М. Әуеэов және қазақ әдеби тілі

Әдеби тілдің нормасын жетілдіруде бейберекет қолданылып жүрген жарыспалы сөздер мен жергілікті ерекшеліктердің әдеби нұсқасын негіз етіп, өзгелерін мерзімді баспа сөзде, әсіресе, публицистикалық, ресми, ғылыми стильдердеорынсыз қолданудан бойды аулақ салу дұрыс деп табылды.
1963 жылы жарық көрген "Қазақ тілінің орфографиялық сөздігінде" кейбір алақұлалық, кемшіліктер кеткені ескеріліп, оны түзетіп, қайта бастыру ұсынылды. Сол секілдіерминология, орфография, пунктуация, тіл мәдениетіменбайланысты оқу құралдарын, анықтамалар, мақалажинақ-тарын шығарып отыру қажет деп табылды. Бұлардан басқада практикалық шаралар ұсынылды.
Конференция ұсыныстарын іске асыру мақсатында Ғылым Академиясы мен басқа да тиісті орындар тарапынан біраз жұмыстар істелді. Атап айтқанда, 1968 жылы "Қазақ тілінің орфографиялық сөздігі" толықтырылып, түзетіліп қайта басылып шығарылды. Тіл білімі институты жанынан Терминология және Ономастика, Тіл мәдениеті бөлімдері құрылып, тіл мәдениетіне, терминология теориясына қатысты зерттеулер жүргізіліп, бірнеше монографиялар, ғылыми жинақтар жарық көрді. Қазақ тілі мен әдебиетінің өзекті мәселелерін сөз ететін "Қазақ тілі мен әдебиеті" журналы дүниеге келді, Қазақ ССР Ғылым Академиясының хабарла-рының филология сериясы қоғамдық ғылымдардан бөлініп, өз алдына отау тікті. Сөйтіп, баспасөздегі тіл мәдениетіне арналған конференция әдеби тіліміздің келелі мәселелерін күн тәртібіне қойып, олардың бірте-бірте шешілуінде белгілі дәрежеде рөл атқарған, баспасөздегі жазу мәдениетін арттыруда едәуір үлес қосқан игілікті шара болды.
50-80 жылдардағы баспасөздің қазақша публицистика (көсем сөз) стилін жетілдіруде ғана емес, қазақ әдеби тіліміздің қандай деңгейде екенін көрсетуде де тигізер пайдасы үлкен.
Соғыс жылдарындағы еліміздің батыс аудандарынан Қазақстанға көптеген зауыт, фабрикаларды, әр түрлі кәсіпорындар мен ғылыми зерттеу мекемелерін көшіру, соғыстан кейінгі республикада бүкіл одақтық құрылыстар салу, ақырында тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны
        
        М.Әуеэов және қазақ әдеби тілі
Әдеби тілдің нормасын жетілдіруде бейберекет қолданылып жүрген
жарыспалы сөздер мен ... ... ... ... негіз етіп,
өзгелерін мерзімді баспа сөзде, әсіресе, публицистикалық, ресми, ғылыми
стильдердеорынсыз ... ... ... салу ... деп ... жылы жарық көрген "Қазақ тілінің ... ... ... кемшіліктер кеткені ескеріліп, оны түзетіп, қайта ... Сол ... ... ... ... оқу ... анықтамалар, мақалажинақ-тарын
шығарып отыру қажет деп табылды. Бұлардан басқада практикалық ... ... іске ... мақсатында Ғылым Академиясы мен басқа
да тиісті орындар тарапынан біраз жұмыстар істелді. Атап айтқанда, ... ... ... ... ... толықтырылып, түзетіліп қайта
басылып шығарылды. Тіл білімі институты жанынан ... ... Тіл ... ... ... тіл ... ... қатысты зерттеулер жүргізіліп, бірнеше монографиялар, ғылыми
жинақтар жарық көрді. Қазақ тілі мен әдебиетінің өзекті ... ... ... тілі мен ... ... дүниеге келді, Қазақ ССР Ғылым
Академиясының хабарла-рының филология сериясы қоғамдық ғылымдардан бөлініп,
өз алдына отау ... ... ... тіл ... ... әдеби тіліміздің келелі мәселелерін күн тәртібіне қойып,
олардың бірте-бірте шешілуінде белгілі дәрежеде рөл ... ... ... арттыруда едәуір үлес қосқан игілікті шара болды.
50-80 жылдардағы баспасөздің қазақша публицистика (көсем сөз) стилін
жетілдіруде ғана ... ... ... ... ... ... екенін
көрсетуде де тигізер пайдасы үлкен.
Соғыс жылдарындағы еліміздің ... ... ... ... ... әр ... кәсіпорындар мен ғылыми зерттеу мекемелерін
көшіру, соғыстан кейінгі республикада ... ... ... ... тың және тыңайған жерлерді игеру науқаны кезінде орыс тілді өзге
ұлт өкілдерінің ... ... ... ... ... ... ... Мәселен, 1939 жылы бүкілодақтық санақта республика
халқының 38 пайызын құраған қазақ саны 1959 ... ... 29,8 ... кеміді, сөйтіп ол өз отанында азшылық болып қалды. Осы ... ... ... ... саны да ... ... ... кезінде
Мәскеу, Ленинград сияқты ірі ... ... ... ... ... атақты ғалымдар республикадан ғылым ошақтарын ашып, өз
ғылыми мектептерін ... ... ... ... ... ... жас ... кейін Мәскеу, Ленинград, Киев, Новосібір сияқты ғылыми
орталықтардан аспирантура бітіріп, өз жұмыстарын орыс ... ... ... ... ... ... ... ғылым салалары бойынша
жазылған еңбектер түгелдей орыс тілінде ... ... езі ... ... ... ... ана ... оқулықтар жазу, ғылыми-кепшілік
әдебиеттер шығару үрдісінің ... ... ... ... ... математика, физика, химия, биология пәндерінің оқулықтары орыс
тіліндегі оқулықтардың ... ... ғана ... ... ... дейін орыс мектебі оқулықтарын қайталады, онда ... ... ... ... мардымды ештеңе айтылмады. Ал ... ... ... тек орыс тілінде ғана болатын.
1946 жылы Республика Ғылым Академиясы ашылып, ... ... саны ... тіл және ... ... сияқты бірер
институт болмаса, басқаларында ғылыми зерттеу жұмыстары түгелдей орыс
тілінде жүргізілді. 1960-1970 ... ... ... ... ... орысша бітіргендер еді, олар аспирантура, ... ... ... ... ... ... ... сондағы
ғалымдардың жетекшілігімен диссертация қорғады, ғылыми жұмыс жүргізді. Оның
үстіне жоғары аттестациялық комиссия тарапынан диссертациялардың тек ... ... ... ету де ана ... ғылым тілінің дамуына кері әсерін
тигізді. Жаратылыстану, техника, медицина ғылымдары өз алдына, ... оның ... ... тілі мен ... ... да
диссертацияның тек орыс тілінде жазылуы талап етілді.
М.Әуезов ... ... ... ... отыруда әртүрлі жаңа атаулар мен
терминдердің ... ... көп ... бөлу қажеттігін өзінің ғылыми
жұмыстарында айтып отырған. Ғылымның әртүрлі ... екі ... ... көбірек және сапалы ... ... ... ... тез ... ... ... жақсы
түсінген. Сонымен бірге қазақша ғылым тілін жасау үшін ... ... ... ... ... ... ... қажеттігін
кезінде былай деп көрсеткен: "Қазақ совет әдебиет тілі баю үшін бүгінгі сан
сала ғылымда еңбек етіп ... ... ... ... ... ... қатар, қазақ тілінде де түсінікті, көркем етіп жазып, бастыратын
болуы шарт... Жұртшылыққа ... ... ... ... ... өз ... ез ... тілінде жазып таратпауын
немен ақтауға болады?
Ал ... ... ... ... байығанда, сол ғылым, техниканың бар
саласындағы ұғым, түсініктер, атаулар мол-молынан кіретіндіктен байиды
дейміз. Ендеше, сол ... сол ... ... тіл, ... осы ... өз ... артық, қазақ тілінде айтып
бере алатын шеберлерді, қайраткерлерді бір жақтан қарызға сұрап ... ... Олай ... ... ... тарихшылар ... қазақ халқына ез
тілдерінде ... ... ... бола ... олардың кейбір диссертациялық еңбектерін, еңалдымен, қазақ тілінде
жазуды шарт етіп қою да, анық ... ... ... бірі ... ... ... әдебиетін, тарихын зерттеуші ғалымдардың өзі одақ ... болу үшін өз ... мен ... орыс ... ... ... ... 1971 жылы "Ғылым" баспасынан жарық көрген 101
кітаптың тек 5 ғана ... ... ... Бұл ... он жыл ... ж.) сол ... ... екен. 1981 жылғы баспа жоспарына 160 кітап
енгізілген болса, соның тек 15 ғана ... ... ... олар да, ... мен ... ... ... әдебиеттерді басып
шығаратын баспаның атауы да 1980 жылдардың аяғына дейін "Наука" деп аталып
келді. Академияның, оның ... мен ... әр ... ... орыс ... ... жылдардағы сөздіктердегі ұлттық және шетелдік сөздер үлесін салыстыра
зерттеген жас ғалым С.Н.Жетпісов химия-металлургия саласының 90 ... ... 80 ... ... ... тұратынын жазды, және бұл
жайт жаратылыстану, техника салаларымен ғана шектеліп ... сол ... ... ... төл ... ... ондаған кәсіптік
салалар мен қоғамдық ғылымдарға да толық түрде қатысты болды.
Бұл жағдайдың орын ... ... ... ... ... қарапақ,
балама іздемей ала беруге әрбір ресми, ... ... ... ... ... сөзді, сөздік-таңбаны одақ бойынша стадар-
ттау "қажеттілігі" әсер етсе, екіншіден, мұндай ... ... ... артық кеткендік деген байбалам-нан бойды аулақ ... ... әрі ... әрі ... ... ... да болды. Жазылған
еңбектің көпшілік халыққа түсініктілігінен гөрі сала ... ... ... ... ... ... бәрі айналып келгенде, қазақ әдеби тілінің ғылыми стилінің дамуын
бірнеше ... ... ... ... Ұлт ... ғылыми стильді
қалыптастырудың, дамытудың басты жолы - ұлт тілі негізінде терминдер жасау,
бір ... ... ... кеткен орыс тілінен не орыс тілі ... ... ... ... ... Бұл ... ... Байтүрсынұлы
бастаған қазақ зиялыларының 1920-1930 жылдардағы ұлт тілінде ... ... ... ... үшан теңіз екені белгілі.
Алайда, өкінішке орай,1940-шы жылдардан бастап бүл ... өз ... ... сол ... ... ... табылған көптеген
терминдердің орысша варианттары қайтадан қалпына ... ... ... ... ұлт тілдеріндегі термин қабылдау ... ... ... өз ... ... ұлт тілінде термин
жасауға ұмтылушылықты "туристік құбылыс" деп айыптауында болса, екіншіден,
республикадағы техника, ... ... ... мамандардың
көпшілігі кезінде орыс мектебін, орысшажоғары мектеп ... және өз ... орыс ... ... ... ... орыс терминдерінің қазақша баламаларын іздеуге мүдделі әрі аса
ынталы болған да жоқ. Ал ... ... ... ... ... ... беттеріне орталықтан келіп түскен ресми материалдарды
(қаулы-қарар, үкімет, партия басшыларының сөздерін) ... ... ... ... ... ... қазақша баламаларын іздестіріп, сараптап
отыруға уақыттары да, мүмкіндіктері де болмағандықтан, көп жағдайда, ... ... даяр ... ала ... ... болды.
Осы жағдайлар қазақ тіліндегі терминдердің ... орыс ... ... ... жіберді. Акаде-мик Ә.Қайдаридың бұдан 10
жылдай бұрынғы ... ... ... ... ... орыс ... не орыс
тілі арқылы енген интернационалдық терминдер ... ... ... ал ... тілі ... жасалған терминдер 30 пайызын құрайды
екен. Бұған, мәселен, ... ... ... ... ... дерегі толық дәлел бола алады.
1959 жылы жарық керген "Металлургия өнеркәсібі ... ... ... ... 50 ... ... ондағы 1075
сөздің 233-і таза орыс ... ... ... да, 581-і ... ... ... ал 261-і ғана қазақша терминдер екен. Аралас
дегендердің де негізгі сөзі - орыс сөздері болып ... ... ... (заготовительный цех), бадиялап тиеу (загрузка бадейная), темір бетон
(железный бетон), күміс ... ... ... т.т. ... да ... терминдерге қосуға болады. Сонда шамамен 80 пайызы орысша
терминдер де, қалған 20 ... таза ... ... ... ... жұмысты ұйымдастырушы да, сараптап кабылдаушы да - мемлекеттік
терминология комиссиясы десек, бұл органның жұмысының нәтижесін де мардымды
деуге келе ... ... ... терминдер жасау мен тұрақтандыру үшін 1933 жылы Қазақ ССР
Халық ағарту комиссариаты жанынан құрылған бұл ... ... 3-4 ... ... та ... ... тындырды. Комиссия сол жылдары 4 "Бюллетень"
шығарып, онда терминком бекіткен терминдер
жарияланып тұрды. Алғаш рет ғылым саласынан ... ... ... 1936 жылы ... сөзді жарық көрді. Алайда елдегі саяси
зобалаңның, соғыс жаі дайының әсерінен 1937 ... 1945 ... ... ... терминком жұмысы мүлдем тоқталып қалды.
Қазақ ССР Халық комиссарлары Советінің 1945 жл ғы 8 ақпандағы қаулысымен
Мемлекеттік ... лық ... ... ... ... құрылды,
Мемлекетті терминкомның жаңа ережесі бекітілді. Ол ... ... ... ... ... ... мәдениеттің
барлық салалары бойынша қазақ тілінің терминологиялық ... ... ... жалпы басшылықты және бекітілген ... ... ... ... ... жүзеге асырушы орган
болып табылды.
Мемлекеттік терминология ... ... ... ... ... ... ... т.б. ғылым салаларына арналған екі
томдық "Терминология сөздігі" басылып шықты. Бұл ... одан ... 1957 жылы ... ... ССР ... ... ... ықпал етті. Осы қаулы бойынша академия жүйесіндегі ... ... және ... ... ... ... Соның
нәти-жесінде 1959-62 жылдар арасында 22 ғылым саласынан 15 ... ... ... ... Тіл ... институты жанынан
терминология бөлімі құрылды, бұл ... ... ... ... істеуіне, әр ғылым саласынан жасалған сөздіктерге бағыт-бағдар беруде
мұрындық болды. Осы түста термин алудағы ... екі ... ... ... одан ... бір ... шығару мәселесі күн тәртібіне
қойылды. Оның бірі - ... ... орыс тілі ... ... ... ... ... тырысушылық, екіншісі - шетел, орыс сөздерін аудармай,
балама ... сол ... ... қолдануға тырысушылық. Бұл екі
ұшқарылық та баспасөз бетінде қатаң сынға алынып, шетел сөздерінің қазақша
баламасы жоқ ... ... ғана ... ... ал ... ... олардың қазақ-шасын алу немесе қазақ тілі нормаларына сәйкес жаңа
сөз ... ... - ... ... - ... т.т.)
ұсынылды.
Сондай-ақ бұл тұстағы термин жасау, ... ... ... бір ... сай ... ... ... де жүзеге асты (ғылым -
наука, ілім - ... өкіл ... ... - ... т.т.).
Мерзімді баспасөз осы сияқты көптеген жаңа сөздердің жасалуына, тара-луына
жәрдемші болуымен қатар, олардың сараланып қолдануларына да жетекші ... ... ... ... ... ... 160 баспатабақты
қүрайтын бірсыпыра ғылым салалары бойынша 12 кітаптан ... ... ... ... ... ... Алайда бұл сөздіктерде
қамтылған терминдердің бәрі Мемлекеттік терминкомда ... ... ... ... ... ... ... баламалары не
жергілікті халық қолданысындағы атаулар.
Мемлекеттус терминологиялық комиссия әр кезде әр ... ... ... ... әр саладағы мамандардан гөрі мекеме, министрлік басшылары және
жұрналшылар болып келді. Сондықтан терминком мәжілістері жүйелі өтіп ... ... ... ... ... (10 ... 65 мәжіліс
өткізіліп, онда 3 мыңдай термин бекітіліпті (әр ... ... ... ... Қазақ тілінде терминологиялық лексика шамамен 100 мыңдай
десек, бекітілген 3 мың ... ... 3-ақ ... ... ... ... комиссиясы алдында қанша жұмыс ... ... ... Оның ... бекітілген терминдердің қолдануын бақылау мүлдем
іске аспай келеді, өйткені комиссия құрамы мен ... жиі ... ... ... ғылыми стильдің жағдайы осындай болса, ресми іс қағаздары
стилінің жағдайы бүдан да ... ... ... ... ... ... демографиялық саясаттың әсері республикада іс
қағаздарын ... де ... ... ... ... байланысты көптеген аймақтарда қазақтар халықтың 9-10
процентін құрайтын болды. Олардың ... ... өз ... ... не ... деп ... ... Сондықтан ол жерлерде іс қағаздарын қазақ тілінде
жүргізу туралы сөз болуы ... емес еді. ... ... ... ... тұратын аймақтарда да 1960-1980 жылдары ресми құжаттар мен ... ... орыс ... ... көшіп болды. Іс қағаздарын
(анықтама, куәлік, ... ... т.т.) ... ... ... ... ... аудандар ғана қалды, оларда облысқа жазатын
қатынас қағаздарын, тапсыратын есеп, мәліметгерін орысша тапсыруға тиісті
болды. ... ... ... ... ... ... ... жарлық-бұйрықтар, нұсқаулықтардың баршасы әуелі орысша даярланып,
кейін қазақ тіліне аударылатын болды. Мұның өзі кейде аударманың сапасының
нашарлығы салдарынан ... ... ... қасаңдап жететін
еді, сон-дықтан көбіне-көп орысша нұсқасы басшылыққа алынып жүрді.
Сонымен қазақ тілінде іс жүргізу жұмысы жиырмасыншы жылдары қолға ... бұл ... ... ... ... ... Ұлы Отан соғысы,
тың игеру және де ең бастысы - орталықтан ... ... ... ... ... ... 1957 жылы, республика Министрлер
Кеңесі қазақ тілінде іс ... ... ... ... ... бұл ... қолға алынса да, солақай саясаттың ықпалы тиіп, бірте-бірте ... ... ... жылдары мүлде саябырсып қалды.
Тіліміздің мемлекеттік мәртебе алғанына он шақты жыл болып қалды. ... ... ... ... ... батылырақ енгізу - үлкен
мемлекеттік маңызы бар іске айналып отыр. Әлі күнге от ... ошақ ... ... әрі ... ... көркем әдебиет шеңберінде ғана ... ... - ... ... ... ... сөйлету, дамыту - қазіргі таңда алдымызда тұрған үлкен міндет.
Әдеби тілдің дамуы қоғамдық ... оның ... ... мен
негізгі саяси ұстанымдарының өзгеруімен, қоғамның ана ... ... ... ... ... ... соңғы он жылдығы қазақ
қоғамының тарихында дүбірлі оқиғаларға толы жылдар болды.
Жетпіс жыл бойы таптық идеология мен ... ... ... ... өз ... ши ... өз-өзінен ыдырауы, соның
нәтижесінде бірнеше тәуелсіз мемлекеттердің пайда болуы XX ... аса ... еді. Сол ... бірі ... ... өз ... оның ... болмысын - саяси құрылысын, экономикасын, мәдени емірі
мен салт-санасын түбірлі өзгерістерге ... ... ... тіл ... ... оның ... ... алынуы - бүгінгі өміріміздегі жаңа үрдістердің бірі.
Еліміздің егемендік алуынан сәл ... ... ... ... ... қоғамдық пікір ескеріліп, 1989 жылы Тіл туралы заң қабылданғаны ... заң өз ... ана ... ... ... ... елеулі қызмет
атқарды. Халықтың рухын көтеріп, санасын оятты. Жер-жерде ... ... ... олар ... ... қолданылу аясын кеңейту мақсатында
едәуір жұмыстар істеді. ... ... ... ... көбейді,
барлық жоғары оқу орындарында қазақ бөлімдері ашылды, орыс тілді топтарда
қазақ тілі пән ретінде жүргізіле бастады.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"абайдың ақындық мектебінің қалыптасуы."17 бет
"м. әуезовтың қазақ әдебиеті тарихына қосқан үлесі"6 бет
.ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері14 бет
1) Әдебиеттің көркем шығарманың көркемдеу құралдары мен тілі 2)Өлең сөздің теориясы 3)Шығармашылық әлемі және әдеби жанрлар мен олардың түрлері 4) Әдеби үдеріс (процесс), әдеби әдіс, бағыттар мен көркемдік тәжірибелер16 бет
1.Қазіргі қазақ тілі лексикасының шығу арналары; 2.Өзге тілден енген сөздер; 3.Қазіргі қазақ тілі лексикасының стильдік мәні; 4.Лексикография7 бет
: көркем әдебиеттің табиғаты, ерекшелігі және мәндері.әдебиет теориясындағы әдеби шығарма, орта және автор мәселелері. әдеби туынды және оның мазмұны мен құрылымы5 бет
XIX г. 60-70-жылдарына дейінгі қазақ әдеби тілі және оны танытатын үлгілер25 бет
«Тілдің аумақтық өзгешеліктері (диалектілер, шет тілдің нұсқалары)»4 бет
«Қазақ» газетінің шығу тарихы мен зерттелуі27 бет
«Қазақтағы» әдебиетті зерттеу мен әдеби сын мәселелері163 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь