Мұхтар ӘуезовтIң өмIрбаяны мен ғылыми - творчестволық көзқарасының қалыптасуы

1.1. М.Әуезовтiң өмiрбаяны

Қандай да бiр қаламгердiң, ғалымның, қайраткердiң болмасын өсiп толысу, қоғамдық, танымдық, ғылыми көзқарасының қалыптасу жолында алуан түрлi өмiрлiк, тұрмыстық, әлеуметтiк хал-ахуалдардың себепкер болары сөзсiз. Сондықтан да бiз алдымен жазушының өмiрбаянына, қоғамдық-әлеуметтiк қызметiне қысқаша болса да тоқталып өтудi жөн көрiп отырмыз. Өйткенi кiм-кiмнiң де творчестволық тұлғасын, болмыс-бiтiмiн тану оның өмiр тарихын бiлуден басталады. М.Әуезовтiң өзi Абай творчествосын жан-жақты зерттегенде оның өмiрбаянын анықтауға үлкен мән берiп, бiрнеше рет қайта-қайта оралып толықтыра түскенi белгiлi. 1933 жылы жазған өмiрбаянында: “Болашақ ақынның туыстан ала келген қалпы бар. Ата салтымен қалыптанған өмiрi бар. Ата-бабадан, әке-шешеден нәсiлi көшкен мiнездерi бар” /1/—деп бастайды. Әрине, М.Әуезовтiң өмiрбаянын жазуды Абайдың өмiр тарихын жазумен салыстыруға болмайды. Басқасын айтпай-ақ қойғанда, жазушының өзi бiрнеше рет автобиография етiп жазған екен. Одан тыс өзi көзi тiрiсiнде мектеп оқушыларына, жоғары оқу орындарына арналған оқулықтарда, әдебиет тарихы туралы зерттеулерде жазушы өмiрбаяны әлденеше рет жазылған. Сондай-ақ, күнi кешеге дейiн М.Әуезовпен бiрге өсiп, бiрге оқып, қызметтес болған кiсiлер өз естелiк мәлiметтерiн жазып, жариялап келдi. Соңғы кездерi жазушы өмiрi жайлы жазылған деректi, көркем туындылардың өзi оншақты болып қалды. Яғни, бұдан байқалып отырғандай, жазушы өмiрiнiң әрбiр кезеңi, сәтi ресми, бейресми хатқа түсiп таңбаланған. Оның iшiнде: жазушының туысқан бауыры Ахмет Әуезовтiң “Бала Мұхтар”, “Жас Мұхтар” атты кiтаптары, белгiлi жазушы-ғалым Тұрсын Жұртбаевтың “Бесiгiңдi түзе!” және “Бесiгiңдi аяла”, “Бесiгiңдi ая!” атты М.Әуезовтiң творчестволық өмiр жолын кеңiнен баяндауға арналған көлемдi де көрнектi портрет-эссесi, танымал қалам қайраткерi Дүкенбай Досжанов пен Кәмен Оразалиннiң бiрнеше романдары, кiтаптары аса құнды көп мәселелердi, мағлұматтарды ашып бере алған. Дегенмен осы сияқты тағы басқа да көптеген бағалы еңбектерде жазушы өмiрiнiң кей кезеңдерiне, әсiресе алғашқы өмiр жолына байланысты бiр-бiрiмен қиғаш, қайшы келiп қалатын, әлi де анық, толық ашылмай, айтылмай жататын тұстары кездесiп отырады. Өйткенi, естелiк жазушылардың есiнде бәрi қаз-қалпында сайрап тұра бермейтiнi өзiнен-өзi түсiнiктi, көркем шығармаларда тарихи нақты деректер сол күйiнде сақталуы мiндет емес, ал жазушының өзi автобиографияларында өмiрiнiң барлық кезең сәттерiн тәптiштеп тiзбектей бермей, замана қыспағына, қызыл идеологияның қасаң шеңбер-шебiне сәйкес кей тұстарынан аттап өтiп, кей жәйттердi айтпай кеткен жерлерi де кездесiп отырған. Сондықтан да бiз осы жайларды ескере отырып, сол еңбектердегi негiзгi дерек мағлұматтарды бiр-бiрiмен және өзiмiздiң түрлi архивтерден ақтарып анықтаған қолда бар материалдармен салыстыра, сабақтастыра отырып, жазушының өмiр жолын өз пайымдауымызша жүйелеп, қысқаша шолып өтудi жөн көрдiк.
Мұхтар Омарханұлы Әуезов 1897 жылы 28 қыркүйекте қазiргi Семей облысы, Абай ауданы, М.Әуезов атындағы кеңшардың Бөрлi ауылында (бұрынғы Семей уезi, Шыңғыс болысының 8-ауылында) дүниеге келдi. Бөрлi—Семей қаласы мен Абай ауданының орталығы Қарауыл селосымен екi аралықта шамамен екi жағына да жүз шақырымдай қашықтықта орналасқан.
Мұхтардың әкесi—Омархан, атасы—Әуез ескiше сауатты, көзi ашық, көкiрегi ояу, Абаймен сыйлас, құда-андалы жақын қарым-қатынаста болған. Ақынның “Разаққа” деген белгiлi өлеңiнде:
Мына үйде отыр Разақ,
Елдiң жөнiн айтар ма,
Шақырып алып сұрасақ.
Үлкен қожа—ортан қол
Өзгелерi—аты жоқ пенен шынашақ.
Сонда Абайдың немересi Әбубәкiр—Омархан ағам ше?—дегенде:
Оны дағы байқармыз
Бiраз ғана сынасақ—
деп келедi.
Ұлы ақынның М.Әуезовтiң тiкелей басқаруымен 1957 жылы шыққан екi томдық академиялық жинағының түсiнiктерiнде: “Бұл өлең алғаш рет 1933 жылғы баспаға кiргiзiлген. Разақ—Абай елiнiң жiгiтi. Осы өлеңдi Абай Разақ құрбысы Әубәкiр дегендiкiне келiп отырғанда айтыпты. Үлкен қожа деп отырғаны—Әуез” /2/—деп жазады. Жақын құда-жекжаттар арасында жарастықты әзiл-қалжың түрiнде айтылған бұл өлеңнен басқа да ел арасында әңгiме аңыздар кездесiп отырады.
Омарханның екi әйелi Нұржамал мен Мәдинадан (бауыры Самархан қайтыс болған соң әмеңгерлiкпен алған) көп уақыт ұл баласы болмай, қыздары: Қорлықа, Рақия, Гүлсiм, Зүбайлалардан кейiн Нұржамал Мұхтарды туады. (Одан екi жыл кейiн Үмия деген қарындасы туған. Мәдинадан Мұхтармен құралыптас Бiләл туады.) Қазақтың қалыптасқан ата салты бойынша Мұхтарды
Пайдаланған әдебиеттер
1. Т.Бұрбаев. Ұлт менталитетi, Астана, 2001, 9-б.
2. А.Янушкевич. Күнделiктер мен хаттар... А., 1972, 85-б.
3. А.Левшин. Описание киргиз-казачьих или киргиз-кайсацких орд и степей. ч.3, СПб 1832, с. 139.
4. В.Радлов. Образцы народной литературы... ч.III, СПб., 1870, с.17.
5. М.Мағауин. Ғасырлар бедерi. А., 1991, 237-б.
6. З.Қабдолов. Сөз өнерi. А., 2002, 246-б.
7. Современная книга по эстетике. М., 1957, с.233-234.
8. С.Қасқабасов. Қазақтың халық прозасы. А., 1984, 3-б.
9. М.Әуезов. Шығ. 20 томдық, 15-т., А. 1984, 80-б.
10. М.Әуезов үйi ҒМО архивi, ғ382-п., 7-б.
11. М.Әуезов шығ. 50 томдық, 2-т. А., 1998, 75-б.
12. “Советтi Қарағанды” газетi, 1954, 5.09.
13. М.Әуезовке. 60 жылдығына арналған мақалалар жинағы. А., 1959, 13-б.
14. Ғ.Тоғжанов. Әдебиет пен сын мәселелерi. Қызылорда, 1929.
        
        l.
МҰХТАР ӘУЕЗОВТIҢ ӨМIРБАЯНЫ МЕН ҒЫЛЫМИ–
ТВОРЧЕСТВОЛЫҚ КӨЗҚАРАСЫНЫҢ ҚАЛЫПТАСУЫ
1.1. М.Әуезовтiң өмiрбаяны
Қандай да бiр қаламгердiң, ғалымның, қайраткердiң ... ... ... танымдық, ғылыми көзқарасының қалыптасу жолында алуан
түрлi өмiрлiк, тұрмыстық, әлеуметтiк хал-ахуалдардың ... ... ... да бiз ... ... ... ... қысқаша болса да тоқталып өтудi жөн көрiп отырмыз. Өйткенi кiм-
кiмнiң де творчестволық тұлғасын, ... тану оның өмiр ... ... ... өзi Абай ... ... зерттегенде
оның өмiрбаянын анықтауға үлкен мән берiп, бiрнеше рет қайта-қайта оралып
толықтыра ... ... 1933 жылы ... ... ... ақынның
туыстан ала келген қалпы бар. Ата салтымен қалыптанған өмiрi бар. Ата-
бабадан, әке-шешеден нәсiлi ... ... ... ... ... Әрине,
М.Әуезовтiң өмiрбаянын жазуды Абайдың өмiр тарихын жазумен салыстыруға
болмайды. ... ... ... ... өзi ... рет
автобиография етiп жазған екен. Одан тыс өзi көзi ... ... ... оқу ... ... ... ... тарихы
туралы зерттеулерде жазушы өмiрбаяны әлденеше рет ... ... ... ... ... бiрге өсiп, бiрге оқып, қызметтес ... ... ... ... ... ... келдi. Соңғы кездерi жазушы өмiрi
жайлы ... ... ... туындылардың өзi оншақты болып қалды. Яғни,
бұдан байқалып отырғандай, жазушы ... ... ... сәтi ... ... түсiп таңбаланған. Оның iшiнде: жазушының туысқан бауыры
Ахмет Әуезовтiң “Бала Мұхтар”, “Жас Мұхтар” атты кiтаптары, белгiлi ... ... ... ... түзе!” және ... ... ая!” атты ... ... өмiр ... ... баяндауға
арналған көлемдi де көрнектi портрет-эссесi, танымал қалам қайраткерi
Дүкенбай Досжанов пен ... ... ... ... ... ... көп мәселелердi, мағлұматтарды ашып бере алған. Дегенмен осы ... ... да ... бағалы еңбектерде жазушы өмiрiнiң кей кезеңдерiне,
әсiресе алғашқы өмiр жолына ... ... ... қайшы келiп
қалатын, әлi де анық, ... ... ... жататын тұстары кездесiп
отырады. Өйткенi, естелiк жазушылардың есiнде бәрi ... ... ... ... түсiнiктi, көркем шығармаларда тарихи нақты деректер
сол күйiнде сақталуы мiндет емес, ал ... өзi ... ... ... сәттерiн тәптiштеп тiзбектей бермей, замана
қыспағына, қызыл идеологияның ... ... ... кей ... өтiп, кей ... ... ... жерлерi де кездесiп отырған.
Сондықтан да бiз осы ... ... ... сол ... ... дерек
мағлұматтарды бiр-бiрiмен және өзiмiздiң ... ... ... ... бар материалдармен салыстыра, сабақтастыра отырып,
жазушының өмiр жолын өз ... ... ... ... ... ... Омарханұлы Әуезов 1897 жылы 28 қыркүйекте қазiргi Семей облысы,
Абай ауданы, М.Әуезов атындағы кеңшардың ... ... ... ... ... ... 8-ауылында) дүниеге келдi. Бөрлi—Семей қаласы мен
Абай ауданының орталығы Қарауыл селосымен екi аралықта шамамен екi ... жүз ... ... ... ... ... ... сауатты, көзi ашық,
көкiрегi ояу, Абаймен сыйлас, құда-андалы жақын ... ... ... ... ... өлеңiнде:
Мына үйде отыр Разақ,
Елдiң жөнiн айтар ма,
Шақырып алып сұрасақ.
Үлкен қожа—ортан қол
Өзгелерi—аты жоқ пенен шынашақ.
Сонда Абайдың ... ... ағам ... дағы байқармыз
Бiраз ғана сынасақ—
деп келедi.
Ұлы ақынның М.Әуезовтiң тiкелей ... 1957 жылы ... ... ... ... ... “Бұл өлең алғаш рет 1933 жылғы
баспаға кiргiзiлген. Разақ—Абай елiнiң жiгiтi. Осы өлеңдi Абай ... ... ... ... ... ... ... қожа деп
отырғаны—Әуез” /2/—деп жазады. Жақын құда-жекжаттар арасында ... ... ... бұл ... басқа да ел арасында әңгiме
аңыздар кездесiп отырады.
Омарханның екi ... ... мен ... ... ... ... соң ... алған) көп уақыт ұл баласы болмай, қыздары:
Қорлықа, Рақия, Гүлсiм, Зүбайлалардан ... ... ... туады. (Одан
екi жыл кейiн Үмия деген қарындасы ... ... ... ... туады.) Қазақтың қалыптасқан ата салты бойынша Мұхтарды атасы Әуез
бен әжесi Дiнәсiл бауырына ... ... ... ... балалары мен
немерелерi сияқты оны да атасы бес-алты жасынан өзi оқытып, ... ... ... бала жастан Абай өлеңдерiн жаттатып өсiредi. Екi ... тел емiп ... ... үй ... бала ... өскен” ерке
Мұхтар: “ең алғашқы” тiзенi” Абайдан көрдiм. Өлеңiн ... де, ... ... ... бiр қыс, бiр жазда Абайды түгелге жақын жаттап ... ... еске ... Мiне, ... ұлы ... ... суреткердiң,
салиқалы зерттеулер қалдырған ғұлама ғалымның творчестволық бағыт бетiн
белгiлеген бастау бұлағы, нәр алған ... ... ... басталса
керек.
Жазушының ата-аналары дәулетi асқан бай болмағанымен кедей де ... ... ... ... 1919 жылы 19 қарашада өзi ... ... ... ... ... қызметкерлерiне арналған
анкетаның” ... ... ... ... ... айналысады,
дәулетi орташа, елу қой, бес қарасы бар” /4/—деп жауап жазған екен. Әкесi
Омархан 1909 жыл, ... ... 1912 жылы ... де елу жас ... Әуез 1918 жылы 90 ... ... қайтыс болады.
Ендi М.Әуезов қай жылдары, қандай оқу оқыды ... ... ... Семейдегi бес кластық қалалық орыс училищесiнде ... ... ... ... ... белгiлi. Соның өзiнде жазушының өмiрбаянын
орта мектепке, жоғары оқу орындарына арнап жазған оқулықтарда әртүрлi, бiр-
бiрiнен өзгеше мағлұматтар ... ... орта ... ... ... ... ... ғалым
Б.Сахариев: “М.Әуезов Абай ауылындағы бастауыш орыс мектебiнде оқиды, бұдан
кейiн Семей ... жетi ... ... орыс мектебiне оқуға
түседi” /5/—десе, профессорлар М.Сильченко мен Н.Смирнова: “...ол төтенше
оқытатын медресенi ... ... ... ... ... М.Қаратаев
жоғары оқу орындарына арналған оқулықтар мен арнайы ... ... ... ... қарамай, Қасымбек немере iнiсiн 1908
жылы Семейге апарып медресеге берудiң орнына орыс мектебiне бередi” /7/—деп
жазады.
Көрiп ... бұл ... анау ... ... ... әрқайсысы өзiнше тон пiше берген. Әдiлдiгiн айту керек, ... ... де, ... ... ... өзi ... да нақты деректер жоқ ... ... 1928 ... ... ... ... жазған—“Өз жайымнан мағлұмат” ... көп ... бойы ... ... ... ... ... жұбайы Мәскеу медицина институтының профессоры Елизабетта
Әлихановна Бөкейханованың қолында, кейiннен ... ... ... ... ... ... ... қорында жатқан едi. Сондағы жазушының
мәлiмдеуiнше: “Оқуды бес-алты жасқа келген соң үлкен әкемнен оқи ... ... ... хат ... түбi ... ... соң 9-10 ... әкеммен
бiрге туысқан ағам Қасымбек қасына алып, басында бiр жыл ... ... ... ... мұсылманша оқытты да, артынан орысшаға бердi.
Орыс оқуына әуелi өзi дайындады. Содан кейiн бiр қыс ел ... ... Әбiш ... ... Семей семинариясын бiтiрiп шыққан ... ... ... жылы күз ... ... городской
учелищесiне” түстiм. Содан әрi мектептегi оқу тәртiппен ... /3, ... Одан ары ... 1915 жылы ... семинарияға түскендiгiн, ал
семинарияны “арасында ауырып, оқуды бiрлi-жарымды тоқтатып, доғарып қойып
жүрiп”, 1919 жылы ... ... ... ... ... ... ... еңбекпен шындап айналысуды осы
семинария қабырғасында бастап, болашақ үлкен суреткерлiк, ғалымдық ... ... iзi, ... жолы ... ... 1917 жылы ... қойылып, “Алаш”, “Сары Арқа” газеттерiнде 4-5 мақаласы, 1918 жылы
“Абай” ... ... ... еңбектерi жарияланған болатын. Заман
талабына үн қосқан, болашақ ... ...... ... мәдениет мәселелерiн сөз ететiн ол ... өз ... ... ... ... сөзсiз.
Ендiгi мәселе М.Әуезовтiң осы 1919-1922 жылдардағы қоғамдық-әлеуметтiк
қызметi жайлы. Көп ... ... жете ... ... ... ... ... әңгiмеге тиек болған жазушының осы саладағы қызметiне
бiршама кеңiрек тоқталу ... деп ... “Өз ... ... ... ... ... “Бұл кездерде февраль төңкерiсi
болған. 19-шы жылдың аяғында кеңес өзгерiсi ... ... ... ... /3, 7-б/—деп түйiндеген екен. Ары ... ... ... ешнәрсе айтылмайды да, қай жылдары қандай шығармалар
жазғаны баяндалады. 50-жылдардан бергi жазған ... да ... ... ... ... деректер келтiрмей, жалпылама айтып өтедi де, тек
1946 жылы 30.01. күнi толтырылған жеке iс-қағаздарында:
1) ХI. 1919 - Х 1920 зав. ... ... ... I. 1921 - V. 1921 зав. ... ... облсуда.
3) V.1921 - VIII. 1921 ... ... ... член ... VIII. 1921 - ХI. 1921 преседатель облисполкома.
5) ХI. 1921 - ХII. 1922 член ... ... ... ХII. 1922 - V. 1923 член ... ... “Чолпан” Ташкент.
7) 1923-1928 учился в ЛГУ.
8) 1928-1930 проходил аспирантуру при фак. востоковедения ... ... ары ... одан ... ... де тiзiп ... ... жазушы
сол жылдардағы негiзгi қызметтерiн түгелге жуық ... ... ... ... ... мен баспасөз мағлұматтары ... ... ... да ... ... ... ... облыстық архивiнен
М.О.Әуезовтiң 23. ХII. 1919 ж. басталып, 10.IХ. 1920 ж. ... ... ... жеке iс-қағаздарын және 19.XI–31.ХII.1920 аралығындағы
М.Әуезовке және басқа қызметкерлерге қатысты ... ... өзi ... ... ... ... ... анықтадық.
1919 жылдың аяғында М.Әуезовтi қызметке тағайындау жөнiнде бұйрықта,
қызметтiң ресми атауы “зав. 0бшим ... по ... ... ... екен де ... ... ... “киротдел” деп жазылыпты. 1920
жылдың 10 қыркүйегiндегi Губревкомның N135 протоколының көшiрмесiнде:
“Слушали: 4. 06 ... ... ... тов. ... отьезда для продолжения образования, о смешении его с ... ... ... ... тов. ... ... Временно
заведование киротделом возложить на ... ... тов. ... ... екен. Бұл жерде бiз Мұхтардың сол тұста да қызметтiң
қызығына ... ... ... ... атап көрсетпек болдық. Бiрақ
оның қалай, не ... ... ... ... әлi анық ... Келесi
толтырылған 1920 жылдың 19.ХI-30.ХII аралығындағы iс-қағаздарында М.Әуезов:
“4. Место ... в ... ... и ... ... ... “Казах тiлi” органа Семгубисполкома губбюро РКП” /4/—деп
жазады. Бұл кезеңдегi М.Әуезовке байланысты ... ... ... ... ... ... ... Бiз ертеректе де, кейiндеу де түрлi
себептермен ол құжаттарға жол таба ... едiк. Ал ... бар ... М.Әуезов Коммунистiк партия қатарында 1919 жылдың аяғынан ... ... ... мүше ... ... Оны ... өзi ... және
кейiнгi толтырылған iс-қағаздарында көрсеткен. ... ... ... ... ... “Иртыш” газетiнiң 1967 ж. 17 қыркүйектегi
N185 санында “Семипалатинские годы ... ... ... ... ... ... ... жоғарыда аталған қызметiнен соң
ары қарай 1920 ж. 1 желтоқсанынан губерниялық билер кеңесiнiң төрағасы,
онымен қоса ... ... және ... ... ... бөлiмiнiң
штаттағы қызметкерi болған екен. Келесi жылдың 28 мамырынан бастап, алда
өтетiн партконференцияның ... ... ... ... ... және ... ... дайындық жұмыстарын жандандыруға
атсалысады. 23-маусымда РКП(б) губкомының кеңейтiлген мәжiлiсiнде оның ... ... ... ... ... Ал, ... күнi
губком мен губревкомның уездердегi кеңес және партия ұйымдары өкiлдерiмен
бiрлескен ... ... ... губерниялық атқару комитетi
төралқасының (президиумының) төрағасы болып сайланады. Қыркүйекте ... ... ... ... ... ... ... делегат ретiнде
қатынасыпты. 1921 жылы қарашадан 1922 жылдың желтоқсаны ... ... ... ... ... президиум мүшесi болып сол
кездегi Қазақ АССР-ының астанасы Орынборда iстегенiн ... ... ... ... әрi ... ... ... хатшысы, әрi “Еңбекшiл
қазақ” газетiнiң редакторы қызметтерiн де қатар атқарады.
Мiне, осындай үлкен облыстық, республикалық ... ... ... ... ... барысында жас қайраткер М.Әуезов сол
кездегi елдiң, халықтың, ұлттың мүддесiне, мұң-мұқтажына қатысты келелi ... ... ... ... осы ... ... өкiмет орындарында шын берiлiп iстеген
тиянақты қызметiн кейiннен ... ... ... болды. 1932
жылғы тергеудiң айыптау қорытындысында: ... ... ... ... енiп, ... жат ... iске асыру үшiн ұйымның
тапсырмасы бойынша ВКП(б) мүшелiгiне өткен, ... ұлт ... ... ... бетке ұстаған платформасын қолдап,
колонизаторлыққа қарсы ... ... етiп, өз ... ... ... отырған... 2. Советтiң мемлекеттiк аппаратында өз
ұйымдарының сойылын соғатын кiсiлердi ... күш ... ... Дәл осы ... айыптауды Голощекиннiң 1930 жылғы баяндамасында
да келтiрген болатын.
Бiздiң аңғаруымызша, М.Әуезов Кеңес ... ... ... жүргiзген саясатына езiлген ұлттарға еркiндiк, теңдiк деген
бағдарламасы мен ұранына шын ... сол ... ... Ол өз ... ... ... ... басты бағдарына әрқашан да берiк бола бiлдi. Сондықтан да
бұл жерде iштi-тысты қызмет жасаған Әуезов емес, керiсiнше оны ... ... ... сөзi мен iсi ... ... ... саясаты
болды.
Д.Досжановтың “Абақты” атты кiтабында келтiрген М.Әуезовтiң тергеу
кезiндегi жауаптарына көз жүгiртiп көрейiк: “Алаш-Орда ... ... ... коммунистiк партияға өттi деген шындыққа жанаспайтын жала. Өз
басым губерниялық комитеттiң қызметкерлерi Кожевников пен Мой ... ... ... өткем” /8, 16-б/—деген ауызба-ауыз берген жауабы
тергеу протоколына тiркелген екен. Одан әрi 1931 ж. 29. Х. күнi ... ... Бас ... ... ... ... ... iс бойынша
қамаудағы Әуезов Мұхтардың арызында: “Колонизаторлық көзқарастан әлi құтыла
қоймаған жергiлiктi ... ... кең ... ... ... менiң
көңiлiмдi тез қалдырды. Бiздiң iшiмiздегi колонизаторлық көзқарас ... ... ... ... өз ... ... ... көңiл-күйiндегi ғана ұлтшылдық едi. Партия қатарынан шығуыма бiрден
бiр себеп—осы” /8, 26-б/—деп ағынан жарылады.
Мiне, осындай ... ... 1922 жылы ... ... ... ... ... де, партиялығына да, саясатқа да қолды бiр-ақ сiлтеп,
өз бетiнше Тәшкенге кетiп қалады. Сол үшiн 1923 жылы ... ... ... ... и за ... деп ... қатарынан шығарылады
/3, N271, 57-б/.
Тәшкенге келген бойда М.Әуезов өзiнiң негiзгi өмiрлiк мақсаты—оқуын
ары қарай жалғастыру үшiн Орта Азия ... ... ... ... ... әрi сол ... ендi құрылған “Шолпан” журналын шығарысуға
Тоқтыбаевпен бiрге қызу ... ... ... ... 1918-1924 жылдары РСФСР құра-мында болған
Түркiстан АССР-iнiң Сырдария, Жетiсу губерниялары қазiргi Қазақстанның
Қызылорда, ... ... ... ... Талдықорған облыстарын,
Семей облысының бiраз жерлерiн қамтитын едi. Сол жылдары және кейiнiректе
Ташкент ... ... Бiлiм ... ... ... Ағарту
Институты ашылып, қазақ тiлiнде “Ақ жол”, “Жас Алаш”, “Жас Қайрат” газет-
терi, “Шолпан”, “Сана”, “Сәуле”, ... ... ... ... ... т.б. ... ... тұрған. Өзбекстан Орталық Мемлекеттiк
архивiндегi мерзiмдi баспасөздер ... ... ... ... ... ... М.Әуезов пен М.Жұмабаевтар аталып,
редколлегия мүшелерi: Тоқтыбаев пен ... деп ... ... қызмет-керлерi ретiнде оның редакторы Х.Досмұхамметовпен бiрге
Жұмабаев, Жәленов, Әуезов, Оспанов, Тынышбаев т.б. ... екен ... аз ғана ... ... осы ... ... ... әңгiме,
әдеби-сын мақалаларын жариялап, едәуiр мол еңбек сiңiргенi байқалады. 1923
жылы қыркүйек айынан Петроград ... ... ... ... (ФОН) ... бөлiмiнiң орыс-славян секциясына
оқуға түсiп сол жылдың аяғына дейiн оқиды. Осы жылы ... ... ... оқу ... ... ... орындарының шақыруымен оқуын
үзiп, 1925 жылдың күзiне дейiн Казпедтехникумде, ... ... ... ... ... ... губерниялық пар-тия
мектебiнде Россиядағы ... ... ... ... ... ... қоғамының Семей бөлiмшесi тө-рағасының ... ... мен губ. ... ... ... ... журналының редакторы
қызметтерiн қатар атқарып, өлкетану, әдебиеттану бағытында маңызды ... ... ... жариялаған. Ол туралы Ленинград
архивiнде сақталған ... ... ... iшiндегi Семей
губ. атқару комитетiнiң төрағасы Тоқтабаев ... ... ... ЛГУ ... ... ... қағазында толық
баяндалған /10/. М.Әуезов 1925 жылы күзде университетке ... ... ... жылы ... ... ... ... оншақты әңгiме, бiрнеше әдеби сын мақалалармен
қатар “Әдебиет тарихы” (Қ-О. 1927) атты үлкен оқулығын, ... ... ... мен ... ... (1927), “Қилы заман” (Қ-О. 1928)
сияқты повестерiн жариялап және баспа ... ... ... ... ... бiр ... “Сұғанақ сұр” повестерiн жазған екен. Жоғарыда аталған,
1931 ж. қамауда жатып ... ... Бас ... Коллегиясына жазған
арызында М.Әуезов:
“Барша қабiлетiм жазушы болуға ... ... деп жас ... “23-24 ... ... ... ... бел
буғанын” айтып, “былайғы өмiрiмдi әдебиетке, педагогтiк, ғалымдық жолға
арнағанды ақыл ... Бұл жол ... ... ғажайып, өзгедей қызық
бар деп ... /8, ... ... 1928 жылы ... бiтiрген соң Тәшкенге келiп, Қазақ
Оқу-ағарту ... және ... ... ... ... әдебиетiнен
сабақ берiп, 1929 жылдан САГУ-дiң түркология кафедрасында аспирант, әрi
ғылыми қызметкер болып iстеген ... ... ... (1929 ж. 18-
кiтап, ... 1929 ... ... ... ... ... iшiнде: “М.О.Әуезов—по ... ... ... ... ... ... ... оқытушылардың
iшiнде: “Е.О.Омаров—казахский язык (востфак, сельфак)” аталады /11/.
Осы тұста М.Әуезовтiң отбасылық өмiрi жайлы қысқаша мағлұмат ... ... ... ... ... ... Дiнәсiлден—Самархан, Омархан
деген ұлдар; тоқалы Сақыштан—Арынбек, Қасымбек, Ағзам, Ахмет ... ... ... ... ... Зура. Омарханнан ... ... ... ... ... ... ... жеңгесi Мәдина)—Бiләл тарайды.
Мұхтар 1917 жылы Райхан Кәкенқызымен тұрмыс құрып, одан 1918 жылы қызы
Мұғамила, 1919 жылы ұлы ... ... ... Шоқан сегiз айлығында
шетiнеген. Райханмен 1919 жылдың соңында сот арқылы заңды ... ... жылы ... ... қызы ... ... қосылған екен.
Семейде қызмет iстеп жүргенде алғаш толтырған анкеталарында ... ... ... ... ... ... “1925 ж. Х. ... 7 летн. дочь Мугаш и сестра Гапура” ... ... ... ... деп ... Кәмиланың денсаулығы көтермей ... ... соң одан да ... 1926 жылы ... ... Николаевнамен
тұрмыс құрып, Елдос (1927-1928), Ләйлi (1928-1993), Елдар ... ... атты ... көрген. 1942 жылы Фатима Ғабитовамен көңiл
қосып, одан Мұрат (1943 ж.т.) атты ұл сүйген. Ол қазiр ... ... ... осы ... 1930 жылы ... ... ... бiр жарым
жылдан астам Алматы түрмесiнде жатып, 1932 жылдың 7-мамырында бостандыққа
шыққан екен. Д.Досжановтың “Абақты” атты ... ... ... ... ... ... Бас ... жанындағы Үштiктiң
мәжiлiсi. 20 сәуiр, 1932 жыл.
…17. Мұхтар Әуезов—1930 жылдың қазан ... ... ... ... ... ... үкiм етiлсiн. Ермеков пен Әуезов жөнiнде бұл
үкiм ұсталған күнiнен есептелiп, ... ... ... ... ... ұйғарылсын” /8, 32-б/—деп келтiрiлген. Сол үкiм ... берi ... ... ... 1958 ж. ... ССР-i Жоғарғы сотының
қылмыстық iстер жөнiндегi сот коллегиясының N22-0154 ... ... “1932 ... ... 20-шы ... “қазақ
ұлтшылдары” деген айыппен сотталған 20 ... ... iсiн ... ... ... шығардық: ол адамдардың iс-әрекеттерiнде қылмыс құрамы
болмағандықтан, Үштiк шығарған үкiм ... ... /8, ... ... ... ... ұзақ уақыт қайта-қайта қинап тергегенiмен
олардың ... ... ... ... ... да ... ... соң түрмедегi жасы үлкен жанашыр кiсiнiң кеңесi бойынша
КазАПП басшыларына өзiнiң өткендегi “қателерiн” ... ... ... ... ... ... ... газеттерiнiң 1932 ж.
10-маусым күнгi санында жарияланады. “Ажалсызға себепшi” ... 1937 ... және ... ... ... тұзақ, торлардан
әупiрiм тәңiрiмен қыл көпiрге iлiнiп-салынып аман қалуына осы хаттың да
септiгi ... ... ... ... жаны да, жөнi де бар деп ... 1932 жылдан кейiнгi өмiрi, қызметi ... ... ... және ... құжаттарындағы мәлiметтер оқулық, зерттеулердегi
жазушының өмiрбаяны арасында ешқандай қайшылық, алшақтық жоқ деуге болады.
Дегенмен, жазушы өмiрбаянының ... ... ... ... ... атап өту ... ... мұражайындағы, архивтегi өзi толтырған жеке iс-қағаздары /3,
N271, 20-б/ мен ... ж. ... ... ... ... 1932 ... Алматыдағы Қазақ ауыл шаруашылық (зоовет) институтының қазақ және
орыс тiлi кафедрасының доцентi ретiнде жұмысқа қабылданады. Сонымен ... ... жж. ... ... ... ... ... бөлiмiнiң
меңгерушiсi болып та iстеген. 1934 жылдан КазПИ-де профессордың мiндетiн
атқарушы болып, әрi КазГУ-де де ... ал ... жж. ... ... 1943 ... КСРО ... ... Қазақ филиалының Тiл, әдебиет
және тарих институтының аға ғылыми қызметкерi, 1946 жылдан ... ... ... ... Тiл және Әдебиет институтында 1957-61 жж.
халық әдебиетi бөлiмiнiң меңгерушiсi болып ... 1946 жылы ... ... ... мен ... ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесi
берiледi. Сол жылы Қазақстан Ғылым ... ... ... 14
академиктiң iшiнде қазақ ... ... ... ... Н.Сауранбаев, Қ.Сәтбаевтар сайланған ... ... ... ... ... де болды. 1953-1954 жж. Мәскеу мемлекеттiк
университетiнiң КСРО халықтарының әдебиетi кафедрасының профессоры қызметiн
де iстеп ... 1957 жылы ... ССР ... еңбек сiңiрген қайраткер”
атағы берiлдi.
М.Әуезов Одақтық, Республикалық Жазушылар одағы ... ... ... журналдар редколлегия-сының мүшесi,
Бейбiтшiлiк қорғау Советтiк ... ... және ... беру ... комитеттiң мүшесi, ... ... ... ... ... ... Yндi-совет достығы
және мәдени байланыстар қоғамы қазақстандық бөлiмiнiң төрағасы, ... ... ... 1955 және 1959 жж. ... ... ... ... жазушы шығармалары дүниежүзiнiң 30-дан астам ... ... “ХХ ... ең ... ... бiрi ... ... төрт томдық ”Абай жолы” роман-эпопеясымен қатар “Өскен
өркен” романының алғашқы ... ... ... драмалық шығармаларын,
отыздан астам әңгiме, очерктерiн, жүздеген мақала-зерттеу еңбектерiн жазып,
әлем әдебиетiнiң ... ... ... Н.Гоголь, Дж.Лондон,
И.Тургенев, Н.Погодин, А.Афиногенов, К.Треневтердiң ... ... ... ... ... делегациясы құрамында бұрынғы
Одақ елдерiнiң барлығында дерлiк және көптеген шетелдерде өткен келелi
жиын, мәжiлiстерге қатысып, ... ... сөз ... 1955 және ... ... Халықаралық бейбiтшiлiк қорғау конгресiне, 1955 ... ГДР ... 4-шi ... 1956 жылы ... ... құрамында Чехословакияға, 1957 жылы Токиода өткен ... ... ... салу ... III ... ... ... Совет жазушыларының алғашқы ресми делегациясының құрамында Америка
Құрама Штаттарына барып қайтты.
М.Әуезов Одақтың өз ... ең ... ... ... ... I-дәрежелi Сталиндiк сыйлығына, 1959 жылы Лениндiк сыйлығына ие болды.
Ол Ленин ... 2 рет ... ... Ту” ... “Құрмет
белгiсi” орденiмен, Үлы Отан соғысы кезiндегi еңбектегi ерлiгi ... ... ССР ... Советiнiң Құрмет грамоталарымен, КазЦИК-тiң
“КССР-дiң 15 ... ... ... ... ... үшiн
марапатталған.
1961 жылы 27 маусымда жазушы Мәскеуде Кремль ауруханасының Кунцеводағы
бөлiмiнде операция ... қаза ... ... ... жерлендi.
1.2. Қоғамдық-әлеуметтiк көзқарасының қалыптасуы
Ғасырлар тоғысында дүниеге келiп, көзi ашық, көңiлi ... ... ... ұлы ... Абай ... озық дәстүрлерiнен
үлгi-өнеге алып, жастайынан мұсылманша медресе мен орыс ... ... ... мен ... ... ... батыстық iлiм-
тәлiмдi бойына терең сiңiрiп өсiп жетiлген ... де ... жас ... жан-жақты кемел кемеңгер болып қалыптасуы—кедейсоқ емес, табиғи
заңды ... ... ... анық ... ... өмiрдiң, қоғамдық-әлеуметтiк дамудың өзiндiк ерекшелiк, себеп-
салдарын, iшкi-тысқы заңдылықтарын жете танып бiлуге ерте бастан құлшына
құмартып, құлашын ... ... ... ... бiлiм алып ... өз бетiнше творчестволық еңбекпен айналысып, көркем шығарма мен
ғылыми-публицистикалық мақалалар жазып, 1918 Семейде ... атты ... ... ... ... бар ... ... қаламгерлiк еңбектi: жазушылық, ғалымдық, ұстаздықты әуел
бастан, жас кезiнен таңдап, армандаған.
Кейiнгi бiр өмiрбаянында: “Первые ... ... я ... ... ... не были ... /3, N271, 54-б/ деп ... Оның
алғаш баспа бетiн көрген, шығармалары ғылыми-публицистикалық мақалалар
болды.
1917-18 жылдары баспасөзде ... ... ... мақалаларында
автор қоғам өмiрiнiң ең өзектi ауқымды саяси, ғылыми-философиялық маңыз-
мәнi жоғары мәселерлерiн сөз етедi.
М.Әуезов туған халқының ... ... ... ... оның ... бойы ... ... қамытына жегiлiп
келгендiгiнен деп санап, халықтың еркiндiк алып, тәуелсiз ел болуына бар
күш-жiгерiн жұмсап, ... ... ... қатерге тiгiп қызмет жасауды өзiнiң
басты өмiрлiк-мүддесi етiп қояды. Ең алғашқы жарияланған ... ... деп ... ... ... ұлттық қалпы өзгерiлдi.
Тiзгiн мақсұты басқа, ниетi шалғай, суық ... ... ... ... еркi бар, ... ... шығарса” деген халге ұшырады. Кемеңгер
билердiң заманы құрып, адамды мал мен пұлға сатып алатын заманға ... ... /12/. ... ... да автор осы ойын өрбiтiп
“...билеу тәртiбiнде қысым, қаруы көп орыс ... тидi. Тез ... ... /13/—деп, бiр жұрттың басынан кешкен әртүрлi дәуiр сол ... ... ... ...... ... дәлел мысалдар
келтiрiп нақтылай түседi.
Автор, бiрiншiден, осы отаршылдықтың ұзақ жылдардан берi ... ... ... өтiп сүйегiне сiңiрген құлдық
психологиясының терең таңбалары: ұйымсыздық ... ... ... ... әйел ... терiс көзқарас сияқты ескi кесел-
кемшiлiктерден жедел ... ... ... Ол үшiн ... ... ... отырған” ата, ру, тап бөлiнiсi” /14/ жойылуы керек деп санайды.
Сондай-ақ адам баласының туып-өсуi, бойына ... ... ... - ... әйел ... ... байланысты. Сондықтан “...әйелдiң
басындағы сасық тұман айықпай, халыққа ... ... күнi ... Ал, ... ... ... қалам демесең,-тағлiмiңдi, бесiгiңдi
түзе! Оны түзеймiн десең,—әйелдiң ... ... ... ой тастайды.
Екiншiден, қазақтың тұрмыстық мешеулiгiнiң, ... ... ... бiр ... ... ... кәсiбiне тiкелей
байланысты деп бiледi. 1918 ж. жазған “Мәдениетке қай ... ... ... ... адам баласының әуел бастан берi тұтынып келген негiзгi
кәсiп ... ... тiзiп ... ... ... ... малшылық
кәсiбiнiң мәдениет, өркениет жолынан шалғай жатқанын, бұл ... ... ... жуық ... ... ... ... қиын екенiн
ескертедi. Адам баласы тұтынып жүрген ата кәсiптердiң ... ... ... ... “өкшесiн басып келе жатқан, түрден түр табатын ұзақ ... /13,10/ ... ... ... ... осындай
отырықшылық кәсiпке ауысуы керек деп есептейдi.
Үшiншiден, М.Әуезов халықтың басына ... ... ... ... сiңiп ... ... ... өсiп жетiлуi үшiн ... ... ... мен ... ... ... ... елдердiң биiк деңгейiне көтерiлуi қажет деп санайды. Ең алғашқы
мақаласында-ақ ол: “Халықтың ... ... ... ... ... Жалғыз-ақ үмiтiмiз, қаруымыз—оқығандарда. Оқығандар ... ... ... үлгi ... надандықтан шығарып, адамшылықтың жарық жағына
сүйреуге мiндеттi” ... ... едi. ... осы ... ойын келесi:
“Оқудағы құрбыларына”, “Ғылым”, “Абайдың өнерi їәм ... ... ... їәм ... “Оқу iсi”, т.с.с. мақалаларында өрбiтiп, оқу-
бiлiмдi, ғылым мен мәдениеттi игерудiң тиiмдi де төте жолдарын қарастырады.
Ал, “Жапония” атты ... ... ... ... ... айрықша ынта-ықылас қоюының арқасында ... ... ... ... ... ... алған тәжiрибесiн таратып
түсiндiрiп, қазаққа үлгi-өнеге етiп ұсынады.
М.Әуезов өзiнiң алдына қойған ... биiк ... ... ой ... сөз ... ... қана қоймай, оқуын ... ... ... ...... асыру жолында аянбай, мол жiгер-
қайрат жұмсап, құлшына қызмет етедi.
Семейде Кеңес өкiметi ... ... ... ... ендi
тамамдаған жас маман сол 1919 жылдың аяғында ... ... өтiп, ... қазақ бөлiмiнiң меңгерушiсi, “Қазақ тiлi”
газетiнiң ... ... ... кеңесiнiң төрағасы, әдiлет бөлiмiнiқ
меңгерушiсi, РКП(б) губкомның үгiт-насихат бөлiмiнiң меңгерушiсi, Облыстық
атқару комитетiнiң төрағасы, ... ... ... саяси хатшы, әрi
“Еңбекшiл қазақ” газетiнiң алғашқы бас ... ... ... қызметiнде М.Әуезовтiң қысқа уақыттың iшiнде ... ... ... ... ... ... пен айрықша ... ... ... ... Бұл ... ол ... ... үшiн
емес, алдына қойған ұлы мақсаты—халықтың мұң-мүддесiн өтеу жолына жұмсады.
Сондықтан да ... ... ... заманда өзi де ... ... ... ... ... ... жылдың 17. XI. күнi РКП(б) Қазақ обкомының хатшысы М.Әуезовке
мынадай мiнездеме берген екен:
“Тов. М.Ауезов ... ... в ... ... не имеет, но
интеллектуально сильный, интеллигент с инициативой и умением ... ... к ... к ... ... недугом и национальный вопрос понимает по-своему. Один из
восточных коммунистов, стремящийся использовать ... в ... ... не ... на слои и ... ... ... политически не
устоичив, уклоны от большевизма в сторону мелко-буржуазного направления
были. Владеть собой умеет. ... и ... ... в пользу
своих ошибочных взглядов. ... ... ... ... /16/.
Мiне, бұл сол кезеңдегi М.Әуезовтiң ... ... ... ... дәл баға ... болады.
М.Әуезовтiң партия қатарына өтiп, осындай лауазымды қызметтер
атқаруына байланысты кейiннен, 1930-32 ... ... ... ... оны ... ... ... кеңес өкiметiнiң
iшiне, сенiмiне кiрiп алып, солардың астыртын тiрлiктерiн жүзеге ... ... ... әрекет деген айып таққаны белгiлi. Бұл жөнiнде жазушылар Д.
Досжанов ... ... ... ... (А.1997.) атты кiтаптарында
кеңiнен әңгiмелеген. Оларға артық-кем сөз ... ... ... ... ... ... әлi ... оқып жүргендiктен
болса керек, кезiнде Алаш ... мен ... ... ... ... ... ... құру жөнiндегi негiзгi бағдарламасына
ынты-шынтысымен қосылғандығы ешқандай күмән тудырмайды. Ал Кеңес өкiметi де
әуелгi кезде (жалпы сөз ... ... де) отар ... бостандық
жариялап, автономия бермек болғандығы белгiлi. Сол ... ... ... ”1918 ж. 19 март күнi ... ... пен Халел Fаббасовты прямой
проводқа шақырып сөйлескен: “Рессейдегi халықтардың құқықтары туралы Халық
коммисарларының шығарған белгiлi ... бұл ... ... ұлт ... ... өкiметiнiң негiзгi қызмет жобасы болып келедi. Үшiншi
Советтер ... осы ... ... қаулы қылды. Өзiңiз бiзге тапсырып
отырған жалпы қазақ-қырғыз сьезiнiң қаулысы ... ... ... ... К.С.) ... /15, ... хабарды жариялаған екен.
Осы сияқты қуанышты хабарға басқа да басылымдар, соның iшiнде “Абай”
журналы да, жапа-тармағай үн қосып, сүйiншi ... ... ... үкiметi
мен Коммунистiк партияның әуелгi кездегi осындай ... ... те шын ... 1919-22 ... бар ... ... ... сол кезеңде қызмет бабымен атқарған түрлi iс-әрекеттерi ... ... ... жарияланып тұрған публицистикалық ... ... ... ... ... ашық хат” (1920, 5
февраль),”Қазынадан азық-түлiк алу тұрасында” (1920, 24 декабрь), ... ... (1920, 31 ... “Сот” (1921, 8, 12 январь), Қазақ
қызметкерлерiнiң мiндетi” (1921, 29 январь), ”Егiнге ... ... ... ... ... (1922, 26 ... ... хат “ (1922,
27 август),”Мадиярға жауап”(1922, 14 ... ... ... правда”, 1923, 16 июня) т.б. мақала еңбектерi дәлел бола алса
керек. Бұл мақалалардың тақырып ... ... ... сол ... ... ... отырған iс-шараларын халыққа түсiндiрiп,
насихаттауға, жүзеге ... ... ... ... ... тұрмыс жағдайына, келешек өсу өрiсiне мейлiнше тиiмдi ету жолына
жан-тәнiмен берiле, ... ... ... ... “Қазақ
оқығандарына ашық хатында” автор оларды жаңа өкiметтiң қызметiне етене
араласып, ... ... өтеу үшiн ... ... ету ... “Қазiргi
заман қазақтың басына келiп тұрған әрi қиын, әрi ең пайдалы жайлы заман...
Елдiң қамын жеген оқыған ... не ... да ... ... ... осы ... ... кiрiп, қазақтың есесiн әперiп қалатын уақыты
келдi деп бiлемiз” ... ... ойын ашып ... Совет өкiметiнiң
алғашқы жылдарында ... ... де ... ... ... ... ... мамандардың жетiспеушiлiгiнен әлi де ауытқуда
жүрген ескi буржуазияшыл оқығандарды өкiмет iсiне тартуға ... ... ... М.Әуезов осы ойын тарата дамытып, ... күн ... ... ... ... өндiрiс
қолөнеркәсiбi сияқты тiрлiктердi де жан-жақты сөз етiп, солардың ... ... өсу ... ... ... ... жалғасар бағыт-бетiн
айқындауға ұмтылады. Қалың ... “өз ... ... ... ... халiн ескермейтiнiн,” “азға малданып, өзiнен арғыны,
ертеңгi күнiн кеңiнен ... ал ... ... ... жегiш
пысықтардың” жаңа өкiмет iсiндегi уақытша ... мен ... ... ... болып қана жүргендiгiне қынжылыс бiлдiрiп,
көп болып қолдап көмектеп, ... ... ... ... өнер-бiлiм
таратып құралдандыру, дүниенiң халiн көруге көзiн ашу, шаруасын түрлеп
iшiнен жетiлту” сияқты ... бар ... ... ... Ал ... ... зор мiндет—оқу iсi, алдымен, бiрiншi кезекте, соны дұрыс
жолға қою ... деп ... ... М.Әуезов осындай көкейтестi келелi
мәселелердi өз билiк ... де ... ... асыруға мол үлес қосып iс-
қимылдар жасаған. Оны естелiк айтушылар мен кейбiр зерттеу ... ... ... ... ... “Қазақ тiлi” газетiндегi
“Уәкiлдер келдi”, “Төңкерiс комитетi сайланды” (1921), “Сөзден iске” (1922)
т.б. мақала, хабарлардан да ... ... ... ... көп ... жаңа
өкiметтiң шын бағыт-бетi бiртiндеп айқындала бастады, сөзi мен iсi ... ... ... ... ... деген автордың (бұл М.Дулатовтың
бүркенiш аты) “Қазақ елi қорлықта” деген ... ... ... жөн-
жосықсыз озбыр iс-әрекеттерi сөз болып, “Қазаққа барар жер, басар таудың
қайда ... ... деп мұң ... ... Сол ... өзiнде М.Әуезов
газеттiң 1922 ж. 14 қазандағы N83 ... ... ... деген мақала
жариялап, онда: “...Өкiмет жұмысын реттеу деген бiр күн, яки бiр ай iшiнде
бола қоятын ... ... ... жүре ... ... Ел ... жүргендегi
бiрлi-жарым бұзақылықтарды көрiп, бүтiн қазақ халқын қорлықта-зорлықта деп
жылай беруге ... ... ... қайтсе қойылатын шарасын табу
керек. ...Мұңыңды шақпа, қимылдама деп ... ... жоқ ... жаны ашығансыған пысықтардың кiм екенiне көз жiберiп, қолындағы заң
құқығыңды, правоңды кiм де ... ... ... iске асыру керек,”—деп
жазады.
Бiрақ әлi бетi қайтып, тауы шағылмаған жас ... бұл ... ... ... Жаңа өкiметтiң өктем саясаты күннен-күнге үдеп,
ұлғая түстi. Сондықтан да дәл сол жылы ... ... ... ... ... ... ... қызметтерiн өз еркiмен қалдырып, сол ... ... ... ... ... ... Сол ... “партиялық тәртiптi бұзғаны және ұлтшылдығы үшiн”—деп кiнәлап,
партия ... ... ... Бұл ... ол ... ... /3, N271, 57-б/және қамауда отырып тергеушiлерге ... мен ... ... ... болатын: “Жасыратыны жоқ, барша
қабiлетiм жазушы болуға арналу керек деп жас күнiмнен армандадым, ... ... сол ... ... ... Партия қатарынан
кеткеннен бастап саясатқа мүлдем селқос болдым, сол 23-24 жылдардан бастап-
ақ саясатпен ... бел ... ... ... педагогтiк, ғалымдық жолға арнағанды
ақыл көрдiм. Бұл жол қызықтырып әкеткенi ғажайып, ... ... бар ... /8, ... ... екен.
Иә, қаламгерлiк өнердiң үлкен мақсатқа, iштей ... ... ... да ... ерте ... ... түсiнген де,
оған дер кезiнде бiржола ойысып кетуi өзiнiң алдағы ... ... ... мен қазақ оқырман қауымының, келешек ұрпақтарының рухани ырзық-
несiбесiне көрiнген шығар.
М.Әуезовтiң 1927 жылы жазған ... ... ... ... Сәт, ... ... ... деген буырқанған ыза-
кегiнiң астарында өзiнiң өкiметтiң отаршыл өктем саясатына, әдiлетсiздiгiне
көңiл түкпiрiнде бұлқынған ... бас ... ... сияқты.
Жарасбайды атып салып, жағасы жайлауда келе жатқан Бақтығұлдың көңiл-күйiн
автор былай суреттейдi: “Денесi талай заманнан тұқыртып ... ... ... ... бiр ... iшiнде құлан-таза сауығып, айыққандай болды. Сергiп,
көтерiлiп ойнақшығандай, ... кез ... өзiн ... бiр ... “Мен бүгiн бiр бұғы атып келемiн” деп, мұрт астынан нығыз жымиып
өте бердi,” /18/—дейдi, мiне, осы бiр ... ғана ... ... ... қуат пен көмкерулi уыт жатыр десеңiзшi.
Сонымен тұжырымдай келсек, М.Әуезовтiң әуел баста атқарған әлеуметтiк
қызметтерi мен қаламалды мақала ... ... ой ... ... өмiрi мен өнерiне, суреткерлiк, ғалымдық, қайраткерлiк ... ... ... ... кең жол ... айқын аңғарғандаймыз.
1.3. Әдебиеттанудағы алғашқы iзденiстер
М.Әуезов қолына алғаш қалам алған күннен бастап, ... ... ... ... ғылыми еңбектер жазып, өмiр бойы негiзiнен оқу-ағарту,
ғылыми мекемелерде қызмет iстеген екен. Жазушының 20 ... ... ... алты томына тек осы ғылыми-сын еңбектерi ғана енiп отыр.
Олар—әдебиеттану, ғылымының ... ... ... ... өзiнiң маңыз-
мәнiн күнi бүгiн де, келешекте де ... ... ... ... ... ... ... тақырыбына арнап жазған
еңбектерi—1918 жылы “Абай” журналының N2 және N5 ... ... їәм ... мен ... ... ақындар” атты Жүсiпбек Аймауытовпен
бiрге “Екеу” деп қол ... ... ... “Екеу” деген бүркенiш
атпен жазылған бұл ... ... осы екi ... ... ... ешқандай күмән тудырмаса керек.
Авторлар Абайды өзi туып өскен ортасынан озып шығып, қазақ ақындарының
бұрыннан ... келе ... ... бетiнен басқаша жол iздеп, жаңаша мазмұн
мен түр ашты, тыңнан жол салды деп ... ... ... өнерi әр
тараулы, сегiз қырлы: “мiнез түзететiндiк (ахлақ), тереңнен толғайтындық
(пәлсапа), ... ... ... ... ... ... ... (лирика), ащы тiлдiк, ызамен күлетiндiк (сатира)
їәм керемет переводшiлдiк” ... осы ... ... ... мысалдар келтiре отырып талдау жасайды.
Сол кездегi әдеби сынның, әдебиеттану ... ... ... ... ... семинария шәкiрттерiнiң осыншалық әдеби, ғылыми сауатты,
әрi терең мағыналы көреген ой-пiкiрлер айтқанына әрi ... ... ... ... ... ойы ... ақыл бiлiмнiң әр
тарауынан көкiрегiнде асыл қазынаның көп” екендiгiн,.. дүниенiң сыры ... ... ... “не нәрсенiң болсын жарастығын,
келiсiмiн, сұлудың ... ... дөп ... дәл тани алған. Ақынның
аудармалары жайлы саралап айтқан пiкiрлерi де көңiл аударарлық: кейбiр
өлеңдердi ... ... ... ... дәл ... “кей
жерлерде сөздiң мағынасын ғана алып, қазақтың ұғымына ыңғайлап сырт пiшiнiн
өзгерткенiн”, ал ... ... тән ... ... ... терең, тiлге жеңiл келтiрiп перевод еткенiн” сөз ... ... ... ... қысқа, аз сөзге көп ... ... ... күйлi, таза їәм анық келедi,”—деп, оның “қазақ тiлiн анық түрлеп,
өрнектеп, керекке жаратып ... де атап ... ... ... ... ... нұр ... неше түрлi өлшеу көрсетiп, көп түр” енгiзгенiн айта келiп: “Қазақ
жұрты кең дала, еркiн ауада сайран қылып жер мен көк, су мен ... тау ... ... ... бiрге туысып бiте қайнап, басы бос, хиялы күштi,
бұлғақтап жүрген дүниенiң бiр ерке ... ... ... ... ... ... бiр. Екiншi, әдебиетiмiздiң алғашқы адымына надан
халықтың iшiнен мәдени жұрттардың алдыңғы ақындармен таласа Абай ... ... ... ... ... отыр. Бұл екi себепке қарағанда бiздiң
әдебиетiмiз мәдени жұрттардың әдебиетiнiң ... тез ... ... ... ... пiкiр ... деп қол қойылған келесi мақалада Абайдың әдебиетке, қазақ
өлеңiне енгiзген жаңалықтары ... ... ... ... ... бетi
айқындалып ашылады.
“Қазiр бiзде өлең жазушылар көбеюiне ... ... ... ... ... Бұл ... бiрiншi Абай, екiншi “Қазақ” газетi, үшiншi
жалпы ... ... бет алуы ... ... /13, N5, ... ары ... ... таратып түсiндiредi авторлар. Абайдың қазақтың қоғамдық тұрмыс-
тiршiлiгiн мейлiнше шынайы суреттеп, мiнезiн, ... ... ... ... ... iлгерi жетектеп, оянуына, ойлануына ... ... ... ... ... ... ой-пiкiрлерiн жалғастыра,
дамыға түскен.
“Бұған жалғас, оянған ойдың бетiн ... ... ... ... болған—“Қазақ” газетi. Бұл газет халықтың саяси көзi ... ... ... ... ... себеп болса, әдебиеттiң гүлденiп,
өркендеуiне де сондай себеп болды,” /13, N5, ... ... ... ... ... ... ... жағынан тереңдей түсуiне “Қазақ”
газетiнiң идеялық бағыт-бетiнiң игi ... ... өте ... ... ... “Қазақ” газетiнiң осындай қоғамдық-әлеуметтiк қызметiн
жоғары бағалап, оның ... ... ... ... ... ... ... өлеңге қойылатын негiзгi көркемдiк талаптарға баса
назар аударады. Қара сөздi шеберлеп айтып өлеңге айналдыратын “өлеңшiлiк”
пен шын ... ... ... ... ... ... қара ... елiктеп, кез келген нәрсенi өлеңдетiп айтудың мәдениет
iлгерiлеген сайын қала ... өте ... ... ... ... ... жоқ, жай тiлдi ... өлеңге салынып, бойдағы өзге
өнерiн жойып алуға мүмкiн” ... ... ... ... жайлы
теориялық толғамдары айрықша назар аударуға тұрарлық: “Өлеңге ... ... ой, ... ... ... ... ... сезiм, құйылған сұлу сурет,
кестелi, таза, қысқа, анық ... ... ... ... бiр жасырын сыр бар, жасырын тiл бар, жасырын күй бар. Ақынның
ақындығы сол жасырын сырды ... ... ... ... мұңайтып,
жасырын күйдiң iшегiн шертiп, әрбiр пернесiне тап басу. Ондай өлеңдi
оқығанда ... шерi ... ... ... ... бiр әсер ... /13, N5, 2-б/—деп түйедi.
Абайдан соңғы ақындарды осындай биiк талғам ... ... ... ... ... ... топқа “сезiмге әсер берерлiк өлеңдер жазатын
сыршыл (лирик) ақындар: ... ... ... ... їәм ... ... Оған дәлел ретiнде Мағжан мен Мiржақыптың кей
өлеңдерiне талдау ... ... ... ... ... деп: ... Байтұрсынов,
Сәбит Дөнентаев, Шәкәрiм Құдайбердиев, ... ... ... ... ... ... сұлу, тiлi кестелi, анық, халықтың ұғымына,
оқуына жеңiл, тәттi,” /13, N5, ... ... ... ... ... ... бiр атасының жақын тұратынын ... ... мен ... тәрбие-әсерi аз, ақылға азығы бар екенiн атап
айтады.
Үшiншi топқа “ескi өлең, жыр, ... ... желе ... ... Омар ... ... “Халықтың мiнезiн суреттеп,
мiнiн айтып, терең пәлсапа (философия) сөздердi желдiртiп, ... ... ... артық, ұнаспайды. Өлеңнiң сыртқы ... қуып ... ... анық ... ... ... бiрiн-бiрi басып, көкiрекке айқын
iз түспейдi” /13, N5, 5-б/ ... ... ... 1922 ... ... Тәшкен қаласына келiп, ендi шыға
бастаған, “Шолпан” журналының жұмысына етене араласып, сол 1922 ... ... ... ... шығармалары мен әдеби сын мақалаларын жариялайды.
Журналдағы ... ... ... ... деп қол ... жариялаған
“Қазақтың қалам қайраткерлерiне ашық хатында” ... және ... ... ... ... ... ... адамды тәрбиелейтiн қызметiн ашып көрсетедi: “Әдебиеттiң
бiр сүйенетiн дiңгегi газет-журнал екенiн бұл күнде ... бәрi ... ... ... бәрiмiз де мойындаймыз. Газет-журнал жалпы әдебиетпен
қосылған жерде елдiң қисығын түзейтiн тез, терiсiн көрсететiн ... ... ... бiлiм ... ... айдайтын айдаушы екенiн де тегiс
ұғамыз,” /19/—деп жазады.
“Қоңыр” деген бүркенiш атпен жазған келесi мақаласы ... ... деп ... ... автор С.Сейфуллиннiң аталмыш пьесасын талдап,
оған өте ... ... ... ... ... айтқан.
С.Сейфуллиннiң бұл пьесасы тақырып атауы айтып тұрғандай сол ... ... ... ... тақырыбына, кеңес үкiметiн үндеуге,
үгiттеуге арналған едi. Қазақстан басшылары-ның жүргiзiп ... ... ... мен ... ... ... көрсетулерiне риза
болмай, Орынбордан Тәшкентке ауысып кеткен М.Әуезовке ол пьесаның ... ... да, тiптi ... есiмi де ұнамай тұрғаны, жалпы
шығарманың негiзгi идеясымен де келiспейтiндiгi ... ... ... ... ... ... ... идеялогия-лық қайшылықтан,
қарсылықтан деп түсiнген дұрысырақ ... Ал ... ... ... ... эстетикалық-көркемдiк талаптар мен осы тұрғыдан айтылған
сын пiкiрлердi терiске ... ... ... ... ... күнге шейiн
дүние жүзiнде жазылған пьесалардың мақсаты, бағыты неше түрлi болғанымен,
бәрiнiң де ... ... ... ... бiр заңы бар. ... ... ... iсiмен кiм екендiгi ... ... ... ... ... ... сауатты тұжырым тұрғысынан келiп,
пьесаның осы негiзi талапқа ... шыға ... ... ... ... ... кейiпкердiң “бәрiнiң мiнезiн жиып келсек, бiр
Еркебұланнан табылады, Лозовойдың мiнезiн алсақ, бәрiнен табылады... ... ... ... ... бәрi ... бiр-ақ қалыбына соққан
жансыз адамдар,” /19,81/—деп сынайды.
“Шолпан” журналының осы 1922 жылғы N2-3 санында ... ... ... ... атты ... ... Бұл ... басы,
ал 1923 жылғы N4-5 санында оның соңы “Қазақ ... ... ... ... жарияланды. Бұл мақалаға да “Қоңыр” деп қол қойған. ... осы екi ... да ... ... ... мақалалары
жарияланған. Мақаланың авторы М.Әуезов екендiгi ешқандай күмән келтiрген
емес, ... ол ... ... еңбектерде солай аталып жүр.
Мақалаға автор “тарихи-әдеби сын” деген қосалқы анықтама атау берген.
Соған ... ол ... ... әдебиетiнiң бүгiнгi дәуiрiне арналған
мақаласын ... ... ... ... ... ... ... отырып анықтамақ болған. Әрине, бұл мақалада автор
қазақ әдебиетiнiң ... ... ... ... ... ... ... тұтпағаны белгiлi. Дегенмен бүгiнгi әдебиеттiң ... ... ... айырып тану үшiн, келешек бағыт, бетiн дұрыс
бағдарлай бiлу үшiн ... ... осы ... көзқарас тұрғысынан шолу
жасап өтуi методологиялық жағынан ұтымды шыққаны сөзсiз.
Бұл ... ... ... әдебиетiнiң тарихын шартты түрде үш
үлкен дәуiрге ... ... ескi ауыз ... ... дәуiр әдебиетi
және жазбаша әдебиет. Бұған дейiн қазақ әдебиетiнiң тарихын ... ... ... дәуiрлеу мәселесi қолға алына қоймағаны белгiлi. Сондықтан
да жас автордың бұл талабын әдебиет тарихын ... ... ... ... ... ... ... жоқ болса керек.
М.Әуезов осы алғашқы мақалаларында-ақ Абайдан бұрынғы ... ауыз ... ... ... ... ... “көшпелi дәуiр
әдебиетi” деп жалпылама бiр атау берiп, оны жазба әдебиеттiң басы ретiнде
таниды: “Көшпелi дәуiрдiң ... ... ... ... сөз: ... бел ... ... заманы—қараңғыда сипалап сенделудiң заманы.
Ел дертiне не нәрсенiң ем екенiн бiлмей, бiрi дiндi, бiрi ... ... ... ... бiрi ... ... ... дерттi таба алмай,
жалпақ адасқан заман... Мiнекей, көшпелi ... ... ... ол ... ... ... деп ... Бiрақ ол дәуiрдiң ақындары
жазба әдебиеттiң басы ... ... ... бұлардың өлеңiнде ел
тұрмысының бұрынғы айтылып жүрген ... ... мен ... ... негiзi дерт, негiзгi себептер айтыла бастаған. Ел ... ... ... ... ... ... шеңберiнiң iшiне кiре бастаған,”
/19, N4-5, 123-б/—дейдi. Мiне, автор көшпелi дәуiр ... ... бере ... оны ... ... басы дегенде, алдымен әдебиеттiң
қоғам өмiрiмен ара қатынасын, яғни оның ... ... ... ... ... жағдайларын, “тұрмыстағы негiзгi дерт, негiзгi
себептердi” қозғап сөз ... ... ... атап көрсетедi.
Көшпелi дәуiр әдебиетiн осылай қысқаша сыпаттай келiп жазушы одан әрi
Абай творчествосына тоқталады. Мұнда ол ұлы ақын ... ... ... ... ... ... ... Абай өлеңдерiн
қоғам қажетi, заман талабы тұрғысынан, оның ... ... ... ... айқындап, ақын творчесвосының жалпы қазақ әдебиетiнiң даму
тарихындағы алар орны мен ... ... ... ... аса ... “Абайдың өлеңiн iшiндегi мағынасы мен беттеген бағыты жағынан
қарағанда көшпелi дәуiрдiң өлеңдерiнен ... жерi: ... ... зар да, әлi ... ... да жоқ. Оның ... қазақ өмiрiнiң кем-
кетiгiн түсiнген көзi ... бар, ... ... ... емiн айтқан
ширақтық бар,” /19, N4-5, 124-б/—деп ... ... ... ... әдебиетке “ашық тiлек, айқын ұғымның,
здоровый реализмнiң сарыны” келгенiн, осы ... ... ... ... ... ... ... жаңа түр, жаңаша мазмұнға ие болып,
жаңа бағытқа ойысқанын сөз ... ... ... сол реализмнiң сарыны
қазақ әдебиетiне осы күнге шейiн жол болып келе ... ... ... ХХ ... бас ... ... ... бiршама
кең тоқталып өтедi,—“жазба әдебиетте Абайдан соң аты ... ... ... ... ... Мiржақыптың әдебиетте ұлтшылдық
туын көтерген мезгiлiмен тұстас. Ол ... ... ... ... ... ... ел ... себебiн ұғып, емiн бiлiп, ендi ... ... бiр ... ... патша саясатына қарсылық ойлап, құрғақ
уайымнан да, бос ... де iске ... аяқ ... деп ... қыла ... келедi,” /19, N4-5, 125-б/—деген ... ... сол ... ... сәйкес әдебиеттiң де негiзгi бағыт бетiн жiтi ... ... ... ... пьесаларда, романдарда, әңгiмелерде, поэмаларда
қазақтың негiзгi мiнездерiн айқын көрсететiн типтер жасау керек. ... iшiне ... ... ... ... алып ... ендiгi
мiндетi. Бұл күнге шейiн бiз саяз жүзiп ... ... ... ... ... қаймағын жалап жүр. Бұрынғы әдебиеттiң iшiне тазша бала
мен жалшы сақау қатын да кiрген ... ... ... ... ... бастап қой жайып жүрген қойшыға шейiн кiруге тиiс. Әдебиет сол
күнде ғана өмiр ... өмiр тезi ... ... /19, 4-5, N128-б/—деп
аяқталады мақала.
Көрiп отырғанымыздай, мұнда автор көркем әдебиетте нағыз шыншыл,
өмiршең ... ... ... керектiгiн, әдебиет өмiрдiң бар болмысын
терең де түбегейлi қамтып ... ғана ... ... өмiр тезi” бола
алатындығын, сонда ғана қоғам алдындағы өз мiндетiн дұрыс атқара алатынын
өте ... ... ... ... ... ... әдебиеттiң жай-күйi, бағыт
бетi жайлы пiкiр таласы етек алып, 20-жылдардың соңына дейiн толассыз кең
өрiстеген ... Сол ... ... ... ... ... ... тағылып, ақыр аяғы оны ... ... да ... ... бұл ... оның ... алғашқы iзденiстерiнен
мол мағлұмат берiп қана қоймай, сол кезеңдегi әдебиет сынының өсiп ... ... ... туып ... да кең ... ... үлес ... деуге болады.
Әдебиет сынына, әдебиеттануға баспасөзде алғашқылардың бiрi ... ... ... ... ... пен сын мәселелерi” (Қ-О. 1929,
3-б) атты кiтабында: “Бұдан екi-үш жыл бұрын көркем әдебиет жайында ... ... ... Әуезұлы Мұхтар жазатын едi, Аймауытұлы Жүсiпбек
жазатын едi. ... ... ... ... ... бiлiмi де бар, қаламы да жүйрiк оқығандар, өздерi—сыншы,
өздерi—ақын. Алғаш әдебиеттi тексерiп сын жазғандар—осылар”—деп арнайы атап
көрсеткен ... ... М. ... ... ... ойлы ... 1997, ... Абай. Шығармалары. 2 томдық толық жинағы. 1-т.—Алматы, 1957, 344-б.
3. “Әуезов үйi” ҒМО архивi. N382. 7-б.
4. Семей ОМА, Р.72. оп 1. N82. ... ... ... әдебиетi.—Алматы, 1962, 130-б.
6. Сильченко М., Смирнова Н. М.Әуезовтiң творчестволық жолы.—Алматы,
1957, 4-б.
7. Қазақ әдебиетiнiң ... 3-т. ... 1967, ... ... ... ... 1992. ... ЦГА УЗССР, ф.34, оп.1, N2153, 18-22-б.
10. ЛГАОРСС, ф.N7240, оп.7, д.N119.
11. Бюллетень САГУ, 18-кн. Т. 1929, ... ... ... ... ... ... 1918, N2, ... “Жас Азамат” газетi, 15.10.1918.
15. “Сары Арқа” газетi, 5.09.1917.
16. ҚР Президентiнiң архивi, 139-қ., 3-т., 28-к., ... ... ... ... ... Әуезов М. 20 томдық шығармалар жинағы. 2-т.—Алматы, 1979, ... ... ... 1922, N2-3, ... ... ҰЛТТЫҚ ДӘСТҮР ЖӘНЕ М.ӘУЕЗОВТlі ЖАіАШЫЛДЫҒЫ
2.1. Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүрдiң туып қалыптасуы
Әдебиеттегi ұлттық дәстүр - өте кең әрi ... ... Қай ... болса
да әдебиетi мен өнерi оның ұлттық болмыс-бiтiмiнiң, салт-санасының, ақыл -
ой ерекшелiктерiнiң негiзiнде пайда болады. ... - ұлт ... әрi ... ... болып саналады. Қазақ халқының ... ... ... ... жазған ғалым Т.Бурбаевтың “Ұлт
менталитетi” атты монографиясында ... ... ... ... мен ... ... мыналарды көрсетуге болады: - өзiнiң
даласындай жанының кеңдiгi, кеңпейiлдiгi, кешiрiмдiлiгi мен ... ... ... ... ... ... ... жатсынбауы, сөзге ерекше мән беретiндiгi, аңғарымпаздығы,
байқағыштығы, табиғатқа жақындығы, ... ... ... ... ... ... ойлары, ақынжандылығы, дүниенi образдық оймен бейнелеуге
жақындығы; қазақтың маңғаздығы, асықпай-аптықпауы, тәубәшiлдiгi, ... ... ... ... ... ... ... бауырмашылдығы; қазақ кекшiл емес, кешiрiмшiл. Бұл негiзiнен ... ... ... [1.] – деп тiзiп ... ... бұл ... әлi де үстемелеп ұлғайтып толықтыра түсуге де ... ... ... де болар. Қалай болғанда да, бұл айтылғандар
негiзiнен қазақ ұлтының ерекшелiк қасиеттерiн ... ... өту ... Ал оның iшкi жан ... ... ... бейнесi ұлттық
әдебиетi мен өнерiнен, сол арқылы көрiнетiн әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерiнен
айқын аңғарылады.
Бұл ... ... ... ... ... әдебиет үлгiлерiмен таныс
болған шетелдiк ғалымдар да өте ... ... ... ... ... тiлдес халықтардың фольклоры мен әдебиет
үлгiлерiн жинап, жан-жақты түбегейлi зерттеулер жүргiзе ... ... ... мүдiрмей, кiдiрмей ерекше екпiнмен сөйлейдi. Өзiнiң ойын
дәл және айқын ... ... өз ... ... ... мәнерлеп бере
бiледi. Тiптi, ауызекi сөйлесiп отырғанның өзiнде оның ... мен ... өлең ... мен ... секiлдi ұйқасып, үйлесiп кететiнi сонша,
нағыз өлең екен деп таң қаласың” [4]– деп тұжырымдайды.
XIX ғасырда өмiр сүрген поляк ... ... ... оқи да, жаза да ... ... ... алдымда өнерлерiн жайып
салды. Олардың жыры жаныма жылы тиiп, жүрегiмнiң қылын қозғады, сонысымен
өзiмдi тәнтi ... ... ... ... ... ... ... жат болып қалуы мүмкiн емес, оның рухы ... ... ... ... ... ... ... [2] – деп жазады.
Қазақ халқының осы ... ... ... ... ... ... өрнектерiн басқа да көлденең көз сыншы ғалымдар да, өз
елiмiздiң көреген ғұламалары да жан-жақты сыпаттап ... ... ... халқының, сөз өнерi әуел бастан поэзия түрiнде өлең сөзбен
кестеленген ... ... ... тiл ... болып даму жолында өлең сөздiң
сол ... ... ... бола ... ... Ол, сөзсiз, қара сөзден
айшықталып өсiп қалыптасқан. Солай бола тұрса да халық ... ... сөз ... ... түсуiн ғана әуелде өнер – сөз ... ... деп ... болады. “Поэзия” деген грек сөзiнiң мағынасы
“шығармашылық-творчество” деген ұғым бередi екен.
Бiр-бiрiмен кездесе ... екi адам жәй ғана ... ... жағдай сұрасады. Мәселен: - Ләйлiм, шырағым, аман-есен жүрмiсiң?
– деген сияқты. Ендi осы ... сөзi ... - аман ... Ләйлiм-
шырақ” деп айтылса, бұл өлеңге-өнерге айналып кетедi. ... ... ... ... ... сөзi ... өзiнiң негiзгi мағынасын
сақтап қалғанымен мұның ендi ... ... ... ... астарында бiр –
қуақы, ойнақы сыр жатқаны сезiлгендей.
Егер әдебиет тарихы әуелден ауыз әдебиетiнен – ... ... оның ... ... ... ... барлығы дерлiк өлең түрiнде
келетiнi белгiлi. Тұрмыс-салт жырлары, шешендiк сөздер, жұмбақтар, мақал-
мәтелдер, эпостық ... ...... ... ... саналады.
Тiптi, қара сөзбен айтылатын ертегi - әңгiмелердiң өзi көп жағдайда
ырғақты ұйқасты өлең ... ... ... ертеде, ешкi-жүнi
бөртеде… Бұлдыр-бұлдыр күн өткен, Баяғыда кiм ... Бар екен де, ... Аш екен де тоқ екен … - деп те ... ... ғой. Ал ... тарихының түп-тамыры, қайнар көзi ежелгi түркi ... ... ... ... ... ... ... күмән
тудырмасы белгiлi. Олай болса, кейiнгi кезде ауызға iлiнiп, ... ене ... ... ... ... Алып Ер Тоңға, Шу батыр,
Атилла, Көк бөрi, ... т.б. ... ... ... жан-жақты
зерттелiп оқу бағдарламалары мен оқулықтардан тұрақты орын алған Орхон-
Енисей ... ... ... ... тастарына қашалған жыр
жолдары және Орта ғасыр ... ... ... дерлiк негiзiнен өлең
үлгiсiнде келедi.
XV ғасырдан басталатын Қазақ хандығы дәуiрiндегi төл ... ... ... ... да ... ... Осы ... әдебиетiн,жыраулар шығармашылығын арнайы зерттеген
көрнектi қаламгер-ғалым Мұхтар Мағауин: “Сахарадағы рухани ... ... көп едi. Кең ... көшпендi тiрлiк, тұрмыстық-қоғамдық
өзгешелiк сөз ... соны ... ... ... болған-ды. “Өнер
алды – қызыл тiл,” ал тiл ... – өлең сөз деп ... ... ... ... ... шыққан поэзия әлденеше ғасыр бойы қазақ әдебиетiнiң
жай ғана ... ... ең ... ... қызметiн атқарды” [5] – ... ... ... ... – сөздiң патшасы, сөз сарасы,
Қиыннан қиыстырар ер данасы.
Тiлге жеңiл, жүрекке жылы тиiп,
Теп-тегiс жұмыр ... ... – деп, өлең ... өте дәл ... ... ... айқындаған ғой.
Әдебиет теориясының терең бiлгiрi академик Зейнолла Қабдолов Абайдың
осы өлең жолдарын тiлге тиек ете отырып: ... ұлы ... пiл ... ... ... мүсiн секiлдi “сиқырлы” сұлу өнер болған соң шығар,
әйтеуiр, адам атаулының туғаннан өлгенге дейiнгi өмiрi тек өлең ғана ... да ... өзi ... ... “Туғанда дүние есiгiн ашады өлең, Өлеңмен
жер қойнына кiрер ... ... сәби ... ... бұлданып жер
тепкiлеп жылап келдi: Үнiнде ырғақ бар. “Ырғақ бар ... өлең ... ... жас сәби дүниеге жылап келген жоқ, әндетiп, өлең айтып
келдi. Ес жиып ... сәби ... өзi өлең ... өзгелерге не
жорық, ендi естиярлар ән салып, өмiр ... ... ... да ... – деп, бесiк жыры, жар-жар, беташар, жоқтау, эпитафия, т.б. атап
көрсетедi.
Шындығында қазақ ... ... ... ... ... ... барлық саласы, шешендiк сөздер, мақал-мәтелдер,
жұмбақтар, батырлар жыры, ғашықтық жырлары, тарихи ... ... ...... дерлiк, ХV-XIX ғасырлардағы әдебиет нұсқалары негiзiнен
өлең сөз түрiнде ... ... ... ... ... сөз ... ... да халықтар әдебиеттерiндегi
сияқты, поэзияның – өлең өнерiнiң алғаш пайда ... ... бойы ... ... ... ... ... дәлелi сияқты.
Әрине, бұл қазақ фольклоры мен әдебиет тарихында қара ... ... ... мүлде төмендету деп түсiнуге негiз ... ... ... ... латын тiлiндегi мағынасы “тiкелей, тура айтылған сөз” ... ... ... ... ... адам баласы алдымен бiр-бiрiмен қара сөз
арқылы қарапайым қарым-қатынас жасап ой бөлiскен. ... жай ... ... өлең сөз ... өнер ... қабылданып ол деңгейге жете қоймаған.
Дегенмен қара сөздiң де сөзi бар, ол да табиғи түрде, ара жiгiн ... ашып ... ... өнер ... жақындап өрнектеле
түскенi де ешқандай күмән келтiрмесi анық. Абайдың: “Өзiм де басқа шауып
төске өрледiм, ... қара ... дес ... - ... ұтқыр да, ұтымды
сөзiн жан-жақты түсiнуiмiзге болады.
Лев Толстой өзiнiң бiр еңбегiнде: “Как ... ... ... и ... служит средством единения людей, так точно ... и ... же ... ... ... отличающая его от общения
посредством слова, состоит в том, что словом один ... ... ... мысли, искусством же люди передают друг другу свои ...... - ... ... ... когда человек с целью передать другим
людям испытанное им чувство снова вызывает его в себе и ... ... ... ... [7] – деп жазған екен.
Қазақтың халық прозасын жан-жақты зерттеп, алғаш ... ... ... Сейiт Қасқабасов: “Әдiлдiгiн айтсақ, қара сөз түрiндегi
фольклор өзiнiң ... ... ... ... ... ... кем ... қайта көп жағдайда басым түсiп жатады” – ... ... ... ауыз ... ... түрiндегiсi айтарлықтай
зерттелген, ал проза үлгiлерiндегi ғылыми жағынан әлi толық ... “… ... ... прозасы” деген ұғым әлемдiк фольклортану
ғылымының өзiнде бертiн (1950-60 ... ... яғни ... ... ... ... ... кейiн қолданыла бастады”
[8] – деп ... ... ... қара ... айтылатын жәй әңгiменiң ... өсiп жету ... ... өз ой-түйiнiн айқындап
бiлдiредi: “Ғылымға қиынырақ тиетiн мәселе – фольклорлық прозаны ... ... жәй ... ... яғни фольклорлық прозаға не жатады, екi-
үш адамның әңгiмесi сұхбаты қалай аталады (не болады) – мiне, ... ... ... сөзбен айтқанда, жәй әңгiме де ауызша прозаға жатады, ... ... ... ... ме, жоқ па – ... ... ... ойымызша, жәй
сұхбат-әңгiме циклге түспесе, бiрден-бiрге тарап ... ... ... ... ... [8, 32-б] – ... пiкiр айтады.
Зерттеушi ғалым қазақтың халық прозасын кеңiнен ... ... келе ... ... ... және ... проза деп үлкен екi топқа
бөлiп қарастырады.
Ертегiлердiң ерекшелiгi ретiнде олардың шындықтан ... ... ... одан ләззат алып қанағат тұтқанымен, онда баяндалатын
оқиғаға сенiм бiлдiрмеуi негiз ... ... ... ... ... ие болу ерекшелiктерi ескерiлген. Ертегiлер мен аңыздардың ... ... ... ... ... ... ... жағынан, жалпы ортақ белгi қасиеттерiнiң мол ... ... ... әрқайсысының да сан түрлi топтар мен жанрларға ... ... де ... ... ... ... туындыларын айтылу мақсатына
қарай танымдық (познавательный) мақсат ... ... ... ... және ... ... ... арналатын шығармалар деп үлкен үш топқа да бөлiп
қарастырады.
Халық даналығы мен ... ... ... ... ... ... ... сияқты осы ертегiлер мен аңыз-әңгiмелердiң
кейiнгi әдебиет үлгiлерi мен ... туып ... ... негiз болып, нәр бергендiгi де заңды құбылыс болған едi.
XIX ғасырдың соңына ... ... ... ... ауыз әдебиетi
үлгiсiндегi ғибраттық әңгiмелерi мен Абайдың ... ... ... мен ... ... газеттерiндегi мақала-хабарларды
қазақтың көркем прозасының туу жолындағы алғашқы ... ... ... Ал шын ... ... проза қазақ әдебиетiнде XX
ғасырдың бастапқы онжылдықтарында туып қалыптасқаны белгiлi.
Әдебиеттiң үшiншi тегi болып саналатын, - драманың өз ... ... туып ... да ... топырағында дәл осы XX ғасырдың бас кезiнде
орын алды. Әрине, оның да ғайыптан тұп-тұтас ... ... ... ... халықтың тұрмыс-тiршiлiгiндегi ғасырлар бойы өркен жайған салт-
дәстүр, әдет-ғұрыптардан ... ... ... ... өсiп
жетiлгендiгi күмәнсiз. 1926 жылы қазақтың профессионалды театры ашылуына
байланысты “Жалпы театр өнерi мен ... ... атты ... ... ”Қазақ елiнiң ескiлiгi әдебиет жағынан қарасақ, мейлiнше бай. ... құр ғана саны ... ... түрi де, ... да ... … Заманның шаңы басқан ескiнi тексерiп қарасақ, театр өнерiне
елдiң ескi салты,ескi өнерi беретiн жем өте көп ... ... елде ... ... бар ... [9] - деп ... Автор сол ерте заманнан
өткiзiлiп келе жатқан ас пен тойда ұлы ... ... ... ... ... ... түрлi ойын-сауықтары, бiрiн-бiрi арнайы iздеп келiп
өлең-әнмен айтысатын ақындардың ... қыз ... ... ... ерлер
мен әйелдер тобының қақ жарылып айтысатын жар-жар салт өлеңдерi мен беташар
сауық-сайрандары еш қосымшасыз-ақ сахнаға сол ... алып ... ... ... ... ... ... Осындай ойын-сауық,айтыс өлеңдерi
құр ғана көңiл көтерiп, жеңiл-желпi қуантып қана қоймай, кәрi-жастың ... ... ... ... ... ... ... ой-
санасына терең сiңiретiн әсерi болатынына да ... мән ... ... ... ... ғасырлар бойы ажырамас айнымас серiгi сияқты болып ... ... ... тек ... ... ... ғана ... ойналатын операларға да емiн-еркiн жарайтынын,” басқа да ... ... ... ... атап ... кең өрiс тауып,әлемге әйгiлi болып таралып ... ... ... ... түп ... осындай терең көмбелi
төл топырағымыздағы құнарлы ұрық-дәндерден нәр алып өсiп ... ... да ... ... ұялтқандай. Қандай да бiр халықтың болмасын
түрлi саладағы ұлттық салт-дәстүрлерiнiң туып ... ... ... ... Олар ... ... ұрпақтан ұрпаққа мирас ... ... ... ... ... Әр ... ... уақыт,
замана талап-сынынан өтiп жаңарып, жаңғырып та отырады.
Қазақ халқы ұрпағын тәрбиелеп ... ... ... ... мол мән ... ... ... жаңа келген сәбидi әлдилеп-аялап,
айналып-толғанып өлең мен әнге ... ... ... жыры арқылы жан-
жүрегiне ұялатып бойына сiңiргендей. Талпынып кеуде көтерiп ... ... ... ... ... ... ... басқан, тәй
басқан” деп, тұсауын кесiп өлең айтып, ән салып отырған. Көрнектi ақынымыз
Әбдiлда Тәжiбаев “Сырласу ... деп ... бiр ... ... ... мен де ... ойланып жатқанда талай нәрселер есiме түседi. … ... тiптi ... ... ... ... есте ... сезiнемiн.
Мүмкiн мен шешемнiң сөзiне түсiнбеген болармын. Бiрақ оның үнi әлi есiмде
болу керек. Мен сол ... үн, ... ... ... ... тербемесе,
шайқамаса, ұйықтамаған болар едiм ғой. Мен әрбiр жылағанда, соларды сағынып
шақырған болуым керек. Мен осыған сенемiн. … Әлi ... ... ... ... ... қуанамын”.- деп ағынан жарылады.
Балаға ес кiре бастағандағы ... ... ... мен ... оның ... ... ... атқаратын танымдық та
тағiлiмдiк ғибрат әсерлерi ұшан-теңiз.
Есте жоқ ерте ... ... күнi ... дейiн қазақтың әрбiр ұл-
қыздары ата-әжелерiнен өлең-жыр мен құйқылжыған құйқалы әңгiме - ... ... ... де ... ... ... ... деп
ертегiлер есiтiп, мультфильмдер көрiп келедi. Осының бәрi бала көңiлiне,
балауса ... нұр ... ... ... арқауы үзiлмей
жалғасып, ... таба ... ... өсiп ... ... жiтi зер салған М.Әуезов романында
мынадай бiр сәтке көңiл аударады: “Абай биыл ғана анық ... ... бiр ... ... ... ... ... сөйлейдi. Әңгiменiң барлық жерiн
дәмдi ғып, қызықтырып айтады. Әуелi Абай ауыра бастағанда бiр күнi кешке
ұйықтай ... ... ... әңгiме айтуды сұрады.Сонда ол ойланып отырып:
-Е-е… Бұлдыр-бүлдыр күн ... ... кiм ... кiшкене тақпақтап
бастап едi. Абай соны ұғып қапты. Келесi жолы ... ... ... ... қағып: - Е-е … Бұлдыр - бұлдыр күн өткен. Бұрынғыда кiм
өткен? - деп, тағы да ... ... ... едi. ... ... ... ... “Едiл-Жайық”, “Жұпар қорығы”, “Құла мерген” - бәрi де
айтылады. Оның әңгiмелерiн түсте ... де, ... көш бойы да ... ... ... - деп ... осы атадан балаға жалғасып ... ... ... өзiн Әуез атасы мен Дiнәсiл әжесi бауырына басып, ертегi-жырларды
құлағына құйып тәрбиелеумен қатар бес-алты жасынан ... Абай ... ... ... ... ... ... өсiрген. Кейiнiрек жазған
өз өмiрбаянында - екi үйдiң ортасында жалғыз ұл - ... ... ... бұла боп ... ерке ... "Ең алғашқы "тiзенi" Абайдан көрдiм.
Өлеңiн күндiз де, түнде де ...... бiр қыс, бiр ... ... жақын жаттап шығып едiм” [10] -деп еске ... ... ... ... ... де ... озған сайын бiрден
бiрге жалғасып, әрбiр кезеңнiң, жаңа заманның талап-талғамына сай жаңғырып
жаңарып та ... ... ... ... мен жаңашылдық
жайлы таным-түсiнiгi
Қазақ әдебиетiнiң тарихына, өсiп даму жолына көз ... ... ... ... бойында қадау-қадау кесек тұлғалардың ұлттық әдеби
дәтүрлерiмiздi ... мол үлес ... ... ... байқауға болады.
Солардың iшiнде Абайдан кейiнгi ... ... ... өсiп ... ... енгiзген тарихи тұлғалардың бiрi – Мұхтар Әуезов
болғандығы айқын. Ол өз бойындағы табиғи дарын ... ... ... ... ... ... сол арқылы тұла бойына терең
дарытқан ұшан-теңiз ... ... ... бен ... да жаңа ... байытып дамыта түстi. Сондықтан да бiз
М.Әуезовтiң өзiндiк жаңашылдық үрдiстерiн саралау үшiн ... оның ... ... ... өсiп даму ... ... ... ой-толғамдарына
тоқталып өтудi жөн көрiп отырмыз.
Әдеби дәстүр мен ... ... ... яғни ... ... ... М.Әуезов үнемi ой толғап, ... ... ... ... ең ... мәселелерiнен саналатын дәстүр мен
жаңашылдыққа байланысты қазақ әдебиеттану ғылымында ... ... әрi ... да ... ... жазған бiрегей қаламгер М.Әуезов
болғандығы да талассыз шындық. "Қазақ әдебиетiнiң қазiргi дәуiрi (тарихи-
әдеби сын)" ... 1922-23 ... ... ... (N2-3, 4-5)
жарияланған еңбегiнде автор халық ауыз ... ... ... ... ... Абай ... шолу жасап, қазiргi әдебиеттiң
жай-күйi мен алдағы ... ... ... ... ... халық
ауыз әдебиетiн өте жоғары бағалайды: "…Бiздiң ескi, ауызша әдебиетiмiз бай,
өрнектi, түрi, тарауы көп кестелi, қысқасынан ... ... ... кең, ... ... үлкен, жалпы түрiк әдебиетiнiң iшiнде үлкен
өрiс алатын әдебиет секiлдi көрiнедi… Сөзiнен туатын ... ... ... ... ... мен келiсiмi өзiн ерiксiз ... [11] - ... осы ... ары ... тереңдете түсiп, қазақ ауыз әдебиетiнiң
өзiндiк ерекшелiктерiне баса назар аударып, өз пiкiр ... ... өзге ... ... ... жоқ ... табылып отыр.
Ауызша әдебиет бiр заманда тәртiптi жазба әдебиеттiң қызметiн атқарғандығы
бiлiнiп отыр. Сол мiндетiн ұққандықтан ... ... өз ... кеңейтiп
әкеткенiн көрiп отырмыз. Сол ескi сөздiң ... ескi ... ... ... ... ... және әрбiр жеке-жеке суреттерi де ... ... ... әдебиетте, классические произведениелерде, кездесетiн ... - ... ел ... ... ... өзгеше психологиясы да дәл
айтылған жерлер бар" - деп, ... ... - Баян ... "Қобыланды", "Ер
Тарғын" жырларының кейiпкерлерiн мысалға келтiредi.
М.Әуезов халық ауыз әдебиетiн өмiр бойы ... ... ... ... ... қалдырғаны белгiлi. Ол еңбектерiнде ауыз әдебиетiнiң ... ... ... ашып ... ... 1927 ... ... кiтабында ауыз әдебиетi мен жазбаша ... ... ... ауыз ... ... ... ауызша шығарылып, ауызша
тарайды, әр түрлi нұсқалы (вариантты) ... да ... ... ... ... ... М.Ғабдуллин) айтылып келген анықтама пiкiрлерден ... ... ... және ... белгiлерiн нақтылай
айқындайтын өзiндiк көзқарас танымын ... ... ауыз ... ... мен ... де, ... де, жалпы өмiрге деген
көзқарасы жинақталатынын айта келiп, "ауызша әдебиетте бiр ... ... ... ... болмайды. Оны елдiң дiн нанымы, елдiң белгiлi салты,
әдетi туғызады", - дейдi. Сондай-ақ, ... ... ... ... өлшенiп, арнаулы әнмен айтылады. Сол себептi оның сыртқы түрiнде
жазбадан айырмасы бар. Ол желпiнiп ... [11, 4-т., 18-б] - ... ... осы ... ауыз ... гөрi ... әдебиетке жақындау
болып келетiн "Кенесары-Наурызбай", "Исатай-Махамбет", "Бекет батыр" жайлы
тарихи ... ... ... өзгешелiк, ерекшелiктерiн саралап
айқындайды. Тарихи жырларда басқа өлең-жырлардағыдай ... ... ... бой ... күнi кеше ғана ... ... барлық оқиғалардың
бетiнде "тарих басып өткен жер, сорғалаған қан, сойқақтаған iз болып ашық
жатыр." Айталық, "Кенесарыларды баяғының батыры ... ... ... ... олар көбiнесе бүгiнгiнiң адамы болып тұрып алып, кейiн ... ... Бұл ... ақын қиялы қаншалық шарықтаймын дегенiмен "өмiр
кiсенiмен тұсалып", бұрынғы өлең-жырлардағы жасырынды сүйетiн тұманды сарын
сейiлiп, ... жаңа ... ... ... ... жағы басымдау бола
берген. Олардағы "өлең тiлi құр ғана ұйқасы мен қызуын қуған сөз" емес, ... ... ... ... ... ... сом алтындай жұмыр келетiн
кесек тiл" [11, 4-т., 16-б] - деп, тарихи жырлардың көркемдiк кестелерiне
де ... мән ... сөз ... ... ... ... ... дәуiрi" атты
мақалада автор жазба әдебиеттiң басталу кезеңiне де шолу жасап тоқталып
өтедi. ... ... ... ... ... деп сол ... пiкiр
айтушылармен жас ғалым келiспейтiндiгiн бiлдiрiп: "Қазақта ... ... көп ... ... - деп, жазба әдебиеттiң басталу кезеңiне
шартты түрде ... ... ... ... атау ... ... ... жазбаға қарап көшкенiн айтамыз. Мана сол замандағы ой ... ... ... ... ... ... жаңа күйдi айтамыз", -
деп әдеби шығармалардағы мазмұндық, әрi пiшiндiк өзгерiстерi мен бiртiндеп
ене бастаған ... ... ... "Көшпелi дәуiрдегi ақындардың бәрiнiң жайынан айтатын сөз -
бұлар өз заманының бел баласы. Олардың ... - ... ... ... ... Ел ... не нәрсенiң ем екенiн бiлмей, бiрi
дiндi, бiрi ескiлiктi жақтап, бiрi орыс ұлығын жамандап, бiрi ... ... ... таба ... ... адасқан заман" - деп, ол дәуiр
әдебиетiнiң өзiндiк ерекшелiктерiне, мазмұндық сыпатына бойлап ... ... ... ... ... ... - осы… Бұлардың ... ... ... ... ... жалғыз қызығы мен желiгiнен басқа,
тұрмыстағы негiзгi дерт, ... ... ... ... Ел ... ... ... күндегi ойыменен әдебиет шеңберiнiң iшiне кiре
бастаған" - дейдi.
Әрине, әрбiр ... ... жеке ... ... тән ерекшелiк,
өзгешелiктерi болады. М.Әуезов ... ... ... ... ... ... жеке ... көңiл аударып, сараптау
пiкiрлерiн бiлдiрiп отырған.
"Әдебиет тарихы" атты ... ... ... ... ... әдебиетi" деген шартты атаудың орнына "Зар заман ... ... ат ... ... да ... ... ... ретiнде "ел
тiрлiгiнiң сөз бола бастауын" атап, "жазба әдебиеттi туғызатын, ең алдымен,
жалғыз ақындар" деп тұжырымдайды.
Автор: "Алғашқы рет келешек ... ... ... тұспалмен белгi
берiп, болжал айтқан - Асанқайғы" деп, оны зар заман ақындарының, яғни
жазба ... басы деп ... ... ... бәрi ... ой,
мағынасы тылсым жұмбақ. "Бетi шалғай терiстен, қиын қиядан, бұлт құшқан
биiктен, шыңыраудың түбiнен шыққандай ... ... ... ... ... қу тақыр", "Құлықтан туған құлаша" немесе "Қилы-қилы
заман болып, қарағай басын шортан шалғанда", ... ... ... ... ел, есiл жұрт не ... ... ... ауыр сұрақ, ащы
жұмбақ ненi аңғартады?! "Сыртқы аламыштығына қарап ... iшкi ... ... ... ... соны ... ... 4-т., 213-б] -
дейдi.
М.Әуезов кiтапқа ... ... ... ... ... ... ... жырау, Базар жырауы, Досқожасын" атап, оларға кiдiрмей, Бұхар
жырауға ауысады. "Бұхар жырау - Абылайдың ... ... ... күйiн
сынға салып, қорытынды айтып, бет нұсқайтын кемел ақылшысы". Бұхар ... ... ... ... Бiрақ бұл жалаң елiктеуден
туған, қолдан жасап алған сарын емес, сол өз ... ... ... жүрегiнен қайнап шыққан шын жалын, шын қайғы". Асанқайғыдан кейiнгi
шыққан ақын, жыраулардың денi оның ... ... ... ... ... жылы ... ... жазылған оқу кiтабында да зерттеушi-ғалым
Бұхар ... ... ... Оның сол ... қолда бар аз
өлеңiнiң өзiнде көп ... сөз ... ... ... ... ... жеке хандық билiктi сақтау және көпке тiзгiн бермей,
оны нық ұстап, баурап отырып ... ерту ... ... ... екi ... бар деп санайды: "Тiлеген бетiңе айдап сал, бiрақ сыр ұшығын ... ... ... ... жүрiсiң, iсiң қыздырмамен айдап салу боп,
ұран ... ... ... ... ... Осы ... өзi тұтынған жолы.
Артында қалған сөзi де соны ... [11, 7-т., 274-б] - деп, ... ... көпке ұғымсыз болғысы келедi. "Түйiндi сөзiн бiрен-саран
жерге көмбе-көмбе қып ... ... өлең ... мысал
келтiредi:
Ай не болар күннен соң, ... киер ... ... не ... ... соң. ... болар тозған соң.
Құбылып тұрған бәйшешек, Еңсесi биiк кең ... ... ... соң. Кемдiк болар бөлген соң, ... ... ... ана сөз, мына ... жотасын қылтылдатып, …әдейi шаң
қаптырып адастырып отырады" - деп, ... ... ... саралап сараптайды.
Өлеңдерi от-жалынға шарпылған Махамбет ақын ... ... бiр ... бола жүрiп, жыраулардың үлгiсiмен “жаңа заманда
шыққандықтан үгiт пен iстiң соңына түскендiгiн, ... сөз ... ... ... ... ... ... ертпекшi болады”. Махамбет
өлеңдерi Бұхар Жыраудың толғауларындай алуаны мол күрделi ... бiр ... ... құрылғандай: “Бұрынғы өлең-жырда әр жерден шаң берiп,
басы ... ... ... ... мынада қатты жымдасып, екшелiп, бiр
бас, бiр тас боп алады”. Айталық, “Ереуiл атқа ер салмай” ... ... ... ... iспеттi. “Неше алуан қатар ... ... ... ең ... ...... iсi бiтер ме?!” деген бiр
қайырмамен аяқтайды. Ауызша айтылған желдiрме ... ... ... ... ... Бiр жерiнде қат-қабаттап кетiп, өзге бiр жерiнде
шанжау-шанжау түсiп, ... ... ... ... ... сөздiң
құйылыс тасқыны билейдi” [11., 7-т., 276-б.] – деп, отты ақынның ... ... өте ... де дәл бере ... ... ... зар ... ақындарының өлеңдi жазып
шығара бастағанын айтып, олардың да әрқайсысының жеке-жеке және ... ... ... Егер ... ... жаңа туып келе жатқан
заманның қара бұлттай түнерiп келе жатқан райынан, сыңайынан шошынып, ... ... ... жұмбақтап жыр етсе, “бұл ... ... ... бұлтты сөз қылмай, ... ... ... үй ... мал ... ... сөз қылады”. Ақ патша сыйлаған саясаттың
жемiсiнен түскен қаза мен дерт ... ... ... айтып күңiрене
жырларына қосатын. Бiреуi елдi орыс ұлығы билеп, “ел мiнезiнiң бұзылып,
бiрлiк берекеден ... ... ... ел ... орыс алып, жер
тарылғанын айтады. ... дiн ... ... ... ... ру
тiршiлiгiнiң шырқы бұзылғанын” айтады. Айналып келгенде, бәрiнiкi ... ... ... ... ... ... торығу, алдыңғыдан
шошынып қорқу, сондықтан ыңыранып, зарланып зарығу” [11.4-т., 226-б.] – деп
түйедi.
Автор осы ... ... ... ... Нарманбет
шығармаларының заман өзгешелiгiне байланысты туып қалыптасуын, сондай-ақ
көркемдiк ерекшелiктерiн де ашып көрсетедi. Айталық, ... ... ... сырт келiсiмiн сонша қумайды. Оған iшкi мағына, мазмұн
толық ... ... Сол ... ... ... ... ... ұйқас үшiн
астын-үстiн әкете беретiн аллитерация, ассонанс бұнда болмайды” [11. ... Оның ... ... ... “шешендiк, ағындылық, алып
ұшпалық көрiктерiнен айырылған жабайы тақ-тақ өлең боп қана көрiнедi” ... әдiл де ... пiкiр ... ... қазақ әдебиетiнiң тарихында өзiндiк орны бар ... ... әрi ... ... әрi ... ... боп өз ... сайран тiршiлiк еткен” Шәңгерей ақынға да тоқталып өтедi. Ол ... ... соңы мен XX ... ... ... ... түрлi қараңғы күңгiрт сезiмдерге бой бұрып, дiни лирикаға ... де ... ... ... өкiлдерi сияқты “дәме мен
дәрмен, сенiм мен үмiттен” күдер үзiп, ... ... ... ... ... басы ... Сондықтан ол алған
тақырыбының көбiнде “үкiлеп-тұмарлап, айшық сала сөйлеп,... сөзден ... ... ... көп ... ... ... деп көркемдiк
сыпатын жоғары бағалай отырып, “... алып ұшқан, ... ... ... ... де, ... ... жадағай, саяз ғана нәрсе болады.
Сарнап ... үн бар, ... өнiп ... нәр аз, ... ... алыс ... ... [11. 7-т. 391-б.] – деп сол ... идеологиясы тұрғысынан
пiкiр айтады. Мұны қалай түсiнсек те автордың сол бiр алмағайып қатерлi
жылдардың ... әдiл ... ... ... ... айта ... таңданбасқа шара жоқ.
Қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүрдi дамытуда ұлы ақын ... ... ... ... “Қазақ әдебиетiнiң қазiргi дәуiрi” атты тарихи-
әдеби сынында М.Әуезовтiң өзi “әдебиет тарихының ... ... ... әдебиет Абайдан көп бұрын басталған” дей тұра, “суреттi
художественная литература ретiнен қарағанда” ... ... басы ... ... ... дұрыс деп табады. Автор кейiнiрек жарияланған бiр
сұхбатында: “Абайға әсер еткен дүниелер ... ... Абай ... сол
әсерлердiң жиынтығы емес, бәрiнен ... ... жаңа ... ... Абай ... тарихында ақындықтың, ойшылдықтың өкiлдерiнiң арасында
жүз бiрiншiсi емес, бiрден бiрi ғана...” [12] – деп ... ... ... ... берген.
Ұлы ақынның осы жаңашылдық қадiр-қасиетiнiң сыр-сипатына байланысты
М.Әуезов 1918 жылы ... ... ... ... ... ... атты ... мақаласының өзiнде-ақ оның өлеңшiлдiкке өзгеше нұр
кiргiзгенiн, “өлеңнен неше түрлi өлшеу көрсетiп, көп ... ... жол ... атап ... ... ... шалымды, ойы терең, ақыл
бiлiмнiң әр тарауынан көкiрегiнде асыл ... ... ... ... мен ... ... ... “не нәрсенiң болсын жарастығын,
келiсiмiн, сұлудың сұлуын iздейтiндiгiн” дөп басып, дәл тани ... ... ... ... аз ... көп ... сыйғызғыш, өрнектi дәлшiл, күйлi,
таза һәм анық келедi” деп тұжырымдайды. М.Әуезов осы ... 1959 ... Абай ... ... ... ... оның ... тiлiне,
поэзиялық лексикасына, поэзиялық синтаксисiне көп жаңалықтар ... ... ... ... ... жаңаша қолданыс арқылы поэтикалық
қасиет беретiнiн нақты мысалдар арқылы дәлелдеп ... ... ... ... - ... ... аз ... көп күйдi сыйғыза алған, анық ыстық
тынысты, нәзiк ырғақты, әсем ... ... тiл – ... айтылған күй
емес, сөз жеткiсiз жүрек тiлi болуға тиiс. Ұлы ... және ... ... ... ... ... елестен ғана танытып, нәзiк жайды қысқа
шебер ғана қайырып, кiлт ... ... өзi ... өзi хиялдап, арғы
сырдың баршасын өзi қосатындай етiп леп бередi де тына қояды” [9,20-т. ... ... ... мен ... өзгешелiк пен жаңалықты ашып
бергендей.
М.Әуезов ертеректе жазған мақалаларында Абай өлеңдерiн қоғам ... ... ... ... көркемдiк маңыз-мәнiн терең ашып
айқындап, ақын шығармашылығын жалпы қазақ әдебиетiнiң даму ... ... ... ... және оның ... орны мен ... қызметiн
нақтылай қарастырып, аса ... ... ... ... ... мен беттеген бағыты жағынан қарағанда көшпелi дәуiрдiң өлеңдерiнен
айырылатын жерi: мұнда сүлдерi ... зар да, әлi ... ... да ... ... ... ... кем-кетiгiн түсiнген көзi ашықтық бар, дәлдеп
ауруын тауып, емiн айтқан ширақтық ... [11., 2-т., 83-б.] – деп ... ... ... ... “ашық тiлек, айқын ұғымның, здоровый
реализмнiң сарыны” келгенiн, қазақ әдебиетi жаңа түр, ... ... ... жаңа ... ... сөз ... “Абайдан басталған сол реализмнiң
сарыны қазақ әдебиетiне осы күнге шейiн жол ... келе ... ... ... бергi дәуiрдегi бағыт-бетiне сипаттама бередi.
Қазақ әдебиетiнiң iлгерi даму өрiсiне байланысты атқарар мiндеттерi
туралы да автор өзiндiк ой-толғамдарын ... ... ... ... романдарда, әңгiмелерде, поэмаларда қазақтың негiзгi мiнездерiн
айқын көрсететiн типтер жасау керек. Қазақ әдебиетiнiң iшiне қазақ ... ... алып кiру - ... ендiгi мiндетi. Бұл күнге шейiн бiз
саяз жүзiп жүрмiз. Қазақ әдебиетi қазақ өмiрiнiң бетiндегi ... ... ... ... iшiне ... бала менен жалшы сақау қатын да ... ... ... ... ... оқығаннан бастап, қой жайып жүрген
қойшыға шейiн кiруге тиiс. Әдебиет сол күнде ғана өмiр ... өмiр ... ... [11, 2-т., 86-б.] – деп ... ... ... ... тарихын шолып қарастыра отырып,
әдебиеттегi ұлттық дәстүрдiң туып ... мен өсiп даму ... ... ... ... мен ... ... көркем шығарманың
қоғам өмiрiмен ара қатысына, өмiрдегi толғақты мәселелердi терең ашып, жан-
жақты бейнелеп көрсетуiне тiкелей байланысты деп ... ... ... көтерiлетiн әлеуметтiк мәселелер жалпылама жадағай түрде емес,
нақтылай адам өмiрiне тигiзер әсерi арқылы, адамның ... ... ... шынайы бейнеленуi қажет деп бiледi. Үшiншiден, әдебиеттiң негiзi
бейнелеу құралы – тiл ... ... сол ... ... ... болуы қажет деп есептейдi.
Мiне, әдебиетке қойылатын осы ... ... ... ... ... қаламгер өз шығармаларын жазуда да осындай биiк өлшемдердi
нысана етiп ... ... ... ... ... ... сөз ... алдымен, оның әдебиеттегi жаңа жанрлардың туып
қалыптасуының ... ... ... ... драматургиясының, әдеби
сын мен әдебиеттану ғылымының өсiп дамуына мол ... ... ... ... айрықша атап көрсетуiмiз керек.
М.Әуезов, өзi айтқандай, алғаш әдеби қадамын өлең ... ... ... ... ... да екен. Оның алғашқы баспа жүзiнде
жарияланған көркем туындылары – ... және ... ... ... сын ... болды.
Ең алғашқы көркем әңгiмесi – "Қорғансыздың күнi" 1921 жылы "Қызыл
Қазақстан" журналында жарияланып, 1922 жылы жеке ... ... ... Алғашқы
"Еңлiк-Кебек" пьесасының жобасы 1917 жылы киiз үйде қойылып, 1922 жылы
кiтап ... ... ... мақалалары 1917 жылдан ... ... ... ... журналында жарияланды. Әрине, бұған дейiн
де қазақ әдебиетiнде ... ... да ... ... ... сын мақалалардың нобай үлгiлерiнен iз түсе бастаған едi. Бiрақ, ... ... ... де және ... да ... ... даму жолында айтарлықтай орынға ие бола алмаған. ХХ ғасыр
әдебиетiмен тел ... ... ... ... ... ... қаламгер
Сәбит Мұқанов: "1921 жылы жазылған "Қорғансыздың күнi" атты алғашқы
әңгiмесiмен ... шын ... ... ... ... ... драматургия жанры тек Мұхтар Әуезов қана ашқан
жаңалық. Одан бұрын қазақтың ұлттық ... ... ... ... өзi
түгiл, иiсi де болған жоқ. Қазақ драматургиясының алғашқы жолын М.Әуезовтiң
қаламынан 1917 жылы ... ... ... тартты…" [13] - деген
пiкiрдi айтқан. 20-30 жылдары әдебиет сынына, баспасөзге белсене ... ... ... ... Ғаббас Тоғжанов 1929 жылы шыққан "Әдебиет
пен сын мәселелерi" атты кiтабында: "Бұдан екi-үш жыл бұрын көркем ... ... ... ... ... Мұхтар жазатын едi. Аймауытұлы
Жүсiпбек жазатын едi. Анда-санда Сәкен мен Нәзiр айтысып қоюшы едi. Қазақ
оқығандарының iшiнде ... ...... ... ... бар, ... да ... оқығандар. Өздерi сыншы, өздерi ақын. Алғаш
әдебиеттi тексерiп сын жазғандар осылар" [14] - деп атап ... ... ... повестерiндегi жаңашылдығы
М.Әуезов 1920-30 жылдары жиырмадан астам әңгiмелер мен бiрнеше
повестер және он ... ... ... екен. Оларды тақырыптық-жанрлық
жағынан шартты түрде:
1) ескi өмiр ауыртпалықтарын суреттейтiн шығармалар;
2) қазақ әйелдерiнiң тағдыр-тауқыметi туралы әңгiмелер мен пьесалар;
3) ... ... ... ... ... ... жаңа ... тақырыбына жазылған туындылар деп топтап жiктеуге болар едi.
Бұл топтаудағы әңгiмелердiң ... ... да, бiр ... ... бiрнеше тақырыпты қамтып жатуы әбден мүмкiн. Сондықтан да жалпы
топтау-жiктеулердiң қандай ... ... ... орын ... өмiр ... ... ... "Қорғансыздың күнi",
"Жетiм", "Ескiлiк көлеңкесiнде", "Барымта" т.б. әңгiмелерi мен "Қараш-Қараш
оқиғасы" повесiн және ... ... ... ... ... ертерек кезде жазған шығармаларына тағылған мiн, тiптi
"саяси айып" дәрежесiне дейiн көтерген кiнә, ... осы ескi ... ... едi. ... қай кезеңде болмасын, қалам
қайраткерлерiнен өз дәуiрiнiң көкейкестi мәселелерiн игеру қажеттiгiн ... ... етiп ... ... ... Дегенмен, өнер табиғатын, суреткер
тағлымы мен тағдырын тек тақырып ... ... қою, ... ... ... болар едi. Ондай "шаш ал ... бас ... ... кей ... ... ... ... ғой.
Әйтпесе, тiптi, пролетариаттың маңдайалды жазушысы, социалистiк
реализмнiң негiзiн салған Максим Горькийдiң өзi ... ... ... ... мен "Орыс ертегiлерiн" жазған едi. Ал, ... ... ... ол ... ... ... мен ... тарихын көрсетуге арналған "Артамоновтардың iсi" романын
жазғаны белгiлi. Кейiнiректегi ... ... және ... ... ... атты ... да тарихи тақырыпқа арнады. 1928-1929
жылдары "Советтер Одағын ... атты ... ... ... ... ... жиi-жиi орала бергенiм, мүмкiн, жас оқырманға ұнамас ... мен мұны ... ... ... ... ... ... жастар жағы өткен
өмiрдi жете бiлмейдi деп ойлаймын", - деп ... едi. ... ... айып та, кiнә да ... жоқ.
Шынында да өткен өмiрдi жете бiлiп, сол арқылы қоғамдық дамудың түрлi
заңдылық ерекшелiктерiн айқын түсiнбейiнше, бүгiнгi өмiрдiң ... ... ... ... ... емес қой.
М.Әуезов 1920 жылдары жазылған көптеген әңгiме, повестерi мен
пьесаларында өткен өмiр ... ... ... ... жаңа дәуiр
талабына сай суреттедi. Яғни, бұл шығармаларында ... ... ауыр ... ... ... құбылыстарын, қайшылықтарын сынап, әшкерелеп қана
қоймай, олардың түп-төркiнiн, түрлi себеп-сырларын да ... ... ... ... ... ... бүгiнге, келешекке жалғасар
серпiндi де жарқын қасиеттерiн тауып көрсетедi, ... ... ... ерте ... көп ... ... жүрген алғашқы "Қорғансыздың күнi" атты әңгiмесiнiң өзiн алайық.
Мұнда автор ескi өмiрдiң сорақылық ... ... ... ... ... ашып суреттейдi. Әңгiменi оқып шыққаныңызда көз алдыңызда
зұлымдықтың құрбаны болған уыз жас ... одан ... ... үмiтi
үзiлiп, соңғы жарығы сөнген зарлы кемпiр мен ... ана ... ... ... осы әңгiмеде тек құрдымға кеткен қайғы-мұң ғана ... ... ... да ... ... қайсар күш бар, қарауытып
тұнжыраған мылқау ағыстың астында жатқан табан толқын бар.
Қолында қара күшi мен билiгi бар ... ... Ақан ... пен ... ... ... ... сәби жасқа жауыздық сұмдығын жасап кеттi.
Мұндай адам айтқысыз жауыздықтың мазағына ... ... ... ... бiр ...... ... көрген қорлығын айтып жылап,
зарлап жату едi. Артынан әлгiлердiң әлсiздiгiн ойлағанда, iшi құсаға толып,
жас жүрегi ... бұл ... ... ... ... ... бұл тек жалғыз Ғазизаның ғана тартқан азабы емес, дәл осы ... әр ... ... түрлi деңгейде үлкен де, кiшi де
бастан кешiрiп отырған. Бұл жайды ... ... жаңа ... ... ... бала" Ғазизаның сезiм-түйсiгi арқылы берiп отыр. Мұндай зорлық,
зұлымдықты ... ... ... не ... бар едi?! Өмiр ... болу ... пе едi? Бұған қарсы қандай шара, дауа бар? ... ... ... ыза ... бастады. Көңiлiндегi күштi намыс сiлкiнiп
оянғандай болды. ... ... ... ... бейнетке, жалғыздыққа,
қорлық-мазаққа түгелiмен қарсылық ойлады. Өмiрiнде сыртына шықпаған ашу,
ыза, намыс, барлық ... ... ... ... ... ... сол "ашу, ыза, ... дәрменсiз жас Ғазизаны "құдай салды – бiз
көндiк" дегiзбей, осындай жауыздық, зұлымдық тудырып ... ... ... ... ... итермелеп отыр. Оның сол күнәсiз өлiмi әдiлетсiз,
күнәїар ортаға деген тұяқ ... ... ... ... өкiрiп, бiресе гуiлдеп, құтырынып ұйтқып ... ... ... "жүр-жүр!" дегендей болып, дедектетiп алып жүрiп кеттi", -дейдi
жазушы. Осы елеусiз ғана ... ... ... ... ... жан
дүниесiндегi бұлқыныспен ғана емес, жалпы сол ... ... ... ... әлi ... айқындалмаған, екпiн лебi бiр-
бiрiне ұласып, тұтаспаған стихиялы дүлеймен де ... ... ... деп ... ... әңгiмеде осы болмашы бұлқыныс ... ... ... ... да ... ауыр ... он-он бiр жасар тұл жетiм
Қасымды өлiмге, мәңгiлiк толасқа итермелейдi. ... оны ... ... ыза, намыс қана емес, стихиялы түрдегi өмiр үшiн күрес. Қасым
өзiне зәрленiп төнiп ... ... жан ... ... ... ұрып ... болды. Ендi оған Исаның қолына қайта түскеннен гөрi, қара түннiң
қойнына қашып кiргенi ... ... ... ... өзiн ... ... Исаға, яғни,
әдiлетсiздiкке қарсы тас атуға дейiн барады. Оған тас лақтыртып отырған
жалаң үгiт, ... идея ... әлi оң қол, сол ... жете айырмаған жас
сәбиге төнiп келген әдiлетсiз ... ... ... ... Ал, ... ... мен ескi өмiр қайшылықтарын қатал шыншылдығымен ашып
көрсете алған.
Ендi осы Ғазиза, ... ... ... ... ... ... оқиғасы" атты көлемдiрек шығармасында жаңа бiр белге
көтерiледi. Бұл повестегi ...... ... ... жас
емес, өмiрдiң бар ауыртпалығын тартып, ыстығына күйiп, суығына тоңып
өскен, ақыл-есi толысқан азамат. ... ол да ... ... ауыр
тұрмыс, азапты өмiрдi мәңгi толас тыныштыққа өз ... оңай ... ма едi, ... оның ... ... қарап отырған" аш-жалаңаш әйел,
бала-шағасы да бар. Сондықтан оған өз өмiрi үшiн ғана ... сол қара ... ... үшiн де ... ... етуi ... Мiне, өмiрдiң осы
"екi жердегi екi – төрт" ... ... ... ... ... ... алуан күйге салады.
Бай аулынан баян таппай, қуғын көрiп жалғыз қалған Бақтығұл тiрлiк
үшiн, өмiр үшiн ... ... ... ... бiр ... ...
барымталап ұрлық жасауға мәжбүр болды. Бiрақ сол құрығы ұзын Сәлмен бай
Бақтығұл ... ... ... ... ... ... ма?! Еттен өтiп,
сүйекке жеткен Сәлмен тепкiсi Бақтығұлды ... ... ... ... ... ... паналауға мәжбүр етедi. Ал Сәлменнiң бақталасы ... "бiр ... ... жұмсайтын атқан оқ болар деп, болғанда да өз кегi
бар анық уланған мығым оқ болар деп ... ... ... қайдан
ұқсын. Сөйтiп, түптен келгенде, өз есебiн түгендеп алған ... ... мен ... сақтап қалу үшiн кезегi келгенде оны ... ... ... ... Бұл ... де ... ... мәжбүр болған
Бақтығұл азап-қорлыққа, ыза-кекке шыдай ... ақыр ... ... атып ... ... соншалық нанымды да дәлелдi.
"Денесiн талай заманнан тұқыртып басып жүрген дерт пен ... ... ... ... ... айыққандай болды. Сергiп, көңiлi
ойнақшығандай. Жолшыбай кез келген өзiн танымайтын бiр ... ... ... бiр бұғы атып ... - деп мұрт астынан нығыз жымиып өте бердi"-
деген қысқа ғана орамда қаншалық мол ... қуат пен ... уыт ... ... ... ... әңгiмелердегi Ғазиза, Қасымдардай өмiр
ауыртпалығына өзiн-өзi өлiмге қию арқылы қарсылық етiп ... ... ... ... ... атып ... ... Бақтығұлдың ендiгi барар жерi
де белгiлi. Бiрақ автор кейiпкерiнiң ... ... мол ... ... оның жан ... ... ... қоғамдық-
әлеуметтiк, философиялық астар-мәнiн де ақтарып ашып отыр. Повестiң бас
жағындағы алғашқы танысқан ... ... бен мына ... ... ... заманнан тұқыртып басып жүрген дерт пен ызадан… құлан-таза
сауыққан" ... ... ... қаншалық ұлы өзгерiстер бар
десеңiзшi! Барлығы да оқушының көз алдында болып өттi. Мұнда да ... ... ... ... ... ... ... Жарасбайлардың өзi,
солардың әдiлетсiз қорқаулығы мен тепкiсi.
М.Әуезовтiң 1920 жылдары жазған бiр топ шығармаларында сол дәуiрiндегi
басты мәселелердiң бiрi ... әйел ... ... жан-жақты
қамтылып сөз болады. Бұл тақырыпты да жазушы қазақ арасында ... ... ... ... ... бiр көрiнiсi деп қана
қарамай, оны ... ... ... рухани өмiрiнiң мәдениетi ... ... ... ... ... қарастырады. 1917 жылы
жазған "Адамдық ... ... атты ... ... ... "Адам
баласының адамшылық жолындағы таппақ тарақхияты әйел халiне ... ... ... басындағы сасық тұман айықпай, халыққа адамшылықтың бақытты
күнi күлiп қарамайды. Ал қазақ, мешел болып қалам ... ... ... Оны ... ... ... ... түзе!"-деп жазған едi.
1918 жылы ... ... ... атты ... да автор осы ойын
жалғастырып нақтылай түскен.
Әйел теңсiздiгi мәселесiне тiкелей арналған "Еңлiк-Кебек", "Бәйбiше ... ... ... ... пьесаларымен қатар "Кiм кiнәлi?", "Қыстың
күнгi дала", "Үйлену", "Ескiлiк көлеңкесiнде", т.б. әңгiмелерiнде де ... мәнi зор осы ... ... кең ... ... Бұл шығармаларында жазушы қазақ арасындағы әйелге ... ... ... ... ... отырған зиянды зардаптарын
мейлiнше айқын ашып көрсете алған. Ол әйел ... адам ... ... болып отырған әлеуметтiк ортаны да, сондай-ақ осы
әдiлетсiз ... ... өз ... ... нық сiңiрген ескi
таңбасын да аяусыз әшкерелейдi.
"Кiм кiнәлi?" атты әңгiмесiнде автор ... ... ... ... ... ... арқылы ескi салттың
әдiлетсiздiгiн, кертартпалығын ашып көрсетедi. ... өз ... ... мен ... да оның ... деген махаббатын, өз бақытына,
еркiндiгiне құштарлығын балғын жастың күнәсiз пәк сезiмi, ... ... ... оны ... ... деп ... ... өз қолдарымен iстеген
құрбандықтың күнәсiн жазықсыз жан Iсламнан көредi. Мұнда да автор қорытынды
идеяны көрiнеу шиiрiп тастай ... ... ... ... ... ... алдына жайып салып отыр.
Ал, "Ескiлiк көлеңкесiнде" атты әңгiмеде әже ақылынан, ескi салттан
аттап баспай, кәрi жездесi Кенжеханға ... ... ... ... ... ... ... құбылысы арқылы оның кертартпа салт-дәстүрлерге, әже
билiгiне деген өзi жете ... iшкi ... ... бетiн ашып
көрсетедi.
Мiне, осы Ғазиза, Жәмештер, ... ... ... ... ... кейiпкерлер – қиын-қыстау өмiр қалпы, салт заңы ... ... өз ... адамдық асыл қасиеттерiн сақтап қала
бiлген, "құдай қосқан қосақтарын" емес, жүрек қалауын аңсап, өз ... ... ... ... ... ... М.Әуезов жиырмасыншы жылдардағы көркем
туындыларының көпшiлiгiн тарихи ... ... ... ... ... ... ... қайта нағыз халықтық прогресс жолына ... ... ... ... ... шығармалары өз кезiнде де, сондай-
ақ күнi бүгiн де жаңа адамды тәрбиелеу iсiне мол үлесiн қосып отыр. ... ... ... ... басты қасиетi, негiзгi мақсаты да
осында ғой.
ХХ ... бас ... ... ... ... жаңаша оқыған
азаматтар көрiне бастады. Олар қоғам өмiрiне ... ... ... мұң-
мұқтажына бас-көз, ие болар деген халықтың үмiт-сенiмiне айналған едi.
М.Әуезов 1917 жылы жазған "Қазақтың өзгеше ... ... атты ... ... ... ... жүктелер
мiндеттер жайлы өз ой-пiкiрлерiн атап көрсетедi. Алғашқысында: "… Халықтың
өзiне айтып, мiнезiн түзеу ... ... ... ...... Оқығандар ендiгi жас балаларға өздерi үлгi болып,
надандықтан шығарып, адамшылықтық жарық жағына сүйреуге ...... ... мақалада: "Бiздiң мақсатымыз – мал табу, шен тағу ... неше ... ... ... ... зiлдей қылып жатқан ауыр
халқымызды өрге сүйреудiң әдiсiн, ... ... ... ... ,- деп
тұжырымдайды.
Әрине, жаңадан қалыптасып келе жатқан ... ... ... төрт аяғы тең ... ... кете ... белгiлi. Әуел басты
Абайдың өзi уайым жеп ... ... ... жоқ бiрiнiң Салтыков пен
Толстой, Я тiлмаш, я ... ... ... ... ой, ... жоқ ... ... пен шалалық мол орын алған едi.
М.Әуезов те сол ... ... ... ... ... кемшiлiктердi сынға алған. 1923 жылы жазған "Оқыған азамат" атты
әңгiмесiнде қайтыс ... ... ... ... ... ұлынан
айырылған панасыз кәрi шешесiн ажал құштырған дүниеқоңыз Жұмағұлдың
бейнесiн ... Ол ... ... адамшылық жолға жұмсамай, ...... ... ... ... кемпiрге зорлық көрсетiп" дүниесiн
тартып алуға дейiн барады. Ал ... таза ... ара ... ... ... танытады.
Жазушы "Үйлену" әңгiмесiндегi Оспан, "Кiм кiнәлi" әңгiмесiндегi Iсләм,
"Сөнiп-жану" әңгiмесiндегi Сыздық, "Ескiлiк көлеңкесi" әңгiмесiндегi ... ... сол ... оқыған азаматтардың ел өмiрiне жете араласа
алмай, үйлесiмсiздiк танытып жүргендiгiн ашып көрсетедi. Айталық, ... ... ... ... ... көңiл жарастығы келiсiп тұрғанымен
ескi салттың алдында дәрменсiздiк жасап, Ғазизаның қазасына ... ... ... да, ... да мол, көзi ... ... жүйрiк Сыздық болса,
өзiне өмiрлiк жар таңдауда: "Кiсiге шын дос, шынымен бас ... ... ... жаныңа ауыртпалық түсiрмейтiн, қабағыңа қарап iс қылатын
таза жолдас қыр ... ... - деп ... - "соны тәрбиелеп адам қылу
- мiндет!"- деген көзқарасты ұстанады. Автор қала ... ... ... ... ... ... ауыл тiршiлiгiнен шеттеп қалып, ... ... ... мен ... - қозғалыстарына өз бойынан, жан
дүниесiнен үйлесiм, ... таба ... ... ... ... ... түрде суреттеп бере алған.
Бұл әңгiме әуел баста, 1923 жылы "Шолпан " журналында (N6-7-8) ... ... ... ... ... бар" деп ... болатын. Ал 1936
жылдан бергi басылымдарда аздап өңделiп, "Сөнiп -жану" ... осы ... деп ... ... ... басында осы тақырыпты кеңiнен қамтып
романға арқау етпек болғаны байқалады.
Жалпы М.Әуезов жоғарыда ... ... ... ... ... ел өмiрiмен ара қатынасының жай-жапсарын бiршама ашып
көрсете алған. ... 1920 ... бас ... жазылған “Қыр
суреттерi”, ”Қыр әңгiмелерi” циклдерiмен ”Бүркiт ... ... ... ... басқа шығармаларынан өзгешелеу.
Оларды ... деп, ... ... ... туындылардың үзiндi
эскиздерi деп қарауға болатын сияқты.
Жазушы бұл әңгiмелерi ... ... ... суреттерiн, табиғат
көрiнiстерiн адам көңiл-күйiмен астастыра бейнелеуге, ... ... ... ... жеткiзуге тәжiрибе жасап машықтанғандай.
Келешек кең көлемдi туындыға iштей-тыстай тәжiрибеден өтiп ... ... ... ... ... ... деп ... тақырыпсыз
дербес атаумен 1924 жылы ... ... ... (N1, 43-48 ... әңгiмесiнде:
”Тұманды түннiң шығы сiңiп, балбырап, бас иiп тұрған ... ... ... болып бытырап, жер жүзiне тегiс төселген жарық ... ... ... ... сығып, бойын безей бастады. Аспан, жер
ендi жарықпен жалғасып, табиғат тегiс тiрiлдi - деп ... ... ... ... ... ... дәл ... бейнелей келiп,
- “Ауыл әлi ұйқыда жатқан жерлерiнен тұрып, ... бет алса да ... ... қана ... керiлiп, қасынып, күйсеп, ертеңгi әуеге есiнеп
тұрған малдардың түрi ұйқыға берiлiп ... ... ... жанымен
ырғақтасып, жаңа жылжып келе жатқан жылы күннiң ... ... ... ... ... ... адам мен ... iштей
астастырып жiбергендей.
”Бүркiт аңшылығының суреттерi” әңгiмесiне автор ”басылмаған романнан”
деген анықтама берген ... ... ... ”Заман еркесi” деп ... ... бас ... ... есiмi ... ... бұл екi әңгiме де бiр романның үзiндiлерi болса керек.
Осы тұста ... ... 1929 жылы ”Өз ... ... ... ... ”1924 жылы қыс елде ... бiр роман жазып едiм, ол
әлi баспада шыққан жоқ”-деп жазған екен. Ол қай ... ... ... ... ... ... отыр. Жазушыны 1930-жылы түрмеге жапқан кезде
тәркiленген қолжазбалары iз-түзсiз жоғалған.
Жоғарыда аталған ... ... де ... ... ... үзiндiлер сияқты атағанымызбен, оларды өз алдына жеке туындылар
суреттеме-әңгiмелер ретiнде де ... ... ... сол ... ... ... ... жанды пейзаж бен эпизотты сюжетке жаттығып,
кең көсiле бастағанын айқын танытқандай.
М.Әуезовтiң осы 20 ... ... ... ... “Көксерек” атты
ұзақ әңгiмесi өзiнiң тақырыбы жағынан болсын, авторлық идеясы, ... ... оның ... шығармаларынан оқшауырақ тұрады. Сырт қарағанда
жай бiр қасқырдың тiршiлiгi туралы жазылған сияқты көрiнетiн бұл әңгiменiң
философиялық түйiнi тiптi ... ... Әлi ... жырып ашпай тұрғанда
адам асырап алып, ауыл-ел арасында өсiп есейген соң өз тобырына қосылған
қасқырдың өмiрi ... ... ... ... ... жаза ... нағыз соны мiнез, сом тұлға -қасқыр характер жасай алған.
Көксерек ... ... ... ... ... ... да Құрмаштың
соншалықты аялап-әлпештеп күткенiне көп елiкпей, өз табиғатына жат, жау
ортаға ... ... ... ... ... iшiне қан қатып
өседi. “Кәпiр, қырыс,тағы емес пе?! Кеудесiн ... ... ! – ... аңыз қылады ”. Ал, кейiн өз үйiрiне қосылып, қасқырлық тiршiлiгiне
алаңсыз ... ... ... ... ... ... көзi үйренген
Көксерек басқа да қасқырларды бастап келiп,әншейiндегi қасқыр атаулының
сескене беретiн күзетшiнiң айғайы мен ... ... де, ... ... да ... жай ... бойында жоқ неше түрлi әдiс-айламен
күндiз демей, түн демей, елдiң әлегiн ... Ақыр ... өзiн ... ... опат етiп тынады. Мұнда ешқандай әсiрелеу жасандылық
та, кездейсоқтық та жоқ, - ... ... ... да дәлелдi. Басқа
қасқырлар қауымынан әдiс-айласын арттырып өсiрген Көксерек ... ... ... ... ... ... ... бас кезiнде М.Әуезов күнделiктi өмiр тақырыбына бiрнеше
әңгiме жазды. Жазушының ертерек жазылған шығармаларында өткен ... ... ... ... солардың арасындағы сығырайып
қана көрiнсе де, тамыры тереңнен тепсiнiп жатқан ертеңгi ... ... ... де жарқын қасиеттер ашылып танылған едi. ... ... ... ... адамдарының ортасынан тұрақ таба алмай,
олардың қарқынына iлесе ... өз ... ... ескiлiктiң
қалдық көрiнiстерi сөз болады. "Қасеннiң құбылыстары", "Шатқалаң", "Құм мен
Асқар", ... ... "Үш күн", ... ... сияқты әңгiмелер
осындай ескi мен жаңаның жанталасқан күресiне құрылған. Бұл шығармаларында
да М.Әуезов мәңгi толастамайтын өмiр ... өсу ... ... ... ... бедерлерiн емес, iшкi тамыр тереңiн, ... ... ... ... әңгiмесiне автор “психологиялық очерк” деген
қосалқы анықтама атау берiптi. Бұл - жазушының қай-қайсы ... ... ... ... ... Осы ... ... Жамила, Қасымхан да,
кейiнгi әңгiмелердегi Жұматай, Жетпiсбай, Сүгiр, Жексен, Асқар, т.б. үстем
тап ... әлi әзiр ... ... ... ... де ... еңбек адамдарының арасынан баян таппай, жат мiнез, жау
ниеттерiн өздерi-ақ ашып ... ... ... ... Жамилаларға
ауыл адамдары да, кеңсе қызметкерлерi де,туған iнiсi ... ... да, тiптi ... ... ... өр биiктiгi де тiкендей қадалып,
тұла бойына ... ... Ал, ... мен ... ... ... ... iздеп колхоз малына ... ... ... ... ат – ... ұстаймын деп соңынан қуалап жүрiп, өздерiнен өздерi
қолға түседi.
Мiне, ... ... ... ... ... ... жау
элементтердiң өз сырларын өздерiне аштыра отырып, солардың тұспалында жаңа
заманның өзгешелiк ерекшелiктерiн танытады. Қасеннiң ... де ... суық ... ... зорайып, тiктенiп шаншыла түсетiн Үлкен
Алматы биiгi және Жексен, Асқарлар қаншама жармасып ... ... ... ... ... ... ... iшiне қарай қаша беретiн жүйрiк ат ... осы жаңа ... ... ... ... алғаш жазылған шығармаларының ... ... ... оларда терең психологиялық талдаудың мол орын алуы
деуге болады. Қазақ әдебиетiнде, оның iшiнде ... ... ... ... ... жас қазақ прозасында кейiпкердiң iшкi жан
дүниесiне, психологиясына терең үңiлу әлi кең ... жая ... едi. ... ... ... алды алғашқы әңгiмесiнде-ақ кейiпкердiң жан дүниесiн
айқара ашып көрсетуге ұмтылады. “Қорғансыздың күнi” әңгiмесiнде кейiпкердiң
портретiн жасағанның ... ... ... нәзiк болып өскен Ғазиза…
көрген көзге алғашқы жерден-ақ сүйкiмдiлiгiн сездiретiн уыз жас. ... ... ... қара көзiнде және ылғи шытынған, кiрбiңдеген қабағында
қалың уайымның салған iзi бар. Пiшiнi мұңды, жүдеу. Жас ... ... ... ... дерт ... ... ... кейiпкердiң iшкi болмыс-
бiтiмiнен де бiршама мағлұмат бередi. Ал ендi осы ”сыпайы ... ... ... ... ... ... өзiн-өзi өлiмге қиюына не себеп
болды. Оны, әрине, Ақаннан көрген зорлық-қорлығы деп айта салу ... ... ... жүректi кернеген ашу-ыза мен намысты сiлкiп ... ... ... ... ... ... ... iшкi жан құбылысын
жерiне жеткiзе ... етiп ... беру ... ... ғана тән ... екенi күмәнсiз.
Осы сияқты психологиялық талдау жазушының барлық шығармаларында
дерлiк, оның ... ... ... ... ... орын ... көлеңкесiндегi” Жәмеш пен ”Кiм кiнәлi?” әңгiмесiндегi Ғазизалардың
жан күйзелiсi мен "Сөнiп- жанудағы" ... пен ... ... iшкi ... ... ... көкейiне қонымды
берiлгендiгi анық. Ал, “Қаралы сұлу” әңгiмесiндегi ... ... ... шеберлiгiн арнайы атап көрсету артық болмаса керек. Ерi
дүние салғалы қаралы, қайғылы алты жыл өтсе де ... ... ... көрге
бiрге көмiп, артында қалған жалғыз үмiтi мен сүйенiшi ... ... ... ... ... да ... ... Қарагөз ”… содан
бөлек халдi көксететiн өзге ... ой ... оны ... ... ... Жетi жыл ... отасқан жарынан 26 жасында жесiр қалған Қарагөздiң
бұл өнегесi ел арасында үлкен құрметке ие ... да, оның ... ... ... кiм ... кiм ... дейсiз?!.
”Жас әйелдiң бұл түндерi – көр азабындай қинау түнi… Үй ... бұл ... ... ... ... ... ... тамыр-тамырын қуалап, өне бойын билеп кететiн. ... ... ма ... деп дұға ... да, сол ... ауыр ... ақырындап
жылжып келiп, ақ төсiне оралып, ақ тамағынан сүйiп, ... ... ... ысытып, дiрiлдетiп жiберушi едi” – деп Қарагөздiң сезiм
құбылыстарын ... ашып ... ... ... ... жас әйел ... осындай құбылыстарды қаншама тұмшалап, тұншықтырып ұстаймын
дегенiне ырық бермей, ақыры бар жан-тәнiн ... өз ... ... ”… Келе ... ... ... қарай жыға құшақтап, құшырлана тiстеп
сүйе бастайды… Дүние құмарлық мастығына батып, көзден өшiп ... ... ендi ... ... ... ... ... психологиялық суреттеулерiнде адамның көңiл-күйiн мейлiнше
тереңдетiп, жанын, ... ... кей ... ... тылсым-
тұңғиықтарға да алып кететiн ... ... ... ... ... жүр-жүрлеп жетектеп алып кетуi, “Жетiм” әңгiмесiндегi
Қасымды қою қараңғылықтың ... ... ... ... ... ... ... тұмшалағанмен ерiк бермей ... асау ... асыр ... ... адамның iшкi сезiм құбылыстарының
мүсiнделуi сияқты.
Өмiрде адам тiрлiк етiп ... ... ... үшiн ... ... тиiс. ... ... толғанып iштей кесiп–пiшiп жасаған iс-әрекет
соғұрлым жақсы нәтижеге жеткiзерi белгiлi. ... ... ... тон ... деп ... ... ғой. Адам ... бiреумен кеңесу үшiн де
алдымен өзi iштей ойланып, өзiмен өзi кеңесiп алады. Сол адам iштей ойланып
толғанған ... жан ... ... ... ... айқындала
түссе керек. Әбден айқындалған тұста iштегi бұлдыр да асау ... ... ... ойға ерiк ... қалыпқа түскендей, тiлге тиек ... Ал, ... ... ...... ... ... қиынның
қиыны. ”lшiмде бәрi сайрап тұр, тiлiмдi құдай байлап тұр” деп осындайда
айтқан ғой. ... ... тiлi – ... тiл, Көзбен көр де iштей ... ... да ... ... осы iштегi әлi айқындала қоймаған, айқындала бермейтiн сезiм
құбылыстарын сыртқа ... ... ... ... –шын мәнiндегi
суреткерлiкке алып келетiн сара жол. Абайдың өзi де ғашықтық сезiмдi ... ... ... ... ... ... ... жүрегi …
Жанында жапырақ Үстiнде жұлдыз да. Елбiреп-қалтырап, Жiгiт пен ол қыз ... ... ... ... Рахатпен әлсiреп, Көзiне жас алып…”-деп,
сол сезiмнiң психологиясын жеткiзуге ... тiл, ... ой, ... ... едiң? ... ... қой, Жеңiлдiң, жеңiлдiң”-деп, ақыры жерiне
жеткiзе алмай тоқтағандай.
Уақыт озып заман өсiп толысқан сайын адамның ... ... ... де ... ... ... ... де кейiпкердiң жан
дүниесiне терең бойлап ... ... ... ... ... ... жаңа ... ағым-бағыттар да түрленiп туа бередi. Осындай
жаңаша ағымдар әр ... де ... ... ... оларға түрлi
атаулар берiп, айдар тағу кең орын алып ... ... ... ... ... ... М.Әуезовтiң шығармашылығын да,
бүгiнгi таным-түсiнiк тұрғысынан, әдебиеттанудың жаңа көкжиегiнiң жетiстiк
деңгей-өлшемдерiмен талдап, сараптау ... ... жая ... ... ... ... Б.Майтанов, А.Iсмақова, Г.Пiрәлиева,
т.б еңбектерi көңiл аударарлық.
Сонымен, Мұхтар Әуезовтiң қазақ әдебиетiндегi ұлттық дәстүрдi ... ... ... жаңашылдық еңбек үлестерiн тұжырымдап түйiндер
болсақ:
бiрiншiден, суреткер-ғалым ... ... ... ... мен
жаңашылдықтың атқарар қызметiн терең танып бiлiп, ... ауыз ... ... ... ... кезеңдерiндегi әдеби дәстүрдiң ... ... ... ... ... қазақ әдебиетiндегi жаңа жанрлардың, проза ... ... сын мен ... ... бастауында болып, өз
шығармашылығымен мол үлес қосты;
үшiншiден, заман талабына сай дәуiрлiк ... ... ... ... ... ... тереңiн ақтарып, келешекке жалғасар өмiршең
беттерiн айқара ашып көрсете алды;
төртiншiден, алғашқы қалам тартқан ... ... ... пен
өнердiң басты қасиетi болып саналатын ... биiк ... ... үлгiлерiн жасап бердi.
Мiне, М.Әуезовтiң 1920-30 жылдардағы ... ... ... ... ... ... ... "Абай жолы"
дәуiрнамасына барар жол, көтерiлер басқыш болғандығын айғақтайды.
Пайдаланған әдебиеттер
1. Т.Бұрбаев. Ұлт менталитетi, Астана, 2001, 9-б.
2. ... ... мен ... А., 1972, ... ... ... ... или киргиз-кайсацких орд и степей.
ч.3, СПб 1832, с. ... ... ... народной литературы... ч.III, СПб., 1870, с.17.
5. М.Мағауин. Ғасырлар бедерi. А., 1991, ... ... Сөз ... А., 2002, ... Современная книга по эстетике. М., 1957, с.233-234.
8. С.Қасқабасов. Қазақтың халық прозасы. А., 1984, 3-б.
9. М.Әуезов. Шығ. 20 томдық, 15-т., А. 1984, ... ... үйi ҒМО ... ғ382-п., 7-б.
11. М.Әуезов шығ. 50 томдық, 2-т. А., 1998, 75-б.
12. “Советтi Қарағанды” газетi, 1954, 5.09.
13. М.Әуезовке. 60 жылдығына арналған ... ... А., 1959, ... Ғ.Тоғжанов. Әдебиет пен сын мәселелерi. Қызылорда, 1929.

Пән: Әдебиет
Жұмыс түрі: Материал
Көлемі: 42 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Жәбірленуші тұлғасының психологиялық анализі"6 бет
Қазақ әдеби тілі функционалдық стильдер жүйесі29 бет
ХХ ғасыр басындағы тарихи-әлеуметтік жағдай және оның әдебиеттің дамуына тигізген әсері жайлы15 бет
ХХ ғасыр басындағы қазақ әдебиетінің тарихы6 бет
HTML тілінде «Мұхтар Шаханов» атты сайт жасау15 бет
Іздер. Мұхтар Әуезов28 бет
Ілияс Есенберлин өмірбаяны24 бет
Абай Құнанбаев өмірбаяны және шығармалары18 бет
Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезовтің педагогикалық идеялары7 бет
Абай Құнанбаевтың өмірбаяны, ақындық жолы17 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь