МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ

Қазақ ғылымымен мәдениетінің қалыптасуына өлшеусіз үлес қосқан майталман ғалым, халкымыздыц тұңғыш тарихшысы Мухаммед Хайдар Дулати (Хайдар Дулат). Енді ғана есін жиып, тәуелзіздігін жариялағаннан кейін өткеніне үніле бастаған елдің тарихының өшкенін тауып, қайнар бастауын зерттеп-білу Хайдар Дулатисыз мүмкін емес. Күні бүгінге дейін Қазақстан мен Орта Азия елдерін зерттеушілердің, тіптен туркі тектес халықтардың мәдениетін зерделеген европалық ғалымдардың қай-қайсысын алсақ та, оған жүгінбей,еңбегіне соқпай кете алмайды.
Солай бола тұрса да осындай біртуар тарланбоз жайлы енбектер бізде жоқтық қасы. Оның өмірі жайлы деректер де аз, ғалым шығармашылығына мемлекеттік тұрғыдан мән беріп зерттеп-бідіп жаткан ғылыми мекемелер де көрінбейді. Оның басты еңбегі әлемге әйгілі «Тарих-и-Рашиди» де қазақ тіліне аударылған жоқ. Бәлкім, бұл Хайдар Дулати шығармасының парсы тілінде жазылып дүние жүзіне шашырап кеткендігінен де болар. Сондықтан да біз осы бір, қайталанбас дара тұлғаның өмірі мен шығармашылығына кеңірек тоқтап өтуді жөн көрдік.
Тарихтан біз Шыңғысхан жаулап алған жерлерін көзі тірісінде ұлдарына бөліп бергенде, Алтайдан Атырауға дейінгі өлкенің Шағатайға тигенін білеміз. Ал ол қайтыс болған соң, Мәуренахр мен Қазакстан жерлерін одан тараған ұрпақтары үзлістермен болса да, кезегімен билеп келгенімен, XIV ғасырдың ортасына таман Шағатай мемлекеті екіге бөлініп, Орта Азияны Әмір Темір (1336—1405) иемденді де, Моғолстан (Жетісу мен Шығыс Түркістан) жағы, қазіргі Қырғызстан мен Қазақстан жерлерін қоса, Шағатай ұрпақтарының қолында қала берді. Өзі тұрақтап қалған мемлекеттің шекарасы жайлы Мұхаммед Хайдар Дулати былай дейді: «Моғолстанның шығыс шеті қалмақ жерімен шектесіп Барыскөл, Еміл, Ертісті қамтиды. Терістікте оған Кекше теңіз (Балқаш), Бұм, Каратал қарайды. Батыста —Түркістанмен, Ташкентпен, оқтүстігінде Ферғана уалайатынымен, Турфанмен шектеледі».
Хайдар Дулатидін бабалары кезінде осы елдің тарихында үлкен рөл атқарып, биік мансапқа ие болған Жетісу мен Қашғарды мекендеген дулат тайпасының белгілі бектері еді. Олардық Моғолстан тағына өз адамдарын отырғызған сәттері де болған. Қалың қол басқарып, ерлік көрсеткеніне риза болған хан әулеті Шағатай тұсында-ақ ғалым бабаларына Маңлай Сүбе деп аталған осы күнгі Қашғар жерін сыйға тартқан. Олар онда жеке патшалық құрды. Бірақ тақ үшін таласта Дулат тайпасы да өзгелер секілді өзара тартысқа түскен. Соның салдарынан Қашғарияны ғалымның Мұхаммед Хайдар ныспылы аттас
        
        МҰХАММЕД ХАЙДАР ДУЛАТИ
Қазақ ғылымымен мәдениетінің қалыптасуына өлшеусіз үлес
қосқан майталман ... ... ... тарихшысы Мухаммед
Хайдар Дулати (Хайдар ... Енді ғана есін ... ... ... ... ... бастаған елдің тарихының өшкенін
тауып, қайнар бастауын ... ... ... мүмкін емес. Күні
бүгінге дейін Қазақстан мен Орта Азия елдерін ... ... ... ... ... ... европалық ғалымдардың қай-
қайсысын алсақ та, оған жүгінбей,еңбегіне соқпай кете алмайды.
Солай бола тұрса да ... ... ... ... ... ... қасы. Оның өмірі жайлы деректер де аз, ғалым ... ... мән ... ... ... ... ... де
көрінбейді. Оның басты еңбегі әлемге әйгілі «Тарих-и-Рашиди» де ... ... жоқ. ... бұл Хайдар Дулати шығармасының парсы
тілінде жазылып дүние жүзіне шашырап кеткендігінен де ... ... біз осы бір, ... дара ... ... мен ... ... өтуді жөн көрдік.
Тарихтан біз Шыңғысхан жаулап алған ... ... ... ... ... ... ... дейінгі өлкенің
Шағатайға тигенін білеміз. Ал ол қайтыс болған соң, ... ... ... одан ... ... ... ... да,
кезегімен билеп келгенімен, XIV ғасырдың ортасына ... ... ... ... Орта ... Әмір Темір (1336—1405) иемденді де,
Моғолстан (Жетісу мен Шығыс Түркістан) ... ... ... ... ... ... ... ұрпақтарының қолында қала берді. Өзі
тұрақтап қалған мемлекеттің шекарасы жайлы ... ... ... ... ... ... шеті ... жерімен шектесіп Барыскөл, Еміл,
Ертісті қамтиды. Терістікте оған ... ... ... Бұм, ... Батыста —Түркістанмен, Ташкентпен, ... ... ... ... ... ... ... осы елдің тарихында
үлкен рөл атқарып, биік мансапқа ие болған Жетісу мен ... ... ... ... ... еді. Олардық Моғолстан
тағына өз адамдарын отырғызған сәттері де ... ... қол ... ... риза болған хан әулеті ... ... ... ... Сүбе деп ... осы ... Қашғар жерін сыйға тартқан.
Олар онда жеке патшалық құрды. Бірақ тақ үшін таласта Дулат тайпасы ... ... ... ... ... ... салдарынан Қашғарияны
ғалымның Мұхаммед Хайдар ныспылы аттас бабасынан Әбу Бәкір Дулати деген
тағы бір ... 1480 жылы ... ... ... ... ... билеп
тұрган Орта Азияға кетуге мәжбүр еткен.
Бірақ жаңа мекенінде де ғалым бабасының тыныш өмірі ұзаққа
созыла қоймаған. Жошы ... ... ... ... еткен кіші ұлы
Шайбанидің әулеті Ақсақ Темір ұрпақтары арасындағы ... ... ... ... алуға әрекеттене бастаған. Бұл іс
Шайбани ... ... ... хан ... ... оны ханның немересі Мұхаммед Шайбани ғана жүзеге ... . XV ... ... ... Дешті Қыпшақ елінің басын кұрап, үлкен
күшке айналдырған ол, енді ат басын Мәуеранахрға қарай бұрды. Бұл ретте
Ашанас, ... ... ... ... ... ... ... мен қоныстарын өздеріне бағындырған көшпелі өзбектерге тақ үшін
таласып қырық-пышақ болған Темір ... ... ... бере ... ... бірнеше бағытпен сыналап енген шайбандықтар бірте-бірте Ташкентке
жақындай түсті.
ТАШКЕНТ —БҰХАРА. 1499—1508 ЖЫЛДАР.
Мухаммед Хайдар 1499 жылдың осындай қиын-қыстау күндерінің бірінде
Ташкент ... ... ... ... (?-1508) ... ... ... Хұсайын ұлына жоғарыда айтылғандай өз әкесі Мұхаммед Хайдар
Дулатидің атын берген. Өйткені Әбу Бәкір ... ... қуып ... ... Дудати ол кезде тірілер санатында жоқ еді.
Хайдар мырзаның әкесі Мухаммед Хұсайын да жастайынан ... ... ... оңы мен ... ... ... ... билеушісі Шағатай
ханның ұрпағы Жүніс ханның (1415—1487) кіші қызы Хуб Нигар ... ... ... ... Исан ... ... екі ұл (Султан Махмұт хан
(1443—1508); Сұлтан Ахмет хан (1465-1503), үш қызы ... ... ... ... ... Хуб Нигар ханым) бар еді. ... ... ... ... ад-Дин Миран шаһ (?—1408) атты үшінші ұлының шөбересі Сұлтан
Ахмет мырзаға (?—1494) ұзатылған-ды. Ал Құтлық Нигар ... ... ... шейх (1455—1494) үйленіп, одан атақты ойшыл, акын, қолбасшы ... ... ... ... ... яғни ол ... ... Дулатиға бөле
еді.
Хайдар мырза шыр етіп дүниеге келгеннен-ақ тағдыр ... ... 1501 жылы ол екі ... ... ... ... ... Ол жайлы
Бабыр өзінің атақты, «Бабырнамасында»: «Менің шешемнің сіңлісі Хуб Нигар
ханым жарық дүниемен қоштасыпты, оны анамыз ... ... ... ... Омар Шейх Ферғана уалайатының билеушісі болатын.
Сырдарияның жағасына орналаскан астанасы Ахсикентте 39 жасында «жардан ... ... ... ... оның ... ... Шайбани хан басып ала
бастайды.«Бұл-«байтал түгілі, бас қайғы» болған заман еді.
Ташкентті ... ... ... хан басып алғанымен, соңынан
оны (1490) ... ... ... ... ... ... кайнағасы Махмұт
ханның атынан билеп тұрды. Мұны ағылшын ... Ч. А. ... ... ... ... ... ... етіп қашғарлық
Махмұтхан қойып еді» деп растайды.
Мухаммед Хусайын Омар шейхпен көңілі ... ... ... ... да
ол Ахсикентте баз бір кездері онымен екі жыл бірге тұрыпты. Артында калың
елі дулаттар тұрғандықтан да, ол өз ... ... ... ... ... ... халқының қадірлі адамы болған. Сөйткен
МұхаммедХұсайын ұлына Маула ... атты ... де ... ... етеді. Ол бала құран кәрім сүрелерін жаттатып қана қоймай, әліппе
де оқытып, ... ... ... ... ... Ч.А. ... Хайдар
мырзаның дәріскерлері ішінен Мұхаммед Кади ныспылы Мухаммед бин Бурһан ... ... ... атты ... ... да атын атап ... ... бірақ Мұхаммед Шайбани зобалаңына ... ... ... ... оның балалық шағы, жоғарыда айтылғандай,
Мұхаммед Шайбанидің Орта Азияның қалалары мен қоныстарын, елді ... ... ... куа ... ... тұс ... да
Мухаммед Шайбани аз ғана уақыт ішінде, яғни 1500 жылы ... 1501 ... 1503 жылы ... ... 1504 жылы ... 1505 ... 1507 жылы ... Астрабад, Гурганға да ту ... ... ... ... ... ... Кабулға
қетуге мәжбүр болды.
1508 жылы осындай аласыпыран кездері Хайдар ... ... ... ... қолынан қаза табады. Жетім қалған Хайдар мен әпкесін
туыстары әуелде Бұхараға ... ... ... ... ... ЗАФАР. 1508—1509 ЖЫЛДАР.
Шайбандардың құрығы жете қоймаған жерлердің бірі таулы Бадахшан мен
оның ... ... ... болатын. Әмір Темір ұрпақтарының асуы киын
таулар ортасындағы иелігі болған осы шаһар — ... ... яғни ... деп тектен-текке аталмаған-ды. Соңғы жылдары ол Сұлтан Махмұт
мырзаның Хан мырза, ... ... ... хан деп те ... ... 9жасар
Хайдар мырза, сөйтіп жауға оңай алдыра ... ... ... ... 1508 ... ... айларында келген. Содан мұнда
ол 1509 жылдың қарашасына дейін ... ... ... ... өткізген
кезеңі жайлы әлі-әзір қолымызда деректер жоқ. Оның мұнда бір жылға жетпей-
ак тағы да өзге мекен іздей ... да ... ... «Жау кай
жақта'» деп елеңдеумен күндері өтті ме, кім ... ... ол ... ... ... 1509—1512 ЖЫЛДАР.
Арып, ашып жол азабын көріп барған ... ... ... ... ... басып жас мырзаның басынан сипап, ... ... ... ... еді. Әйтпесе Бабырдың өзі де қиын жағдайды бастан кешіп
жатқан-ды. Қабулға келіп коныстанғанымен іштен ... ... мен ... жауларының оны жан-жақтан аңталап тұрған кезі болатын. Соған
қарамай, Бабыр жас ... ... ... ... аямаған.
Кейінірек Бабыр ол жайлы: ... ... ... қызы — Хуб ... ... Мұхаммед Хұсайын... Дулатқа атастырған. Одан ол бір қыз, бір ұл
көтерді. ... ... хан ... ... ... немере інісі,
1539 ж. қ. б.— Ә. Д.) алды..Мен Бұхара мен Самарқанды басып алғанымда, ол
орнын ауыстырмай сонда қалды. Оның ... ... ... ... мырза маған
Саид ханнан елші болып, Самарқанға келгенде, ол соған еріп кетті. ... ... Сайд хан ... Осы ... айта ... ... ... ол жайлы: «байсалды азамат болып
жақсы жолға түсіпті деп естідім» ... ... бір сыр бар ... ... туралы оның бұлай жазуына не себеп болды? Оған ... беру ... ... ... ... ... ... өзінде-ақ өліспей беріспес айқас, тақ үшін таластың
талайын көрген Хайдарды ешқандай да ... еш ... да ... шошыта
алмаған еді. Кабулға келген соң ол Бабырмен бірге талай жорықтарға қатысып,
жас та болса «етікпенен саз кешіп, ауыздықпен су ... ... мен ... ... ... ол ... ... бірінен әкесі Мухаммед
Хұсайын Дулати мен ... ... тап осы ... 1506—1507 жылдар арасында
болған жайсыз оқиға туралы естіген сияқты. Оқиға былай болып еді. Ташкентті
Шайбани басып ... соң ... ... ... Хұсрау шаһқа (?-
1504) қашады. Одан әрі ол 1506—1507 жылдар шамасында Қабулға келеді. ... ... ме, кім ... ... ... ... ... азғыруынамақ астанасы Сринагарға кештеу жететін. Халқы егін
жэне мал шаруашылығымен-айналысқан. Бұл жағынан да ол Орта ... ... ... ... ... мемлекет тізгінінен ажырап,үкімет басына Шерхан келгелі
Кашмир уалайаты басшырыз қалып,жергілікті ... ... ... езе ... Елде ... ... себепті де Кашмир халқы өздері бұрыннан
білетін Хайдар мырзаға қарсылық көрсетпеді. Тарихшылардың көпшілігі ... ... ... туа ... ... қасиет,парасаттылығы мен
алғырлығының арқасында бір оқ та шығармай өзіне қаратқанын айтады. Әрине,
Хайдар мырзаның Кашмирді
алуына һұмаюн берген ... ... да ... ... ... ... бабамыз 1540 жылдың қараша айында Сринагар қаласына келіп туын
тікті. Соңыра ол өзінен ... ... ... алу үшін Шерхан жіберген
Қажы шаһ әскерін талқандап, жағдайын одан әрі ... ... ... ... Кашмирді 10-11жыл билеген. Ол өзіне қараған
қалалар мен қоныстардың әл-ауқатын көтеріп, жолдарын ... ... ... ... ... жасады. Кашмир өлкесін гүлдендіріп абат
баққа айналдыру ойымен ... ... ... ... ... ... өзіне шақырды. Бірте-бірте ол Тибетті де өз иелігіне қосы
алды.
1556 жылдан бастап Үндістанның ... ... ... ... тигенде оның кеңесшісі, әрі досы болған Әбу-л-Фазл
Әллами (1551-1602) атты тарихшы ... ... ... атты ... ... ... ... да бірнеше бет арнаған.
Үнді тарихшысы Хайдар мырза «үлкен бір қателік жасады. Өзі патша
болып ... да, ол ... шаһ ... ... ... оның аты ... ... берді»,-дейді. Яғни Әбу-л-Фазл Әллами «өзі ... ... ... ... өз ... ... ... өз атынан ғана теңгелер ... еді. ... олай ... уақытша отырған, уақытша билік құрған кісінің
тіршілігін істеді» дегісі келетін ... ... ... ... ... ... ... да біршама
деректер қалдырған. Оның айтуынша сарай төңірегіндегі арамзалар ақкөңіл ... ... та мәрт ... мырзаны алдап соғып, сатқындық жасаған.
Әллами сондай-ақ Хайдар ... ... өмір ... ... сенгіш
еді» деп жазғырады. Жаулары Хайдар мырзаны алдап, серігі Қара Баһадурды
әскерінің бір бөлігімен Тибет пен Ауғанстанға жіберткізеді. ... ... Қожа кажы мен ... ... ... ... пәрелеп,
Хайдар мырзаға айдап салады. Сөйткен олар ... ... мен ... ... маңыңда Хайдар мырзаға кенет шабуыл жасайды. Хайдар
мырза көтерілісшілердің ... Қожа ... олар ... ... ... ... етіп ... Камал Дуби деген сатқынның қолынан
қаза табады. Қейбір деректерге қарағанда Хайдар мырзаны күтушілерінің ... ... ... Ол содан қаза тапқан. Хайдар Мырза Дулати сөйтіп
1551 жылы 52-ге ... ... ... ... ... ... ... һиндушаһ Астрабади (XVI f.), Мухаммед Ағзам
(XVIII ғ.), Мухаммед Уәли (XVII ғ.), Сайф ... (XVI ғ.) және т. б. ... ... тарихшылары Хайдар мырзаның жақсы дипломат, шешен, ... ... де ... шешетін, өмірге, өнерге үлкен ой, терең ... ... де ... адам ... ... Әбд ар-Рашидтен көп
жәбір көрсе де, ол жауықпай, оған қолынан келгенінше жақсылық ... ... ... ... ... ... Рашидиді» де соған арнаған.
«Саид ханнан көп нәрсе үйрендім, ал өзім тәрбиелеген Әбд ... ... ... деп ... ол өз еңбегінде. Сөйтсе де Хайдар мырза ,оған
ешқандай жаманшылық ... ... ... Саид ... ... ол өз ... оның баласына арнаған. Бұдан асқан адамгершілік,
бұдан асқан ... ... ... ... ... ... Осы бір
жәйттің өзі-ақ Хайдар мырзаның бүкіл болмысын ашып, оның үлкен ... ... анық ... ... ... ... бектің отбасында дүниеге келіп, Бабыр, Саид
хан секілді өз заманының көзі ашық, ... ояу ... ... да өз кезі, өз заманы үшін жақсы білім алған. Оның түркі
тілінен баска ... ... ... де ... дау жоқ. Ол ... ... ... мұсылман ғалымдары мен шежірешілері,ақындары мен ... ... ... жете тоқыған.Сондай- ақ оның тарих
ғылымы һәм әдебиетпен де айналысуына белгілі бір шамада ... ... ... ... ... де әсер ... біз Мухаммед Хайдар Дулатидің 1540 жылы ... ... ... ... ... сарайына өнердің талай саңлақтарын жинағанын
айттық. Сөйткен дарын иесі көптен бері өзіне маза бермей, ... ... өз ... өткен жайттар мен Моғол мемлекетінің шежіресін жазуға
кіріседі. Ол ойын іске ... ... ... ... ... ... ... көбінесе өз құлағымен естіген немесе өзі білетін,
көзімен көрген оқиғаларды ғана ... ... Оны ол Орта ... ... ... ... ... жазған. Еңбегін жазу үстінде ол сондай-ақ
Қаршылық ... ... ... ... ... ... Әла ... Ата Малик Жуайни (1226—1283) мен Рашид ад-Дин
немесе Әмір Темірдің жорықтарын хаттаған шараф ад-Дин Әли ... ... ... ... ... Оның үстіне олардың көпшілігі Хайдар
мырзадан бар болғаны екі жүз жылдардың ар ... ... ғана өмір ... еді. ... ... ... ... жылдар шамасында ... ... Ол ... яғни екі ... тұрады. Біріншісінде Мәуераннаһрдегі Шағатай
әулеті құрған мемлекеттің XIV ғасыр ортасына таман бір жола ... ... ... ... ... ... ... шығыс бөлігіне Жетісу, Тараз-
Талас маңын мекендеген беделді де белгілі ... - ... ... мемлекеттің негізі қаланғаны жайлы баяндайды.. 1348 жылы осы
мемлекетке дулаттардың қолдауымен ... ... ... хан ... Жетісудағы ең ірі түркі тайпаларының бірі болатын және
едәуір жерді алып ... ... ... ... тобы XIV ... ... ... егіншілік жерлерге де иелік етті. ... ... ... ... шонжарлары Шығыс Түркістандағы өз иелігін (иқта) XIII
ғасырда-ақ алған» деп жазады. Шағатай хан өз ... ... ол ... ... Бараққа), әмір Полатшының атасына Маңлай Сүбені
берді... Оның шығыс шекарасы Құсан — ... мен ... ... ... ... ... Ғаз бен ... оның соңғысы Ферғана уалайатына
орналасқан; солтүстік шекарасы -Ыстық көл, ал ... ... ... Әмір Полатшы билеген осы аталмыш жер Маңлай Сүбе деп ... ... бұл елде ... калалар болды. Олардың ішіндегі ең ... ... ... Әмір ... ... өзінің ордасы етіп таңдап алды»
«Тарих и Рашидидің» бірінші дәптерінде сөйтіп сол ... ... ... өзін ... ... ... ... Әбд ар-Рашид ханға
дейінгі Моғолстанда екі ғасырға жуық ... ... ... ... оқиғалар
әңгімеленеді. Мысалы, Шағатай текті Шер Мухаммед хан (1415 қ .б.) ... ... ... ... тағы үшін ... ... айқастары, Уәйіс
ханның тілегіне жеткені, оның қалмақтармен ... ... ... да ... ... жазбаларының ішіндегі ең ... - ... ... қатысты мағлұматтары. Ғалым нағашы атасы Жүніс хан мен
Уәйіс ханның кенже ұлы Есейбураның (1418—1462) билікке таласар тұстарын ... ... ... ... Әбілхайырдан көп қысым көрген Жәнібек хан мен
Керей ханның одан бөлініп, ... Шу мен ... ... ... жылы ... ... ... Әбілхайыр қайтыс болған ... ... ... ... елдің, Жәнібек хан мен Керей ханға келіп қосылуы
жайлы айтуды да автор ұмытпаған. «Олардын, ұзын саны екі жүз ... ... ... ... атқа ие ... ... сұлтандарының билік құра
бастауы 870 (1465) жылдан басталады. ... оны) Алла ... ... — деп жазады Хайдар мырза..
Сөйтіп, қазақ халқының тарих сахнасына көтерілген кезі 1465 жыл ... ... ... ... Одан әрі ол: «содан қазақтар 940 (1533—34)
жылға дейін Өзбекстанның (көшпелі өзбектер жөнінде айтып отыр — Ә. ... ... ... ... ... ... кейін Мұрыңдық хан болды.
Сонан соң Жәнібектің баласы Қасым хан болды. Ол өз билігін Дешті ... ... Оның ... ... да көп еді. Жошы ... кейін бұл үйден
одан қүшті хан шыққан емес. Қасымнан соң оның баласы Мамаш хан болды. Одан
кейін Тақыр хан ... Осы ... хан ... ... көп ... Одан кейін оның бауыры Бұйдаш хан болды. Қысқаша ... ... ... ... ... ... аралықта моғолдар мен қазақтар
тату-тәтті, тыныштықта өмір сүрді, ... оны ... ... ... деп ... Ол рас та еді. ... Рашид сұлтан қазақтардан гөрі шайбандарға көп
мойын бұрған, солардан одақ ... ... ... ... ... мен ... өмір ... һәм көршілерімен болған қарым-қатынасы жайлы Хайдар ... ... ... ... де ... ... қаламгерлер кемде-кем-ақ.Ғалым бабамыз
сондай-ақ өз жазбаларында көп ретте әдеби тәсіл — ... ... ... пайдадана білген. Мысалы, ол Жүніс ханның тақ үшін ... ... ... Иран (жаққа кетуі, соңынан Моғолстанға оралған соң ... ... қызы Исан ... ... ... Сырбойында Әбілхайырдың,ұлы
Бұрыж оғланмен шайқасып, кейін Ташкентке келуі, шейх Жамалдың тұтқынына
түсіп қалуы, ... ... бір жыл ... соң ... шейх ... Жүніс ханды құтқаруы, оның Моғолстанға қайтып ... ... ... көз ... өте ... Оның ара-арасында Хайдар
мырза Жүніс ханнық үш ... ... ... Әмір Темір ұрпақтарының өзара
қақтырыстары жайлы да айтып өтеді. Одан кейінгі тарауларда Жүніс ханның ұлы
Ахмет ханның ... ... ... ... ... ... ... Дулатимен болған соғысты сипаттауда да шеберлік таныта алған.
Хайдар мырза Сайд ханның өмірі мен жорықтарына да ... ... Ол ... да, қайсы тақырыпты сөз етсе де міндетті түрде баяндап отырған
оқиғаға өз көзқарасын ... ... ол ... ... ... ... әмірлері мен бектері,
онда өмір сүрген түркі ... ... ... хан
негізін салған Дешті Қыпшақ мемлекеті, ханның өзі және ... ... ... ... һәм ... ... ... тәптіштей баяндаған. Хайдар мырзаның бір ерекшелігі ол тек
шындықты ғана жазады. Тарихшы ғалымдардың барлығы да Хайдар ... ... ... ерекше мән береді.
Ал екінші дәптердің тарихи-мемуарлық ... бар. ... ол ... ... тиек ... әрі оны ... ... бұрын туындатқан.
Мұнда автор өзі көріп куәсі болған, басынан өткен немесе естіген жәйттар
мен ... ... ... ... ұзақ ... бойы ... ... калып келгендігіне
қарамастан, тарихи деректердің нақтылығы, дәйектілігі, айқындылығы мен
шынайылығына орай Үнді, Пәкістан, Ауғанстан, Иран һәм Орта ... ... ... Ресей, Еуропа елдері ғалымдарының ... ... ... (1835—1865) Хайдар мырза еңбегін зерделей оқып,
құрметпен қараса, В. В. ... (1830— 1904) ... ... ... ... ... мән бере ... «Мұхммед Хайдардың
жазғандарының барлығы дерлік — жаңалық және ... ... ... ... ... да үйлесімді және жауапкершілігімен ерек-
шеленеді»,—дейді. Әрі ол бабамыздың жазбаларын өз зерттеулеріне ... ... Орта Азия мен ... ... кенінен
зерттеген В. В. Бартольд те Хайдар мырзаның еңбегіне зор мән берген. Кеңес
дәуірінде «Тарихи Рашиди» жайлы әр жылдары Ә. X. ... Н.Н. ... И. ... ... оқымыстыларынан Р.Г.Мукминов,С. Ә.
Әзімжанова, X. Хасанова және тағы ... ... ... ... ... Хайдар мырзаны казақтың тұңғыш тарихшысы деп
атаған. «Тарихи Рашидидің» кейбір үзінділері ағылшын, орыс қазақ тілдеріне
аударылып жарияланғанымең, күні ... ... ол ... бас-па бетін көрген
жоқ.
Мухаммед Хайдар Дулатиді бiз негізінен тарихшы ретінде танып, бағалап
келдік. Солай бола ... да, оның ... ... ... ... ... ешқандай нақтылы деректер жоқ. Сол себепті енді ... осы ... ... ... ... ... ... башқұрт ғалымы
Ахмет Заки Уәлиди бірде Берлин кітапханасының қолжазба қорынан Хайдар
мырзаның жоғалдыға саналған «Жнһан ... атты ... ... ... келе ол ... ... да ... мырзайык қаламынан туғанына
көзі жетеді,
Молла Умар ибн Молла-Қажы деген кісі 1814 жылы ... ... ... 125 ... ... ... ... патшамен Жиһанбану ханымның
Фирузшаһ атты жалғыз ұлы бірде түсінде елі мен жері ... тегі де ... ... ... ... Жас ... ол жайлы әкесінің уәзірі Сәлімнің
баласы Фируз-рейге айтады. Ғашықтық оты жүрегіне мұң байлаған ... ... ... ... ... ... ғашығышн ұмыта алмай құса болады.
Сөйтіп жүргенде бірде жаһан түзде жайылып жүрген жалғыз киікті ұшыратады.
Бірақ киік оны ... ... ... қуып ... ол ...... тұратын Перизат атты ханшаға тап болады. Ол перілер елінің
патшасы Тадж бахыт пен Маһру ... қызы ... ... ... ... ... ... аңыз, әңгімелер айтып уш рет оята алсан, саған
берем»,— дейді. ... қыз ... ... ... ... жатқан
қыздың қасындағы патшаның тағы, шарап құйылған шөлмек, шамның пілтесі
көмектеседі. Тақ әуелде Ніл ... талы ... ... өте келе
таққа айналғанын әңгімелесе, Шәһзада оған керісінше бір кеспек ағаш қабығы
жонылып, өзегінен ... ... ... және ... ... ... сұлу қыз бейнесін жасағанын айта келе, «қыз сонда әлгі ... ... ... ... ... ... енді ... құйылған шөлмекке келеді. О ... ол Дари ... ... ... ... ... ... Эльбрус тауының
бір жартасы екен. Сонда ол өзінің қопарылып, тұрған ... ... ... шарап құятын шөлмекке айналғанын, өзіне сұлу ... ... ... ... оған жауап ретінде ғажайып сұлу қызды перінің ... оны ... ... және тастан түйін түйетін шебердін, құтқарғанын
айта келе, «қыз сонда солардық қайсысына тиесілі?»—деп тағы бір ... ... боп ... шам ... де өз ... баян ... ... жүрген қой екен. Сонан оны сойып, жүнінен ханшаның бөлмесін жарық
ететін пілте жасапты.
Шәһзада оған да ... ... екі ... ... ... де, бір ... ... ... ... ... ... деп әлек боп жүріп бір жолаушы
олардың бастарын шатастырып алғанын айтады. ... ... қыз осы ... ... ... тағы да ... ... қойған уш сұраққа жауап беру үшін қыз үш рет ... ... ... ол ... қойған шартты толығынан орындап, ғашығына үйленген
соң, қыз еліне досы ... де ... Той ... соң ол ... алып
досымен бір-еліне кайтады. Әкесі өлген ссң таққа отырып патша ... ... ... жыл ... соң әлгі сұлу ... ... ... перілер еліне
әкетіп, ешкім білмейтін жерге апарып ... ... ... ... ісін ... ... түседі. Соңынан .баласы Фарух Сауарды нағашысына жіберіп, шешесінін,
қай жерге жер-ленгенін.біліп келуді тапсырады. Бірақ одан ешнәрсе ... ... ... бас ... оны баласы Фарух Сауарға беруді ... Ол ... қан ... ... ... ... Бірдекөңіл сергіту үшін ол
аңға шығады. Киік оны ханым жерленген жерге ... Сол ... ... ... ... ... осындай.
Ахмет Заки Уәлидің айтуйнша дастанның еш жерінде автордың аты аталмаған.
Бірақ ол «Жиһан. намедегі» ... (2— ... мен ... ... ... ... жазған Хайдар мырза ,екенін ... ... ... ... онда ... ... жылы мен ... келуі
жайлы айтылған екен. «Соған қарағанда,— дейді Ахмет Заки Уәлиди,—дастанды
жазған Хайдар мырзадан баска ешкім де ... ... ... ... деп ат
берген де Хайдар мырзаның нак өзі, әрі оны ол 1533 жылы аяқтаған.
«Алғы сөз» бен ... ... ... ... ... ... да ... бар. Мысалы ол онда хан екеуінің Әндіжанға, сонан соң қалың қолмен
Қашғарға жасаған жорығы,Әбу ... ... ... ... ... ... яғни
қысқаша айтқанда, «Тарихи Рашидидегі» өз өмірі жайлы деректерді мұнда тағы
да қайталаған. ... ол ... ... арнаулы өкілдері келіп,
елдің аласапыран күйге _ұшырағанын, егер хан бір әрекет ... ... ... түсетіні туралы айтқанын еске алады.
Хан олардың. өтінішін құп алып, көп әскермен Бадахшанға ... ... ... ... басшы етеді. Автор "Бадахшанға қелген
соң мұнда өзінің 19 жыл бұрын болғанын, бірақ қазір ескі ... ... ... ... олар ... бас қаласы Қали-и-Зафар-
ды («Жеңіс қаласын») үш ай бойы қоршағанымен, ала ... ... ... ... ол ... ... дастанын туындатыпты.
«Соңғы сөздегі» 124-бетте ол дастанына өз басынан өткізген ... ... ... ... яғни ... патшаның мемлекет ісін тастап,
торығуға түсуі, ақыры тақтан бастартып, оны баласына ... ... ... ... ... ... туралы баяндаған тұстары шын мәнінде өмірден
алынған. Осы ретте айта кетер ... хан ... ... өз ... Оған оны баласы Әбд ар-Рашид мәжбүр еткен. Өйткені хан өмірінің
соңғы жылдары ішкілікке ... ісін ... ... айрыла
бастайды. Хан сарайындағылардың өкімет билігі күндердің күнінде Әбд ... ... ... болжамына байланысты бірте-бірте жас ханзада сый-
құрметке ... ... ... ол ... ... шабуға жібереді. Сонан ол
Жаркентке қайтып келе жатқан, ... ... ... ... ... .
Ахмет Зәки Уалиди Махмуд Газнауи патшаның (970—1030) кеңесшісі ... ... ... ... да ... Аяз ... ... есім алғанын
(124-бет) айтқан.
Дастанның құрылысы мен оқиғасы, авторлық баяндауларына қарап, Хайдар
мырзаның ... ... мен үнді ... де ... ... ... ... кей тұстарда еліктегіндігін де байқау қиын емес. ... ... ... ... ... ... баға бере ... шығарманың
тілі қарапайым, баяндауы анық та айкын, қызық та шебер екендігіненазар
аударады. Ақынның ... ... аңға ... ... суреттейтін
тұстарының ерекше әсерлі екенін айтады.
Хайдар ... ... ... ... ... алдырып,
жарияласақ, бір ғанибет іс болар еді.
Міне қазақтың орта ғасырда өмір ... ... ... ... ... тарихшысы, ғалым-ақыны Мұхаммад Хайдар Дулати жайлы қолда ... ... ... ... осы. ... ... ... ірі де күрделі
тұлғаның өмір жолын толық аштық деп біз әсте де айта ... ... ... та қойған жоқпыз. «Тарихңи Рашиди» мен «Жиһан ... ... оның ... мен ... жайлы егжей-тегжейлі айту
мүмкін де емес.
Иә, сөйтіп Хайдар мырзаның ... ... ... ... ... ... ол ... деректерді молынан пайдаланбайынша ұлы ... ... ... ... ... қала ... жылы ... мырза Дулатидің туғанына 500 жыл толады. Сол себепті
алыста қалған асыл бабаның шығармашылығын ... ... ... мен
«Жиһан намесін» жинап,
толық бастырып, бүгінгі ұрпақпен қауыштыру—кезек күттірмес келелі мәселе.
Мұхаммед ... ... мен ... орта мектеп пен жоғары
оқу орындарының тарих пен әдебиетке қатысты ... жеке ... ... да ... беру ... ... ... көшелердің біріне ғалымның
атын беріп, оған ескерткіш қойылса да артық емес. Тарих пен филология,
шығыстану ... ... ... Мухаммед Хайдар Дулати атындағы
стипендиялар ... да ... ... ... ... тойы қарсақында
деректі фильм түсіріп, халықаралық ғылыми-теориялық конференция өткізуді де
жоспарлау керек.

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 13 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Мұхаммед Хайдар Дулати еңбектері11 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати заманы46 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати туралы3 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати тәрбие және еңбек тәрбиесі туралы (1499-1551)3 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати шығармашылығындағы адам мәселесін философиялық тұрғыдан талдау160 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати өмірбаяны8 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати “Тарихи-Рашиди” атты еңбегі13 бет
Мұхаммед Хайдар Дулати-өмірбаяны11 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и-Рашиди» еңбегі8 бет
Мұхаммед Хайдар Дулатидың негізгі еңбегі “Тарихи-и-Рашиди”6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь