болмақ. Сонымен, заңды жауапкершіліктің белгілері мыналар болып
табылады.
1. ... ... ... ... асады.
2. Кінәліні белгілі бір шектеуге міндеттейді.
3. Тек қана жасалған құқық ... ... ... ... жауапкершілік бір қатар қағидалардың негізінде жүзеге асырылады:
Кінәлі әрекет үшін ғана жауаптылық қағидасы. Бұл қағида, ... ... ... Оның тек ... зиянды құқықтық табиғаты ... ... ... ... ... ғана занды жауапкершілікті
бекітуін талап етеді. Егер де ... ... ... жол беру ... өз ... іс-әрекетінің нәтижесін болжай алмаса, болжауға тиісті болмаса,
оның болуын тілемесе және өзін ... ... ол ... ... бола
алмайды.
Заңдылық қағидасы. Бұл қағида бойынша жауапкершілік құқықтық нормамен
тыйым салынған әрекет және де тиісті норманың санкция шегінде ... ... ... барлық процессуалдық ережелер сақталына отырып бекітілген
құқық бұзушылық туралы факті ... ғана ... ... ... ... табылады.
Әділеттілік кэғидасы. Ол өз мазмұны бойынша келесі талаптарды қояды:
– теріс қылық үшін қылмыстық жазалауға болмайды;
– адамның намысын түсіретін жазаны ... жол ... ... ... және оны ... ... кері ... бір құқық бұзушылық үшін жауапкершілік тағайындалады;
– жауапкершіліктің деңгейі жасалған құқық бұзушылықтың ауырлығына
сәйкес ... ... ... ... ... пен ... зиянның орнын
толтыруы тиіс.
Мақсатқа сәйкестілік қағидасы. Ол құқық ... ... ... ... жауапкершіліктің мақсатына сәйкес келуін талап етеді:
– Құқық ... ... ... ... ... іріктеу;
– Егер жазалау мақсаты орындалған жағдайда, жауапкершілікті
жеңілдету ... ... ... ... ... Егер заңды жауапкершіліктің мақсаты онсыз да орындалуға жатса,
завды жауапкершілікті өзге ... ... ... Бірде-бір құқық бұзушылық мемлекет үшін елеусіз қалмауға тиіс;
– Құқық бұзушы міндетті түрде заң алдында жауапты;
– Құқық ... ... ... ... ... жауапкершіліктің өз уақытында орындалуы. Кері жағдайда ол өзінің
мәнін жойып, құқық бұзушылық жасалған уақыттағы ... ... ... жояды.
Жалпы құқық теориясы тұрғысынан құқықтық реттеу механизімінде құқық
бұзушылық жаңа ... ... ... ... ... себептің рөлін
атқарады. Бұл жағдайда құқық бұзушы мен ... ... ... ... ... құқық қатынасы орын алады. Бұл ... ... ... оның ... субъективтік құқықтары мен
міндеттерін құрайды. Мемлекет құқық бұзушылық фактісін бекіткеннен кейін,
кінәліге ... ... ... ... ... әрекетті қылмыс,
азаматтық құқық бұзушылық, әкімшілік ... ... ... қылық деп
бағалайтын құқық нормасының санкциясы бойынша ... ... ... ... ... кінәлі деп табылса, жасалған әрекеті үшін құзыретті органның
тағайындаған жазасын орындайды және ол ... ... ... ... ... ... ... етуге құқылы. [3]
Мемлекет қоғамдық өмірде тәртіпті қамтамасыз ету ... ... және ... ... ... ... ... режимі құқық тәртібін
қалыптастырады, олай болса, құқықтық жауапкершілік адамдардың өрекетін
құқықтық реттеудің ... ... ... занды жауапкершіліктің функциялары:
1. Жазалау — құқық бұзушыға, қоғамның басқа да ... ... ... жол ... ескертеді.
2.Бұзылған құқықты қалпына келтіру — азаматтық құқық пен реттелетін
қоғамдық қатынастарға сәйкес, бұзылған құкықты ... ... ... ... сақтап, өзгелердің құқықтары мен занды
мүдделерін құрметтеуге баулаиды.
Заңды жауакершіліктің жасалу сипатына байланысты тәртіптік, әкімшілік,
материалдық, азаматтық және ... деп ... ... ... жазалау шарасы мен ерекше қолдану тәртібі тән болады.
Тәртіптік жауапкершілік. Тәртіптік жауапкершілікті бұзу ... ... ... Оның үш түрі ... ішкі ... ... ережелеріне сәйкес;
– бағыну тәртібіне байланысты салалардағы ережелерге ... ... жол, су, әуе ... ... ... және өкімшілік құқықтық жауапкершілік заң ... ... ... үшін ... ... және ... тартушы субъект болып табылады. Қылмыстық жауапкершілік әр
кез жекелік ... ие ... ... ... ... ... адам ғана ... Әкімшілік жауапкершіліктің түрлері: ескерту,
айыппұл, қатаң сөгіс.
Азаматтық құқықтық жауапкершілік құқық ... өзге ... ... келтірілген шығынды өтеу үшін занда немесе ... ... ... ... ... ... толтыруға байланысты
орындалады. Азаматтық құқықтық жауапкершіліктің мақсаты — тиісті субъект
бұзылған ... ... ... ... ... ... ... келтірілген шығынды толығымен өтеу қағидасы тән.
Жауапкершіліктің қай түрі болмасын құқық тәртібін ... ... ... өз ... мен ... ... олардың құқыққа сай
тәртіптің қажеттігін түсінуге баулуға негізделген. ... ... ... тәртібін қамтамасыз етудің бірден-бір әдісі — ... ... ... ... ... мен міндеттерінің қамтамасыз
етілгендігі жөнінде сендіре білу болып табылады.
Занды жауапкершіліктің тәрбиелік ықпалының тиімділігінің алғы ... ... ... ... ұжым болып жазалау. Сендіру тек күштеу әдістерінің
орынды үйлесімділігі ғана заңды жауапкершіліктің жоғары ... ... ... ... ... ... оның жүзеге асырылу тәртібі, нысанымен
шатастырмау керек. Заңды жауапкершілік тұрлі нысанда ... асуы ... ... құқықтық жауапкершілік — соттық, әкімшілік тәртіпте
жүзеге асырылады. Ал жауапкершіліктің кейбір түрлері, мәселен, қылмыстық ... ... ... іске ... ... ... — құқық нормаларын, оның қағидаларын, ол
жүктеген міндеттерді бұзу, тыйым салынған ... ... және оған ... адам ... ... ... ... тартылады. Тура жауаптан
босататын мән — жайлардың да орын алатынын ескерген жөн.
Қажетті қорғану. Әркімнің жеке ... ... және от ... қол ... абыройы мен ар намысын қорғауына ... ... ... деп заң ... ... ... қол ... оған
зиян келтіру арқылы қорғануды айтамыз. Қажетті қорғану қылмыскердің
озбырлығына ... ... ... ... әрекеттің нәтижесінде
қылмыскердің денесіне жарақат түсуі мүмкін. Ол тіпті өлуі де ... ... ... ... ... ... ... қылмыстың объектісі
болған адам, қылмыскерден қашпай, оған бар күшімен қарсылық көрсетсе, бұл
қажетті қорғану болып ... Ол ... ... үшін заң ... ... ... әрекетке тойтарыс беруге бағытталуы керек. Қажетті қорғану
арқылы азамат өзінің жеке ... ... ... ... ... ... да құқықтарын қорғай алады. Қажеттік қорғану арқылы
қылмыстық ... ... ... ... ... да ... ... жол
беріледі.
Занды қызмет міндеттерін атқарып жүрген лауазым иесі өз өміріне қауіп
төнсе ғана қорғануды қолданады, басқа жағдайда қажетті ... ... ... ... иесінің әрекеті заңсыз болып көрінсе, (қамап қою,
ұстап тұру, т.с.с.) азамат оған қарсыласпай, заңсыз ... ... ... ... ... ... заң ... мүддеге көрінеу қылмыстық қол
сұғуына ғана қарсыласуға болады, мәселен, милиция ... мас ... ... ... ... денсаулығына қауіп төнген жағдайда
қажетті қорғану мүмкіндігі пайда болады ... ... ... ... ... ... т.с.с). Қажетті қорғану болуы үшін
қылмыс басталуы (тонай бастау, ұра бастау) немесе қылмыс қаупі тікелей ... Егер ... ... ... ... ... өтіп кетсе, қажетті
қорғануды қолдануға болмайды. [4]
Қорғану қылмыстың түріне және ... ... ... ғана ... ... Қорғану тәсілінің қылмыстық әрекетке сәйкестігі туралы
мәселені сот ... ... ... қорғану әрекетін қолданғанда оның
шегінен шығып кетуі мүмкін. Әрине, қажетті қорғанудың шегі өте жұқа ... ... ... ... ... ... ... оны ойлап, білу
қиын. Өйткені шабуылға тап болған адам сасқалақтайды, үрейленеді. ... ол ... ... ... емес тәсілдер қолданып, ... ... зиян ... ... Кейбір жағдайда қажетті
қорғаныстың шегінен ... жол ... ... қол сүққан қылмыскерді
әйелдің өлтіруі, тонаушыға қарсы қару қолдану т.с.с). Болған жағдайлардың
барлығын ... ... ... ... ... қажеттілік күйінде жасалған әрекет заңды және қоғамға қауіпті
емес деп табылады. Мәжбүрлі қажеттілік жағдайында заң қорғайтын екі ... ... Осы ... нәтижесінде тек біреуінің сақталуы
мүмкін болғандықтан, екіншісі құрбан болады. Заң ... ... ... ... ... ... (көшеде тайып құлап, аяқ қолын
мертіктіру), табиғи ... (жер ... су ... өрт, т.с.с.) болуы
мүмкін. Мәжбүрлі қажеттілік ... ... ... анық ... ... ... сиыр ... тура ұмтылғанда, оны атып өлтірді делік. Бұл
адамды жануарды өлтіріп, зиян ... үшін ... ... ... ... қажеттілік жағдайда келтірілген зиян занды деп танылады:
– Егер ... ... сол ... ... ... зиян ... ... болмаса.
– Егер келтірілген зиян бетін қайтарған зияннан әлде қайда кем
болса (үлкен үйді, өрттен ... қалу үшін ... ... ... ... ... жедел емханаға жеткізу үшін біреудің
көлігін рұқсатсыз айдап кету ... ... ... ... ... ... ... істелген әрекеттің түрі, ауырлығы, жауаптылықты
жеңілдететін және ауырлататын мән-жайлар ескеріледі.
Сонымен, ... ... ... ... ой ... ... ... болдырмаудың бірден-бір шарты құқықтық және қоғамдық
тәртібінің сақталуына келіп тірелмек. ... ... ... ... сүйеп қалыптасып, өмір сүре алады деген сөз. Өйткені қоғамдағы толып
жатқан қарым-қатынастың ... ... ... ... басқарылып, құқыктық
іс-әрекет арқылы реттеліп отырады. Яғни, әрбір азамат өз ... ... ... ... Сол ... іске асыруға тырысады. Осы
шарт орындалғанда ғана қоғамда құқықтық тәртіп ... ... ... ... ... Жеке адамның бостандығы, құқығы толық түрде қорғалғанда.
... ... ... ... нығаяды.
– Қоғамның саяси, әлеуметтік, экономикалық, мәдени-идеологиялық
негізі дамып нығая ... ... ... ... ... азаматтық қоғам құруға
мүмкіндік туады.
Ендеше, қоғамдық тәртіп орнатудың ... жолы — ... ... ... ... адамдардың мінез-құлідын реттейтін
қағидалардың орын алуы. Қоғамдық ... бір ... бұл — ... ... нормалардың ең негізгісі, алғашқы пайда болғаны — әдет-
ғұрып, дәстүр қағидалары. Әр халықта олар ... ... ... ... ... заң сияқты күші болған. Қасым ханның «Қасқа
жолы», Есім ... ... ... ... ... «Жеті жарғысы». Осындай
әдеттердің күшімен қоғамда тәртіп орнатылған. ... ... ... түрі — ... ... Ол ... ... Әдептік нормалардың құқық сипаты болмайды. Олар адамға
құқық бермейді, міндет ... ... ... ... намысын
қалыптастырып, солар арқылы қоғамдық тәртіп орнатуға ұйытқы болады. Әдептік
нормалар құқықтық нормаларға түрткі-негіз ... ... ... басым көпшілігі әдептік нормалардан нәр алады, соларға ... ... ... ... ... нормалар арқау болса, соғүрлым
заңдардың әлеу.лермен реттеле келіп, нәтижесінде ... ... ... ... ... ... ... тосқауыл орнатады.
Заңды жауапкершілік ұғымымен байланысты сұрақтар мемлекет және құқық
теориясында дискуссоналды болып табылады. Заңды ... ... ... бар, ... бір ... ... мүмкін емес.
Жауапкершілік кең мағынада тұлғаның қоғамға және мемлекетке, басқа
тұлғаларға қатынасында өзінің ... ... ... ... ... ... тар ... немесе әлеуметтік – заңдық мағынада
құқықбұзушылық ... ... ... ... тәртіптпен мемлекеттік
мәжбүрлеу шарасын қолдану.
Заңды жауапкершілікке негіз болып құқықбұзушылық танылады.
Заңды жауапкершілікті сипаттайтын негізгі белгілер:
1) ол ерекше ... ... ... ... бұл ... ... ... жүзеге асырудың нақты нысаны;
2) қоғамға қауіпті құқық бұзушылық жасаған уақыттан ... ... іс ... ... ... аталған белгілер заңды жаупкершіліктің міндетті ... ... ... әр ... ... ... ... реттеліп
отырады. Адам өмір сүретін қоғамдық ортада оның сана- сезіміне, іс-
әрекетіне, ... ... ... салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар
өз әсерін тигізеді. Өзіне де, ... де ... ... әдеп ... ... адам деп санап, мәдениетті, зиялы адам ретінде
қошеметтеп, құрметтейді. Ал көпшілікке тән әдет-ғұрыптарды ... ... ... ... қарайды, ондайлар көпшіліктің теріс пікіріне
тап болады. Ұяты бар арлы адам басқалардың, ... ... ... ... ... ... өзін ... ұстайды.
Адамгершілік принциптер мен қағидалар, әдет-ғұрып, дәстүр, сондай-ақ
құқық ережелері т.б әлеуметтік қағидалардың негізі болып ... ... ... өміріне үңіліп қарасаңыз, көзіңіз жетеді. Мысалы, кім
ұрлық жасаса, ол-ар мен ұяттан айырылған адам. Егер ата-ана ... ... ... ... өзі де ... ... ... адам болса, оның
балалары да адамгершілігі жоғары, заң талаптарынан аулақ ... ... ... ... ... ... ... нормалар адамгершілік, ар-
ұяттық принциптерге сүйенеді.
Егер адамдардың басым көпшілігі заң нормаларын сақтап, оның ережелерін
дұрыс орындайтын болса, онда ... ... өмір ... ... ... ... адам ... қалыпты өмір сүреді, өзінің денсаулығын,
дүние-мүлкін сақтау жөнінде көп алаңдамайды. Егер ... ... ... ... ... кетсе, онда ел ішінде ... ... ... ... ... көбейіп кетеді. [5]
Әрине, адамдардың басым көпшілігі адамгершілік нормаларды ... ... ... ... бір ... өмір сүре алмайды. Мұндай қоғамның
болашағы да жоқ. Осындай ... ... үшін ... тәрбиені
күшейтіп, адам санасына заң ережелерін сақтау міндетін орнықтырып, үнемі
бақылап, қамқорлық жасап отыру қажет. Ал бұл үшін ... ... ... не
екенін әр адамның білуі керек. Егер заң талабы іс жүзіне ... ... ... ... ... байқалады.
1.2 Жауапкершіліктің түрлері және оның түсінігі
Жалпы заңды жауапкершілік мынадай түрлерге бөлінеді:
... ... ... ... ... жауапкершілік.
– Азаматтық – құқықтық жауапкершілік.
– Әкімшілік жауапкершілік.
Қылмыстық жауапкершілік.
Кез келген заң бұзушылық мінез-қылық қоршаған ортаға, қоғамға, белгілі
бір мөлшерде қауіп әкеледі. Ал ... ... үшін ... ... ... ... үшін ең ... қылмыскердің құрбаны зардап
шегеді. Қылмыстың құрбаны кез келген әлеуметтік топтың адамдарынан: қарттар
мен жастар, ер мен ... сау мен ... ... мен бай, ... орыстар,
тағы басқалар болуы мүмкін.
Қылмыскерлерден әсіресе жасөспірімдер зардап шегеді. Олар құрбандыққа
тікелей де, жанама ... де тап ... ... адам ... ... оның
балалары зардап шегеді. Егер бала отбасында жақсы тәрбиеленбесе, үйде үнемі
дау-жанжал болып тұрса, ол ... өте ... ... әсер ... қылмыскерлер дәл осындай отбасынан шығады.
Сонымен, қылмыс дегеніміз не?
Қылмыс-қоғам үшін қауіпті заң бұзушылықтың өрескел көрінісі, ол ... ... ... ... ... ... әрекетсіз өрескел
қылықтар. Қылмыс ... ... ... ... әрекет қоғамдық қауіпсіздік жағдайына қарай онша ауыр емес
қылмыс, орташа ауыр, ауыр және ерекше ауыр қылмыс түрлері ... ... ауыр емес ... үшін 5 ... ... ... жазаланады. Ал орташа
ауыр қылмыс үшін жаза – 5 жыл және одан да ... ... Ауыр ... – 12 ... ... ... Ал ... ауыр қылмыстың жазасы – 12
жылдан ... ... ... өлім ... ... адамның өміріне,
денсаулығына, ар-ұжданы мен қадір-қасиетіне, дүние-мүлкіне зиян келтіреді.
Қылмыс мемлекетке ... да ... ... ... ... да қылмыс жасалуы мүмкін. Кейбір адамдар жасаған қылмысын өзінің
кәсібі деп есептейді. Қалыптасқан ұры («вор в ... ... сөз бар. ... ... ... ... ... қылмыстарды істейтін қылиыскерді
біздің заманымызда қауіпті немесе өте ... ... ... ... ... әрекеттердің себептері жөнінде ғалымдар, құқық қорғау
органдарының қызметкерлері әр ... ... ... ... ... ... ... іздеп, оны жеке меншіктікпен байланыстырды. Олардың
пікірінше, қанаушы тапты ... ... ... ... ... да
жойылып, социализм орнағаннан кейін қылмыс біткеннің бәрі дерлік қоғамнан
түбірімен жойылады деп ... ... ... ... ... құрылды, бірақ қылмыс азаймады. Керісінше, кісі өлтіру, ... тағы ... ... ... ... ... жеке адамның,
қоғамның, мемлекеттің мүдднсіне қол сұғатын қауіпті қылмыстар кең етек
алды. ... ... ... жеке ... ... ... болмайды.
Біз социализмнен, социалистік идеядан бас тарттық. Конституциямыз
демократиялық, ... гөрі ... ... ... құру ... қойып отыр.
Қазірдің өзінде Қазақстан мемлекеті бұрынғы саяси құрылысқа қарағанда
әлдеқайда демократиялық мемлекет деп саналуының өзі ... ... ... орай, қылмыс азаймай отыр, тіпті көбейіп кету тенденциясы бар.
Кейбіреулер мұның себебі ... ... ... ... ... заң тым ... деп ... Адамзат баласы басынан не кешпеді,
жеңіл ... да, ... ... де, отқа ... ... де- бәрі де ... ... да қылмыс жасауды тоқтата алмады. Мүмкін, әлде ... ... ... адамзат қоғамы өмір сүріп тұрғанда бола
беретін құбылыс па? Шынын айтқанда, мұндай ... ... да жоқ ... ... ... жөнінде дәл айта қою мүмкін бола қояр ма
екен, бірақ оның жалпы алғандағы ... ... ... ... ... ... болса керек. Қазақстанда қылмыстың өсе түсуіне әсер ететін
себептер кедейшілік, жоқшылық, ... ... ... ... ... ... ... төмендеп кетуі,
адамгершіліктен ... ... ... ... ... етек ... ... порнографияның кері ықпалы, полиция,
прокуратура, сот ... ... ... тағы ... себептер екені
айқын. Қылмыстың едәуір бөлігі ашылмай қалады, сондықтан сазайын тартпаған
қылмыскерлер одан ... ... ... да ... ... алдын алу. Жоғары да айтылғандарға қарап, біздің қоғамда
қылмыс бой берместей етек алып ... ... ... ... басым
көпшілігі дұрыс өмір сүреді, балаларын жақсы тәрбиелейді, өзіне және
қоғамға ... ... ... етеді, білімдерін көтереді, т.б. Бірақ
қылмыстың қауіпті ... ... адам ... қылмыстың зардабы бір адамға
немесе адамдар тобын трагедияға, қайғы-қасіретке ұшыратуы мүмкін. Сондықтан
қылмысқа қарсы күрес тек қана құқық ... ... ісі деп ... Әрине, қылмыс істегендерге қарсы күрес- бірінші кезекте полиция,
прокуратура, ... ... ... Бұл органдардың қызметкерлері халық
арасында заң тәртіптерін түсіндіру жұмыстарын, ... ... ... ... жайын кеңірек хабарлап, өздерінің осынау қауіпті
де ауыр жұмыстары жөнінде әсерлі ... ... игі іс ... ... ... қызметкерлері, тергеушілер, прокурорлар мен судьялар
санын үздіксіз көбейте бере алмайды. ... ... ... құқық
қорғау органдарына көмек көрсетіп отыруы тиіс. Егер ... ... ... адал ... ... мүлтіксіз орындап жүрген адамдардың өздерін
қорғауға қажетті іс.
Қылмыс ұғымы ... ... ... ... ... ... яғни
қылмыстың да өзіне ғана тән белгілері бар. Қылмыс- заң жүзінде танылған,
қоғамға ... ... ... анықтама адам өмірінің денсаулығы мен
қадір-қасиетінің ... ... ... мүддесінің бәрінен де
жоғары екендігінен туындайды. Қылмыс едәуір дәрежеде жеке бір адамға ... ... өзі жеке ... ... ... бір адамға
жасалған қылмыс қоғамға да ... ... ... ... болып
есептеледі. Қоғамның жеке бір мүшесіне қастандық жасай ... ... ... ... ... оның құқықтық негіздеріне де өзінің
теріс пиғылды ... ... ... [7]
Қылмыстың басты бір белгісі- қылмыс істеген қылмыскердің (субьектінің)
қабілеттілігі болып табылады. Қылмыс істеген кезінде 16 ... ... ... ... Кейбір жағдайда өте ауыр қылмыс істеген 14 ... де ... ... ... ... ... байқаусызда жасалуы мүмкін. Әдейі
жасалған қылмыс тікелей не жанама түрде болады. Адам өз ... ... ... қауіпті екенін біле тұрса да, қасақана қылмысқа
барса, бұл ойланып, саналы түрде, әдейі ... ... ... ... ... ... атарда, оның өмірі ... біле ... ... үшін ... Бұл – тікелей жасалған қылмыс. Ал жанама түрде жасалған
қылмыс, егер ... ... ... ... әрекетсіздігің қоғамға
қауіпті екенін сезе тұрып, оның ... ... біле ... ... келмей тұрса да, қасақана қылмысқа барады. Мысалы, Б. Ішіп алған
жағдайында өзен жағасында демалып жатқандарға тиіседі, бұзақылық ... ... ... итеріп жібереді, ал В. Суда ... ... суға ... Бұл ... бұзақы оны қасақана өлтіру ниеті болмаса да, суға кетеді
деп ойламаса да, адамды ... ... ... әдейі, қасақана жасалады. Мысалы, мұндай қылмысқа
ұрлық жасау, бұзақылық т.б. жатады. Сондай-ақ қылмыс абайсызда, ... ... ... зардабын біле тұрып, жасалатын қылмыстар да болады.
Мұның барлығы адамның ... ... ... ... да
туындайды. Оның үстіне жайбарақаттық, селқостық, өз тағдырына да, ... да ... ... ... ... ... шегіп жүрген турист орманға серуендеп барғанда, өзі ... ... кете ... енді ... ... ... ... деп
есептейді. Артынан іле-шала аса қауіпті өрт бұрқ ете ... ... ... дүниеге, қоршаған ортаға қалай болса
солай, мән бермей қараушылықтан да ... ... ... ... ... абаймен, адамгершілік парасатпен қараса, қылмыстың да болмауы ... ... те өз ... ... ... ... ойлау әркімнің
азаматтық, адамдық борышы болуы тиіс.
Әлбетте, әдейі, қасақана қылмыс жасайтын адам ... ... ... Өз ... өзі есеп бере ... ... ... алдын-артын,
шектіретін зардабын саналы түрде ойлай алмайтын адам қылмыскер деп танылуы
мүмкін емес. Егер адам қылмыс ... ... оның ... ... өзін-өзі ұстап тұра алмаса, псхкалық ұстама кезінде еш нәрсені
сезбейтін болса, ... ... кем ақыл ... ... адам ... жауақа
тартылуға жатпайды. Сот оны емдеуге мәжбүр ете алады. Егер адам ... ... ... онда ол ... ... Мас ... ... есірткі және де басқа ... ... тағы бір ... заң қылмыс деп танитын әрекеттілік немесе
әрекетсіздік. Әрекет дегеніміз заңды бұзушылық болып табылатын, ... ... ... ... ... белсенді жағымсыз мінез-қылық. Егер адам мұны өз
еркімен жасаса, ол қылмыс болып табылады. ... ... ... жасалады. Ал әрекетсіз қылмыс- заңда көрсетілген міндеттерді
орындамау. Кейбір қылмыстар, ... осы ... ... ... полиция
қызметкері жасалған қылмысты көре тұрып, оны тоқтату үшін шара ... ... ... ... ауыр ... ... оған дер ... көмек
беруден бас тартады. Автомобиль жүргізуші жәбір көріп, не зардап шегіп
тұрған адамды сұраған жеріне ... ... ... бұл да қылмыс болып
есептеледі.
Кәмелеттік жасқа толмағандардың қылмыстық жауапкершілігі. Бұл ... ... ... да ... ... ... Кісі өлтіру,
әйел зорлау, ұрлық, бұзақылық және басқа қылмыстар да ... ... ... ... ... ... қылмысты жекелей де, топ болып
ұйымдасып та жасайды. Мұның өзі- қоғам және оның болашағы үшін ... ... ... ... ... ... ... қасіретті құбылыс.
Жасөспірімдер қылмыс жасай отырып өз басына ғана емес, ... ... ... ... ... үлкен зиян жасайды,
жапа шектіреді. ... ... ... ... өзінің отбасына
қасірет болып жабысады. Мысалы, Қазақстанда жыл сайын он мыңға жуық отбасы
жойылады. ... ... ... ... ... одан да ... бар. ... балалар үйде анасымен қалады. Ал кейбір аналардың ... ... ... ... қана ... арналады. Мұндай отбасында
баланы тәрбиелеу жұмысы ... ... ... ... ... ... осындай отбасынан шығып жатыр. Тіпті, тәрбиесі дұрыс деген
отбасынан да жағымсыз қылықты балалар ... бар. ... ... ... ... ... ... адамгершілік
дәрежесінің қандай екенін көрсететін көрсеткіш. ... ... көп ... ... дәрежесі төмен қоғам болып саналмақ.
Сондықтан жас буынға қамқорлық жасау тек қана ... ... ... әр ... ... бар ... – барлығының бірден-бір
міндеті болып табылады.
Жоғарыда көрсеткеніміздей, қылмыс жасаған кезде жасы 16-ға толған адам
жауапқа ... ... ... ... 14 жастан бастап та жауақа
тартылуы мүмкін. 14 жастан қылмыс жасайтындар мынадай жағдайларда ... кісі ... ... ... ... жара салғаны, денсаулығына зиян келтіргені үшін,
бұл қылмыс ауыр, орташа ауырлықта және жеңіл ... үш ... ... ... үшін;
– қарақшылық шабуыл жасағаны үшін;
– тонағаны үшін;
– ұрлағаны үшін;
– бұзақылық жасаудың ауыр түрі ... өте ауыр ... ... ... жеке ... ... үшін;
– қаруды, әскери оқ-дәріні, жарылғыш заттар мен қондырғыларды ... ... ... ... ... жол құрылысын, көлікті т.с.с. жарамсыз еткені үшін;
– жыныстық ... ... ... ... адам ... ... қарақшылық жасағаны үшін;
– қорқытқаны, үрейлендіргені үшін;
– ұрлап әкету мақсатымен автомобильдер мен басқа көлік ... ... ... үшін;
– аманаттыққа тұтқындағаны үшін;
– террорлық акт жасалады деп жалған хабар таратқаны үшін;
... ... ... ... тағы ... қасиетті
орындарды қирату) сияқты және басқа да адам психикасына зардабы
тиетін улы заттарды ұрлау немесе қорқытып алғаны үшін;
... ... ... олар ... ... ... үшін.
Жоғарыда көрсетілген қылмыс түрлерінің барлығы да адамдардың жеке басы
мен денсаулығы үшін де, мемлекет үшін де аса ... ... ... зиян ... ... 14 ... ... жасөспірімдер мұндай
қылықтардың қылмыс болып саналатынын толық түсінеді. Сондықтан ... кісі ... аса ауыр ... ... ... әйел зорлау, тонау
қылмыстарын саналы түрде жасау арқылы өзге адамдарға, ... ... ... ... ... жастардың қылмысты істеріне жайбарақат
қарамайтыны өзінен-өзі түсінікті. Жас адамның ... ... ... ... ... ... өз ... өмірін, денсаулығын
сақтау, қылмыскердің қол сұғу зұлымдығынан сақтап қалу мақсатында қатаң
шаралар мен ... ... ... ... жасқа дейінгі жас балалар деп есептеледі де, жауапқа тартылмайды.
Бұлардың ішінен қауіпті әрекет ... ... ... ... ... ... Мұндай шаралар қылмыстық жаза деп ... ... ... мен ... ... жанындағы жасөспірімдер
жұмысы жөніндегі комиссия шұғылданады.
Кәмелеттік жасқа толмаған және 16 ... ... кез ... үшін ... ... ... ... толмағандарға қолданылатын
жазалар мыналар: а) айып салу; ә) белгілі бір кәсіппен айналысу еркінен
айыру; б) ... ... ... в) тәртібін түзету жұмыстары; г)
тұтқындау; ғ) еркінен айыру.
Егер жасы толмаған ... ... ... мүлкі болса, онда
айып салынады. Жасы толмаған қылмыскерді еріксіз ... ... ... ... ... немесе оқуынан тыс уақытта орындалады.
Сот 18 жасқа толмаған қылмыскердің ісіне неғұрлым парасатты байыппен,
сабырлылықпен қарауға ... Егер сот ... ... ... өзі ... деп ... оны құқық бұзушылық жазалаудан босатуы да мүмкін.
Ондай жағдайда оған мәжбүр ету түріндегі тәрбиелік шара ... ... ... егер ... шын ... әлі жасы ... бала жасаса,
екіншіден, жасалған қылмыс үлкен көлемде емес және орташа ауыр ... әрі ол ... рет ... ғана ... ... тәрбиелік мәні бар мәжбүрлік шаралар төмендегідей
түрде болады: а) ескерту; ә) ... не оның ... ... ... ... ... органның бақылауына беру; б) ... ... ... в) бос ... шек қою, ... ... ... қою; г) арнайы тәрбиелеу үйіне немесе ... ... ... ... сот ... ... ... да шаралар қолдануы мүмкін.
Заң бұл шаралардың мазмұны қандай ... ... ... ... егер жасөспірім мұндай қылмыстық істі қайталайтын болса, бұдан да ауыр
жаза қолданылатынын қатты ескертеді. Ал уақытын шектеуге ... ... ... ... етілмейтін кейбір орындарға бармау, тәуліктің белгілі
бір уақытынан кейін ... ... ... ... ... ... ... кетіп қалмау сияқтылар жатады. Кәмелеттік жасқа
толмаған жасөспіріммен мектепке қайта баруды талап ету, ... оқу ... ... ... ... көмегімен жұмысқа орналасу т.с.с.
жұмыстар жүргізілуі мүмкін. [7]
Қылмыс үшін жазалау. Жазалау ... ... ... ... жаза ... Қылмыскер өзінің жасаған қылмысы үшін белгілі бір
жаза тартады, ол ... ... ... жеке басының еркінен айырады,
азап шегеді. Мұндай жазалар қолданылмаса, қылмыскердің жаза тартуының мәні
болмас еді. Қылмыс жасаған адам ... ... ... ... өмір
сүру үшін жағдай жасап отырғандағы қоғаммен, ... ... ... ... ... ... Қазақстан Республикасының қылмыстық заңында
қылмыс жасағаны үшін кінәлі адамға төмендегідей жаза түрлері белгіленген:
Айып ... Бұл- ... ... ... ... ақша ... алу ... Айыптың мөлшерін жасалған қылмыстың
ауырлығына және айып ... ... ... сот белгілейді.
Құқықтан айыру. Істеп жүрген қызметі құқығынан айырып, орнынан ... бір өтеп ... ... ... ... ... бір ... жергілікті басқару органындағы, белгілі бір мамандықтағы қызметі
құқығынан айыруды немесе орнынан алуды сот шешеді.
Қоғамдық жұмысқа тарту. Сотталған адамды ... ... ... ... тыс ... ... ... еңбекке тарту. Мұндай
жұмыс түрін жергілікті атқару органы белгілейді.
Еңбекпен түзету жұмысын сотталған адам сотта ... ... ... 2 жылға дейінгі мерзімде өзін апарған жұмыс орнында еңбек ... ... ... Бұл ... ... орында қоғамнан
оңашаламай ұстайтын орын. Сырынан бақылау қойылады. Бас бостандығын шектеу
жасы кәмелетке толмағандарға, ... ... ... ... да
белгілі топтарына қолданылмайды.
Тұтқындау. Бұл сотталушыны қоғамнан қатаң түрде оңашалау ... 1-
6 ай ... ... ... 16 ... ... қолданылмайды.
Әскери тәртіп бөлімінде ұстау. Бұл жаза ... ... ... ... ... ... өтеп ... әскери қылмыс жасағаны
үшін қолданылады.
Бас ... ... ... ... оңашалау жолымен
колонияға жіберу- жалпы, қатаң, ерекше қатаң режимдегі ... ... ... абақтыға орналастыру. Сот үкімі бойынша бас ... 18 ... ... ... жалпы және күшейтілген режимдегі
тәрбиелеп ... ... ... ... Бұл ... ауыр: кісі өлтіру, мемлекеттік сатқындық
т.с.с. қылмысы үшін өте сирек қолданылатын ауыр жаза. Әйелдерге, 65 ... ... 18 ... ... ... бұл жаза ... тәркілеу. Бұл-сотталушының дүние-мүлкін түгелдей немесе
белгілі бір бөлігін төлемсіз, мәжбүрлеу ... ... ... ... ... ... да ... түрлерін белгілейді.
Қылмысты, істі қарау және жазалау шараларын белгілеу кезінде сот
жазаны жеңілдету ... да ... ... Заң ... ... ... ... Оларға мыналар жатады:
– Егер кінәлі адам істеген қылмысының ... ... өзі ... ... адам зиянды зардапты толық жойды немесе одан
ауыр зардапқа жол ... ... сөз. ... ... біреудің
үйіне өрт қояды да, дереу оны өзі сөндіріп, өртті әрі ... ... адам ... ... ... ... ... ақшаны алады, бірақ артынан алған ақшасын кассаға
қайтарып ... Егер адам ауыр ... ... ... жеке ... ... ... жақын адамының ауыр науқасы, жұбайының ішіп
кетуі, материалдық жағдайының ауырлығы, тағы басқа тағдыр басқа
салған тауқымет ... ... ... Егер қылмыс әлдекімнің қорқыту немесе мәжбүр етуі, ... ... ... етуі салдарынан жасалса. Мұндай
жағдайда адамның еркіне басқа ... ... ... басты себепші
болғаны. Егер мұндай қысым болмаса, қылмыста ... ... ... Егер адам ... жәбірленушінің шамасынан тыс әрекеті
салдарынан немесе ... ... ... ... ... Заңға
қайшы келетін әрекет-заңсыз әрекет. Мысалы, жәбірленуші біреуді
қорласа, дүние- мүлкін жойып, мазақ қылса.
– Егер адам жасап алған ... шын ... ... ... ... өз ... өзі айтып, мойындап келсе. Егер адам шын мәнінде
өкінсе, өзін-өзі ... онда ... ... ... ... ... қылмысын өз еркімен келіп хабарласа, онда
кінәсін толық мойындағаны.
– Егер қылмыс қажетті қорғаныс кезінде, қылмыскерді ұстау, ... ... ... Егер ... ұстаған кезде оған
орынсыз зиян келтірсе, жауапқа ... тура ... ... ... ... ... зиян келтірмеу мақсатында
тәуекелге барса, оның ... ... ... ... ... адам біле ... ... берілген бұйрықты орындамаса, онда
ол жауапқа тартылмайды.
Көрсетілген жеңілдік шаралар толық тізілген жоқ. Сот ... ... ... ... ... ... ... егде тартқан, алғаш
рет қылмысқа ұрынғандар т.с.с. [8]
Қылмыс өте ауыр жағдайда жасалуы мүмкін. Ауыр жағдайдың тууының өзінен-
ақ қылмыскердің аса ... ... ... ... ... өзі қылмыстық
әрекеттің тұтастай жасалу жағдайынан немесе қылмыстың кейбір ... ... – ақ ... ... ... ... орынның да,
оның қалай жасалуының да мәні бар. Сот ... ... ауыр ... ... та ... ауырлата алады. Бірақ, әрине, бәрі де заң белгілеген
мөлшерден ауытқымауы тиіс.
Қылмыстың жауапкершілігі ауырлытылатын жағдайлар төмендегідей:
... ... ... да ... ... адам ... жасаса.
Демек, бұл фактінің өзі ондай адам құқық тәртібімен санасып та
жатпайды, адам тағдырына, мемлекет ... ... ... солай,
жауапсыз қарайды дегенді білдіреді.
– Егер қылмысты ұйымдасқан түрде бір топ адам жасаса. Жеке ... ... көп адам ... қылмыстық әрекет әлдеқайда
қауіпті. Оның үстіне бұлармен күресу де ... ... Егер ... жас ... қарт ... ... және адамның дәрменсіз
жағдайында жасалса. Жас балаға 14 жасқа ... ал ... ... ... жатады. Дәрменсіз жағдайдағыларға,
мысалы, төсекте жатқан ауру, мас болып қалғандар немесе қол-аяғы
кем ... ... Арты ауыр ... ... ... ... ... өлімі, көп
мөлшердегі бағалы заттардың жойылуы т.с.с.)
– Егер қылмысқа жас ... ... ... ... ... ... ... Егер қылмыс ерекше қатыгездікпен немесе жәбірленушіні қорлау
(денесінің көптеген жеріне пышақ салу, ұрып-соғу) ... ... ... ... ... өзі құрбанының сезіміне
аяқ асты қарау, ар-ұжданын аяққа таптау т.с.с.
– Егер ... ... ... ... – су ... жер
сілкіну,өрт, үй құлау, көшкін, авиация, теміржол, автомобиль
апаииары кездерінде жасалса.
– Егер қылмыс ... ... өте ... ... ... Мысалы,
террор, көп адам жиналған жерде оқ ату, ... ... ... ... ... ... Егер ... араққа, есірткіге мас болу жағдайында, уландырғыш
заттармен дәрі-дәрмектерді қолдана отырып жасалса. ... мас адам ... ол ... ... деп ... қате ... Адам қылмысқа бару үшін әдейі ішіп алуы да мүмкін.
Бұл ... сот ... ... ... Егер ... ... жасау үстінде ерекше белсенділік көрсетсе.
– Егер қылмыс ұлттық, нәсілдік, діни негізде, дұшпандық ... кек алу, есе ... ... ... заңды әрекеттерді
жасырып, басқа бір қылмысты жеңілдетем деген ішкі арам есеппен
жасалса.
– Егер қылмыс ... ... ... ... ... ... сол ... жақын туыстарына жасалса.
– Егер қылмыс қаруды немесе оқ-дәріні, жарылғыш зат және басқа
техникалық ... ... ... сондай-ақ күш жұмсау немесе
психикалық мәжбүрлеу жолымен жасалса.
– Егер қылмыс кәсіби сертін немесе берген антын бұза отырып жасалса
– Егер ... ... ... ... ... ... ... немесе келісімшартты пайдалана отырып жасалса.
– Егер қылмыс киім формасын ... ... ... берілген құжатты
пайдалана отырып жасалса.
Көріп отырғанымыздай, жазаны тағайындау кезінде сот өте ... ... ... ... ... ... жасы толмаған
жасөспірімдерге еркінен ... ... ... ... ... ... жатады.
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік туралы.
Күнделік өмірде адамдар бір-бірімен әрқандай сипатта ... ... ... де ... жасайды. Ал мұның жеке азамат үшін де,
мемлекетті тұтастай алғанда да аса зор ... бар. ... ... ... ... заттары немесе басқа да қажетті заттар мен
бұйымдар) өндірсе, басқа біреулер оны ... ... және ... ... ... етеді. Сөйтіп өндіруші мен тұтынушының
арасында белгілі бір қатынас қалыптасады. Мүліктік қатынас сатушы мен ... ... ... сонымен бірге біреуге біреудің қызмет етуі мен
қызметті ... ... ... ... қатынастардың қоғамдық маңызына
қарай мемлекет, осы сияқты ... ... ... ... мен ... ... Азаматтық мүліктік қатынастың
ерекшелігіне қарай екі жақ та тең құқықты болып есептеледі. [9]
Сондықтан ... ... ... қатынас бұған қатысушылардың
еркіне қарай құрылады. Ешкім де біреудің мүлкін береуге ... ... ... ... ... ... ... біреуге еріксіз, зорлап
киім тіккізе алмайды. Екі ... ... ... ... ... ... бір-бірінің алдында міндеттілігін орындайды. Мұның өзі бір жақ
қажетті тауарын ... ... ... жақ оның ... ... ... Әрине, мұнда екі жақта келісім бойынша әрекет ... ... ... ... мүліктік қатынастан басқа мүліксіз ... ... ол да ... заң ... ... отырады. Мысалы, ар-ұждан,
қадір-қасиет және іскерлік дәреже құқығын қорғау дегеніміз жеке, мүліксіз
құқық. Осы құқықты пайдалана ... ... ... ... ... ... ... жаза қолданылуын талап ете алады.
Мүліктік сондай-ақ жеке мүліктік емес азаматтық құқықтық ... ... ... ... ... ... байланыстың субъектісі
ретінде жеке бір адам, әлде адамдар ұжымы шығады. Жеке адам азаматтық ... деп ... ... ... ... ... болуға тек
Қазақстан Республикасы азаматы емес, азаматтығы жоқ ... ... ... құқықтық байланыстың субъектісі бола алады. Оларды
заңды тұлға деп атайды.
Азаматтық құқықтық байланысқа ... ... бір ... ... Бұл үшін құқықтық қабілеттілік немесе жалпы қабілеттілік, сондай-
ақ құқықтық субъект деген ұғымдар пайдаланылады.
Азаматтың өз құқығына ие ... және ... ... ... ... жалпы қабілеттілікке сай келе ме, мұны Заң анықтайды.
Азаматтың құқық қабілеттігі туған кезден-ақ ... ... да, ... ... көрсетілгендей, құқықтарды пайдалану үшін қабілеттілік қажет.
Азамат өзінің іс-әрекетімен азаматтық ... ие ... және ... ... ... өзі үшін ... міндет жасап, оны орындауын
азаматтық қабілеттілік деп атайды. Кейде адам өзі белгілі бір ... өзі ... ... ... ... ... психикалық
жағынан не ақыл ес жағынан әлі жетілмегендік, психикалық ... ... ... ... адам өз ... біртіндеп іс-әрекет ... Заң ... ... толмағандарға белгілі жасқа келген кезеңде
кеңірек құқық ... ... 14 ... ... ... ... әлі де ... жеткен жоқ деп есептелінеді. Оның атынан
барлық ... ... ... ... ... не қамқорлыққа алған адам
жасайды. 14 жасқа дейінгі кішкентай ... ... ... ... ... ... құқылы. 14жасқа толған балалар ірі келісімдер,
заңды өкілдіктер мен жазбаша шарттар жасауға толық құқылы болады. 14 ... ... ... ... ... ... өздерінің
еңбекақыларын, басқа да табыстарын өздері қалауынша жұмсай алады. 14 ... ... ... азаматтық өабілеттілігі пайда бола бастайды
және өзіне алған міндетті ... ... де ... ... ... толғаннан бастап азаматтың қабілеттігі толық түрде көрінеді.
Бірақ 18 жасқа ... соң да заң ... ... қабілеттілігіне шек
қойылатын жайлар кездеседі. Мысалы, маскүнемдікке, нашақорлыққа салынуына
байланысты адам ... ... ... ... Бұл ... ... жоқ адамның мүліктік құқығын, басқа да ... ... ... ... ... ... тек сот ... ... ... ... құқықтық қабілеттігі мен
қабілетсіздігіне шек қоя алмайды.
Адамдар қабілетті бола ... әр ... ... ... ... ... ... матнриалдық және рухани игіліктер болып
саналады. Мұндай игілікке жататындар мыналар:
Заттар «бұйымдар». Бұлар - ... ... ... еңбек құралдары, табиғатың өзі жасаған игіліктер т.б. ... ... ... жер, су, ... байлықтары, өсімдіктер дүниесі
т.с.с. жатады. Бұлардың ... да ... ... ... ... айналып отыр. Айта кететін жай кез-келген игіліктердің
барлығы азаматтық құқық объектісі бола алмайды. Бұған қоғамдық ... ... ... ... ... ... – жолдар, өзендер,
көлдер, ұлттық кітапханалар, жабайы аңдар дүниесі т.б.
Ақша. Ақша жалпыға бірдей эквивалент болғандықтан, кез келген мүліктік
байланыстың ... бола ... ... Республикасының ресми ақшасы
теңге болып табылады, ол жүз тиыннан тұрады. Теңге – ... ... ... ... ... ... ... валютаны пайдалану
республика заңымен белгіленген жағдайлар мен тәртіптер бойынша ... ... ... ... деп ... ... ол құқығы бар өз
иесінің қолындағы белгілі бір материалдық немесе матнриалдық емес игілігі-
заттар, ақшалар, басқа да ... ... ... ... ... акция т.б. жатады. Бағалы қағаздарды басқа біреуге беруге де болады.
Шығармашылық істің нәтижесі. (Ғылымии еңбектер, өнер ... ... ... ... ... игіліктерге басқа да заттар жатады.
Мүліктік емес игіліктер мен құқықтарға адамның өмірі, денсаулығы, жеке
адамның қадірі, ары, іскерлік ... және ... да ... ... ... ... ... адамдар арасында туатын азаматтық-
құқықтық ... ... ... ... ... Мұндай қатынастарға
адамдар келісім жасау, өздеріне ... алу ... ...... ... ... пен ... орнатуға, өзгертуге
немесе тоқтатуға бағытталған іс-әрекеті. Келісім бір ... ... ... ... ... жазу. Ал мұраны қабылдап алу үшін ешкімнің келісімі
талап етілмейді. Сондай-ақ келісім екіжақты ... көп ... да ... ... деп ... ... немесе жазбаша да жасала береді. Ауызша келісім
азаматтардың қатысуымен күнделікті қолма-қол асырылуы ... Ал ... жай ... немесе нотариалдық куәләндіру түрінде де ... ... ... ... кем ... 25 ... ... бағаға
жасалады да, екі жақ өз қолдарын қояды. Егер екі жақтың біреуі жай жазбаша
келісімді ... бұл ... ... болып табылмайды. Бірақ дау
шыға қалған кезде екі жақтың бірі бұл мәселеге куә адамды әкеле ... ... тек ... бір жазбаша айғақ болуы тиіс. Келісімнің
нотариалдық түрде болмауы оның шындығын айғақтай ... ... өзі ... ... ... келісім бойынша алғандарын қайтаруы міндет деген
сөз. [10]
Заң бойынша мысалы, келісім жасасқан екі ... ... ... 14
жасқа толмаған болса, онда келісімнің күші болмайды. Ал 14 ... ... ... келісім, ата-анасының келісімінсіз жасалған болса, онда
ата-ананың талап етуі бойынша сот оны ... ... деп ... мүмкін.Бұл
жерде 14 жасқа толмаған жасөапіріммен жасасқан келісім туралы сөз ... ... ... ... келісімшарт жасаса отырып, өздері орындауға
міндетттенген жайларды орындап отыруды өз мойындарына алады.Заң екі жақтың
қайсысынан ... ... ... ... ... ... құқығы әр түрлі
жолдармен қорғалады:
– меншік иесі өз мүлкінің өз ... ... ... ... ... ... үй А. ... адамның өз меншігі. Бірақ оның құжатын
жоғалтып алды делік. Мұндай жағдайда азамат сотқа арыз беріп,
үйінің өз ... ... ... ... ... меншік иесі өзінің бұзылған меншіктік құқығын ... ... ете ... Егер ... ... мүлікті иемденіп алса, меншік
оны қайтаруды талап етуге құқығы бар.
– адам келісімінің ақиқатқа жатпайтындығын тану үшін ... ... ... ... ... ... ... жалатылған сырғаны алтын
сырға деп сатады. Егер келісім ұрып-соғу, қорқыту т.с.с. жолмен
іске асырылатын ... онда ... ... деп ... азамат өзінің мүліктік мүддесін заңсыз бұзғаны үшін мемлекеттік
орган актісімен дауласа алады. Мысалы, азамат жер учаскесімен қоса
үй ... ... және ол ... ... үйдің де, жердің де меншік
иесі болып табылады. Егер ... ... ... ... жер ... алып қойса, онда азамат мемлекеттік
органның актісі заңсыз екенін тану үшін ізденіп, сотқа арыз ... егер ... екі ... бірі ... ... бойынша алған
міндетін орындамаса, екінші жақ шығынға ұшырайды, ... ... ... ... ... жақ өзінің шығының өтеп беруді екінші
жақтан талап етуге құқығы бар. Мұндай жағдайда заң ... ... ... ... ... ... ... Республикасының Заңы жауапкершіліктің әр түрлі ... ... ... ... өтеу түрі ерекше орын алады. Мұның
өзі азаматтық құқық тәртіп ... ... ... яғни ... түрі осы ... ұшырату екенін айғақтайды. Мысалы, мүлікті жалға
алған адам оны ... ... ... адам ... ... ... өз міндетін сапасыз орындайды. Сондықтан жауапкершіліктің осы
түрі азаматтық құқықты бұзғандарға қолданылады. Шығынға ... ... бұзу ... ... ... жапа ... ... зардабын
тигізеді. Мұндай жағымсыз зардап екі түрге бөлінеді: жапа шегушінің мүлкі
азаяды, бұл-нақтылы ... ... ... ... ... пайдасынан
айырылады.
Азаматтыз Заң шығынды толық өтеу принципін қарастырады. Сондықтан жапа
шегуші кінәлі адамнан өз ... ... ... ... ... талап етуге
құқылы. Өтеуге нақтылы келтірілген шығын да, ала ... ... ... ... ... ... мыналар жатады:
1) құқыққа қарсы іс-әрекет
2) жауапкердің кінәсі
3) шығынның нақтылы мөлшері
4) құқыққа қарсы ... ... мен ... ... ... байланыс.
Азаматтық заң мүліктік құқық қатынасына түсушілердің іс-әрекетіне әр
түрлі талап қоюды қарастырады. Құқыққа қарсы ... ... ... немесе жеке басқа зиянын тигізген адамның іс-әрекеті; Құқыққа қарсы
іс-әрекет әрекетті немесе әрекетсіз түрде болуы мүмкін. ... ... ... – заңда тыйым салынған ... ... ... ... іс-
әрекет. Ал егер адамға іс-әрекет ету міндеттелсе, белгілі бір жағдайда ... ... ол ... ... өткеніміздей, кінә адамның өз құқығына қарсы іс-әрекетіне
психикалық жағынан байланысты болып ... ... ... ... әдейі немесе байқаусызда жасалуы мүмкін. Мұнда бір қызықты жай бар.
Қылмыстық құқықта кінәсіздік ... ... ... ... ... әрекет
қолданылады. Бұл кінәләуші кінәлінің қылмыс істегенің дәлелдеуі ... ... ... ... те ... Жауапкер өзінің
кінәсіздігін дәлелдеп бергенге дейін ... ... ... ... тек ... қана ... тиіс, оның кінәлілігін дәлелдеуі керек.
Нәтижесінде жауапкердің құқық бұзушылық әрекеті шығын түрінде ... ... ... ... ... ... шыққан шығынға
сәйкес себептік байланыс әрқашанда болып тұрады. Мысалы, ... ... ... ... ... ... еді, бала жүргіншіні басып кетті. Сырттай
қараған да мұнда құқық бұзушылық жоқ сияқты. Өйткені 12 жастағы бала жауақа
тартылмайды. Бұл істе ... ... ... ... ... бар.Жас бала
келтірген зиянв үшін ата-анасы жауап береді. Осы ... ... ... ... ... ... құқыққа жатпайтын қылығы мен келтірілген
зиянның арасында тікелей себепті байланыс бар.
Заңда көрсетілгендей жәбірленуші ... ... ... ... ... ... алу үшін сотқа арыздануына болады. Материалдық
зиян адамның денсаулығына келтірілген зиянына қарай ... және ... ... ... ... ... ... [11]
Адамға материалдық зиян мен бірге моральдық зиянда ... ... ... тәнге зиян келтірумен қатар жанға да зиян ... ... ... адам ... зиян келудің салдарынан адам ... ... ... тәні де азап ... Егер адам ... оны
қаралайтын мәлімет таратылса оның жаны жапа шегеді.Моральдық зиян соттың
белгілеп ... ... ... ... ... да ... ... өтеледі.
Сондай-ақ моральдық зиян материалдық зияннан тыс, өз алдына төленеді.
Әкімшілік – құқықтық жауапкершілік туралы.
Заңдық жауапкершіліктің ... түрі ... ... ... ... ... жауапкершіліктің барлық түрлері бар: құқық
нормасының негізі ... ... ... ету бойынша құқық нормасының
бұзылуы.
Осымен бірге әкімшілік жауакершіліктің өзінің ерекше түрлері бар.
Әкімшілік жауапкершілікке әкімшілік құқықты ... ... ... ... дегеніміз не? Бұл – басқарма белгілеген
мемлекеттік тәәртіпке, ... ... мен ... қол ... ... ... ... жауапкершілікке адам егр осы үшін жауапқа
тартылады деп ... ... ... ... ... үшін әкімшілік
жауапқа тартылуы жатады. Әкімшілік құқық бұзушылық – нақтылы факті ... Ол төрт ... ... ... ... ... ... объектісі; тәртіпсіздіктің субъективтік жақтары.
Әкімшілік құқық бұзушылықтың субъектісі әкімшілік қабілеттілігі бар
адам болып табылады. Әкімшілік ... ... ... тәртіпсіздігіне
орай 16 жасқа толған азаматтар тартылады.
Әкімшілік ... ... ... ... қорғалған қоғамдық
қатынастар болып табылады. Әкімшілік тәртіпсіздік – ... ... ... ... ... және жеке ... адамның құқығы
мен бостандығына бағытталған тәртіпсіздік. Әкімшілік қылмысқа қарағанда
әкімшілік құқық бұзушылықтың тигізетін зияны азырақ және ... де ... ... ... ... жағы – бұл субъектінің өз іс-
әрекетіне психикалық қатынасы. Былайша ... ... ... ... Кінә ... және ... жасалуы мүмкін. Адам
саналы түрде әдейі өзінің іс-әрекетімен заңды бұзады. Өзінің іс-әрекетінің
артында ... ... да біле ... ... ... ... ... адам көшеде келе жатып қызыл түстің жанып тұрғаның көре тұра көшеден
өтеді. Соның салдарынан өзі де ... да ... ... ... ... ... Егер адам ісінің арты зардапты болатының біле ... ... ... ... деп ... ... мұны аңдаусызда жасалған
әкімшілік құқық бұзушылық деп таниды.
Әкімшілік құқық бұзушылықтың объективті жағы әкімшілік ... ... ... не ... ... ... ... әкімшілік құқық бұзушылықтың жоғарыда көрсетілген төрт түрін түгел
жасаған адам ... егер ... деп ... әкімшілік шара қолдану үшін
әкімшілік жауапқа тартылады. Әкімшілік жаза – ... ... ... ... ... шарасы.
Мұндай жазаны арнайы органдар және ... ... ... балық күзетінің инспекциясы, сондай-ақ сот
тағаындайды.
Заң әкімшілік ... ... ... ... Ұсақ ... ... ... жазбаша қаулы қабылдау
түрінде ескерту шарасы қолданылады. Кінәлі адамға өзінің ... ... ... ... ... ондай кемшілігін жою және
бұдан былай болдырмауға міндетті екенін ескертеді.
Айып ... Бұл ... ... ... ... ... мөлшеріне қарай айлық табысын есіне ала ... ... ... әрекеті үшін бұйымды иесінен алу жазасы. Мұның мәнісі ... ... ... ... ... ету ... алу. ... алады да
иесіне шығарылған шығыннан басқа құны қайтарылады.
Тәркілеу жазасы. Тәркілеуге ... ... ... ... ... жатады. Мұндай жағдайда зат иесіне қайтарылмай,
мемлекет ... ... ... ... ... ... ... жатады.
Арнайы құқығынан айыру. Бұл шара арнайы құқығы бар ... ... ... аң ... ... ... жүргізу құқығы.
Лицензиядан, арнаулы рұқсаттан, біліктілік ... ... ... бір ... ... оның ... тоқтата тұру. Мұндай әкімшілік
жазалауды аталған адамның белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бірақ лицензиялау
туралы заңда қарастырғандай судьяға жүктеледі.
Жеке кәсіпкердің немесе заңды тұлғаның қызметін ... тұру ... ... ... ... ... бұзушылық туралы істерді қарауға уәкілетті
органның, ... ... ... ... тек сот ... ... ... шегінен әкімшілік жолмен кетіру, әкімшілік
құқық бұзушылық жасаған шетелдік және азаматтығы жоқ ... ... ... ... қолданылады. Әкімшілік жолмен кетіруді судья
тағайындайды. [13]
Бірақ кейбір құқық бұзушылық жасаған жасөспірімдер 14 ... ... ... ... Республикасының әкімшілік құқық бұзушылық
туралы заңы бойынша заңмен қорғалатын әр ... ... ... ... бұзушылық үшін шаралар қолданылады. Мысалы, 14-тен 16 жасқа
дейінгі жасөспірімдер бұзақылық ... үшін ... ... ... жасы ... ... қасақана міндетке сай
тәрбиелемеген ата-ананың немесе асырап алушы адамның теріс қылығы ... ... ... ... Атап ... мұндай жиі кездесетін
құқық бұзушылық іс-әрекеттер төмендегідей:
– прокуратура, ұлттық қауіпсіздік органдары, Президенттің күзет
қызметі, ... және ... ... ... органдары, шекара
қызметі, төтенше ... ... ... ... ... ... мен ... қасақана бағынбау
– оқ-дәрі мен қаруды сату тәртібінің бұзылуы
... ... ... тәртібін немесе тұру ережесін бұзу
– мемлекеттік шекара арқылы заңсыз жүк ... ... ... жол ... басқа да жол құрылыстарын бүлдіру.
– Жүргізуге құқығы жоқ адамның көлікті мас ... ... ... ... бүлдіру
– Заңсыз аң аулау, балық аулау, жануарлар әлемін пайдалану
– Орман өрт қауіпсіздігі талаптарын және ... ... ... ... үшін ... ... жою, сондай-ақ орманды түрлі
қалдықтармен, химиялық заттармен ластау, зақым келтіру, ... ... ... ... зиян ... Жас көшеттерді қорғау мен күту ережелерін бұзу
– Су ресурстарын қорғау ... ... ... ... ... СПИД-пен ауыратын,
венерологиялық аурулармен, туберкулезбен, ... ... не ... ... психиотропты заттарды
пайдаланатындардың медециналық тексеру мен емнен жалтаруы.
1.3 Құқық бұзушыларға қолданатын заңды жауапкершілік
Қоғам әрқашан ... ... арқа ... ... тіршілік
етеді. Қоғамда тәртіп болмаса, ол құлдырайды, яғни, келешегі болмайды. Мұны
адамдар ... ... ... ... да ... ... орнатудың
жолдарын қарастырған. Дегенмен де, керісінше қоғамдық тәртіпті бұзуға бейім
азаматтар да аз болмаған. Осыдан келіп құқық ... орын ала ... ...... ... тән ... Адам баласы өмір сүрген ортада ол
да әрқашан орын алады. Бұл шартты ... ... ...... ... ... ... жүктеген міндеттерді бұзу, тыйым салынған
әрекеттерді жасау. Ол ... ... ... ... ... ... Адам өзінің іс-әрекеті, қылығы арқылы басқа
адамдармен, қоғаммен, мемлекетпен қарым-қатынасқа ... Заң ... ... арқылы байқалады. Адамның ой-желісі заңмен реттелмейді.
Бірақ қандай да болсын іс-әрекет, мінез-құлық, ойдың, ... ... Олар ... ... ... ... ... дұрыс адамның іс-әрекеті ерік пен ойдың арқасында жүзеге асырылады.
Демек, заңды бұзушылық қоғам мен жеке ... зиян ... ... ... ... әрекет немесе әрекетсіздік болып табылады. —
Әрекет — бұл құқық нормаларының ... ... ... ... асуы, ал
әрекетсіздік құқық нормаларының талаптарын ешқандай іс-қимыл ... ... ... орын ... ... ... ... қорғайтын мүддеге нұқсан келтіріп
қоғамның, жеке адамның мүддесіне зиянын тигізеді, белгіленген ... ... ... ... ... орындамау нәтижесінде
тәртіп бұзылады, қоғамдық қатынастарға кесел келеді, белгілі бір игілік,
құнды зат жоғалады, адамның ... ... ... ... ... өзіне жүктелген міндеттерді орындаса немесе құқықтары ... ... ... ... ... ... да, ... да
пайдасын тигізетіні сөзсіз. Азаматтар ... ... ... ... қоғамда зандылық орнап, құқықтық ... ... өз ... мен ... ... пайдалана алса, қоғамның
жан-жақты дамуына, адамдардың түрмыс жағдайларының жақсаруына, ... ... ... ... туады.
Сондықтан әр мемлекет, оның аппараттары мен ... ... ... тәртіпке нұқсан келтірмеуді қамтамасыз етеді. ... және ... ... ... ... ... ... бұзушылық өзіндік пайда бағу, даму және жойылу зандылықтарына ие
белгілі бір ... ... ... ... жекелеген құқық
бұзушылықтардан құралады, олардың барлығы да ... ... ие ... бір ... ... әрекетсіздік әлеуметтік табиғаты мен занды
нысанын ... ... ... жиынтығы құқық бұзушылықтың
түсінігін береді. [14]
Құқық бұзушылық — ... ... ... сай, адамның іс-әрекетінің әлеуметтік көрінісі.
Құқық бұзушылық — құқыққа, оның талаптарына қарсы бағытталған мінез ... ... ... ... ... қарап, талаптарынан айналып өту деген
сөз. Әрбір құқық бұзушылық — нақтылы құбылыс. Оны нақты ... ... ... ... ... ... Ол ... нормаларының қағидасына қайшы
келеді және өзіне тән оның белгілері болады. Сонымен бірге жекелеген ... тән ... ... де ... бұзушылықтың екі зияны бар:
1. Құқық бұзушылық — қоғамға зиянды әрекеттің объективтік нысандағы
бейнесі, сыртқы ... ... ... Бұл ... ... ... ... занда құқыққа қайшы сипатта ресми ... ... ... ... ... ... бұзушылық — объективтік процесс болып табылады. ... деп ... кез ... ... ... құқықтың қорғайтын
әлеуметтік игіліктері: жалпы мүдде, қоғамдықтәртіпке қауіп төндіреді. Дәл
осы мағынада құқық бұзушылық қоғамға ... және ... ... ...... ... бұл былай бейнеленуі мүмкін: қоғамға
зияндының бәрі де, құқыққа қайшы болып табылады. Тиісінше, құқыққа ... ... ...... деп ... ... келгенде бұл
тұжырымнан екі терістік байқалады:
1. Заңда ... ... деп ... бәрі де, қоғамға зиянды
немесе қауіпті.
2. Қоғамға қауіпті әрекеттің барлығы да, құқықтық нормаларға қайшы ... ... ... мәні — оны ... ... ... ... басты өзіне ғана тән ерекшеліктерінен тұрады. Алдымен барлық
құқық бұзушылықтың мәні қоғамдық құрылыстың, ... ... ... ... ... ... тек бір ғана әрекеттің қоғамға
қауіптілігі мен зияндылығы емес, оның таралуы ... ... ... ... адам ... ... бір түрі ... жекелеген әрекет-әрекетсіздік қоғамдық өмірдің бекітілген тәртібін, олар
қоғамда кең ... ... ғана ... ... ... айналады.
Тиісінше, жекелеген әрекет-әрекетсіздік қоғамға қауіпті деп ... Ол және өзі зиян ... ... өзі ... ... ... орын ... байланысты. Олар өз жиынтығында қоғамның
қалыпты өмір сүру жағдайын, қоғамдық құрылыстың реттілігі мен ... ... да ... ... күресудің мемлекеттік ұйымдасқан
қызметін қажет етеді.
Құқық бұзушылықтың ... ... оның ... адам ... жеке және мүддеге нұқсан келтіруінен көрінеді. ... ... ... оның өмір сүру ... ... ... Құқық
бұзушылықтың қоғамға қауіптілігінің деңгейі түрлі дәрежеде болуы мүмкін.
Мәселен, адамның өміріне қастандық жасау — өте қауіпті ... Ал ... ... ... ... оған ... ... дәрежеленеді. Дегенмен,
осы екі әрекет те қоғам үшін өте ... ... ... ... ... ... ... қалыпты өмір сүру жағдайын бұзып, маңызды
қоғамдық ... ... ... ... де ... ... қандай да болсын заң бұзушылықтың теріс зардабы — ... ... ... ... ... түрліше болады. [15]
Әрекет-әрекетсіздіктің қоғамға қауіптілігі, зияндылығының занды
көрінісі құқыққа қайшылық деп ... Ол іс ... ... бір түрінің
нышаны ретінде құқық талаптарының саналы ... ... ... ... ... міндетін орындамау немесе құқықты теріс пайдалану, яғни
егер оған құқықпен ... ... және оны ... асырған жағдайда, құқықтық
нормалардың санкциясы қолданылуға жатса, бұл құқыққа қайшы деген сөз.
Егер де құқықпен тыйым салынбаса, құқық бұзушылық ... ... ... ... ... оның жеке ... байланысты
болғандықтан, құқық бұзушылыққа жатпайды. Керісінше, адамның қоғамға,
мемлекет және ... ... ... ... ... құқықтар мен
бостандықтарды пайдалануы, құқыққа қайшы ... деп ... ... сипаттайтын белгі-нышандар:
Құқық бұзушылық — құқықты, оның қағидаларын, құқық ... ... ... ... ... жасау. Яғни бұл адамдардың іс-
әрекеті, қылығы немесе әрекетсіздігі. Адам өзінің іс-әрекеті, қылығы ... ... ... ... қарым-қатынасқа түседі. Демек,
құқық бұзушылық адамның мінез-құлқы арқылы байқалады. Мінез-құлвды, іс-
әрекеті арқылы көрінбеген ... ... ... құқық бұзушылық
болып табылмайды. Мәселен, адам өзінің ойын, сенімін ... ... ... ... ... Адамның ой желісі заңмен реттелмейді. Бірақ
қандай да болсын іс-әрекет, мінез-құлық, ... ... ... Олар ... да ... ... өтіп, бақылауында болады. Бұл
дегеніміз, ақыл-есі дұрыс адамның іс-әрекеті ерік пен ... ... ... ... сөз. Яғни құқық бұзушылық саналы түрде жасалатын
ерікті ... ... ... ... ... бұзушылық құқық нормалары қорғайтын мүддеге нұқсан келтіріп,
қоғамның және ... ... ... тигізеді, белгіленген құқықтық
тәртіпті бұзады. Құқық нормаларының ... ... ... ... ... ... қатынастарға кесел келеді, белгілі бір
игілік, құнды зат ... ... ... өміріне, денсаулығына,
рухани сезіміне зиян келтіреді. Зиянның ... ... ... ... ... анықтаудың мынадай тәсілдері белгілі:
– Заңдылықты бұзудың объектісі адамдардың өміріне, денсаулығына,
қоғамдағы негізгі қарым-қатынасқа зиян ... ... ... ... мөлшерін анықтау.
– Қылмысты жасаған әдісін, уақытын, орнын анықтау.
– Қылмысты жасаған адамның өзінен және осы іске тиісті материалды,
фактілерді жинастыру, ... ... ... ... да заң ... ... үшін ... іс-әрекет. Өйткені
жоғарыда айтылғандай жеке адамға (өміріне, денсаулығына, ар-намысына, бас
бостандығына), мүлікке, қоғамдық тәртіпке ... ... ... ... ... ... ... мүмкін болмайды. Мәселен, кісі өлтіру,
мүгедектікке душар ету, жазылмайтын ауруға соқтыру т.б.
Құқық ... ... да ... ... ... ... Сондықтан да оның құқық нормаларымен реттеліп және қорғалатын
қоғамдық-қатынастарға қарсы бағытталғандықтан ... ... ... деуге
болады. Құқыққа келісті және ол ... ... ... ... құқық
бұзушылық ретінде бағаланбайды.
Құқық бұзушылық ең алдымен неге ... ... ... ... өзге ... ... Дегенмен адамның барлық мүддесі заңмен
қорғала бермейді, сондықтан да оларға нұқсан ... әр ... да ... ... ... ... құқық бұзушылық ретінде бағаланбайды.
Мәселен, бәсекелестік, біреудің жеке ... ... ... келтіруі
мүмкін, бірақ бұл құқық бұзушылыққа жатпайды. Яғни, құқық бұзушылықтың мәні
мемлекет шығарған ... ... ... ... мен ... ... бұзушылық құқық субъектісінің кінәлі әрекеті арқьшы ғана ... ... деп ... үшін ... ... ... ... дұрыс болу
керек. Есі дұрыс емес немесе әрекет қабілеттілігі жоқ деп танылған адам
(әрекет ... ... ... ... ... ... талаптарын қалай бұзса да жауапқа тартылмайды, себебі, ол өз
әрекетінің мәнін түсінбейді, одан басқаға зиян ... ... ... болу үшін адамның есі дұрыс және ... ... ... шартгы жағдай. Әрекет қабілеттілік деген адамның өз еркімен саналы
тұрде іс-әрекет жасап, сол үшін жауап беру ... ... ... ... ... құқыққа қайшы әрекетіне қатысты психикалық қарым-
қатынасы. ... екі түрі ... ... ... ... ниетпен жасалған қасақаналық. Егер адам өз іс-
әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті екенін үғынып, оның қоғамдық
қауіпті ... ... ... ... ... ... қоймайтынын алдын
ала білсе және осы зардаптардың ... ... ... ... ... қасақаналық деп танылады.
Егер адам өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіпті екенін
үғынып, оның қоғамдық қауіпті зардаптары ... ... ... ... ... осы зардаптардың болуының тілемесе де оған саналы түрде жол берсе не
бүған немқұрайды қараса, әрекет жанама ниетпен жасалған деп ... ... Ол ... және ... ... адам өз іс-әрекетінің (әрекетсіздігінің) қоғамға қауіп туғызуы
мүмкін екенін алдын-ала ... ... бұл ... ... ... ... ... сенсе, бұл менменшілдік деп танылады.
Мәселен, жүргізуші көлігінің техникалық ақаулықтарын біле отырып ... ... жол ... ... деп ойлайды, ал нәтижесінде
жол апатына ... адам ... ... ... ... ол ... болжап
білуге тиіс және болжап біле алатын бола түра өз ... ... ... ... ... мүмкін екенін
болжап білмесе, әрекет немқұрайдылықпен сипатталады. Мәселен, ... ... ... ... ... ... ... Ал ол
көліктің техникалық ақаулығы болған еді. Осының салдарынан жол апаты орын
алады.
Құқық бұзушылық өз ... ... ... өмір сүру ... құрылыстың реттілігі мен тәртібін ... оған ... шара ... ... тағайындалады. Құқықтық жауаптылық үш
белгісімен сипатталады:
– мемлекеттік мәжбүрлеу;
– құқық бұзушыны жауапкд тарту;
– құқық бұзушының өзіне жағымсыз жағдай ... ... ... ... ... нормаларының қағидаларын бір ауыздан
қорғау қажет болған жағдайда ... ... ... ... ... Егер ... ... қағидалары бұзылатын
болса, мемлекет органдары тиісті шаралар қолдануға құқьшы.
Заң бұзушыны мемлекет ... ... ... ... ... ... ... үшін тиісті шаралар қолданады — тергеу
жүргізеді, адамның кінәсі бары-жоғын анықтайтын дәлелдер, құжаттар ... ... ... ... ... соның нәтижесінде шешім
қабылдайды. [16]
Әркез ... ... ... лайық жағымсыз қылықты жүзеге асырады. Ол
оның мүлкіне немесе өз ... ... ... ... ... кінәлі
адам біреудің мүлкіие келтіретін зиянды төлейді ... оның ... Көп ... шара ... ... жеке ... ... Оны
бас бостандығынан ... ... ... шектейді. Осы
айтылғандардың құқықтық жауаптылықтың мақсаты:
– кінәлі адамның зұлымдығын бетіне басып, оның ... ... ... екенін көрсету;
– қоғамға, жеке адамға істеген қиянат сұраусыз ... ... өз ... да күн ... ... заңды бұзушылықтан басқа адамдарды сақтандыру болып табылады.
Әрекет-әрекетсіздіктің қоғамға зияндылығы және ... ... оны ... сай ... ... қарауға негіз болады. Алайда, бұл
ерекшеліктер ... ... ... мүмкіндік бергенмен де, оның
мазмүнды белгілерін нақтылау ... ... Осы ... ... ... ... әрекет-әрекетсіздікті құқық бұзушылық ретінде
саралауға негіз болатын элементтердің жиынтығы, яғни ... ... ... болады: объективтік жағы, объект, субъективтік жағы, субъект.
Құқық бұзушылықтың,объективтік жағы құқыққа қайшы деп саналатын әрекет-
әрекетсіздікті жасау ... ... ... ... ... сай
әрекетті жасамаудан туды. Қай жағдайда болмасын құқыққа ... ... ... ... жасалып, әлеуметтік зиянды ... ... ... Ол құқықпен қорғалатын қоғамдық қатынастарға тікелей зиян
келтіруі немесе осындай зиян келтіруге ... ... ... ... ... ... ой-өріс, сезім, болжам заң ... ... Кей ... ... ... ... әдепсіздік,
белсенділік (балағаттау, жалған сөз) арқылы да зиян келеді.
Құқық ... ... ... ... ... келтіретін зиянның арасындағы ... ... ... ... ... Заң ... себепті байланыс дегеніміз —
келтірілген зиянның басты және тікелей себебі ... ... ... ... табылатын, зиянды әрекет-әрекетсіздікпен пайда болған
нәтиже арасындағы объективтік байланыс болып табылады. ... зиян ... ... ... ... ... ... Қандай да бір
игіліктің немесе құндылықтың жойылуы, ... ... шек ... ... қол ... ... субъективті құқықтарын бұзу
т.с.с.
Зиян материалдық, физикалық ... да ... ие ... ... ... жалпы қоғамдық мүддеге де қауіп төндіреді. Іс-әрекеттің
сипаты және одан келген зиян қоғамға қауіптіліктің деңгейін анықтап, құқық
бұзушылықты ... ... ... бұзудан айырудың объективтік ... ... ... ... үшін ... себепті байланыс
айтарлықтай мәнге ие бола бермейді. Субъектінің кінәсі оның қоғамға зиянды
салдарын болжаумен ... ... Ал сол ... ... ... ... ғана ... мүмкін болмақ. Демек, әрекет-әрекетсіздікпен
қоғамға зиянды салдардың арасында қажетті себепті байланыс болады. Басқаша
айтқанда, келтірілген зиян ... ... ... ... ... ... ... оның нөтижесі ... ... ... ... ... ... барлық фактілік жағдайын
жан-жақты зерттеудің негізінде ғана бекітіледі.
Объект — ... ... ... ... ... ... ... игілік. Яғни, құқықпен реттеліп және қорғалатын ... ... ... өз ... ... тәртібіне қарсы бағытталып, қандай
да бір зиян келтіреді.
Қоғамдық қатынастың, оның субъектілерінің құқықтары мен ... ... ... ... ... ... ... объектілері де бірнеше
болуы мүмкін.
Құқық бұзушылықтың субъективтік жағын адамның құқық ... жол ... ... механизмін сипаттайтын,
элементтерді құрайды. ... ... алып ... ... ... ... ... болуымен байланысты болады. Бұл тұрғыдан
қарағанда құқық бұзушылық — құқық ... еркі және ... ... ... ... ... болып табылады.
Субъектінің кінәсінің деңгейі оның өз іс-әрекетінің әлеуметтік зиянды
нәтижесін алдын ала ... ... ... ... ... ... ... абайсыздық нысанында бейнеленеді. Қасақаналықта
адам өз іс-әрекетін қоғамға қауіпті екенін ұғынып, оның қоғамдық ... ... ... ... ... болмай қоймайтынын алдын-ала
біледі және осы зардаптардың болуын тілейді. Ал абайсыздықта адам өз ... ... ... ... ... ... ... бірақ бұл зардаптарды
жеткілікті негіздерсіз жеңілтектікпен болғызбау ... ... ... ... пен ... ... ол зардаптарды болжап біле алатын
бола тұра өз ... ... ... ... болуы мүмкін
екендігін болжай алмайды. Яғни, кінә ... ... ... ... байланысты болатын, ішкі психологиялық жай-күй болып
табылмақ. [16]
Дегенмен, мұнда құқық бұзушылыққа жол берген ... ... ... Барлық ерікті әрекет ... ... және ... ... ... Осыған байланысты құқық бұзушылықтың субъективтік жағына
әрекет-әрекетсіздіктің ниеті мен мақсаты да ... ... ниет ...... бұзушылықты жасауға түрткі салатын, ең басты негіз, ал
мақсат — құқық бұзушы жетуге тырысатын ... ... осы ... білу ... ... ... ... ашу
және құқықпен қорғалатын қоғамның, ... және ... зиян ... ... ... ... ... айқындауға
мүмкіндік береді.
Субъект — әрекет қабілеттігі бар заңды бұзушы тұлға. Егерде субъект
құқық бұзушылық ... өзге ... сай ... ... ... ... кемдігі, жасының толмауы, физикалық ... ... ... жол ... ... ... ... соқса да құқық бұзушылық деп саналмайды. Құқыққа қарсы әрекеттерді
құқық бұзушылық деп тану үшін заң оның ... ... бір ... Ең ... ... бір ... толу ... Айталық, қылмыстың
жауапкершілік 16 жастан басталады, ... ... ... үшін 14 жас,
әкімшілік жауапкершілік 16 жас, ... ... 15 ... ... ... ... ... барлығы теория мен
практикада біркелкі шешілмеген. Құқық бұзушылық субъектісінің түсінігіне
келгенде қылмыстық және ... ... ... ... ... ... субъектісі мен жауапкершіліктің субъектісі
сәйкес келеді, ал азаматтық ... ... тек ... ... берген субъект қана тартылып қоймайды, құқық бұзушы субъект ретінде
адамдардың ұжымын тану ... де ... ... табылады. Қылмыстық құқық
бойынша бұл сұрақ бір ... ...... жеке ... ... топ ... ... да, оның әрбір қатысушысы өзінің
істеген жеке әрекеті үшін жауап береді. Өзге құқық салаларында, бұл ... ... өр ... Олардың бір тобы адамдардың ... ... ... деп ... екіншілері бұлай санамайды.
Сонымен, құқық бұзушылық — әрекет ... ... ... ... ... ... ... немесе қауіпті құқыққа
қайшы және кінөлі әрекет-әрекетсіздігі.
Құқық бұзушылықтың ... ... ... бұзушылық қоғамға
қауіптілігінің сипаты мен деңгейіне байланысты екі топқа ... ... 2) ... ... құндылығы, құқыққа қайшы әрекеттің мазмүны, ... ... ... ... көлемі мен сипаты, кінәнің нысаны
құқыққа қайшы әрекеттің күшейе түскендігі, оның себебі, ... ... ... ... ... қоғамға зияндылықтың сипаты мен деңгейі
негіз болады.
Әрекет-әрекетсіздікті құқыққа қайшы деп тануға ықпал етуші ... ... ... ... ... және заңмен жазалау қатерімен тыйым салынған
айыпты әрекет-әрекетсіздік. Ол қоғамның қалыпты өмір ... ... ... ... ... және ... саяси, еңбектік,
мүліктің және басқа да құқықтары. Қылмыстың занды сипаты — оларға қылмыстық
заңмен тыйым салу мен ... ... ... болып табылады. Қылмысты
заңда көрсетілген, ... ... ... ... ... ... өзінің жеңіл мәнділігіне байланысты қоғамға қауіпті болмаса,
қылмыс болып саналмайды.
Теріс қылық дегеніміз - ... ... ... ... ... және ... ... тәртіптің жекелеген жақтарына нұқсан
келтіруші құқық бұзушылық.
Теріс қылық қоғамға зиян келтіргендіктен, әлеуметтік қауіпті болып
табылады. ... ... ... ... қай ... ... ... сипаты және тиісті құқықтық ... ... ... ... ... құқық бұзушылықтарға
жіктелінеді.
Әкімшілік құқық бұзушылық — мемлекеттік ... ... ... зиян ... ... қаржылық, жер және басқа құқық
салаларының нормаларымен реттелетін, ... ... ... ... бұзушылықтар атқару және билік етудің қалыпты қызметіне
кедергі келтіреді, жалпы қоғамдық тәртіпті бұзады (жол ... ... ... ... бұзу және т.б.), ... құқықтары
мен занды мүдделеріне нұқсан келтіреді.
Әкімшілік құқық бұзушылықгар тек объектілерінің ... ... ... ... ... ... қарсы бағытталғандығымен ғана емес,
жазалау сипатында қолданылатын санкциялармен де ерекшелінеді. ... ... ... куәлігін алып қою және т.б.
Тәртіптік құқық бұзушылық ... ... ... ... бұзуға бағытталатын, әлеуметтік қауіпті әрекет-әрекетсіздік. Ол
өндірістің қызметтік, әскери және оқу ... ... ... ... ... ... ... және де мақсаттар ... ... ... ... Бұл үшін ... ... ... ескеру, сөгіс, жұмыстан шығару, оқу орнынан шығару және
т.б.
Азаматтық құқық бұзушылық — азаматтық ... ... ... және ... ... ... ... зиян келтіретін,
әлеуметтік қауіпті әрекет-әрекетсіздік. Ол шарттық және шартсыз деп екіге
бөлінеді. Шартты — ... ... ... ... ... ... ... — азаматтық құқықтың нормаларының талаптарын
сақтамау және орындамаумен байланысты болады.
Азаматтық құқық ... ... ... ... ... ... берілмеген. Яғни, азаматтық құқық бұзушылыққа ... ... ... және ... емес ... ... салынуы
болып табылады. Мұнда және бұзылған құқықтың қалпына ... ... ... ... ... ... езгерту, келтірілген мүліктік зиянның
орнын толтыру және т.б. Құқықты қалпына келтіруші ... ... ... ... ... ... бағалау және азаматтар мен
ұйымдардың бұзылған құқықтары мен ... ... ... ... ... бұзушылықтың себептері төңірегінде ежелден осы күнге дейін сан
түрлі пікірлер айтылуда. Айтылған ... ... ... ... ... ең ... әлеуметтік және биологиялық жағдайлар әсер
ететінін байқаймыз.
Әлеуметтік жағдайлар — отбасы, ... ... ... ... ... ... әсері. Бірақ бұлар әр адамға әртүрлі ықпал етеді. Тұрмысы
ауыр, қиын жағдайда ... өмір ... де, ... ... тоқтықта өскендер де занды бұзуы мүмкін. Бұл жағдайды бабаларымыз
ежелден-ақ байқаған. «Жаманнан жақсы туар, адам ... ... ... ... бір ауыз сөзге алғысыз» деген мақал айғағы болса керек.
Биологиялық жағдайлар. Бір отбасында дүниеге келіп, тәрбиеленіп, ... ... ... әртүрлі болатыны белгілі. Біреуі мейірімді,
салмақты, жігерлі болса, екіншісі қатыгез, жеңілтек, жігерсіз болуы мүмкін.
Әрине ... ... әр ... ... ... ... тегіне
байланысты деген сөз емес. Бұзықтық түқым ... ... ... тән ... мінездерді өсіп-өнетін кезеңге тап болса, ... заң ... ... ... ... бірі ... туралы мәліметтердің жеткіліксіз болуы
да олардың талаптарын орындамауға себебін тигізетіні ... ... ... ... ... ... Оларда азаматтарға сан алуан
құқықтар беріліп, көптеген ... ... ... ол ... біле бермейді. Әрине, занды білмей бұзғанмен, біле ... ... ... ... ... ... өте үлкен айырмашылық бар.
Конституция бойынша қандай да болмасын қабылданған занды ... ... ... ... Егер ... оның күші болмайды. Ондай
құжаттың ... ... адам ... ... ... субъективтік себебі — бұл, мемлекеттік идеологияға,
адами құндылықтар мен қоғамдық мүддеге қарама-қайшы құқықтық сананьщ төмен
деңгейлігі.
Ал объективтік себебі — ... ... және ... ... нақтылы кайшылықтар. Құқық бұзушылықты тудырушы объективтік
жағдайға — оның субъективтік және объективтік ... ... ... ... ... және ... тәртіптің жеткіліксіздігін айтуға
болады.
Құқық бұзушылық қашан да жекелік ... ... Жеке ... және оның ... ... ... ... құқыққа қайшы
шешім, құқық бұзушылықтың ... ... ... ... ... ... ... белгілі бір әлеуметтік құбылыс ретінде қарастыру
жеткіліксіз.
К.Маркс былай деген болатын: ... тек ... ғана ... ара ... мен ... бейнелейді. Сондықтан да ... ... ... ... ... ... арқылы түсіну мүмкін
емес.
Ғылыми зерттеу нәтижесі құқық бұзушылықтың себебі жеке ... оны ... ... ... ... деп түсіндіреді. Яғни бұл өз кезегінде ... ... ... ... Бұл ... ... ... жүйесінде:
өндіріс, саясат, мәдениет, шаруашылық, түтыну салаларында белгілі бір
орынға ие ... Ал ... өмір сүру ... ... ... сәйкес
келіп отыруы тиіс. Қоғамдық еңбек бөлінісі жүйесіндегі белгілі бір ... ... ... ... ... және ... мәртебелігін
айқындайды. [17]
Жеке адамның әлеуметтік мәртебелерінің бір-біріне сәйкес келмеуі оны
қоғамдық тәртіпті бұзуға итермелейді. Яғни ... ... ... ... ... ... жеке ... білім
мәртебесіне экономика, мәдениет саласында тиісті орынды қамтамасыз ... олар ... ... ... ... саяси қызметкер өзінің
жағдайын мемлекеттегі рөлімен теңестіру үшін, билікті теріс ... Ең ... ... ... да, ... жұмыс күшінің ақысы
оның қоғамдық қажеттігін өтемесе, қолайсыз мүмкіндіктерді пайдалануға бет
бұрады.
Жоғарыда айтып өткен ... ... ... себептерін түжырымдай
келе байқайтынымыз — заңды мінез-құлық, құқықтық сана, құқықтық мәдениеттің
бұл тұрғыда ... орны ... ... ... нормаларының нүсқауларына сәйкес келетін жеке
тұлғаның мінез-құлқы. Ол ... заң ... ... ... ... ... ... нормаларының талаптарына сәйкес келсе,
онда құқықтық тәртіп нығаяды.
Азаматтар құқық ... ... ... ... ... Соған сәйкес мінез-құлық екіге бөлінеді:
1) Белсенді заңды мінез-құлық лауазымды тұлғалардың, азаматтардың өз
бастамасымен белгілі мақсатқа ... ... ... оның ... ... Енжарлы мінез-құлықтың көрінісі де сан алуан. Азамат ... ... ... ... ... ... ... мен
бостандықтарын жүзеге асыруға енжарлықпен, немқұрайлықпен қарайды. Әңине
мұндай мінез-құлық, ... ... ... ... де ... ең ... зиян келтіреді, себебі адамның игілігі үшін берілетін заңды
мүмкіндіктер іске ... ... ... ... ... да ештеме
ұтпайды. Демек, екі тарапта ұтылыста болады. Мұндайда ... ... ... ... зиян келеді. Азаматтардың енжарлығын, немқұрайлыган
пайдаланып, теріс ниетті лауазымды тұлғалар мемлекет органының қызметін
халықтың ... тыс ... ... ... ... ... ... белсенділікке айналдыру қажет. Оның негізгі
шарты — еңбекке баулу. Құқық нормаларын адал, ақ ниетпен іс ... ... ... ... ... ол нормалар белсенділікке негіз
болары сөзсіз.
Ғасырлар бойы адамзаттың ең ... ... ... бұзушылық
себептері мен оны жою жолдарына бастарын қатырып келеді. Бүгінгі күні бұл
мәселе заң ғылымында ... ... ... әрі ... ... Оның ...... Құқық бұзушылық әрқашан болған.
Сондықтан француз социологы Эмиль Дюркгейммен ... ... ... кез ... ... қоғамның элементі болып табылады деп санады.
Осыған орай, бір де бір қоғам қылмысты ... жоя ... Олар ... ... ... болады.
Нақ сондықтан құқық ... ... жаңа ... ... ... жаңа ... мен ... құрастыру
қажет. Қылмыс, басқа әлеуметтік құбылыс ретінде үнемі дамып, жаңа ... ... ... санкциялар өз беттерінше емес, құқық қолдану қызметі процесінде
жүзеге асырылады. Оны жүзеге ... ... ... ... құқық
бұзушылық жөнінде істерді қарастырып, шешім қабылдайды. Ізденімді ... ... ... істі ... ... жасалған істе құқық бұзушылық
құрамының болуы болып табылады. Сондықтан ... ... ... ... ... ... ұғымын терең білмейінше мүмкін емес. ... ... ... ... ... іс ... заңды шешімдер қабылдауға,
заңдылықты сақтауды қамтамасыз етуге, азаматтардың құқықтары мен мүдделерін
қорғауға көмектеседі.
Құқық ... ең ... түрі ... зиян ... және ... ... ... қарсы әрекет ретінде сипатталуы мүмкін.
Әрбір құқық бұзушылық ... ... ... жеке ... ... ... қоғамға зиянды нәтижелерге алып келеді. Зиян –
материалдық және моральдық, өлшеулі және өлшеусіз, физикалық және ... және ... ... ... ... және ... келтірілмейтін
болады.  Осылайша, қоғамдық қауіпсіздік құқық бұзушылық белгісі ретінде
құқық бұзушылық жасау ... жеке ... ... ... ... зиян келтіреді.
Жазаланушылықты құқық бұзушылық белгісіне жатқызуға да ... кез ... ... ... жасағаны үшін заңды жауапкершілік
қарастырылуы ... ... ... ... ... ... келуге
болады:
Құқық бұзушылық — қоғамдық қауіпті (зиянды) сипаты бар, өз істеріне өз
бетінше ... ... ... ... ... ... құқыққа қайшы іс-
әрекет.
Барлық құқық бұзушылықты екі топқа бөлу қабылданған – қылмыс ... ... ... ... ... ... біріншіден, қоғамдық
зияндылықтың сипаты мен дәрежесі, екіншіден, субъективті фактор, бұл шешуші
шамада құқыққа қайшылық ретінде сол ... ... ... ... ... ... зияндылықтың сипаты мен дәрежесі нысан құндылығымен,
құқыққа қайшы қастандықпен, жағдаймен, ... ... ... зорлық
емес) тәсілдермен, өлшеммен және келтірілетін зиян ... және ... ... – бұл, ... ... қоғамдық қауіптің аз
дәрежесімен сипатталатын құқық бұзушылық, ол ... ... ... ... ... жасайды. Теріс қылықты құқық салаларында
қолданарлық ... ... олар ... ... ... ... бойынша және солар үшін қолданылатын жаза түрлеріне қарай ... ... ...... ... ... ... бұзушылық және ол ең алдымен қызмет бойынша бағынушылық қатынастың
тәртібін ... ... ... ... адамдардың (жұмысшылардың,
қызметкерлердің, оқушылардың және т.б.) белгілі ... ... ... ... ол ... ... немесе оқу тәртібін
әлсіретеді де, тәртіптік теріс қылықты тудырады. Сонымен, ... ... ... ... ... сөгіс, белгілі бір мерзімге төмен жалақылы
жұмысқа ауыстыру немесе төменгі лауазымға ... ... ... ... ... қарастырылған. Тәртіптік жазаларды кәсіпорын, мекеме,
ұйым теріс қылық шыққан күннен бастап бір ... кеш ... және оны ... ... алты ... кеш ... ... Тәртіптік жазаның мерзімі – бір
жыл.
Әкімшілік құқық бұзушылық (теріс қылық) — заң бойынша ... ... ... ... атқару және орналастыру қызметі
саласындағы қарым-қатынасқа қастандық ... ... ... ... байланысты емес құқық бұзушылық. Әкімшілік теріс қылықтар,
мысалы, ... ... ... ... мемлекеттік немесе жекеше
кәсіпорындарда санитарлық ... бұзу ... ... ... ... ... немесе қауіп белгілеріне ие бола отырып,
зияндылығының аз дәрежелілігімен қылмыстан айтарлықтай ... ... ... ... үшін әкімшілік жауапкершілік заңмен
қарастырылады. Бұл ең ... ... ... құқығынан айыру (мысалы,
көлік құралдарын басқару құқығы), түзету жұмыстары (екі айға ... ... (15 ... ... және т.б. Жаза құқық бұзушылық
жасаған күннен бастап екі айдан кеш қалдырмай қолданылуы керек.
Әкімшілік жаза ... ... ... ... істерін олар жөнінде
істер бойынша өндіріс қарастыратын өкілетті органдар, сондай-ақ, ... ... ... ... ... ... ... құқық бұзушылық
туралы Кодекспен анықталған.
Азаматтық теріс қылықтар (деликттер) – мүліктік және ... емес ... ... құқық бұзушылық, ол адам үшін рухани
құндылық болып ... ... ... ...... және жеке
азаматтарға келісім бойынша міндеттерін орындамаудан, азаматтың ар-намысы
мен қадір-қасиетіне нұқсан келтіретін мәліметтер таратудан тұратын ... ... ... ... ... ... ... орнын
толтыру, бұзылған құқықты мәжбүрлеп қалпына ... ... ... ... ... санкцияларды қолдануға алып келеді [19].
Еңбек құқығын бұзу (еңбек туралы заңды бұзу) – еңбек ... ... ... және ... туралы заңның нормаларында болатын
санкциялармен тыйым салынған ... ... ... ... қайшы
айыпты іс-әрекеті.
Іс жүргізудегі құқық бұзушылық азаматтардың ... ... әділ сот ... немесе құқық бұзушы құқықтық ... ... іс ... ... бұзушылығына байланысты. Бұл объективті
түрде, соттың қолдау хатты қанағаттандырудан бас тартуы, ... ... ... ... ... ... ... қорғау шараларын
қолдануға және т.б. алып ... ... ... емес.
Халықаралық құқық бұзушылық (деликт) – халықаралық құқық нормаларына
немесе жеке басының міндеттемелеріне ... ... ... ... ... ... құқық субъектілерінің тобына немесе ... ... ... ... ... ... субъектісінің
әрекетсіздігі. Халықаралық деликтіге — дипломатиялық ... ... ... ... жолын кесу жөнінде шаралар қолданбау, ... бұзу және т.б. ... ... ... – субъект құқығын бұзған және жеке,
мүліктік немесе ұйымдық сипаттағы шектеулер мен ... ... ... ... болып табылатын құқықтық норма санкциясымен көзделген
мемлекеттік мәжбүрлеу шарасы.
Заң жүзіндегі ... ... ... ... әділдік пен демократизмге негізделген. Бұл нақты түрде келесі:
заң жүзіндегі жауапкершілік құқық бұзушылық ... ... ... ... ... көрінеді. Құқық нормасы бұзылған жағдайда заң жүзіндегі
жауапкершілік міндетті түрде тууы керек. Заң ... ... мен ... ... құқық нормасында мемлекет айқын анықтайды.
Заң жүзіндегі жауапкершілік әрқашан қатаң түрде жеке басқа жүктеледі.
Заң жүзіндегі ... ... ... ... іс ... ... және ... қажет.
Заң жүзіндегі жауапкершілік құқық бұзушыны жазалау үшін салынады.
Қылмыстық ісі үшін сазайын тарту және ... өтеу ... заң ... тек ... ... ... ... кезінде ғана болады:
санкция көлемі (бас бостандығынан айыру ... ... ... ... ... айып төлеу) қылмыстық істің ауырлығына байланысты.
Заң ... ... ... – құқық бұзушыны қайта
тәрбиелеу (келешекте құқық бұзушылық жасаудың алдын алу). Бас бостандығынан
айыру түріндегі ... өтеп ... ... ... ... ... ... кейін айыпкер азаматтастарының қатарында қалады да, одан әрі ... ... ... ... жүзіндегі жауапкершілікті қолдану қоршаған адамдарға, олардың
тарапынан ... ... ... ... алдын алу үшін
насихаттаумен жүзеге асырылады. Кері жағдайда, олар сол бір ... ... ... құқық бұзушы өтеген жеке ... ... ... амалы болмайды.
Заң жүзіндегі жауапкершіліктің негіздемесі –құқық бұзушылық болып
табылады. Субъектінің тәртібі құқық бұзушылық белгілеріне жатпаса, онда ... заң ... ... жатпайды. Заң жүзіндегі жауапкершілік –
бұл күрделі әлеуметтік процесс. Ол құқықтық нормалардың белгілеулерін бұзу
нәтижесінде туады және ... ... ... ... ... ... ... Заң жүзіндегі жауапкершіліктің маңызды ... оны ... ... және оның ... органдары қолданады.
Заң жүзіндегі жауапкершіліктің басты мақсаттары құқық ... және ... ... құрметтеу рухында тәрбиелеу деп ... ... және ... ... ... ... ... жеке наным-сенімі
болып қалуы керек. Осы ... ... өз ... ... ... ... ұйымдар және т.б. айтуы керек. [19]
Ел Президенті Н.Ә. Назарбаев өзінің «Қазақстан жолы 2050: бір мақсат,
бір ... бір ... ... ... заң ... теңдік құқық
қорғаудың басты негізіне айналуы қажет .
Әкімшілік жауапкершілік – бұл әкімшілік ... ... ... ... ... (лауазымды тұлғаның) қолданатын әкімшілік жаза
түріндегі әкімшілік мәжбүрлеу.
Әкімшілік құқық ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілік түрінде мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын
қолданады. Әкімшілік ... сот және ... ... Үкімет,
заңды негізде мемлекеттік жергілікті өкілді және атқарушы ... ... ... жауапкершілікті реттейтін негізгі нормативті-
құқықтық акт — ҚР Әкімшілік құқық бұзушылық туралы ... (2014 ... ... ... ... ... ... тән:
1) құқықтық тәртіпті бұзудан қорғау құралы болып ... ... ... заңдар, заң күшіндегі актілер немесе
олардың әкімшілік құқық бұзушылық туралы нормалары белгілейді;
3) әкімшілік жауапкершіліктің негізі — ... ... ... әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін әкімшілік ... ... ... ... басқару органдары және олардың
лауазымды тұлғалары өздеріне бағынышты емес құқық бұзушыларға қолданады;
6) әкімшілік ... ... бас ... ... және
жұмыстан шығару негізі болып табылмайды;
7) әкімшілік жауапкершілік шараларын әкімшілік құқық ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілікке әкімшілік құқық бұзушылық жасаған кезде 16
жасқа толған тұлғалар тартылады.
Кәмелетке толмағандардың ...... ... 16 ... 18 ... дейінгі әкімшілік құқық бұзушылық жасаған
тұлғаларға кәмелетке толмағандардың істері ... ... ... ... ... қолданылады. Қазіргі уақытта Қазақстан
кәмелетке жасы ... ... ... қарау үшін Ювеналдық
юстиция енгізілі отыр.
2 Тәртіптік жауапкершіліктің ұғымы, міндеттері және ерекшелігі
2.1 Тәртіптік жауапкершіліктің ұғымы
Кеңестік Конституциядан ... ... ... етуге міндеттілік белгілемейді. Еңбекке қабілетті әрбір
адам қайда еңбек ететінін, қандай жұмыспен ... өзі ... ... кәсіпкерлік еңбекпен шұғылданса, еңбекпен, жұмыс уақытымен, демалыспен
байланысты мәселелерді өзі шешеді. Егер адам ... ... ... жеке ... ... жұмысқа орналасса, онда жұмысшының міндеті ... ... ... ... шешіледі. Мұнда мәселе жұмысшы ... ... ... ... мен ... орай ... ... еңбек бостандығына, еңбектің, мамандықтың
түрлерін таңдауға ... ... ... ... заң ... ... ... еңбектің кез келген түрімен шұғылдануына ... ... жеке ... ... ... ... алады.
Демек, Қазақстан азаматы шетелдік азаматтарға қарағанда ... ... кең ... ие. ... шетелдік азамат, ереже бойынша
мемлекеттік қызметке қабылданбайды. Республика азаматы бос ... ... ... ... алу жөнінде басқалардан артықшылық құқықты пайдаланады.
Адам ... ... ... ... адамға заң жүзінде еңбек
етуге міндеттеу-еңбек етуге мәжбүрлеу, яғни құлдық еңбек деп ... ... бір ... ғана ... ... етуге мәжбүрлік
жасайды. Сот үкімі бойынша, төтенше ... ... ... ... ... ... болады. Әрине, бұдан еңбек етуге міндеттейтін
заңның ... дені сау, ... ... адам ... ... ... ... тумауы керек. Кәмелетке толған әр адам өзін, өзінің отбасын ... ... ... Бұл оның ... парызы. Бұл парыз- оның
Конституцияда жазылғандай заңи парызы. «Кәмелетке толған еңбекке қабілетті
балалар ... ... ... ... ... ... еңбекпен байланысты салада кез келген алалаушылыққа тыйым ... ... ... ... ... ... ... тең түрде пайдалана
алады. Мұның өзі ешкімнің еңбек туралы құқығына шек келтірмейді, сондай-ақ
жұмысқа орналасу ... ... ... ... ... нәсіліне, ұлтына,
тіліне, дәулетіне, лауазымдық дәрежесіне, тұрған жеріне, діни ... ... да ... қарай артықшылықты пайдалана алмайды деген сөз.
Сонымен бірге еңбек құқығына шек келтіру деп ... ... ... бар. ... қабылданарда адамның мамандығы, кәсібі, мамандық ережесі
еске алынады. Жұмыс процесінде іскерлік сапасы, еңбек ету үстіндегі ... де ... ... ... Егер адам еңбек ету кезінде алалаушылыққа
кездессе (жұмысқа ... ... ... ... онда ол ... ... Егер сот ... жол бермеу ... ... ... ... сот ... адамнан жапа шеккен адамның көрген
зиянын ... ... ... қандай құқықтары бар? Әрбір еңбек адамының құқықтары
төмендегідей. Еңбек жағдайы қауіпсіздік пен ... ... сай ... Бір ... ... әр адам бір ... тең ... алуы керек.
Еңбекақы мөлшері заң белгілеген мөлшерден кем болмауы тиіс, бұл жөнінде заң
еңбеккерді жұмыс ... ... ... ... уақытының ұзақтығы заңмен
бнлгілінеді, жұмыс беруші оны өз ... ... ... ... демалыс
күндері, мейрам күндері, жыл сайынғы төлемелі еңбек демалысы кезінде
демалуға және ... ... және ... ... ... бар.
Жұмысшы еңбектегі міндетін орындаумен байланысты денсаулығына немесе еңбек
ету ұжданына, мүлкіне зиян ... оны ... ... етуге құқықты.
Егер жұмысшының еңбек құқығы бұзылса, онда ол сотқа дейін ... ... ... ... алады. Жұмысшының кәсіподақтар ұйымына мүше болуға құқығы
бар. ... ... ... ... ... ... ... алуға да құқықты.
Заңда белгіленгеніндей, азамат 16 жасқа толған соң еңбек келісімшартын
жасауға құқығы бар. Ал 15 жасқа толғандар еңбек ... ... ... алған кісінің келісімі бойынша, немесе өз алдына еңбек
етуге ... ... бос ... оқу ... ... алады. Орта білім
алған жағдайда немесе жалпы білім беретін оқу орнын тастаған жағдайда ... ... ... ... ... ... келісімімен
(қамқоршысы, қорғаншысы) жеке еңбек шарты 14 жасқа толған оқушымен жасалына
береді. Жұмыс оқушының оқу процесіне, денсаулығына зиян келтірмейтін ... ... ... жасөспірімдер Қысқарған жұмыс уақыты бойынша
еңбек ете алады және де еңбек ақысы қысқартылмайды. 14-тен 16 жасқа дейінгі
оқушылар үшін ... ... ... ... 36 сағат болып белгіленеді.
18 жастан төменгі жұмысшыларды түнгі жұмысқа және де ... ... ... ... және ... ... еңбекке пайдалануға болмайды. [9]
Жұмыс берушінің төмендегідей құқықтары бар:
– Заңға сәйкес еңбек келісімшартын жасауға, оны ... ... ... ... ... қызметкерден осы еңбек туралы Заңда
көзделген, белгілі бір ... ... ... және ... бір қызметті атқаруға мүмкіндігін растайтын ... ... ... өз өкілеттігі шегінде жұмыс берушінің актілерін шығаруға;
– қызметкерлерді көтермелеуге, оларды еңбек туралы Заңда және ... ... ... ... ... ... тәртіптік
және материалдық жауапкершілікке тартуға;
– қызметкер сынақ мерзімін ... егер жеке ... ... ... ... ... ... байланысты өз шығындарының орнын толтыруға құқығы
бар;
– ұйымның жұмысын тоқтатуға және ... ... ... үшін ... ... шығару сот шешімімен
заңсыз деп танылады.
– Еңбек келісімшарты бойынша жұмысшыдан еңбектің орындалуына талап
етуге;
– өзіне ... ... ... ... ... ... етуге;
Әрбір жұмысшының міндеті:
– өзіне еңбектегі міндетін сапалы, адал орындау;
– еңбек тәртібін сақтау;
– жұмыс берушінің мүлкіне ұқыпты қарау;
– еңбекті қорғау, өрт ... ... ... талаптарын
орындау;
– жеке еңбек шартына сәйкес өзіне сеніп ... ... және ... ... өзге де ... ... жария етпеуге.
Заң жұмыс берушіге төмендегідей міндеттер жүктейді:
– жұмысшыға тиісінше қалыпты өндіріс жағдайын туғызу;
– еңбекті қорғаудың ... мен ... ... ... ... ... қауіпсіздігін, өндірістік ... ... ... ... ... ... ... туралы
нормативтік актімен таныстыру;
– қызметкерлер өкілдерінің ұсынысын ... және ... ... ... ... ... міндеттерін орындауына қажетті
құралдармен және материалдармен қамтамасыз етуге;
– қызметкердің еңбек міндеттерін атқару кезінде оның денсаулығы ... зиян ... үшін ... ... ... ... ... құқықтық актілерінде
көзделген тәртіп пен жағдайларда қызметкерлерге келтірілген зиянды
өтеуге;
– Егер жұмысты ... ... ... мен денсаулығына қатер
төндірсе, оны тоқтата тұруға;
– Еңбекақыны дер кезінде төлеу;
– Еңбек туралы ... жеке ... ... ... ... өз ... орындамаған жағдайда, заң оның еңбек тәртібін
қарайды. Өзінің еңбек ... ... ... ... жасаған болып
есептеледі. Тәртіп бұзушылықтың өзіндік белгілері бар:
– Жұмысшы ... ... ... ... ... бұзуы;
– өзінің еңбек міндетін дәлелсіз себептермен орындамауы немесе
нормативтік актіде, өзінің ... ... ... ... орындалуы;
– ұйымға, жалдаушыға, қоғамға немесе мемлекетке зиян келтіруі.
Мұндай зиян ... ... ... ... жауапкершілік: ұғымы, түрлері және сипаты. Егер
қызметкерлерге еңбектегі ... бір ... ... үішн ... ... ... түрі ... болса, еңбек тәртібін ... ... ... жауапкершілікке тартылады. Яғни, тәртіптік
жауапкершілікке ... ... ... ... ... ... ... құқық
бұзушылық табылады және тәртіптік жауапкершілікке нақты бір тәртіптік құқық
бұзушылықты жасаған нақты бір ... ... ... ... бұл ... ... ... жасаған қызметкерге
тәртіптік жаза тағайындау ... оның ... ... Тәртіптік
жауапкершілікке тарту құқығы жұмыс берушіге және оның ... ... ... ... ... ... екі ... жалпы және арнайы жауапкершілік.
Жалпы тәртіптік жауапкершілік ішкі еңбек ... ... ... ... Бұл ... ... тәртіптік
жауапкершілік таралатын қызметкерлерді есептемегенде, барлық ... ... ... ... ... заңнамада және ведомстволық актілерде
жекелеген ... ... ... Мұндай актілер қатарына
«Мемлекеттік қызмет туралы», «Судьялардың мәртебесі туралы», «Прокуратура
туралы», «Адвокатура туралы» және ... ... ... ... тәртіптік жауапкершілік жалпы тәртіптік жауапкершіліктен келесі
белгілермен ерекшеленеді: тұлғалар шеңбері бойынша; жазалау ... ... ... ... тіртібі бойынша; тағайындалған тәртіптік
жазаны шағымдау тәртібі бойынша.
Тәртіптік теріс қылық - қызметкердің еңбек тәртібін ... ... ... құқыққа қайшы келетіндей кінәмен орындамауы немесе
тиісінше ... ... ... ... ... ... ... алдында, жеке адамдардың алдында да келісімшарт
бойынша жұмыс істеп жүрген адамның ... ... ... ... ... ... Мұндай мінез-қылықтарға тәртіптік шара қолданылады.
Тәртіпсіздік мінез-қылықтың әкімшілік мінез-қылықтан айырмашылығы бар.
Тәртіпсіздік жасайтын азамат- тек жұмысшы (қызметші) оның ... ол ... ... сол ... ... ... Ал әкімшілік тәртіп
бұзушылықты 16 жасқа толған және оданда ересек кез ... ... ... ... ... жұмысшы ішкі еңбек орнында, белгілі бір жұмыс
берушінің алдында ... ал ... ... мемлекеттік басқару
орнында жалпы тәртіпті бұзу ... ... ... ... бұзу ... ... ), жол ... тәртібін бұзу, төлқұжаттық
тәртіпті бұзу ... ... ... тәртіптік шара қолданылады.
Әкімшілік тәртіпсіздікке ерекше ... жаза ... ... ... айыру, әкімшілік тұтқындау, ақшалай айып салу ... ... ... ... ... қатысы бар өзінің жұмысшысына
қолданады. Әкімшілік жазаны ... ... ... ... ... ... ... Мұндай органдар-атап айтқанда, мемлекеттік, санитарлық
және басқа инспекциялар, ал жұмыс беруші әкімшілік еңбек келісімшартындағы
көрсетілген шаралар бойынша ... ... ... ... тәртіп бойынша қолданылуы тиіс.
Мұның өзі әкімшілік шараларды ... ... ... өз ... ... ... тәртіпсіздік қылығына қарай қолданады. Әкімшілік
жауапкершілікті өздеріне тәртіптік өкімет билігі ... ... ... ... ... ... мектепте мұндай билік оқу ісін
басқарушыға емес, директорға ғана берілген. Тәртіпсіздік ... үшін ... ... ... ... ғана ... Бір ... іске бір шара ғана қолданылатынын ескерген жөн. [19]
Тәртіптік ... ... ... ... оның белгілі бір
мақсаттылығын, әсіресе оның әділеттілігін қатты ойластыру керек болады.
Мұның өзі ... ... ... ... ... ... ... Жұмысшының
(немесе қызметшінің) жеке басы, өзінің ісіне қалай қарайтындығы, істеген
қылығының ауыр, ... тағы ... ... ... ... ... ... алуы тиіс. Жаза қолданудан бұрын ол адамнан жазбаша ... ... алуы ... жауапкершілік екі түрге бөлінеді: жалпы және арнайы. ... ... ... ... (ішкі істер туралы, ұлттық
қауіпсіздік ... т.б), ... ... ... ... үшін
жасалған жарғыларда белгіленеді.
Жалпы тәртіптік жауапкершілік ішкі еңбек ... ... Заң ... тәртіптік шараның төмендегідей түрлерін қарастырады:
1) ескету; 2) сөгіс; 3) жеке еңбек шартын бұзу;
Тәртіптік шара ... ... ... анықталғаннан кейін, бір ай
өтпей тұрып қолдануы тиіс және тәртіпсіздік қылық болған күннен ... ... ... кейін қолданылмайды.
Өздерінің міндеттерін бұзғаны үшін жұмысшыға да, жұмыс берушіге де
материалдық жауапкершілік ... Жеке ... ... ... ... ... ... көрсетіледі. Жеке еңбек шартының бір
тарабы екінші тарапқа зиян келтірсе, оны ... ... ... ... ... ... не ерікті түрде өтейді. Жұмысшының денсаулығына зиян
келетіндей ... ... ... ... зиян ... зақымданса,
жараланса, мертіксе, жұмыс беруші ол зиянды өтеуге міндетті. Сондай-ақ
жұмыс беруші жұмысшыны заңсыз еңбек ету ... ... ... ... қабылдамаса, заңсыз жұмыстан босатса, ... ... ... онда ол ... жауапқа тартылады. «Қазақстан
Республикасының еңбек туралы» заңында мемлекеттік еңбек ... ... ... ... заңның бұзылмауына бақылау енгізілген.
Мемлекеттік еңбек ... ... ... ... ... мен
тексерулердің ізімен қараудың еңбек қатынастарын реттейтін еңбек ... және ... да ... ... ... ... ... туралы заңның бұзылуының себептерін анықтау және талдау; бақылау
нәтижелері бойынша нұсқау беру т.б. ... ... ... ... ... ... барлық ұйымдарда орындалуы міндетті.
Тәртіптік жауапкершілік. Тәртіптік жауапкершілікті бұзу салдарынан
жауапкершілік пайда болады. Оның үш түрі кездеседі:
– ішкі ... ... ... ... ... тәртібіне байланысты салалардағы ережелерге байланысты
қорғаныс;
– темір жол, су, әуе ... ... ... ІІО ... ... ... істер органдарының негізгі қызметі:
– облыс аумағындағы қылмыстың, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... алу және
оларды жүйелеу, мемлекеттік ... ... ... ... ... ... жүзеге асыру;
– Ішкі істер органдарының ... ... ... оңды ... ... және ... ... әдістемелік және консультативтік көмектер көрсету;
– ІІМ облыстың әкімі мен ... ... ... өзге де ... ... ведомстваларды қылмыстың,
қоғамдық тәртіптің және қоғамдық қауіпсіздіктің жағдайы туралы
және құқықтық тәртіп пен заңдылықты ... ... ... шаралар туралы құлағдар етіп отыру.
Қалалық, аудандық, қалалардағы  аудандық, поселкелік, жол ... ... ... өздері қызмет көрсететін аумақта қоғамдық тәртіп пен
қоғамдық қауіпсіздікті сақтауды ... ... ... ішкі ... ... ... ішкі ... бөлімінің құрылымына ... ... ... ... қоса ... ... ... ЖПП, алдын ала ... ... ... ... ... ... толмағандардың істері жөніндегі
инспекция, полицияның аумақтық бөлімшелері.
Сонымен бірге бұларға: кәмелеттік жасқа ... ... ... ... бұзуға қатысты ұсталғандарды арнайы қабылдаушы;
медициналық айықтырғыш; қаңғыбастығы мен ... үшін ... ... ... ... ... Ішкі ... органдарына тікелей
бағынады.
ІІM ішкі әскерлері маңызды мемлекеттік нысандармен арнаулы жүктерді
тасымалдау кезінде оларды күзету және ... ... ... ... ... сотталған адамдар мен қамауға алынғандарды айдауылдайды;
қоғамдық тәртіпті сақтауда Ішкі істер органдарына көмектеседі; ... ... ... өзге де төтенше жағдайлардың зардаптарын жою
кезінде қоғамдық тәртіп пен ... ... ... етуге
қатысады.
Криминалдық полицияның негізгі міндеттері.
Қылмыстарды ашу, алдын алу, жою және тергеу; Ішкі ... ... ... ... ... істер бойынша анықтауларды жүргізу,
тергеу амалдарынан, ісін жалпы анықтаудан және соттан, ... ... ... жүргендерді, хабарсыз жоғалып ... ... мен ... асыру.
Әкімшілік полицияның негізгі міндеттері:
Қоғамдық тәртіпті сақтау, қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз ету,
қылмыстар мен әкімшілік тәртіп бұзушылықтарды ашу, алдын алу және ... ашу, ... мен ... іс ... ... ... ұсталған
және тұтқындалған, тұратын орны, құжаттары жоқ адамдар ұсталатын ... ... ... ету. ... ... ... жасқа
толмағандар арасындағы қараусыздықты және ... ... ашу ... жол қатынасы кауіпсіздігін қамтамасыз етуді мемлекеттік ... ... беру ... ... асыру.
Учаскелік инспекторлар және кәмелеттік жасқа толмағандар істері
жөніндегі учаскелік инспекторлар күзет қызметін, ... және ... ... ... ... және мал ... полициясы, төлқұжат
қызметі, жол полициясы ... Ішкі ... ... ... ... ... ... органдарының негізгі міндеттері.
Ішкі істер органдарының тергеуіне жататын әскери қызметшілер ... мен ... ... ... алу, ... жою, ашу және ... ... Әскери тергеу органдарын — әскери-тергеу департаменті,
тергеу, жедел-іздестіру, жедел-техникалық және ... ... ... басқармалары мен гарнизондар бойынша бөлімдер құрайды. [20]
ІІМ-нің әскери полициясы — ішкі ... ... ... ... ... ... сондай-ақ ішкі әскерлер мен әскери
қызметшілер жасаған өзге де қылмыстар бойынша анықтау ісін жүзеге ... ... ... мен ... ... бұзушылықтардың алдын
алуға, олардың бетін ашуға, тоқтатуға, жоюға, әскери ... ... ... ... ... ... арналған арнаулы орган.
Әскери қызметкерлердің жауапкершілігі. Әскери қызметкерлер және әскери
міндетін өтеуге шақырылғандар, Ішкі Істер ... ... ... ету құрамындағы тұлғалар әкімшілік құқық бұзушылық жасағанда
тәртіптік жарғылары бойынша жауапкершілікке ... Осы ... ... қойнауын, жер және су ресурстарын, атмосфераны, жан-жануарлар мен
өсімдік әлемін тиімді ... және ... ... мен ... ... жол жүру ... кедендік ережелерді, карантин бойынша
ережелерді бұзғаны үшін және контрабанда үшін ... ... ... ... ... тұлғаларға әкімшілік қамау қолданылмайды.
Қызметкерлерді тәртіптік жауапкершілікке тарту негіздемелері және
тәртібі.
Қызметкерді бұл негіз ... ... ... мына жағдайлар бір
мезетте орын алған ... ғана жол ... ... еңбек міндеттерін құқыққа қайшы, кінәлі түрде
орындамауы;
2) ... ... ... ... ... ... қызметкерге осыған дейін тәртіптік әсер ету шараларының қолданылуы.
Құқыққа қайшы ретінде еңбек ... ... ... ... ... ... бұзған қызметкердіңәрекеті немесе
әрекетсіздігі танылады.
Кінәлі ретінде қызметкердің еңбек міндеттерін орындамауымен немесе
тиісінше ... ... ... абайсыздық немесе қасақаналық
түріндегі кінә көрініс табатын әрекет немесе әрекетсіздігі танылады. Қайта
немесе жүйелі түрдегі құқық ... ... алты ай ... бір ... ... ... яғни осы жағдайда қызметкер жұмыстан босатылады.
Тәртіптік жаза ретінде қызметкердің еңбек тәртібін бұзғаны, ... ... ... кінәлі түрде орындамағаны немесе тиісінше
орындамағаны үшін басшылықтың тағайындаған ... ... ... ... ... ... қатаң сөгіс беру.
Тәртіптік жазаны таңдау құқығы жұмыс берушіге тиесілі, жұмыс беруші
жасалған құқық ... ... ... ... ... ... мән-жайларды, қызметкердің басқа кездегі ... ... ... жаза ... ... ... ... бастап бір айдан
кешіктірмей қолданылады және оны теріс әрекет жасалған күннен бастап ... ... ... ... бұл ... ... жаза қолдану
туралы бұйрық жазаға тартылған қызметкерге қол қойғызылып жарияланады.
Қызметкерге уақтылы жеткізілмеген, тек жұмыстан босату ... ... ... ... ... босату кезінде ескерілмейді. Жұмыс
беруші қызметкерден жеке еңбек шартында ... ... ... ... ете ... ... егер ... беруші өзінің өндірісінде
жаңа еңбек ... ... онда жеке ... ... тиісті өзгертулер
мен толықтырулар енгізіледі, және қызметкер өз ... ... ... ... ... ... өз ... орындаудан дәлелді себептерсіз,
қосымша функциялардың ... ... ... ... ... бас
тартса, онда мұндай бас тарту тәртіптік теріс қылық ... ... ... шартын бұзуға негіз ... ... ... кез ... ... ... ... дәлелді себептерсіз орындамауының қайталануы
тәртіптік жазамен ресімделуі тиіс.
 Мемлекеттік әкімшілік қызметшілердің тәртіптік жауапкершілігі заңдық
жауапкершіліктің бір ... ол ... ... қызметтік міндеттерін
атқару үстінде тәртіптік теріс қылықтар ... үшін ... ... ... теріс қылығы қызметшілердің өздеріне жүктелген
міндеттерді құқыққа ... ... ... ... ... ... ... шегінен шығуы, мемлекеттік және еңбек тәртібін
бұзуы, Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметшiлерiнiң ар-намыс кодексiн
бұзуы, тәртіптік ретпен ... ... ... ... ... сол ... Қазақстан Республикасының "Мемлекеттік қызмет
туралы" Заңында ... ... ... ... ... ... ... табылады.      
Тәртіптік жаза тәртіптік жауапкершілікке ... ... ... және ... ... ... бар лауазымды тұлға
қолдануы мүмкін тәртіптік жауапкершілік шарасы. [20]
Орталық атқарушы органда, еңбек қатынастарының мәселелері ... ... ... ... ... органдар мен лауазымды
тұлғалардың құзыретіне ... ... ... ... ... ... ... жауапкершілігі мәселелерін орталық
атқарушы органның жауапты хатшысы немесе белгіленген тәртіппен орталық
атқарушы ... ... ... ... ... лауазымды
тұлға, ал орталық атқарушы органның жауапты ... ... ... тұлға болмаған жағдайда – орталық атқарушы органның басшысы
шешеді.      
Жоғары ... ... ... мен лауазымды тұлғалар қызметке
тағайындайтын және қызметтен ... ... ... ... ... жауапкершілігі мәселелерін жоғары ... ... мен ... ... ... ... ... - қызметшінің теріс қылығы туралы материалдар мен
мәліметтерді, оның жасалу мән-жайын толық, ... әрі әділ ... ... және тексеру жөнінде атқарылатын қызмет.      
Мемлекеттік органның тәртіптік комиссиясы - теріс қылықтың жасалу мән-
жайын жан-жақты, толық әрі әділ ... және жаза ... ... ... ... тарауы үшінші абзацында көрсетілген тұлғаға ұсыным енгізу
мақсатында теріс қылыққа ... ... ... ... және ... ... үшін мемлекеттік органда құрылатын тұрақты алқалы
орган.      
Мемлекеттік қызмет ... ... ... ... ... - ... ... істері жөніндегі уәкілетті органда
тәртiптiк жауапкершілiкке әкеп ... ... ... ... ... ... кодексiн бұзуға жол берген С-1, С-
2, С-3, С-4 санаттарындағы қызметшілердің ... ... ... ... ... ... ...      
Тәртiптiк жауапкершiлiкке әкеп соғатын, сыбайлас жемқорлыққа қарсы
күрес заңдарын және Ар-намыс кодексiн бұзған В-1 ... ... ... ... ... Республикасы Президентiнiң жанындағы
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес мәселелері жөніндегі комиссия қарайды. ... ... әкеп ... сыбайлас жемқорлыққа қарсы
күрес заңнамасының нормалары мен Ар-намыс ... ... жол ... С-О-1,
С-О-2, С-О-3, С-О-4, С-О-5, С-О-6, С-R-1, С-R-2, С-R-3, С-R-4, С-R-5
санаттарындағы, D және E ... ... ... ... ... ... Республикасы Мемлекеттiк қызмет iстерi
агенттiгiнiң облыстардағы, Астана және ... ... ... ... ... iстiң аясында материалды жеке өндiрiске бөлместен әр
түрлi ... ... ... ... ... ... ... болған
жағдайларда, iстi неғұрлым жоғары мәртебеге ... ие ... ... ... ... iстердi қарау құқығы бар орган қарайды. 
Құқық қорғау ... ... ... ... ... ... ... қорғау
органдары басшыларының және уәкiлеттi басшылардың ... ... мен ... ... түрде сақтауы құқық қорғау қызметіндегі
қызметтік тәртiп болып табылады.
Құқық қорғау органының ... және ... ... ... арасындағы қызметтiк тәртiптiң жай-күйiне жауап бередi.
Қызметтік тәртіпті қамтамасыз ету және ... ... ... қорғау
органының басшысы немесе уәкiлеттi басшы қызметкерлерге және құқық қорғау
органдарының білім беру ... ... ... құқық
қорғау қызметі туралы Заңмен көзделген көтермелеу шараларын ... ... ... ... ... қолданылуы мүмкін.
Қызметкерлерге қолданылатын көтермелеулер:
Мiндеттерiн үлгiлi атқарғаны және қызметінде жоғары нәтижелерге ... үшін ... және ... ... ... ... ... курсанттарына (тыңдаушыларына) мынадай:
– алғыс жариялау;
– біржолғы ақшалай сыйақы беру;
– бағалы сыйлықпен ... ... ... Құрмет грамотасымен марапаттау;
– ведомстволық наградамен және құқық қорғау органының үздігі
төсбелгісімен марапаттау;
– кезекті арнаулы атақты ... ... ... ... ... ... ... немесе Құрмет тақтасына енгізу;
– құрметті атақ беру;
– құқық қорғау органдарының нормативтік құқықтық актілерімен
көзделген өзге де ... ... ... осы ... көзделген көтермелеу түрлерін қолдану тәртібі
құқық қорғау органдарының нормативтік құқықтық актілерінде белгіленеді.
Көтермелеу ретінде құқық қорғау органы қызметкеріне ... ... ... ... ... алу ... мүмкін. Көтермелеулер
бұйрықтармен ресімделеді. Құқық қорғау органдарының ... беру ... беру ... орналасқан жерден кезектен тыс босату түріндегі де
көтермелеу қолданылады. Қызметкерлер ерекше сiңiрген еңбегi үшiн ... ... ... мемлекеттік наградалармен марапатталуға
ұсынылуы мүмкін.
Қызметкерлерге қолданылатын тәртiптiк жазалар:
Құқық қорғау органдарындағы тәртіптік жазалар тәртіптік жауапкершілік
шарасы болып табылады.
Қызметтік ... ... ... ... ... ... ... сөгіс;
– қатаң сөгіс;
– қызметке толық сәйкес еместігi туралы ескерту;
– атқаратын ... ... ... ... ... ... ... бiр саты төмендету;
– құқық қорғау органдарынан шығару;
– құқық қорғау органының басшылары немесе уәкiлеттi басшылар
берген ... ... ... атақтарынан, төсбелгілерінен
айыра отырып, құқық қорғау органынан шығару;
– арнаулы атағынан ... ... ... ... отырып, құқық
қорғау органынан шығару тәртіптік жаза түрлері ... ... ... ... беру ... курсанттарға
(тыңдаушыларға) осы бапта көзделген тәртіптік жазаларға қоса, мынадай:
– нарядқа кезектен тыс ... ... ... ету ... нарядқа тағайындаудан басқа);
– құқық қорғау органының ... беру ... ... жерден
кезекті босатудан айыру;
– құқық қорғау органының білім беру ұйымынан шығару ... ... ... жаза ... ... мен ... ... теріс қылық жасауы тәртіптік жаза қолданудың
негізі болып табылады. ... жаза ... және оның ... ... ... кінәсінің болуы, жасалған тәртіптік теріс қылықтың
ауырлығы және мән-жайы, қызметкердің жеке басы және оның ... ... ... ... және ... қорғау органының беделіне нұқсан
келтіруі ескеріледі.
Тәртіптік жауапкершілікке тарту тәртібі мен ... ... ... ... құқықтық актілерінде айқындалады. Қызметкер
тәртіптік теріс қылық жасаған кезде одан жазбаша түсініктеме ... ... ... түсініктемесінде қызметкер өзінің ... ... ... ... ... онда ... қорғау органының басшысы немесе
уәкiлеттi ... ... ... ... жаза қолдануға құқылы. Егер
қызметкер өзінің жазбаша түсініктемесінде өзінің тәртіптік теріс ... ... ... онда ... қорғау органы басшысының немесе
уәкiлеттi басшының бұйрығымен қызметтік тергеу ... ... ... ... ... ... ескерту, атқаратын лауазымынан
босату және қызметінен шығару түріндегі жаза ... ... ... және ... ... ... ... бойынша
қолданылады. Қызметіне толық сәйкес еместігі туралы ескерту, атқаратын
лауазымынан босату ... жаза ... ... ... ... ... басшысы жанындағы жедел кеңестің шешімі негізінде де қолданылады.
Тәртіптік комиссияны құру және оның ... ... ... құқық қорғау
органының басшысы айқындайды. Бірнеше қызметкер бірлесіп ... ... ... кезде жаза әр кінәліге жеке-жеке қолданылады. Қызметтік
тәртiптiң бұзылуының әрбiр жағдайы үшiн бір ... жаза ғана ... Жаза ... тәртіптік теріс қылық жасаған қызметкерді атқармағаны
немесе ... ... үшін ... жаза қолданылған міндетті
атқарудан босатпайды. [21]
Тәртiптiк жаза ... ... ... ол ... ... бастап үш
жұмыс күні ішінде тәртіптік жазаға тартылған қызметкерге қолын қойдырып,
жария етіледі. ... жаза ... ... бұйрықпен танысудан бас тарту
құқық қорғау органының кадр ... ... ... ... ... журналда тiркеледi. Қызметкерді тәртіптік жаза қолдану туралы
бұйрықпен жеке ... ... ... ... құқық қорғау
органының кадр бөлімшесі тәртіптік жаза қолдану туралы бұйрықтың көшірмесін
қызметкерге хабарламалы хатпен жіберуге міндетті.
Тәртiптiк жаза ... ... ... ... ... ... бастап бiр
айдан және тәртіптік теріс қылық жасалған күннен бастап алты ... ... ... ... қызметкер бағынатын адамға
тәртіптік жаза қолдану құқығы берілгеніне не ... ... ... қылық жасалғаны туралы белгілі болған, бір айлық ... күн ... ... ... ... күн ... ... тергеу жүргізiлген, қылмыстық іс немесе әкiмшiлiк құқық
бұзушылық ...... ... ... ... ... жаза,
кінәлінiң сырқаттануына немесе демалыста, іссапарда болуына байланысты
жұмыста болмаған уақытын ... ... ... ... iсті ... ... ... бұзушылық туралы iс ... ... ... ... процессуалдық шешiм қабылданған күннен бастап бiр
айдан кешiктiрiлмей қолданылады.
Қылмыстық іс ... бас ... не ... іс ... ... ... әрекеттерінде тәртіптік теріс қылық, әкімшілік
құқық бұзушылық ... ... ... жаза қылмыстық іс қозғаудан бас
тарту не оны қысқарту туралы шешім қабылданған күннен бастап - бір ... ... ... ... ... болған кезде - үш айдан
кешіктірілмей қолданылады.
Қызметкер сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылық не ... ... ... ... ... жасаған жағдайда, тәртіптік жаза тәртіптік
теріс қылық жасалғаны мәлім болған ... ... үш ... ... және ... ... қылық жасалған күннен бастап бір жылдан
кешіктіріп ... ... ... ... ... ... ... iссапарда болған
кезеңде, сондай-ақ егер тәртіптік терiс қылық жасалған күннен бастап ... ... ... ... жағдайда, оған тәртiптiк жаза қолданылмайды.
Еңбекке уақытша жарамсыздық кезеңi, демалыста, iссапарда болуы, егер
жасалған тәртіптік терiс қылық туралы осы ... ... ол ... белгiлi болса, жаза қолдану мерзімін тоқтата тұрады.
Қызметкер өзін ... ... ... ... ... ... құқылы.
Қызметкерге қолданылған тәртiптiк жазаның мерзiмi оның қолданылған
күнiнен бастап алты айдан аспайды. Егер осы мерзiм iшiнде қызметкер ... ... ... онда оның ... ... жоқ деп ... қызметкерге, тікелей басшының құқықтары шегiнен шығатын жазалау
шараларын қолдану қажет болса, онда ол бұл ... ... ... ... ... тұрған лауазымды адамға өтiнiш жасайды. [22]
Жоғары тұрған басшының, егер ... ... жаза ... ... ... ... сәйкес келмесе, төмен ... ... ... ... алып ... ... бар.
Тәртіптік жазалар қолдану жөнiнде өзiне берiлген құқықтарын асыра
пайдаланған басшы бұл үшiн ... ... ... ал ... қолдануға уәкілеттi адам жазалау туралы бұйрықтардың күшін ... ... ... ... ... ... тұрған органға не
сотқа шағымдануға құқылы.
Қызметтік тергеу:
Қызметтік тергеу қызметкердің ... ... ... жасауының
себептерін, сипатын және мән-жайларын анықтау, Заңда көзделген, сондай-ақ
Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес ... ... ... ... қажет болған кезде, оның ... ... ... және құқық қорғау және сот ... ... ... ... ... ... немесе уәкiлеттi басшының шешімі бойынша
жүргізіледі. Қажет болған ... ... ... ... ... зерттеу жүргізіледі.
Қызметтік тергеу жүргізуге оның ... ... ... ... қызметкер қатыса алмайды. Мұндай жағдайда ол ... ... ... шешім қабылдаған адамға, өзін осы тергеу жүргізуге ... ... ... ... жүгінуге міндетті. Осы аталған талаптар
сақталмаған жағдайда, ... ... ... ... деп есептеледі.
Қызметтік тергеу жүргізу кезінде мынадай:
– қызметкердің тәртіптік теріс қылық жасау фактісін;
– қызметкердің тәртіптік теріс қылық ... ... ... мен ... қызметкердің тәртіптік теріс қылық жасау нәтижесінде келтірген
залалдың ... мен ... ... қызметін өткеруге кедергі келтіретін мән-жайлардың
болу немесе болмауын объективті және жан-жақты анықтау шаралары
қолданылуға тиіс.
Қызметтік тергеу оны жүргізу ... ... ... күннен бастап
бір айдан кешіктірілмей аяқталуға тиіс. Аталған мерзімге қызметтік тергеу
жүргізілетін қызметкердің ... ... ... ... болған
уақыты, сондай-ақ оның өзге де дәлелді себептермен қызметте болмаған уақыты
есептелмейді.
Қызметтік тергеудің нәтижелері қызметтік тергеу жүргізу ... ... ... ... ... ... ... беріледі, ол оны
тергеу аяқталған күннен бастап күнтізбелік үш күннен кешіктірмей ... ... ... ... ... ... ... тергеу
жүргізудің мән-жайы бойынша түсініктеме талап етіп алынады.
Өзіне қатысты қызметтік тергеу жүргізілетін қызметкер:
– жүргізілетін ... ... мәні ... ... ... ... ... айғақтар және өзге де құжаттар ұсынуға;
– қызметтік тергеу жүргізу туралы шешім қабылдаған құқық қорғау
органының басшысына немесе уәкiлеттi ... ... ... ... ... және әрекетіне
(әрекетсіздігіне) шағымдануға;
– егер ол мемлекеттік құпияларды және ... ... өзге ... ... мәліметтерді таратпау талаптарына қайшы
келмесе, қызметтік тергеу ... ... ... ... да материалдармен танысуға құқылы. Қызметкер ... ... бас ... ... ... акт жасалады.
Қызметтік тергеу нәтижелері бойынша қорытындыда:
– қызметтік тергеу нәтижесі бойынша ... ... мен ... ... ... ... бойынша тұжырымдар мен ұсыныстар
көрсетіледі.
Қызметтік тергеу ... ... ... ... ... ... болған жағдайда, қызметтік тергеу жүргізу туралы шешім
қабылдаған құқық қорғау органының басшысы ... ... ... ... ... ... ... үшін тиісті құқық қорғау
органдарына дереу беруге ... ... ... ... ... қорғау органдарының нормативтік
құқықтық актілерінде белгіленеді.
Қорытынды
Дипломдық жұмыс тақырыбын жан-жақты зерттеуде белгілі бір қиындық
болды, себебі ... ... заңи ... не ... даулы сұрақтаға қатысты бірыңғай позиция жоқ.
Сонымен, құқықбұзушылық классификациясына қатысты әр түрлі көзқарастар
бар. Әдетте теріс қылықтардың үш түрі ... ... ... ... ... Сондай-ақ басқа авторлар өзіндік топ ... іс ... ... және тағы да ... ... ... және ... пен құқықтық жауапкершіліктің біршама түрлі
анықтамалары бар. Олар бір-бірін толықтырып отырады.
Тәртіптік жауапкершілік – еңбек тәртібін ... ... ... ... ... жаза ... ... табады. Тәртіптік жауапкершілікке
еңбек тәртібін бұзған жағдайда (себепсіз жұмысқа ... ... ... ... ... орындамау) еңбек шартымен жұмыс істеп
жүрген еңбеккер тартылады. ... ... үшін ... шегінен шығу мен мемлекеттік қызметте болуға байланысты
шектеулерді сақтамау да тәртіптік жауапкершілікке ... ... ... ... ... қатаң сөгіс, қызметінен босату сияқты түрлері бар.
Мемлекет ... ... қоса ... жаза ... ... ... ескерту берілуі мүмкін. Тәртіптік жаза қолданылмас
бұрын еңбеккерден жазбаша түсініктеме алынады және ... ... оны ... ... ... және ... біліктілігі мен
мінез-құлқы ескерілуге тиісті. Бір тәртіп бұзушылыққа бір тәртіптік жаза
қолданылады. Тәртіптік жаза қолдану ... ... ... ... еңбеккерге
жарияланады. Мұндай бұй-рық немесе қаулыны ... ... ... ... ... ... санатына қызмет ерекшелігіне
орай тәртіп жарғысына сәйкес арнайы тәртіптік жазалар қолданылуы мүмкін.
Тәртіптік ... ... ... және ... ... талап ету шараларын қолдану арқылы жүзеге асырады.
Тәртіпті талап етудің негізгі түрлеріне, ... ... ... ... жатады. Тәртіптік жауапкершіліктің ерекше сипаты тәртіптік
жауапкершілік шарасы қолданылатын құқық бұзған адамның ұйымға бағынуы.
Тәртіптік жауапкершілік – еңбек ... ... ... ... ету
нысаны. Тәртіптік жаза қолданудан көрініс табады. Тәртіптік жауапкершілікке
еңбек тәртібін бұзған жағдайда (себепсіз жұмысқа ... ... ... ... ... орындамау) еңбек шартымен жұмыс істеп
жүрген еңбеккер тартылады. ... ... үшін ... шегінен шығу мен мемлекеттік қызметте болуға байланысты
шектеулерді сақтамау да ... ... ... ... ... ... ... босату сияқты түрлері бар.
Мемлекет қызметшіге бұларға қоса ... жаза ... ... ... ... берілуі мүмкін. Тәртіптік жаза қолданылмас
бұрын еңбеккерден жазбаша түсініктеме алынады және тәртіп бұзушылықтың
деңгейі, оны ... ... ... және ... біліктілігі мен
мінез-құлқы ескерілуге тиісті. Бір ... ... ... ... ... ... немесе қаулы
еңбеккерге жарияланады. Мұндай бұй-рық ... ... ... ... ... ... ... қызметкерлер санатына қызмет
ерекшелігіне орай тәртіп жарғысына сәйкес ... ... ... ... жауапкершіліктің негіздері құқықбұзушылықтар болып табылады,
яғни құқықбұзушылық болмаса, жауапкершілік те ... еді. ... үшін ... емес ... ... қоғам оны болдырмауына тырысады.
Құқықбұзушылықпен күрес үшін оның себептерін білу қажет.
Құқықбұзушылық себептері мен оның шешу жолдары ... ... ... ... ... ... ... уақытта да бұл мәселе өз
шешілуіне әлі де алыс.
Құқықбұзушылықтар тым әртүрлі деп айтуға да болады. ... ... түрі ... зерттейтін жалғыз ғылым – криминология.
Криминологияда қылмыстың түрлі себептерін түсіндіретін мектептердің
саны өте көп. ... онда да ... көбі ... бір ... ... бірге қылмыс үшін болатын қылмыстық жауапкершілікте өлім
жазасы сияқты шара бар. Оған ... ... ... ... не ... даулар жүріп жатыр.
Ондай шараны қалдыруға қарсы аргументтері оның қылмыс жағдайына
ешқалай әсер етпейтінінде. Сондай-ақ, сот ... де ... ... ... өлім ... алып ... оның ... Кеңесіне кіруімен
байланысты. Себебі бұл одақтастық шарттарының бірі болып табылады.
Сонымен, өлім ... – бұл ... ... бойы ... мен ... туғызған қылмыстық жауапкершіліктің түрі. Бұл шара
бір ... ... бір ... қайтарылып жүрді. Ал ХХ ғ. соңында бұл
өшпейтін дау тағы да жаңа ... ... да айта ... жайт, бұл қылмыстың әрқашан болмағаны туралы. Ол
қоғамды класстарға бөлуінен, мемлекет және ... ... ... ... ... жеке ... ... болуынан шыға бастады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі
1. Қазақстан Республикасының Конституциясы. Алматы. 1995 ж. ... ҚР ... ... басқару туралы ҚР заңы, 01.01.2015ж.
3. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына
Жолдауы. 2015 ... 30 ... ... Н. ... он жыл. ... 2003.
5. Қазақстан Республикасы «Әкімшілік құқық бұзушылықтар ... ... ҚР ... ... ... Заң, 01.01.2015ж.
7. Қазақстан Республикасының iшкi ... ... ... заңы
23.04.2014ж.
8. Қазақстан Республикасының 2015 ... 18 ... ... ... ... ... ... Республикасының Қылмыстық кодексі, 03.07.2014;
10. Қазақстан Республикасының Қылмыстық іс жүргізу кодексі, 04.07.2014.
11. «Бұқаралық ақпарат құралдары туралы» ... ... ... 23 ... Заңы ... ... «Қылмыстық-атқару жүйесінің кейбір мәселелері туралы» Қазақстан
Республикасы Ішкі істер ... 2012 ... 29 ... № 182
Бұйрығы
13. «Адамдарды қоғамнан уақытша оқшаулауды қамтамасыз ететін ... ... ... мен ... туралы» Қазақстан
Республикасының 2013 жылғы 03 шілдедегі Заңы ... ... ... ақпарат құралдары туралы» Қазақстан Республикасының 1999
жылғы 23 ... Заңы ... ... Бас ... ... ... босатылған адамдарды әкімшілік
қадағалау туралы ҚР Заңы (01.01.2015 жаңартылған)
16. Қазақстан Республикасы ... ... ... заңы (29.12.2014
берілген өзгерістер мен толықтыруларымен)
17. ҚР нормативтік құқықтық актілер туралы ҚР Заңы, 01.01.2015ж.
18. ... ... ... ҚР Заңы 2014 ... 24 ... ... ... 2015 жылғы 23 ... ... ... ... Заңы
20. Айымханова Н. Қазақстан Республикасының еңбек құқығы. Оқу ... ... ... ... ... негіздері» Алматы 2003ж.
22. Құнқожаев «Құқық негіздері»
23. Таранов А.А.Қазақстан ... ... ... ... ... «КазГУ Баспа үйі» ЖШС,-2003,-284бет.
24. Бас бостандығынан айыру орындарынан босатылған адамдарды әкімшілік
қадағалау туралы ҚР Заңы, ... ... А. ... ... Оқулық. Жалпы бөлім. Алматы, 2001ж.
26. Бахрах Д.Н. Административное право.М.:БЕК,»1993.
27. ... А.А. ... к ... об административных
правонарушениях, в двух ... ... ... ... ... түсіндірме сөздік-анықтамалық. — Алматы: «Жеті
жарғы» баспасы, 2008 жыл. ISBN ... ... С. ... ... Оқу ... ... ... 2001ж.
30. А. Ибраева, Г. Әлібаева, Қ.Айтхожин «Құқықтану» Алматы 2006 ж.

Пән: Құқық, Криминалистика
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 77 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 2 000 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
SA 8000:2001 "Қоғамдық жауапкершілік" стандарты4 бет
«Қылмыс» ұғымы және оның белгіері қылмыстық жауапкершілік және оның құрамы17 бет
Адамды кепілге алу үшін қылмыстық жауапкершілік29 бет
Азаматтық - құқықтық жауапкершіліктің шарты және негіздері56 бет
Азаматтық-құқықтық жауапкершiлiк88 бет
Азаматтық-құқықтық жауапкершілік туралы түсінік26 бет
Азаматтық-құқықтық жауапкершіліктің негіздері мен турлері5 бет
Бастауыш сынып оқушыларын жауапкершілікке үйретуде өзбетінше жұмыстардың маңызы (Әдебиеттік оқу пәнін оқыту әдістемесі бойынша, 3-сынып)55 бет
Есі дұрыстық қылмыстық жауапкершіліктің шарты ретінде80 бет
Еңбек тәртібін бұзғаны үшін жауапкершілік5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь