Тұлға туралы

КІРІСПЕ
1 ТҰЛҒА ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТЕНУ ҰҒЫМДАРЫ ЖАЙЛЫ ТҮСІНІКТЕР ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 5
1.1 Жеке тұлғаны ғылыми тұрғыдан қарастырылуы ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Әлеуметтену ұғымының мәні ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 10
2 ТҰЛҒАНЫҢ ӘЛЕУМЕТТЕНУ ЕРЕКШЕЛІГІ ... ... ... ... ... ... ... ...13
2.1 Тұлғаның дамуына әлеуметтік ортаның әсері ... ... ... ... ... ... ... .13
2.2 Тұлғаның қалыптасуына әсер ететін әлеуметтену ... ... ... ... ... ..16 ҚОРЫТЫНДЫ ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..23
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Эвололюциялық дамудың ең жоғарғы сатысына көтерілген, қоршаған ортаға белсенді ықпал етіп, тіршілік сырын танып білу иесіне айналған тұлға мәселесі, оның даму ерекшеліктері қазіргі ғылымда көкейтесті мәселелердің бірі болып табылады. Тұлға ұғымы әр түрлі ғылыми салаларында зерттелініп жатқанымен, дамып келе жатқан әлеуметтік орта мұны жеткіліксіз деп бағалайды. Қазіргі таңда әлеуметтік және психологиялық ғылым аймақтарының негізгі зерттеу мәселелерінің бірі – тұлғаның әлеуметтік – психологиялық ерекшеліктері. Профессор Е. С. Кузыминнің тұжырымдамасына сүйенсек, адамның енуі, тұлғаның әлеуметтік – психологиялық ерекшеліктерінің қалыптасуындағы, оның негізгі қатынастарының көтеріліс беруіндегі, дамуындағы, негізгі бастау көзі болып келеді. Бұл қатынастар іс - әрекеттің мінез – құлықтық, танымдық, эмоционалды және ерік – жігерлік қортындыларды қамтиды. Осындай қатынастар адамның жалпы қоғамға, ақын топтарға және өзіне деген мінез – құлқының стратегиялық, тактикалық және жағдайлық бағдарламасының негізін құрайды. Ғалымдардың пайымдауларына сүйенсек, адамдардың әлеуметтік – психологиялық мінездемелеріне байланысты тұлғаның ең негізгі құрылымдық компоненттері ретінде мыналар есептелінеді: сана; мінез; қабілет, интеллект, темперамент, тәжірибе, өзін - өзі бақылау [2 б. 5]. Зерттеу объектісі: Тұлғаның әлеуметтенуі. Зерттеу пәні: Тұлғаның әлеуметтену ерекшелігінің қалыптасуына әсер ететін жағдайлар мен ахуалдар.
1. А.С.Макаренко. Тәрбие туралы лекциялары. - Алматы, 1968.
2. В.А. Сухомлинский. Балаға жүрек жылуы. - Алматы, 1976.
3. Караковский В.А. О подростках. - М.: Педагогика, 1970.
4. Божович Е.И. Личность и ее формирование в детском воз-расте.-М.,1968.
5. А.Г.Хрипкова, Д.В.Колесов. "Жаманнан жирен", "Зиянды әдебиеттер және одан алдын ала сақтандыру туралы". - Алматы: Мектеп, 1988.
6. Ильин Е.Н. Пугь к ученику. - Москва: Просвещение, 1988.
7. Дубровский А.А. Открытое письмо врача учителю. - М.: Просвещение, 1988.
8. Фридман Е.М. Изучение личности учащегося и учени-ческих коллективов. -М.: Просвещение, 1985.
9. Т.Сабыров. Балаларға ақыл-ой тәрбиесін берудің кейбір мәселелері. - Алматы, 1977.
10. Ө.А.Уманов, В.А.Парфенов. Бала бақыты. - Алматы, 1979.
11. Никитин Б.А., Никитина А.П.. Мы и наши дети. - М.: Московский рабочий, 1988.
12. А.Г. Хрипкова. Үл есейсе, қыз өссе. - Алматы, 1988.
13. Хрипкова А.Г. Биологическое и социальное в развитии, формировании и воспитании человека. Библиотека "Актуальные проблемы педагогики и психологии". - М.: Знание, 1970. Вып.2.
14. ХарламовИ.П. Педагогика. - М.,1990.
15. Р. Қоянбаев. Тәрбиетеориясы. - Алматы, 1991.
16. Ж. Қоянбаев, Р. Қоянбаев. Педагогика. - Астана, 1998.
17. Е. Сағындықұлы. Педагогика. - А, 1999.
        
        Тұлға және әлеуметтік ұғымдар жайлы түсінік
МАЗМҰНЫ
КІРІСПЕ
1 ТҰЛҒА ЖӘНЕ ӘЛЕУМЕТТЕНУ ҰҒЫМДАРЫ ЖАЙЛЫ
ТҮСІНІКТЕР........................................5
1.1 Жеке тұлғаны ғылыми тұрғыдан
қарастырылуы..........................................................5
1.2 Әлеуметтену ұғымының
мәні........................................................10
2 ТҰЛҒАНЫҢ ... ... ... ... ... ... ... қалыптасуына әсер ететін әлеуметтену......................16
ҚОРЫТЫНДЫ...................................................................
...................23
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
КІРІСПЕ
Эвололюциялық дамудың ең жоғарғы сатысына көтерілген, қоршаған ортаға
белсенді ықпал етіп, ... ... ... білу ... ... тұлға
мәселесі, оның даму ерекшеліктері қазіргі ғылымда көкейтесті мәселелердің
бірі болып табылады. ... ... әр ... ... ... ... дамып келе жатқан әлеуметтік орта мұны жеткіліксіз деп
бағалайды. Қазіргі таңда әлеуметтік және психологиялық ... ... ... мәселелерінің бірі – тұлғаның әлеуметтік – психологиялық
ерекшеліктері. Профессор Е. С. Кузыминнің тұжырымдамасына сүйенсек, ... ... ... – психологиялық ерекшеліктерінің қалыптасуындағы,
оның негізгі қатынастарының көтеріліс беруіндегі, дамуындағы, негізгі
бастау көзі ... ... Бұл ... іс - ... ...... эмоционалды және ерік – жігерлік қортындыларды қамтиды. Осындай
қатынастар адамның жалпы қоғамға, ақын топтарға және өзіне деген мінез –
құлқының ... ... және ... ... ... ... ... сүйенсек, адамдардың әлеуметтік –
психологиялық мінездемелеріне байланысты тұлғаның ең негізгі құрылымдық
компоненттері ... ... ... ... ... қабілет,
интеллект, темперамент, тәжірибе, өзін - өзі бақылау [2 б. 5]. Зерттеу
объектісі: Тұлғаның әлеуметтенуі. Зерттеу пәні: Тұлғаның әлеуметтену
ерекшелігінің қалыптасуына әсер ... ... мен ... ... ... әлеуметтену ерекшелігін қарастыру. Зерттеу міндеттер: 1.
Жеке тұлғаның ғылыми тұрғыдан қарастырылуын анықтау; 2. Әлеуметтену
ұғымының мәнін ... 3. ... ... әсер ... ... 4. ... ... әлеуметтік ортаның әсері Зерттеу
болжамы: Тұлғаның әлеуметтену ерекшелігін қарастыру маңызды ... ... ... ... ЖӘНЕ ... ... ... ТҮСІНІКТЕР
1.1 ЖЕКЕ ТҰЛҒАНЫ ҒЫЛЫМИ ТҰРҒЫДАН ҚАРАСТЫРЫЛУЫ
Әлеуметтік қатынастар субъекті әрі әлеуметтік ... ... ... әрбір адам - жеке адам болып сипатталады. «Жеке ... ... ... ... ... ... ... «даралық» терминдері бірге
жүр. Бұл түсініктердің әрқайсысы өз ерекшеліктерімен ажыратылады, бірақ бір
– бірімен ... ... ... ішінде ең жалпыланған, көп
қасиеттердің бірігуін – «адам» түсінігі қамтиды. Адам - өмір дамуының ең
жоғарғы деңгейінің көрінісі, ... ... ... ... әрі ... ... тұтастығын аңдататын тіршілік иесі. Алайда, адам
әлеуметтік – тектік мәнге ие болғанымен, ол ... ... ... ... дара ... ... ... жанды мақұлық дүниесінен бөлектенбейді. Дара
адам – «homo sapiens» тектілерінің өкілі, адамдық даму ... иесі ... ... Даралық - нақты адамның табиғи және әлеуметтік қабылдаған
қайталанбас ерекшеліктері мен қасиеттері «жеке адам» түсінігіне байланысты
ең алдымен адамның қоғамдық мәнді сапалары ... ... ... ... қоғаммен байланысында қалыптасады да көрініс береді [179 бет, ].
Әрқандай қоғамға орай адамның қасиет, сапа өлшемдері әрқилы келеді. Қоғам
социологиясы ... ... ... ... ... отырады. Жеке адам
көп сатылы құрылымға ие. Осындай жеке адам психологиялық ... ... да ... ... қажетттік - себеп аймағы – жеке адамның бағыт -
бағдарынан, оның ... ... ... ... ... және ... еңбектік міндеттерінен туындайды. Сонымен бірге, жеке адам үшін мәнді
құбылыс тек оның ұстанған ... ғана ... оның өз ... іске ... қабілеті де үлкен маңызға ие. Ал, бұл өз
кезегінде адамның іс - әрекетік икемділігіне, оның қабілеті, білімі мен
ептілігіне, көңіл – күй, ... және ақыл – ой ... ... Адам ... дайын қабілет, мінез және қызығуларымен келмейді,
бұлардың бәрі белгілі табиғи негізде ... өмір ... ... ... негізгі, яғни генотипті оның анатомиялық – физиологиялық
ерекшеліктерін, жүйке жүйесінің қозғалысын белгілейді. Биологиялық құрылым
иесі – адам ... ... ... ... заттай және рухани мәдениеті
күйінде топталған өмір тәжірибесін игерумен ғана жеке адам дәрежесіне
көтеріледі. Жеке адам дамуы - өз ... ... ... ... – барумен байланысты. Осы даму деңгейі нақты
адамға тән болған ... ... ... ... Даму ... тұлғаның адам аралық қатынастары да өте жай, күнделікті тіршілік
күйбеңінен аспайды. Ал даму деңгейі жоғары болған адам ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Әрбір дара
адам өзінің қлғамдағы өмірлік әдептерін ретттеумен күнделікті ... ... ... ... қиыншылық, кедергілердің шешімін әр адам
өз әдіс, тәсілдерімен ... ... ... жеке ... ... білу ... ... алдында тұрған өмірлік міндеттерін, оларды іске асыру ... өмір ... ... ... жете білу ... Қоғамдық
қатынастарға араласып және оларды басшылыққа ала отырып, адам сол
қатынастардың ықпалында ... ... ... дара ... ... ... ие. Жеке адамның дербестігі оның ең жоғарға
психикалық сапасы – рухани дүниесімен ұштасады. Рухани дүние дегеніміз
инабат парызды түсіне ... ... өз ... сай ... ете ... ... рухани жетілгендігі – бұл жоғары дәрежедегі саналық жетілу, ізгі
мұраттарды басшылыққа алу, сонымен бірге, жаман ниеттер мен мезеттік шен –
шекпеннен, ... ... пен ... - өсектен өзін аулақ ұстай алуы.
Ал адамның мұндай қасиет, сапаларды бойына дарытуы көбіне ... ... ... даму ... ... ... ... ел ішінде баршаны
бірдей теңестіру принципі өріс алады да ондай қоғам мүшелерінің көбі құлдық
бағыну күйінен ... ... ... ... өз ... ... ... өзін тұлғалық дамыту ниетінен ажырап қалады. Жеке адам
сапалары сол адамның араласқан ... ... ... ... өмір
аймағында қызмет ете алу қабілетіне байланысты келеді. Шығармашыл тұлға
тікелей қоршаған әлеуметтік шеңберінде қалып қоймай өзін ... ... ... ... ... ... ... адам бойында өзі
жасаған қауымның, тіпті бүкіл қоғамның болашақ ... ... ол ... ... ... көш ... жүреді. Жеке адамның өз
дербестігіне ие болуы оның тұйық әлеуметтіктопқа бағынышты ... ... сол ... жоғарға деңгейде кемелденгенінің дәлелі. Дара
адамның жеке адам санатына ... үшін ... ... идентификация,
яғни дара адамның өзін басқа адамдармен теңестіре, қоғам талабына сай болу
ниетімен қалыптасып бару % - ы; персонализация – қадірі ... ... ... ... ... ... ... өзінің кісілік мүмкіндіктерін іске
асыра алуы. Басқа әлеумет мүшелерімен жеке адам өз «мені» ... ... ... ... адамдық рефлекция» деп аталған бұл «мен» ұғымы өз
ішінде әр адамның өз жөніндегі танымын сезе білу сияқты сапаларын қамтиды.
Жеке ... ... өзі ... ... ... не ... ... сол адамның
ішкі жан арпалыстары келіп шығады. Қалай десек те тұлға туралы әркім ә
түрлі түсінік берген. Қ. Жарықбаевтың айтуынша, жаңа ... ... ... ... «тұлға» деген атқа көпке дейін иебола алмайды. Өйткені,
кісі болып, ер жету үшін бала оңы мен ... ... ... басқа
«мендерден», яғни басқа адамдардан ажырата білуі тиіс [53 бет, ]. Сондықтан
да нәресте, сәби, бөбектерді кісі, тұлға деп айту ... ... ер ... ... ... ете ... ... ғана кісі не тұлға дейміз. Қандай да
болмасын бір іспен айналысатын, азды – көпті өмір тәжірибесі, білімі ... ... ... ... мен талғам – мұраты, бағыт – бағдары
бар адамды тұлға деуге болады. Мінез, қабілеті ... ... ... іс – ... ... ... өз бойындағы жаман –
жақсы қылықтары үшін жауап бере алатын жақсы, озық, ерен, ... ... ... ... ... ... т.б. ... жатқан
өкілдері бар болады. Мәселен, бүкіл әлемді қан қақсатқан Гитлер адамзтқа
жаны қас жауыз ... ... ... бір ... ... ... кісілік ұғымы, тұлғаның аса өнегелік түріне жатады. ... «Он үште ... ... (қыз бала үшін), «Он бесте оттау иесі» (ұл
бала үшін) дейтін аатлы сөз бар екені де хақ. Осы ... ... бал ... шақ ... Бұл - өмір талабынан, ауқымы кең тыныс – тіршіліктен
туындайтын құбылыс. Халқымыз кез – келгенді кісі деп атай бермей, оның
имандылық пен ... ... ... ес ... етек жабу ... ... адамның азаматтық ар – ожданы, кісілік, кескін –
келбеті, адамшылықтың өлшемі деп ... ... ... ... Оның жаман, жақсысы, көргенді, көргенсізі, өнегелі, өнегесізі, т.б.
түрлері болады. Жұрт имандылықты бойына дарыта білген ... ғана ... ... ... не одан ... «имнасыз», «көргенсіз» деп
иттің етінен жек көрген. Ондайлар ... әрі ... деп ... ерте ... пе ... ... болған. Кісіліктің басты белгілерінің бірі – ол
ұятқа кір келтірмеу, намысты аяққа баспау. Қазақта «жарлы ... да, ... ... сөз ... орай ... Ар – ұяты бар кісі ғана биязы,
ақжарқын, иманжүзді, ақыл – парасатты ... ... ... ... ... әр түрлі жағымды жақтары «кісілік» ұғымының төңірегене топтасады.
Кісліктің басты белгілері: ар – ұятты қастерлеп сақтау, намстылық,
мейірімділік пен қайырымдылық, ... ... пен ... пен ... ... ... үлкенді сыйлау, оның
алдынан кесе өтпеу, оған міндетті түрде сәлем беру, үйге келгенде төрден
орын ... ... ... ... қарап орынсыз сөзге араласпау кісілікке
жарасымды қасиеттер. Сондықтан адамның жеке басының психологиясын ... ең ... оның ... ... яғни оның ... ... ... топтың өкілі екендігін, нақтылы кәсібін, білімін, іс – тәжірибесін
білуіміз ... ... - ... Х. ... ... ... ұлт тіршілігі, ұлт мемлекеті болуға мүмкін емес. Оңдыәлеуметтілік
құру үшін елдің өткен – кеткен ... ... ... ... ... керек» [53 бет, ]. Адам өмірі нақты тарихи - әлеуметтік аймақта жүріп
жатады. Дүниелік жағдаяттар ... ... ... ... ... ... тұрмыс салтын анықтап, оның тұрақты қылық әрекеттерін
белгілейді [103 бет, ]. Әрқандай жеке адам өзінің өмірлік ... ... ... орай тіршілік жағдайларын өзгертудің, қайта құрудың
жалпыланған, тұрақты тәсілдер жүйесін ... ... ... ... ... ... оның ... өмір сүру, қоғамдағы өз орнын иелеудің бағдарына
айналады. ... ... салт – ... ... ... инабатты,
жасампаздық өмірі, рухани – этикалық, рухани – эстетикалық
дүниетанымытуындайды. Адам ... ... бір ... ықпалдар билігінде
қалып қоймай, ішкі заңдылықты ниет – себептер жүйесін арқау ... ... ... ... ... ... ... бағытта жасау
мүмкіндігін алады [58 бет, ]. 1.2 ӘЛЕУМЕТТЕНУ ҰҒЫМЫНЫҢ МӘНІ Жеке К.
Маркстің байқауынша, жеке адам – ... ... ... жиынтығы.
Яғни жеке адам тарихи - әлеуметтік жағдайдың жемісі. Ол әлеуметтік ... ... ... ғана ... И. С. Кон ... ... және психологиялы % - дің жиынтығы деген. Ол дегеніміз,
жеке адам білімді жүйелі түрде меңгеруді, оның нормалары мен ... ... ... ретінде жұмыс істеуге құқық береді. Адам - әлеуметтік
тұлға. Ол өмірге келгеннен бастап әр түрлі әлеуметтік әрекеттестіктерге
кіргізіледі. Адам тілі ... ... ол ... ... ие ... үрдіс адамдардың қатынасы және бірлескен қызметтерімен тығыз
байланысты, психологиялық көзқараспен ... ... ... ... ... Әр ... ... бірдей жағдайлардан әртүрлі
әлеуметтік тәжірибе шығара алады. Арнайы әлеуметтік ... ... ... бірі ... ... ... оған қатысты мектеп,
кәсіби оқу орындары, техникумдар, балалар және жастарға арналған ұйымдар
жатада. Жанұя - әлеуметтік тұлғаның ең маңызды ролін атқарады. ... ... мен ... қалай ұғыну да болады. Тәрбие шын
мәнінде басқарушы және мақсатқа бағыт беруші ... ... ... екінші болып бөлінеді. Бірінші әлеуметтану көп нәрсені
көрсетеде. Оқуға қарағанада әлеуметтану үрдісі ер жеткенге шейін
тоқталмайды. Өзінің даму қарқынымен ... ... ... соңғы
үрдісімен байланысты және де осы үрдіс адамның отногенезінде ... ... ... шешім қабылдауға болады. Әлеуметтану – ешқашанда
тоқтамаумен қатарешқашанда толық болмайды. Мүмкін біреулер бұл жерде
писсимизм негізін көріп тұрған болар [32 бет, ... ... - ... ұдайы өндіру тұрғысынан жеке адамның әлеуметтік тәжірибесін өмірден
көрсетеді. Әлеуметтану үрдісінің негізі оның, яғни адамның біртіндеп
әлеуметтану тәжірибені меңгеруі және ... ... үшін ... ... ... және дәл сол ... тура, нақты жүргізіледі. [13
бет, ]. Әлеуметтік бейімделу адамды өмір ... және ... ... ...... ... үшін ... Ол тікелеу әлеуметтік
бақылаумен байланысты, өйткені ол өз құрамына ... ... ... ... ... ... тек екі түрде, яғни
оның диалектілік бірігуіне және ... ... ... өндірілуін
ғана қарастырмай, оны арнаый бірлестік және дәл ... әсер етуі ... ... қатынастың субъектісі ретінде қарастыру керек. [102 бет,
]. Адам әлеуметтік тәжірибені меңгеру және ұдайы өндіру барысында екі ... ... ... және ... әлеумет. Б. Г. Ананьев өзіне
бағытталған әлеуметтік нысан ретінде адамдаы анықтайды. Ол ең алдымен
адамды оның ішкі көзқарасы тұрғысынан қарастырмай, яғни ... ... ... емес, барлық әлеуметті күштер мен құбылыстардың
жиынтығына мінездеме беріп, оған әсер етуші сырт күштеріне сипаттама беру
керек деген. [203 бет, ]. ... ... ... ... ... қарастырып, ал оның субъект ретінде қоғамның дамуының
тұрғысынан ішкі орнауын түсінуіміз ... Әр ... ... ... берілген деңгейде оның факторларына байланысты анықтайды.
[93 бет, ]. Қазіргі кездегі әлеуметтанудың ерекшеліктері Қазіргі ... өте бір ... ... оның басқа кезеңдермен
салыстырғандағы ұзақтылығы болып саналады. Балалық кезең алғашқы
әлеуметтанудың кезеңдері сияқты белгілі бір мөлшерде, өткен дәуірлермен
салыстырғанда ұзарады. Жалпы, балалық ... ... ... күйі)
өзгереді. Ертеректе оны өмірге дайындық ретінде ғана қарастырса, ... ... оған ... кезең ретінде қарайды, яғни ересек адамның
өмірі мен тең құқылы деп қарастырады. Бұндай көзқарас өткен дәуірлерге
қарағанда, қазіргі кезде бала өміріне аялаушылықпен ... ... ... – ақ бала ... мен ... қолдайтын заңдар пайда бола бастады. Ол
халықаралық деңгейге енеді. Көптеген балалардың тағдырлары туралы тарих көп
біледі, яғни туған ... өз ... ... ... ... кету, басқа адамға
сату, құлдыққа беру, т.б. жағдайлар. Қоғамда, яғни оның қалыптасу
кезеңдерінің бас кезінде балаларды асырай алмау (киім, тамақтың болмау)
нәтижесінде ... ... көп ... ... Бала бұл ... ... кішкентай
азаматы. Ол белгілі бір мәдениетттің дамуының түрі. Негізгі орында қазіргі
кездегі ... ... ... мен мамандық алады. Адамның
әлеуметтану үрдісінің тұрғысынан дамуы әлеуметтану үрдісі кезінде адам
қоғамдық қатынас ретінде субъектілі және объектілі ... ... А. ... ... ... 3 ... ... бейімдегіштік, интеграция,
индивидуализация.
2 ТҰЛҒАНЫҢ ӘЛЕУМЕТТЕНУ ЕРЕКШЕЛІГІ
2.1 ТҰЛҒАНЫҢ ДАМУЫНА ӘЛЕУМЕТТІК ... ... ...... ... анықтау жолында
негізінен Е. С. Кузьминнің, А. А. Свинецскийдің, К. ... ... тағы ... ... тұжырымдаулары бойынша тұлғаның өзін - өзі
бағалауы, өзіндік «Менін» бағалауы, өзіндік актуализациялануға талпынысы,
қоршаған ортаны субъективті қабылдауы, әлеуметтік – ... ... ... зор! ... қоршаған ортамен қарым –
қатынасы, жеткен жетістіктері мен ерекшеліктері көптеген жағдайларға
тәуелді, оларды ... ... есею ... ... ... тұлғаның әлеуметтік есеюін «өзіндік аяқталу» терминімен
белгілейді және оның мағынасын тұлғаның өз мүмкіндіктерін аңғаруына және
дамытуына бағыттылы деп ... ... ... ... ... ... өз мәнді іске асыра алуымен, өзіндік
тұжырымдауларымен, ақиқатқа талпынысымен сипатталады. Адамдар өз
жағдайларын өздері құрайды. Сонда әлеуметтік жағдайды қатысушылардың
әрекеттері құрайды. Әлеуметтік орта ... ... ауа – ... болып келеді. Ол үйі сияқты, біз оны өзіміз құраймыз. [31 бет, ]
Жоғарыда келтірілген Маркстің топтауына сүйенсек, тұлға өз ... өз ... ... алады. Қоршаған ортаның ұсынан моделі үнемі өз
тұжырымдауымызға сәйкес келе бермейді. Тұлға мен әлеуметтік орта қатынасын
түсінуде бұған ... жеке бас ... зор ... атап өту
керек. Қоғам дамуды оңды болуы үшін адам бойында оңды қасиеттердің дамуы
зор ... ие. ... ... ... ... активті субеъект
ретінде функциялануына мүмкіндік беретін әлеуметтік топқа немесе қоғамға
тән, мәдениет ұғымына енетін белгілі – бір ... ... ... үрдісі ретінде қарастырылады. Тұлғаның әлеуметтенуі тек
әлеуметтік – бақыланатын және бағыттылық – ... ... ... ... сонымен қоса, аяқ - асты жағдайларын да тәуелді болып келеді ... 162 ]. ... ... ... кездейсоқ жағдайлар, конформды ойлау
ерекшеліктері, өмірді көрген қиыншылықтары адамның өзіне тән қоршаған
ортасына деген көзқарасын өзгертеді. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... ортаға зиянын тигізбейтін жағдайларды
сөкпей қолдап отырған жөн. Саналы түрде икемделу адамның, қоршағандардың
өмірін жеңілдетеді. [12 б 170] Көріп отырғандай, тұлғаны ... ... ... ... оның өзіне деегн субъективті көзқаарсы
адамдардың қоғамдағы орнын белгілеуде маңызды мәнге ие. Индивидтің қоғамдық
қатынастар жүйесіне ... бұл ... ... ... ... қасиетін, яғни тұлғаның дамуын әлеметтенуден тыс қарастыру
мүмкін ... ... ... ... қоғамдық тәжірибені жаңғырту
және меңгеру үрдісі ретінде анықтауға болады, соның қорытындысы ... ... ... өмір үшін ... ... ... дағдылардыигереі. Р. С. Немов көрсетуі бойынша, әлеуметтенуі
легеніміз бұл адамзатпен жасалған цивилизацияны индивидтің көп ... ... ... игеру, табиғи тіршілік иесіне қоғамдыққа
ауысуы, индивидпен тұлға ретінде ... [13 б. 97]. ... ... ... И. С. Кон ... оның нақты тұжырымдамасы жоқ.
[14 б. 274]. Тұлғаның әлеуметтік – психологиялық ерекшеліктерінің
қалыптасуына әлеуметтенудің ықпалы зор болғандықтан бұл ұғым ... рет ... 40 ... соңы мен 50 ... ... ... мен
социологтары (А. Парк, Д. Доллард, Дж. Кольман, В. ... тағы ... ... ... жүйег тұлғаның толық интеграциялы
үрдісі ретіндегі ұғымын американдық социологтары (Г. ... Р. ... [15 б. 109]. Т. ... ... ... ... дамуына
байланысты жаңа қоғамдастықтар туындайды. Олардың өзара әсерлесуі негізінде
«жалпы адамгершілік қоғамдастық» құрылады [16 б. 514]. Кез – келген
индивидті, әсіресе ... ... ... ... ... әлеуметтенусіз
елестету мүмкін емес [17 б. 40].
2.2 ТҰЛҒАНЫҢ ... ӘСЕР ... ... ... әлеуметтенуі әсіресе интенсивті түрде болашақ және жас
өспірімділік ... ... ал ... ... жалпы егде жасқа дейін созылады
[15. б.111]. Қоғам дамуы тұлғаның ... ... жол ... ... ... әр әлеуметтенуші өз үлесін қосады. Тейяр бойынша,
адамзаттың болашағының тарихының маңыздылығын казіргі қоғам дамуына тәуелді
болып табылады [16.б.514]. Тұлғаның әлеуметтенуі ... ... ... ... 1 ... тұлғалықтары өзара әсерлесу арқылы
қалыптасады. Бірақ олардың өзара әсерлесу мінездемесі жас, интеллектуалды
дәреже, жыныс тағы сол сияқты ... өз ... ... 2 ... да ... ... болып дамуына септігін тигізеді. 3 Тұлғалық жеке бас
индивидуалды тәжірибе арқылы қалыптасады. 4 Тұлғаның құрылуына әсер ... ... ... ... ... әлеуметтену феноминдеріне мінез-
құлық стереотиптерін игеру, істегі әлеуметтік нормаларды игеру, дәстүр -
қызығушылықтарды, құндылықтарды, бағыттарды т.с.с. игеру жатқызылады. Ал
әлеуметтенудің негізгі институттары ретінде: ... ... ... емес ... ... оқу ... ... ұжымдары т.с.с.
есептелінеді [17. б. 376]. Тұлғаның әлеуметтік - психологиялық
ерекшеліктерінің қалыптасуында әсер ететін қарым-қатынас, таным, еңбек деп
қарастырылатындықтан ... ... ... ... ... үш негізгі
негізгі аймақтың ортақ мінездемесі болып индивидтің сыртқы ортамен
әлеуметтік байланысын кеңейту болып табылады. А. Н. ... адам ... ... ... ... ... ... [18. б.188]. Мұнда үш негізгі маңызды үрдіс өтіледі.
Біріншіден. бұл әр ... ... ... және оның ... ... ... ... болады. Ол әр тұлға үшін маңызды іс-әрекет
аспектісін анықтауы, игеруі болып табылады. Осындай бағдардың ... ... ... таңдау деп атауға болады. Оның негізінде
екінші үрдіс туындайды, яғни - негізгі таңдалған іс-әрекет төңірегінде
орталықтану және басқаларды оған бағынышты ету. ... ... ... барысында тұлға жаңа рольдерді игеріп, олардың мәнділігін
игереді. Осындай жаңартулардың кысқаша мәнін іс-әрекет ... ... ... оның ... ... ... ... үрдісі айқындалады. Осы мәселе тұрғысындағы зерттеулерде мақсатты
білім алу үрдісім қарастыру ... ... ... Өкінішке орай, оның
әлеуметтік-психологиялық аспектісі жағынан зерттеу мәліметтері аз [14. б.
277]. Әлеуметтену контектісінде ... ... ... ... ... ... ... байланыста болғандықтан әлеуметтенуді кеңейту,
ұлғайту жағынап қарастырады. Қарым-қатынасты кеңейту ретінде адамның
басқалармен байланысқа түсуін ұлғайту деп түсіндіріледі, ал осы тереңдету
ретінде монологтық ... ... ... ... яғни
қарым-қатынас жасаушыға бағдарлана алуы, оны нақты қабылдай алу мүмкіндігі
қарастыралады [14. б.289]. Әрине, тұлғаның өмір сүру ... ... ету ... оның қоғамдағы статусын, жақындағылары арасындағы
орнын белгілейді. Әлеуметтенудің үшінші аумағы, яғни өзіндік сапа ... оның ... ... ... ... ... ... төңірегінде даулы қайшылықтар өте көп, себебі авторлардың тұлға
концепциясында «Мен-бейнесін» түрліше қабылдайды [14. б.279]. Тұлғаның
әлеуметтік-психологиялық кестесі ретінде «Мен - ... ... - ... жоспарда толығымен феноменологиялык
тұрғы немесе гуманистік психологияға, интеракционизмге, аз ... ... ... «Мен - концепциясы адамның өмір
үрдісіндегі өз психологиялық қоршағанының өзара әрекеттестігі негізінде
пайда болған. Американ психологы У.Джемс «Психология принциптері» кітабында
алғашқы болып «Мен ... ... ... оның дамуына үлес қосқан.
У.Джемс бойынша «Ауқымды Мен» құрамында екі аспект бар: эмпирикалық ... ... ... ... ... «Мен» объект ретінде 4 аспектіден
тұрады: - рухани «Мен» - ... ... - ... ... - ... ... феноменологиялық тұрғы шеңберінде құрастырылған «Мен
концепциясы» келесі жағдайларға негізделеді. 1 Мінез-құлық индивидтің
қабылдау еңбегі болып табылады, ол өз ... ... ... шынайы өмірі - бұл жалпы объективті өмір емес, оның мінез-
құлық жағдайындағы субъективті қабылдауының нәтижесі. 2 Индивидтің орталық,
интеграциялайтын феноменалды жазықтығының нүктесі - «Мен - ... ... ... ... бейнелері қалыптасады. 3 «Мен
Концепциясы» бір мезгілде қабылдау жемісі болып, және де, ... ... ... ... бар ... ... ... табылады. 4 «Мен -
Концепциясы» құрылуымен мінез - құлық оған толығымен бағына бастайды. 5
«Мен - Концепциясы» уақытпен және ... ... ... бұл оның
прогностикалық құндылығы болып табылады. 6 Басқа ... оңды ... «Мен ... ... ... ... Өзіне деген
оңды көзқарасты қажетсіну басқа адамдардың өзін оңды бағалай ... ... ... 7 ... өтіп ... өмір ... мен «Мен ... арасындағы қайшылықтарға қарсы түрлі қорғаныс стратегиялары
қолданылады. 8 Адамның негізгі маңызды мотивациялық түрткісі - өзіндік
актуализациялануға деген қажеттілік, өзінің «Мен - Концепцияларының»
құндылықтарын ... және ... «Мен - ... ары ... «Мен - Концепциясын» бейнелеу үшін концептаулды - терминологиялық
құрамын унификациялау бағытында жүрді және өлшеулер үшін ... ... ... ... ... ... ол ... индивидтің өзіне деген бағдарлар құрылымы ретінде қарала бастаған.
Бағдарлар 3 категорияға топтастырылады: - реалды «Мен» (индивидтің дәл осы
мезетте ... ... - ... ... (индивидтің ойынша
қоршағандары қалай қабылдайтындығы жайлы) - идеалды «Мен» (индивидтің
болғысы келетін бейнесі» [20. б.356-364]. Шутц, Нюттен зерттеулерінде
эксперименттік түрде адамның ... ... «Мен - ... мен ... ... әсері зор екендігі дәлелденген.
Дәстүрлі түрде адамның психикалық ... ... ... ... ... ... практикаларда негізінен колданылатын
«Мен үғымының» уақытша ұғым идеялы, әсіресе олардың өзара сәйкес
келмеушіліктеріне баса назар аударылады. «Мен - ... ... ... ... - ... ... белгілі бір дәрежеге дейін жеткен қайшылықтар
әлеуметтік-психологиялық дезадапциясының ... ... ... ... ... тұлғалық ауытқушылықтары ретінде (К.Роджерс)
немесе тұлғаның өзіндік актуализациясының төменгі көрсеткішті дәрежесінің
бір ретінде (А.Маслоу) немесе нақты психикалық ауытқушылықтар, яғни
депрессия мен ... ... ... ... ... ... ... зерттеулерде адекватты өзін-өзі бағалаудың тұлғаның өзін
қоғам үшін құндылығын және оның алдында өз міндеттерін саналы қабылдауын,
толыққанды әлеуметтік активті ... ... ... ... ие [25. б.36-
43]. Өзін-өзі бағалаудың құрылуын екі факторға анықтайды: 1. Сыртқы фактор
- әлеуметтік орта, қоршаған аймақ, іс-әрекеттегі сәттіліктср ... 2. Ішкі - ... ... - психологиялык ерекшеліктері.
Осы ішкі және сыртқы факторлардың адам дамуы үшін қолайсыз қатынас
негізінен адекватты емес өзін-өзі бағалау қалыптасып, адамның қарым-қатынас
жасау ... ... ... ... ... ... өз
септігін тигізді [26. б.270]. «Мен» құрылымы өмір барысында қоршағандармен
өзара әрекеттесу арқылы дамиды. Былайша айтқанда, бала ... ... оның ... және ... ... даму ... байланысты
«Мен - концепциясының мазмұны» көп дәрежеде әлеуметтену үрдісінің жемісі
болып табылады [27. б.54]. «Мен — Концепциясына» сүйенетін К. ... ... деп ... «Мен - ... ... бір ... ... ол «Мен» қасиеттерін қабылдаудан, «Менің» өзара
қатынасын қабылдаудан тұрады, сонымен қоса, осы қабылдауларға байланысты
кұндылықтар, өмірдің әр ... ... ... К.Роджерс, З.Фрейд,
А.Адлер, Э,Эриксон т.б. ғалымдар сияқты «Мен - ... ... ... ... бір ... кезеңдер кестесін көрсетпеген.
К.Рождерс бойынша адам өміріндегі басқарушы мотив - ... яғни өзін ... ... ... жақсы жақтарын ашу, осы
фундаменталды тенденция негізгі мотивациялық тенденция болып табылады.
Мәнді сыртқы шектеулер немесе антагонистік әсерлер жоқ болса, онда
актуализация тенденциясы әр - ... ... ... ... ... ... ... дамуы, оның мінез-құлқы қоршаған орта әсері арқылы
белгіленеді [27. б.231]. Тұлға үшін актуализация тенденциясының негізгі
қажетті аспектісі болып, адамның өзіндік ... ... ... ... теориясының контекстінде өзіндік актуализация
тенденциясы - адамның толыққанды функцияланатын тұлға болу мақсатындағы
өмір бойы өз потенционалын іске қосу үрдісі. Осыған жету ... ... ... ... ... толы болады. Өзіндік актуализацияланатын
адам еркін, тағдырдың әр мезетіне ... өмір ... ... ... ... негізінен активті және өзіндік актуализацияланады. Әр
тұлға ақиқатты өз ... ... ... ... оның ішкі әлемі толығымен тек оның өзіне ғана ... Тек ... ... адам ... ... кілт ... табылады. Сол
себепті адамның субъективті сезінулерін зерттеу психологиялық зерттеудің
негізгі аспектісі болып табылады. Себебі, нақ осы сезінулер мінез-құлыққа
жауапты, сонымсн ... ... ... ... ... болжайтындығы
әсер етеді. Л.Хьелл, Д.Зиглердің оқулығында осы мәселеге байланысты мынадай
мысалдар келтіріледі: «Егер де жас әйел өзін ер ... ... түсе ... деп ... онда ол ... шақ қиыншылығынан емес,
болашақта болар сәтсіздіктен корқады. Ол бұл жағдайда өзінің ер ... ... ... ... болжауына бағынып тұр. Осындай теріс
көзқарастан құтылу арқылы ол болашақта сексуалды сәттілікке қол ... ... ... ... ... ... «осы шақ — ... иесяны ұстанады [27. б.546-551]. Тұлға дамуын әлеуметтік-
психологиялық тұрғыдан түсіндіруде оның мотивациялық ... ... [12. б.175]. ... ... ... мәні ... ... ғалымдарды толғандырған, солардың бірі болып Л.Маслоу
есептелінеді. Ол адамның барлық қажеттеліктері туа ... және ... ... доминантты иерархиялық жүйеге сүйенеді деп ұсынған.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
1. бап – Баба С. Б. Жалпы психология: ... ... 2002 – 27 ... ... Қ. Психология. Алматы: Білім, 1993 – 272 б
3. Гоноболин Ф. Н. Психология. Алматы: Мектеп, 1976 – 232 ... ... К. А. ... ... мен ... ... ... бастауы
хақында. Алматы: «Дәуір», 2000 – 554 б 5. Андреева Г. М. Психология
социального познания: Учебник для вузов. Ведущий ред. Л. Н. ... ...... 2000 – 288 с 6. ... Е. В. ... ... ... вузов/под.ред. В. А. Сластенина. М: Академия, 2000
– 264 с 7. Асмолов А. Г. Психологияличности: Принципы общепсихологического
анализа. ... студ ... ... 2001 – 416 с ... ... ... для студ.высш.учеб.заведений/под.ред.
А. Н. Сукова, А. А. Дергеча. М: Академия, 2001 – 600 с 9. ... ... ... ... ... ... 1979-350 б 10. ... С. Д. Жалпы
психологияның негіздері, 2 басылуы, Москва, 1946 – 302 б 11. ... ... ... ... оқу ... ... ... университеті, 1992 –
96 б 12. Жүкешев Қ. М. Ұлттық психологияның мәдени - әлеуметтік негізделуі.
Алматы, 1999 – 251 б 13. ... Ә. ... ... ... ... – 281 б 14. ... Р. С. Психология книга1. М: 2000-608 с 15. Дубровина
И. В. Данилова Е. Е. ... ... 2001-460 с 16. ... А. ... ... 2000 – 584 с 17. Климова Е. А. Общая психология. М:
1999 – 511 с 18. ... Р. ... ... Санат, 1994 – 88 б 19.
Жантикеев С. Психология: Учебное пособе. Астана: Елорда, 2001 – 256с 20.
Выготский Л. С. ... М: ... ... 2000 – 1008 с 21. Рубинштейн
С. Д. Жалпы психолгия негіздері, 2 – басылуы. М: 1946 – 302 б 22. Жаңабеков
Ж. ... ... ... ... 2002 – 132 б 23. Реан А. ... Я. Л. ... педогогическая психология. СПб:Издательство
«Питер», 2000 – 416 с 24. Андреева Г. М. Социальная психология. М: Аспект
Пресс, 1998 – 376 с 25. ... Д. ... ... ... 2000 – 688 ... тұлғаның тәрбиесі, қалыптасуы
Жеке тұлғаның тәрбиесі, қалыптасуы
Жоспар:
1. Негізгі ... Бала ... әсер ... әлеуметтік, биологиялық, психологиялық
факторлар.
3.  Жас ерекшеліктері туралы ұғым. Белгілі кезеңдерге бөлінуі.
1. Жеке ... ... ... және оған ... түрде ықпал
ететін биологиялық белгілері мен ... ... ... ... - жеке адамның әлеуметтік сипаттамасы, оның себептері,
мүдделері, мақсаттары.
Жеке адам болу үшін психикалық дамудық белгілі бір ... ... ... ... ... бар ... білетіндей біртұтас тұлға болуы
тиіс.
Өмір бойы даму мен тәрбиенің нәтижесінде жеке адамның ... ... деп ... ... қалыптасуы - күрделі, ағзаның өсуі мен ... ... ... ... тәрбиені қамтитын ... ... ... ... ... сәтінен басталады, жеткіншек және
жасөспірім шақта жедел жүреді, ересек шақта өзінің біршама аяқталу кезеңіне
жетеді.
Сондай-ақ жеке адамның ... ... ... ... ұғымына ағзаның өсуі мен пісіп жетілу процесін ... ... ... ... өзара тығыз байланыста өтеді, оған ... ... ... жеке адам ретінде қалыптасуын белгілеп бере алмайды.
Жеке адамның дамуы - бұл оның рухани өсуінің, жетілуінің ... жеке ... ... ... ... ... сфераларды іс-әрекетте, өзін қоршаған
құбылыстарға, адамдарға ... ... ... ... сапалық өзгерістер процесі.
Жеке адамның әсіресе балалың және жасөспірім шақтарында дамып, жетілуі ең
алдымен тәрбиенің ықпалы ... ... ... ... ... әсерінің
дәрежесі мен сипаты көп жағдайда тәрбиенің даму заңдылықтарын қаншалықты
ескергеніне ... ... ... тәрбие мен дамудық арасында екі
жақты байланысы болады. Сондықтан жеке адамның даму заңдылықтарын тереңірек
қарастырған жөн.
Жеке ... мен ... ... ... ... ... т.б. ... ғылымдардық көптен айналысып жүрген көкейкесті
мәселелері. Бұл ... ... ... ... ... философиялық,
педагогикалық, психологиялық, этикалық, ұлтаралық қарым-қатынастарға
арналған еңбектерден басқа П.И.Подласыйдық, ... ... ... "XXI ... ... ... ... Г.К.Нұрғалиеваның "Тұлғаның құндылық бағытын қалыптастырудық
методологиясы, практикасы" (АД995) секілді ондаған ... ... ... ... ... және рухани өмірдің ортасында тіршілік етеді де,
өзі өмір сүріп отырған ... ... ... ... ... ретінде
өзіндік ақыл-парасатымен, жеке бастың өзіне тән ақыл-ой, ерік-жігер, мінез-
құлық ерекшелігімен көрінуге ... ... ... ... ... ... қасиеттің болуы мүмкін емес. Әр адам ... ... ... ... ... — оның өзіне тән мінез-құлғындағы, іс-
әрекетіндегі, көзқарасындағы ерекшелігімен даралануы.
Қоғамдық тұлғаларға ортақ ... ... ... болуына қарамастан,
қоршаған орта жөнінде әр адамның ... ... ... ... ... өзі ... құбылысқа деген көзқарасын,
ой-пікірін білдіруі заңды құбылыс. ... ... - ... ... ... ... енді ... - сын көзімен қарап, ой-
қорытуы, сын пікірлер айтуы мүмкін.
Адамдардық ... ... ... ... ... да әр түрлі. Ол
әр адамның жеке басына тән физиологиялық, ... ... ... Жеке тұлғаның ой-санасының, білім көлемінің
толысуына байланысты оның ... ... ... құбылыстарға баға
беруінде де өзгерістердің болуы, толысып жаңарып отыруы заңды құбылыс.
Өмірде бір ... ... егіз ... түр ... ... ... ... іс-әрекеті, өмірге деген ... ... ... ... әр ... ... даралаған жеке тұлға деп
қараймыз. Адамның саналық, мінездемелік қасиеттерін ... оның ... ... Сана ... ... Адамның ақыл-ойы біркелкі
дамымайды. Адамдар бір-бірін бағалауда қателіктер жіберуі де ... ... ... жеке ... ... ... бағалауға тырысады.
Жеке тұлғаға тән қасиеті - ақыл, ес, яғни, ... ... ... ... ... бейім тұруы. Сондықтан өмірді танып білу ... жеке ... ... ... ... ... еске сақтауы өзге адамдардық ... ... ... Әрбір тұлға оларды оқып, көріп, оңығанын, естігенін, көргенін
өз ойына тоңып, содан сабақ алу арқылы да ... ... ... байытады.
Адам өмірде өзі жіберген қателіктерден де, басқалардың ... ... ... Оны ... ... Мұны педагогикада адамның өзін-өзі
тәрбиелеуі деп атайды. Басқалардың өнегелі іс-әрекетінен үйрену, оны өзінің
жақсы қасиетіне айналдыру өмір ... — жеке ... ... ... ... іске ... ... ойын, еркін іске асыруға дайындығы және оны іске ... ... ... ... - ... ... тән қасиеттерін
іске асыруы. Адам ойына келген ... іске ... ... жол береді.
Бірақ адам бір нерсені істерде алдымен еркін ақыл-парасат таразысына салып,
оны іске ... жөн бе, ... оған ... ... екен? -деген ойға қалады.
Ерік-жігердің іске асырылуы ақыл мен санаға бағынышты.
Өмірде кейбір адамдар бір іс-әрекетті іске ... өте ... ... ... ... ... екен деп "мың ... жүз толғанып" іске
кіріседі, ал ... ... ... алғанын апыр-топыр іске асырып, кейін
опық жеп ... ... бәрі ... ... ... ... ... дегеніміз - сезімнің, әсердің, ішкі ... ... ... әр ... ... ... дүниесі әр басқа. ... ... ... ... ішкі сезімінің сыртқа шығуына еркіндік ... ... ... булығып, көгеріп-сазарып, тас-түйін болып қатып қалады.
Бұл әр тұлғаның эмоциялық сезімі өзін-өзі ... алу ... ... даму және ... ... осы уақытқа дейін әр түрлі пікірлер
мен теориялар орын алып ... ... грек ... ... және
Аристотель адамның дамуын, алдын-ала тағдыр белгілеген тұқым қуалаушылық
табиғатынан деп дәлелдеді. ... құл ... ... ... заңы ... ... ... қолданушы және уағыздаушылардың бірі ... ... - XVIII ... ... саласында үстемдік еткен,
адамның дамуы жайлы диалектикаға қарсы философиялық ағым. Преформистер
ересек адамдардық ... ... мен ... ана құрсағындағы сәбидің
ағзасында болады, сондықтан жеке адамның дамуын алғашқы рет ұрықта ... ... ... ... мен сан жағынан артуы деп қарастырады.
Баланың дамуына әсер ететін факторлар және оның ... - жеке ... ... өте ... және диалектикалық процесі.
Балада анадан туа біткен ... ... мен ... және ... ... ... ... болмайды. Плланың адамгершілік, әуестік, белсенділік
және батылдық сияқты қасиеттері даму процесінде қалыптасады. ... ... ... ... ... ... мен орта әсер етеді. Адаманың
дамуы және оның дүниені тануы түрлі ... ... ... оның ... әр түрлі ерекшеліктер мен процестер пайда болады.
Баланың дамуына ықпал ететін факторларға ... ... ... ... т.б. ... қуалаушылық - ұрпақтың ата-ананың биологиялық ұқсастығын ... ... ... пішініне қарап, бірден қалай әкесіне ... ... ... деп ... ... бұл ... ... емес.
Өйткені, баланың шашы мен көзінің бояуы, ... ... бет ... ... ... ... мен өзін ... қалпы тұқым қуалаушылық арқылы
берілетін биологиялық ұңсастықты еске түсіреді. Бала ... ... ... ... ... ал ... ... тембрі, музыкаға,
биге, математикаға қабілеттілігі ... өте ... ... ... арқылы алады. Бірақ, өте нәзік ерекшеліктердің тұқым қуалау жолымен
берілуі өте сирек кездесетін жағдай. Мысалы: әйгілі ұлы ... ... ... ... 300 жыл ... тек қана 20 ... болған. Мұны бір ... ... ... ... ... болуына, екінші жағынан отбасындағы музыкалық
дәстүрге, музыкалық ... ... деп ... ... - адам ... ... және әлеуметтік орта ықпал жасайды.
Табиғи орта - бұл түрлі табиғат жағдайының адам ... ... ... Жылы және суық ... ... ... тұрмысына әрекетіне
елеулі ықпал етеді. Климаты ыстық жерлерде егін ... ... ... жерде балық, бұғы шаруашылығымен айналысады. Табиғат
жағдайына байланысты олардың мінез-құлықтары да ерекшеліктер байқалады.
Әлеуметтік орта - жеке ... ... ... ... жасайтын
әлеуметтік қатынас, олардың көп қырлы іс-әрекеттері. Әлеуметтік ортаға
мектептің ықпал ... ... ... ... көзқарасы, құлықтық,
эстетикалық және осы сияқты болымды қасиеттері ... ... ... ... ... ... шамалы болса, онда орта адамдардық
талабын қанағаттандырмайды. ... адам ... ... үшін ... осы ... ортадан жинайды. Егер бала әлеуметтік ортадан
тыс қалса, онда оның даму дәрежесі жануарлардан жоғары болмайды.
Африкада, Үндістанда, ... ... ... ... ... ... ... ортадан тыс өмір сүретін жас баланың
санасын ояту, қабілетін дамытудық ... емес ... ... ... бола алады. 1920 жылы Үндістанның Гадамури ... ... ... ... інінен бет әлпеті адамға ұқсайтын, бірақ
төрт аяқтап жүретін екі қыз баланы ... ... ... және Амала дейтін
ат қояды. Камала 7-8 жаста, ал Амала 2 жаста. Амала көп кешікпей өледі, ал
Камала күн ... және ... ... ... тек шикі ет жеп қана ... төрт ... жүріп, көбінесе күндіз ұйықтап түнде бөлме ішін кезіп
жүрген, өзінің кешкі сағат ... ... ... ... таңға жақын, үш
мезгіл ұлыитын уақыты болған. Камаланы адамға ... өте қиын ... ... ... 2 жылдан кейін Камала түрегеліп тұруды және екі
аяғымен жүріп, бірте-бірте түнде ұйықтап, ... ... ... ... ... үйрету бұдан да қиын болған. Жеті жыл ішінде Камала 45 сөз ... ... 15-ке ... оның есі екі ... ... ал 17-ге ... ... 4 жастағы баланың деңгейіне әрең жетті. Камала 17 ... өмір ... жеке ... ... ... өсуі және ... үшін тек қана адамдар
арасында өмір ... ... ... кезде орталық Австралияда және Филиппиннің
Менданао аралы ормандарынан табылған жабайы адамдардық сана-сезімінің өте
төменгі сатыда екендігі байқалады. Олардың ... ... де ... жабайы адамдардық өмір сүріп, күнін көру әрекетінің ұқсастығы
анықталады.
Педагогика адам дамуындағы ... ... ... ... оған ... ... ... ортаны шешуші және мидын ала ... ... ... Тәрбиенің бала дамуындағы ... Жеке ... ... ... бірі - тәрбие. Тәрбие балалардың жеке және ... ... мен ... ... іске асырылып, тәрбие
адамдардық іс-әрекеттерін ... Ол үшін ... ... ... ... ... бойынша тәрбие жұмысын мақсатқа ... ... ... мен ... және ... оларды тиімді етіп пайдаланады.
Тәрбиенің рөлін педагогика тарихында, аса артық бағалаушылар да болды.
Д.Локк (1632-1704) ... ... ... мен адамгершілік
қасиеттерін жасайтын негізгі құрал, адам тәрбие арқылы жақсы болады" - ... ... ... Бала өмірге келгенде, оның жаны сүттей ақ, судан
таза, соңдықтан тәрбиеші өзіне ... ... ... ... деп, ... аса дәріптеп, тұқым қуалау мен әлеуметтік ортаның ... ... онша ... В. Г. ... ... баланың жаны таза тақтай
емес, тақта да сапалы, жазу да ... болу ... ... Белинский тәрбиенің
рөлін жоғары бағалап, адам дамуындағы тұқым қуалаушылық пен ортаның әсерін
де ескерген жөн деді.
Д.Локк, т.б. ... ... ... арқылы адамды түрлі
дәрменсіздіктен, кемістіктен құтқаруға ... ... олар ... ... ... ... ... және санасын өзгертуге болады деген
жорамал ойға ... ... ... ... ... үшін ... ... қоғамды жойып, демократиялық қоғам құруды ұсынды.
Тәрбиеші тәрбие арқылы баланың түрлі іс-әрекеттерін тиімді етіп, оның ... ... ... ... ... айналадағы табиғи және
әлеуметтік ортаға көзқарасын дамытады. ... ... сара ... нәтижесінде баланың ой-өрісі кеңейеді, эстетикалық сезімі мен талғамы
артып, адамгершілік сапасы қалыптасады.
Мектеп ... ... ... ... ... ... теледидар)
көмегімен оқушыларға тәрбие береді, сондай-ақ, ... ... ... жеке ... ... мен қалыптасуына ықпал ететін үш
фактордық ішінен тәрбие адамның дамуына ... ... ... ... ... пен ... ықпалына белсенді әсер етіп, баланың дамуын қоғам
талаптарына сәйкес бағыттап, ... ... ... ... мен ... ... ортадағы жағдайлардан тұлға дамуына қажетті
материалдарды іріктейді, жеке бастың дамуына теріс, зиянды әсер қалдыратын
жағымсыз ... ... Осы ... ... ... аға ұрпақтың
жаңа ұрпаққа қоғамдық тарихи тәжірибені беру процесі, жаңа ... ... ... ... ... алға қарай дамуын қамтамасыз ететін
процесс.
Сонымен, ... бала ... ... ... ... да ол — ... негізгі күш. Тәрбие негізгі күш болғандықтан, оның
жетімсіздігі, әлсіздігі баланың қалыптасуына кері әсер ... ... оның ... және ... ... ... ... белгілі заңдылық болады. Ал, бұл заңдылық әр балада әр қалай
болады. Баланы дұрыс тәрбиелеу үшін ... жас және дара ... ... ... өзі ... (6-10 ... дейін), тоғыз жылдық (10-15-ке
дейін), орта мектеп оқушылары (15-18-ге дейін) ... үшке ... ... ... ең ... - орталық жүйке жүйесі, өйткені ... ... осы ... жүйке жүйесіне байланысты болады.
Балалардың дене және ... ... ... ... ... күрделі
өзгерістердің бірі - ағзаның жедел дамуы. Бұл құбылыстарды ... ... деп ... ... тән ... балалардың
бойының, салмағының бұлшық еттерінің жедел түрде өсіп жетілуі. Акселерация
құбылысы түрғысынан ... ... ... ... бойы ... қысыңқы, кеудесі қысқа, аяқтары ұзын келеді. Күні ... ... ағза ... ... және дене салмағына төзімсіз келуі анықталуда.
Ересек жастағы балалар жыныс мүшесі жетілу кезінде тез ... ... ... ... жүрек тамыр жүйесінің дамуы бірнеше есе қалыс қалады да,
өз міндеттерін атқара алмайды. Ал ... ... ... денгейі артта
қалады. (соңдықтан ер немесе қыз бала ... ... ... ... ... міндеттерін, жауапкершілігін түсіне көрмейді. Осы
мәселені ата-аналар, мұғалімдер ескеріп отыруы қажет.
Акселерация - ... ... ... ... ... ... ... толқындардық және географиялық-климаттық жағдайлардың өзгеруі
аталған құбылыстың пайда ... әсер ... ... ... құбылысы
жайлы түпкілікті қорытынды шығару ертерек. Өйткені бұл әлі де ... ... ... акселерацияға байланысты мектеп жиһаздарына, сырт
және аяқ киімдерінің үлгілеріне, дене шынықтыру және жаттықтыру кешендеріне
қайта ... тура ... ... ... ... ... ықпал
жасайтындығы байқалуда. Сонымен адамның дамуы өзара байланысты бірнеше
факторлардың ыңпалымен жүретін күрделі ... ... ... ... ... оның түрлері және ... ... ... ... ... тани ... еңбек және моральдық белсенділік
дәрежесі бойынша адамның қоғам мен ұжым үшін ... жете ... ... ... - ... ... үстіндегі жағдайын айтады. Тіршілік және
іс-әрекеттері барысында адамның қарым-қатынас жасау, таным және өзін-өзі
тәрбиелеу белсенділігі ... ... ең ... ... бірі - қарым-қатынас жасау
белсенділігі. Бұл адамның бүкіл өмірінде дамитын белсенділік. Балалардың
жас ... ... ... адамдар мен қарым-қатынас жасау
белсенділігінің мазмұны өзгеріп отырады. Мектеп ... ... ... ... ... үңіле қарап, үйренеді, оларға ... ... ... мұндай әрекеттерін ырықтм немесс ... ... Бұл ... ... ... әрекеттеріне және
олармен өзара қарым-қатынас жасауға еліктеуі рөлге құрылған ойындарды
атқару барысында ... Ойын ... ... ... ... ... Бала ... қабылдау арқылы түрлі рөлді ойындарды
атқара отырып, әлеумет өмірінің, ... ... ... ... ... ойын баланың дүниетінымын кеңейтіп, қарым-қатынас жасау
белсенділігін дамытады.
Қарым-қатынас жасау ... жеке адам ... ... т.б.) ... ... ... Баланың даму барысында
таным белсенділігі артады.
Оқушылардың өзін-өзі тәрбиелеу ісін жетілдіру үшін олардың жас және ... еске ... ... ... ... ... ... бетінше жұмыс істей білуге үйрету - мұғалімнің басты міндеті. Мұғалім
оқушының білімге, ... ... ... ... ойындарына құштарлығын
анықтайды, өзін-өзі тәрбиелеуге жүргізілетін жұмыстардың тақырыптарын ақыл-
ой, құлық, еңбек, эстетикалық ... ... ... Баланың өзін-
өзі тәрбиелеу белсенділігін ... ... ... ... ... ... дамытуға болады. Мысалы: сынып старостасы, тазалық
комиссиясының төрағасы болу, т.б. ... ... ... дер ... ... ... ... жаттықтыру мен дағдыландыру мұғалімнің және
тәрбиешінің төл ісі. ... жас ... мен жеке ... ... ... тапсырмалармен, яғни, ... ... ... ... ету ... Егер тапсырма балаға бұйрық есебінде
немесе ... ... ... онда ол ... ... ... ... аяқсыз қалдыруы мүмкін. Сондықтан мұғалім әр уақытта
өзінің ілтипатты және ұстамды болуын естен шығармай, тапсырманы ... үшін ... ... күш беріп, сенім білдіреді. Кейбір баланың
еріктік қасиеттері тұрақсыз болады. Ол ... ... ... ... ... бас тартады. Мұндай сангвиник балаға көмек
бере отырып, оның намысына тимей, тапсырманы орындауын ... ... білу ... ... ғана ... ісінде жаңа қарқын туып, ол алдына
қойған мақсатын орындаудық қажет екенін сезінеді.
Адамның еңбекте және ... ... ... ... оның ... және ... ... жете анықтау мұғалімнің басты
міндеті.
5. Бала туралы синтездік, комплекстік ... ... ... ... ... ... ... мәселелері мен әр ... ... жан ... ... ... мен тест әдістерін шамадан тыс
пайдалануы, сондай-ақ осы ... ... ... ... ... ... ортасына қарай олардың ойы, зердесінің деңгейі біреуде жоғары,
біреуде төмен болады," - деген ... ... деп ... бала ... ... психология, педагогиясы, физология,
психотехника, т.б. комплексті түрде біріктіретін, ... ... ... ... ... ... ғылым болып табылады.
Х.Досмүхамедұлының педогогия саласында ... ... де ... ... ... оның ... ... баласының шыр етіп
жерге түскеннен бастап кәмелетке толғанға дейінгі тыныс-тіршілігі ән-жырдық
құшағында өтеді, әдетте оның бірінші ... үні - ... ... ... әуені. Қазақ баласын тәрбиелеуде дыбыстың ырғақтардың басты орынға
шығуына қазақтардың өмірін кез келген жағдайында өлең шығарып, ән ... ... ... ... қазақ педогогиясының бірнеше жыл басы-қасында
жүрген Х.Досмүхамедұлы осы саладағы еңбектерін қорытындылап үлгермеді.
Ғұлама ғалым өз еңбектерінде бала ... ... ... ... ... ... негіздей отырып түсіндіреді. Сол ... ... ... ... мен ... де өз
зерттеулерінде педогогиялық тұжырымдарға жүгініп отырған.
6. Жас ерекшеліктері туралы ұғым. ... ... ... ... ... ... тән ... және психологиялық
ерекшеліктерді әдетте жас ... деп ... ... педагогика
және психология балалардың жас ... ... ... ... және ... ... ... жүйесіне тәуелді болатынын атап көрсетеді. Балалардың өсіп-
жетілуінің бір сатысынан ... ... ... ... Әр ... тән психологиялық ерекшеліктердің үштасуын жиі байқауға болады.
Сана-сезімнің, дене күш-қуаттарының дамуы ... жас ... ... жасы ... ... ... ... денелері тұлғаланып,
ақыл-саналары дамып, білімдері ... ... ... ... есепке алу, Оқыту мен тәрбие жүйесіндегі негізгі принциптердің
бірі. Қоғамда атқаратын рөлі, белгілі құқығы бар ... жеке адам ... Ал, ... дегеніміз - адамның жеке басының ... ... ... ... ... өмір ... дайын болуы.
Жас ұрпақты қоғамдық өмірге және еңбекке араласуға дайындау ... ... ... жеке басын қалыптастыруға әсер ететін ... ... орта және ... қуалаушылық. перзент сүю - ата-ананың бақыты,
олардың қоғам алдындағы табиғи борышы. ... ... - ... ... ... жемісі. Адам табиғат-тан тыс өмір сүрмейді, олай
болса, оның табиғи зақына орай ... ... ... Адам ... баға
жетпес ұрпағы үшін бар жағдайды жасайды.
Тәрбие ісінде балалардың жас ерекшеліктерін ескеріп ... ... ... ерте ... ... еді. Ал ... педагогтер
Я.Коменский, Ж.Руссо тәрбие беру кезінде бала табиғатын, оның қабылдау,
ойлау ... еске алып ... ... ... ... және ... ... балалар мен жеткіншектердің
дамуындағы биологиялың фактордық рөлін айрықша көрсетеді. ... ... ... ... ... ... үнемі қозғалыс үрдісі ретінде
қарастыра отырып, бұл ... сан ... ... сапа ... өзгерістер болатынын алға тартады. Мәселеге бұлайша қарау балалардың
дене және психикалық ... ... ... ... ... ... негізінде мектеп жасындағы балалар мен жасөспірімдердің өсіп-
жетілуін мынадай кезеңдерге бөлу қабылданды:
1) төменгі сынып шағындағы кезең (7 жастан 11 жасқа дейін);
2) ... ... ... ... ... (12 ... 15 ... дейін);
3) орта мектеп шағындағы жасөспірімдік кезең (15 ... 18 ... ... ... ... ... жас ... сызбасына жаңа туған
баладан бастап жасөспірімдік шаққа дейінгі өзгерістер кіреді. Олардың
сатылары:
1. Жаңа ... бала ... ... ... айға ... Нерестелік шақ (бір-екі айдан бір жылға дейін);
3. Ерте сәбилік шақ (бір жастан үш жасқа дейін);
4. Мектепке дейінгі балалық шақ (төрт ... 7 ... ... ... ... жасы (7 жастан 11,12 жасқа дейін);
6. Жеткіншек шақ (11, 12 жастан, 14, 15 жасқа дейін);
7. Жасөспірім шақ (14,5 ... ... 17 ... дейін).
Тәрбие мен оқыту осы жас сатыларына сәйкес жүргізілуі керек. Өйткені, адам
жасының табиғи негізі - жас ... ... ... ... сатылары.
Әрбір жас шағы психикалық дамудық ерекше сапалы кезеңі болып табылады және
бала дамуының осы кезеңдегі жеке ... ... ... ... ... ... ... Осыған байланысты әрбір
педагог-маман орта мектеп оқушыларының жас кезеңдеріндегі ерекшеліктерге
сергек те сезімтал ... ... ... жан ... ... ... дейінгі балалық шақта, жас баланың 4 пен 7 ... ... тән ... оның ... ... ... құбылыстарды жіті
аңғарып, көргені мен сезінгендерін зердесіне ... ... ала ... ала ... ... жөн. ... ... үстінде жетіле дамыған
балалардың денесі мен салмағы да бір қалыпты мөлшерді сақтап өсіп ... ... ... ... ... алатын қабілеттері ерекшелене
түседі. Санамақтарды әжептәуір игеріп, аз және көп сандарды, айдық, ... ... ... ... халге жетеді. Бұл жастағылардың ойыны, әрбір
әрекеттері мазмұнға айналып, белгілі бір мақсаттарды ... ... Бұл ... ... топ-топ болып, өзара бірігіп ойнағанды жақсы
көреді. Балабақшаларының өмірге қанат қақтырар ... — 6 ... 7-ге ... ... ... ... де аян. ... мектепке 7 жасында
баруы - ... ... және ... ... ... деп түсінген жөн. Дендері сау боп дүниеге келген балалар, қашан да
алғыр да ... ... ... Олар айналасындағы
құбылыстарды тез байқап ... да ... Жете ... ... бойы ... да белгілі.
Төменгі сынып оқушысын дамыту және тәрбиелеудің ерекшелігі
Бастауыш мектеп жасындағы баланың психологиялық ерекшіліктері ... ... ... оны өз ... ... ... сатысына
көшуге дайындап отырады. Бастауыш мектеп мұғалімі сынып ... ... ... сол ... ... ... ... ерекшеліктерден бөлек алып қарай алмайды.
Мектептегі оқыту оның бүкіл өміріне түбегейлі, сапалы ... ... ... шақ ... ... ... ... жаңа түрі - оқу
енеді. Оқу міндетті іс болып табылғандықтан, ол ... ... ... ... ... ... етеді. Мектепке бару баланың қоғамдағы
және отбасындағы жағдайын өзгертіп, оған ... жаңа ... ... бәрі ... ... жағдайын өзгертіп, бұл  өзгерісті ... ... ... ... ... ... оқу ... мектептің
сан-салалы өміріне бауыр басып, өздерінің  түсініктерін кеңейтіп, сөздік
қорын ... ... ... , ... ... Оқытудық алғашқы
сатысында олардың өмірлік тәжірибелері молая түседі. Бірлесіп оқу, ... ... ... ... жаңа ... мен ... игеру
балалар арасында қарым-қатынастардың қалыптасуына жағдай ... ... ... ... ... екі ... саты ... Бірінші
сатыда ойлау әрекеті мектеп жасына дейінгі баланың ойлауын еске түсіреді.
Екінші сатыда оқушылар ... мен ... ... белгісі бойынша
бағалайды. Есейе келе ойлау ... ... ... білуге әуесқой
болғандықтан, олардың табиғат құбылыстары, адамдардық өмірі туралы
сұрақтары ... ... ... ... ... ... көңіл-күйінің көтеріңкілігі - олардың маңызды бір ерекшелігі.
Оқушылар ересек адамдармен, өзінің ... ... ... көреді.
Бұл жастағы балалардың негізгі іс-әрекеті - оқу. Бастауыш ... ... ... бір ... ... ... ... жазу мен оқуды
алмастырып, сергіту сәттерін ... ... ... тазартып, үзіліс
кезінде мектеп ауласында ойындар ұйымдастыру ... ... ... жеке ... ... ... ... тапсырмалар
беріп, оларды бірте-бірте күрделендіріп отырады. Оқыту ... ... ... ... ... ... және қоғамдық жұмыстарға
байланысты талаптарды жүйелі қойып, оның орындалуын ... ... ... ... ... ... ... балалардың
еңбегін жеңілдетіп, балаға тапсырма орындаудық қажет екендігін түсіндіру
арқылы, ... ... ... ... жауапкершілігін тәрбиелейді.
Бала форма, бояу, дыбыс арқылы ойлайды, сондықтан көрнекілік әдістері мен
ойындарды жиі қолдану пайдалы. ... ... ... дене жаттығулары,
ойындар баланың есте сақтау қабілетін дамытады.
Бастауыш мектеп оқушыларының оқу мүмкіндіктерін зерттеп, оларды ... ... ... өте ... ... атап ... өз ойын
ауызша, жазбаша түрде беруге үйретеді.
Бұл жастағы балалармен ... ... ... ұйымдастыру үшін ... ... ... сөз бен ... ... ... ... ету, жөнсіз
кінәлаудан жеркену сезімінің болуы, үлкен адамдардың жіберген қателігін тез
байқау, арманшыл-қиялшыл, ұйымшыл, сенімді серік ... өз ... ... ... ... ... ықыласты болу. Осы ерекшеліктерді оқу
тәрбие жұмысында сынып жетекшілері, мұғалімдер, ата-аналар ескеруі қажет.
Адамгершілік тәрбиесінде баланың ... ... ... ... ... ... ... болады. Мұғалімнің
оқушымен қарым-қатынасы, жайдары ізгі қатынасқа көшуі, баланың өзін тануына
көмектесуі адамгершілік ... ... ... ... ... мәселе
- баланың мінез-құлқының көпшіл де кең пейілді болуы.
Бұл жастағы балалар үшін еңбектің ... мәні зор. ... ... баулу отбасында, ұжымда жүргізіледі. Ұзақ уақыттың дене ... ... ... әлі ... ... ... ... Еңбек іс-
әрекетімен жүйелі айналысу, оны ... ... ... ... ... ... ... тұлғаның әлеуметтік
құнды сапаларын қалыптастыруға көмектеседі. Төменгі сыныпта өзіне-өзі
қызмет ... ... мен ... ... ... ... адам өміріндегі еңбектің рөлін түсініп, дене еңбегіне ... ... ... ... қоры, қажетті іс-әрекет икемділігі дамиды.
Мектептің ең негізгі міндеті - балаға білім атаулының әліппесін ... оның ... өз ... ... ... Жеке ... ең бастысы - ақыл-ой, адамгершілік, еңбек, эстетикалық, ... ... ... кешенді жүргізу.
Жеткіншек балаларды дамыту және тәрбиелеу ерекшелігі.
Жыныстық толысу тез жүреді:
- қыздарда - 11-13 ... ер ... - 13-15 ... ... мен ... ... ... жетілуіне байланысты моторлық
аппараттың қайта құрылуы ... ... ... ... ... ... ... ұйымдастыру керек.
Жеткіншек шақ. Жеткіншектік кезеңнің шектері шамамен орта мектептің V-VIII
сыныбына сәйкес келеді де, 11-12 ... 14-15 ... ... ... ... кезеңнің баланың дамуындағы ерекше орны оның
"өтпелі", ... ... ... ... ... атауларында
бейнеленген. Бұл - ең тынымсыз, ең қиын, ең қызба жас. Жеткіншектің ... ... аса ... ... ... ... ауқымды әлеуметтік
белсенділігі, ол белгілі бір үлгілер мен игіліктерді ... ... ... ... ... Жеткіншектік кезеңнің
маңыздылығы адамның жеке басының моральдық, әлеуметтік негіздерін қолданып,
қалыптасуының жалпы ... ... Бұл ... ... және ... ... рөлі ... теориялық талас жарты
ғасырдан астам уақыттан бері болып келеді.
Жеткіншектер дамуындағы ерекшеліктер әр түрлі ... ... ... ... ... балалардың сырт пішіні, мінез-құлқы ересектерге
ұқсамайды. Олар көп ойнап, көп жүгіреді, алысып-жұлысып ... әлі де бала бола ... ... есейеді. Жеткіншектің жеке
басындағы басты жаңа құрылым өзі ... ... бала ... ... " -
деген түсініктің пайда болып, өзіне жұрттың осы-лай деп қарауын тілейді.
Мектеп пен оқу жеткіншектердің өмірінде үлкен орын ... Оқу ... ... ... ... дәрежесі әр түрлі болуы мүмкін. Жеткіншектер
білімді, ... ... ... ... ... ... бағалайды. Мұғалім міндеті - оқу материалдарын қайталау ... есте ... ... болып табылады.
Жеткіншектік шақ - болашақ туралы балалық армандардық ... ... мен өмір ... ... ... ол ... ... өз ниеті, іс-әрекетін жүзеге асыруға ұмтылатын кезең ... ... ... қажет.
Сананың дамуы баланың өз бетімен тәуелсіз талаптануын тудырады. ... ... ... ... араласады, күнделікті өмірді бақылайды,
ой-өрісі кеңиді. Бұл жастағы бала ... ... ... бақылауын
әкімшілік шараларды ұнатпайды. Үлкендерді озбырлық ... деп ... ... ... да ... ... ... олардың
мінезінен шындықты байқауға тырысуы үлкендер мен балалар ... ... ... ойланбай асығыс шешім қабылдауы
балаға зиян ... ... Бұл ... балалар өнегелі адамдардық
істерімен масаттанады. Осы ... ... ... ... ... ... ... мұқтаждары мен тілектерін қамтамасызыз ету ... ... ... ... Осы ... есепке ала
отырып, тәрбие жұмысын тиімді етіп ұйымдастыру керек. Жеткіншіктер қоғамға
пайдалы ... ... ... жолдастық, достық сезімге бай, кітап
оқуға, кинофильмдерге көруге ынталы, ... ... ... ... ... ... сезімдерін ашып,
өз сенімдерінің дұрыстығына ... ... ... Саз ... - адам
сезімінің әміршісі, толқу үстіндегі адамға ... ... ... ... бөлу жеткіншектің тәрбиесіне көмектеседі. Жеткіншектермен жұмыстағы
негізгі педагогикалық идеал - баланың іс-әрекетте жетістікке жетуіне жағдай
жасау. ... жеке ... ... ... ... педагогикалық
шыдамдылық, ұстамдылық көрсету жеткіншектің қалыптасуына тікелей ... ... ... тамақтанып, таза ауада жиі болу, көп ... ... ... ... ... дене тәрбиесіне көмектеседі. Дене
тәрбиесі мұғалімі және жаттықтырушы баланың бет әлпетінің, қолының, ернінің
түсін ... ... ... Бұл ... ... басындағы және соқындағы
қан тамырының ... ... ... ... жиі ... тыныс алуын басқаруын үйрету керек. Жеке гигиена, ... ... ... еңбек іс-әрекетіне жағдай жасайды. Шамадан тыс
жұмыс жалпы дамуын тежейді. Дене ... ... ... қан ... дене жаттығулары, спорт, дене еңбегі үшін дәрігерлік және
педагогикалық ... өте ... ... жол ... ... Дене
тәрбиесі және спортпен айналысу зейіннің дамуына әсер етіп, оның ... ... бір ... ... ... әсер ... ... - еңбек, спорт іс-әрекетін, жеткіншекті и, ерік-жігер,
сапаларын қалыптастыру. Мұғалімдер, тәрбиешілер, ... ... ... ... ... атап ... ... дер кезінде көмекке келіп, жеткіншекті өз кемшіліктерінің
себептерін түсіндіруге үйретеді.
Жеткіншектердің ... ... ... ... үлкен рөл
атқарады. Мораль мәселелерін талдау және адамгершілік тақырытындағы пікір
сайыстардың әсерінен өмірдің мәні, өз ... ... ... өз ... ... ... бұл мәселелерді шешуге пәрменді түрде
көмектесіп, күнделікті іс-қылықтардың адамгершілік мәнін ашуға көмектеседі.
Ересек адамдар бала ... ... ... ... әр ... ... ... керек. Сәнге сәйкес киінгені, музыка тыңдағаны үшін баланы сөгу ... ... ... әрекеттің негізгі тәсілдері: онымен бірге іс-
қылықтарды, оқиғаларды талдау, баға бергізу, өзін-өзі талдауға, өз мінез-
құлқын ... ... ... ... ... және ... да жеке басының негіздері
қалыптасады. Міне, осы ... ... ... ... ... ... көріне бастайды. Соңғы кездері жеткіншектер ... ... ... а) ... ... жағдайда болу; ә)
мектептегі қиындық пен сәтсіздік; б) ... қиын ... ... ... ... ... материалдық жағдайы, білім деңгейі
жеткіншектің өмірдегі жолын айқындайды. Ата-ананың ... ... бала ... ... рөл атқарады. Отбасындағы жақсы қарым-
қатынасты жоғалту, ... ... ... ... ... әр түрлі жолдарға итермелейді. Отбасы, мектеп, құрбы-құрдастар
тобы - барлық жеткіншектердің нағыз табиғи ... ең ... ... ... ... мінез-құлқының қалыптасуына отбасы ерекше ... оның көп ... ... ... ... ... әлеуметтік жағынан жіберілетін әлсіздік, оқу жүйесіндегі
сәтсіздік - ... ... ... ... Жеткіншектің мінез-
құлығындағы ауытқулар көбіне туа пайда болмайды, олар ... ... ... ... ... ... ... Осы аталып көрсетілген
ауытқу девиантты мінез-құлық деп ... ... бір ... қылмыстың әрекетке апаратын агрессивті
мінез-құлық (төбелес, тіл тигізу) ... ... ... адамдарды аяу сезімінің
жоқтығынан садистік бағытқа бейімделу нәтижесінде өзін ... ... ... Бұл ... ... аралық, топ аралық кикілжіңге өршігіп
кетуі ... ... ... агрессивтілік ішімдікпен,
нашақорлықпен тікелей байланысты. Кейде жеткіншектер ішімдік ішкен ... ... ... ... сәтті аяқталған оқиғаларын) атап өтеді.
Жеткіншектің тәртібі агрессивті күйде болса, олар "қиын" балалар қатарына
жатады. Кейбір ... ... қиын ... ... ... ... ... әңгіме, жазалау, т.б. түрінде жүзеге асады. ... ... ... оң ... ... ... қиын ... мектепке кектенуі күшейіп, қарсы келуіне әкеледі. Мұғалімдер
қиын жеткіншектерге өзінің кері көзқарасын жасырмағанда, ... ... ... ... ... ... тәрбиелік
профилакти-калық іс-шаралар – тұүлғаға әсер ету, әлеуметтік педагогикалық
түзету іс-шаралары, кері ... ... ... шақ (15-17 ... ... ... теориялары бар. Жасөспірімдік шақ бала мен
ересектік ... ... ... ... ... ... ... өмірлік іс-әрекетін мазмұны мен бағытын белгілейді.
Жасөспірімдік шақтың аса маңызды міндеттері - ... ... ... ... ... даярлану, некелесуге, өз отбасын құруға әзірлену.
Өзара байланысты бұл міндеттердің жүзеге асырылуы белгілі бір уақытты талап
етеді.
Адамның ... ... ... 15-16 жасқа қарай ... ... оның бала ... ... өсуі ... ... ол одан ... береді. Жасөспірімдік шақ - жеке адамның толысуы мен қалыптасуының
аяқталатын кезеңі. Жыныстық толысуға байланысты өз ... мен ... ... ... өмірлік іс-әрекеттің күрделенуі байқалады.
Сондықтан жасөспірімдік шақ ... ... ... өзін ... өзін жан-жақты ашуға құштарлық тән.
Олар өз мамандығын ... ... ... ... ықыласының бірте-бірте
қалыптасуы түрлі іс-әрекеттеріне жауапкершілігін ... ... ... өз ... ... ... беріп, дұрыс бақылау мен
педагогикалық басшылық жасау керек.
Бұл кезеңде сезім, достың қарым-қатынастар ... ... ... ... ... ... ... көмек көрсету, іс-әрекеттерін
бірігіп орындау, жолдасының кемшілігін айтып, жоюға көмектесу.
Бұл күндегі жастардың мінезінде ... ... ... ... ... ... сыртқы киіміне, дене қимылына көңіл бөледі. Ер ... ... ... ... Әр түрлі іс-әрекеттерінің барысында осы
ерекшеліктер еске алынады. Сонымен мектепке ... ... ... ... дейін балалардың бейімділігін және ... ... мен ... ... ... ... еске ... олардың
дұрыс дамуына, қалыптасуына жүйелі түрде ықпал етуі ... ... және ... ... ... ... ... ерекшелігі
тәрбие процесінде, даму кезеңінде байқалады. Дербес ерекшеліктерге түйсік,
қабылдау, ... ... жеке адам ... ... қабілет жатады. Жүйке жүйесінің типтік қасиеттері - адамның
мінез-құлығының, темпераментінің, қабілетінің табиғи негізі.
Мұғалім балалардың жеке ... жете ... ... Нерв ... темперамент типтерін басшылыққа алмай, тәрбие процесін
психологиялық негізде ұйымдастырып, іс ... ... ... ... ... ... ... және қабылдағыштығы темпераментке тәуелді.
Дербес қабілеттерінің дамуы жеке ... ... ... ... ... ... ... калыптастыру мен дербес ерек-шеліктерін
дамытуды жан-жақты және үйлесімді тәрбиелеу дейді. ... ... ... ... басшылыққа алып отыру керек.
Темперамент деп жеке адамның қылығы мен ... ... ... ... айтады. Психология ғылымында темперамент 4 типке ... ... ... ... ... ... - баланың
дамуына ықпал жасап, даму дәрежесіне сүйену.
Мұғалім сабақ үстінде, тәрбие барысында (ойын, ... ... ... ... ... ескеріп, темпераментін тәрбиелейді.
Сангвиник баланың іс-әрекетін бақылап, берген ... ... ... керек. Меланхоликті белсенділікке, ынтымақтастыққа,
ұжымшылдыққа тәрбиелеген жөн. Тәрбиеші мына ... ... ... ... өз ... ғана ойлауын болдырмау;
- өз мүддесін ұжым мүддесімен ұштастыруа ... ... ... әр ... ... ... өзгерістерді басынан өткізе білуге
баулу;
- баланы өмірді даму күйінде көре ... ... ... ... ... ... - Алматы, 1968.
2. В.А. Сухомлинский. Балаға жүрек жылуы. - Алматы, 1976.
3. Караковский В.А. О подростках. - М.: ... ... ... Е.И. Личность и ее формирование в детском воз-расте.-М.,1968.
5. А.Г.Хрипкова, Д.В.Колесов. "Жаманнан жирен", "Зиянды әдебиеттер ... ... ала ... ... - ... ... 1988.
6. Ильин Е.Н. Пугь к ученику. - Москва: Просвещение, 1988.
7. Дубровский А.А. Открытое письмо ... ... - М.: ... ... ... Е.М. ... личности учащегося и учени-ческих ... ... ... ... ... ... ... берудің кейбір мәселелері. -
Алматы, 1977.
10.  ... ... Бала ... - ... ... Никитин Б.А., Никитина А.П.. Мы и наши дети. - М.: ... ... А.Г. ... Үл есейсе, қыз өссе. - Алматы, 1988.
13.  Хрипкова А.Г. Биологическое и ... в ... ... ... ... Библиотека "Актуальные проблемы педагогики и
психологии". - М.: Знание, 1970. Вып.2.
14. ... ... - ... Р. Қоянбаев. Тәрбиетеориясы. - Алматы, 1991.
16. Ж. Қоянбаев, Р. ... ... - ... ... Е. ... ... - А, 1999.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 38 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Жеке тұлға туралы10 бет
Заңды тұлға туралы42 бет
Заңды тұлға туралы мәлімет78 бет
Тұлға туралы ақпарат3 бет
Тұлға туралы теориялар7 бет
Тұлға туралы теориялар жайлы ақпарат5 бет
"Тұлға психологиясы"4 бет
"тұлға"3 бет
"Халықаралық тасымалдарды рәсімдеу шарттары"3 бет
«Биология. Адам және оның денсаулығы» (8-сынып) пәнін оқытуда жеке тұлғаға бағытталған технологияны пайдалану39 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь