Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттік құрылымдар

1. КІРІСПЕ
2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы; ерекше басқару органдарының пайда болуы . қауымдық кеңес, жоғарғы көсем жəне əскери қолбасшы.
2.2 Қазақстан аумағындағы мемлекеттердің пайда болуының ерекшеліктері;
2.3. Сақ.массагет тайпалары. (б.ғ.д. VІІ.ІV ғғ.).;
2.4. Ғұндардың, үйсіндердің, қаңлылардың əскери . демократиялық одағы;
2.5.Батыс.Түрік қағанатының қалыптасуы (603 ж.);
3. ҚОРЫТЫНДЫ
4. ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
Ешбір халық өз дамуы барысында алғашқы қауымдық өндіріс тәсілін аттап өткен жоқ, өйткені өндіргіш күштер дамуының бастапқы сатысында жеке еңбек ету әлі мүмкін емес еді, өнім ендіру үшін адамдардың бірлескен еңбегі қажет болды.
Алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде барлық адам тең өмір сүрді. Басқарушылар мен бағынушылар деген мүлдем жоқ, себебі адамдардың өзі табиғат алдында әлсіз еді. Сондықтан тобырымен жүрді. Бірігіп аң аулады, тек тайпа-тайпа болып жүрудің арқасында ғана өздерінің қауіпсіздігін, күн көрісін қамтамасыз ете алды. Тапқан табыстары бәріне ортақ болды, артық өнім болған жоқ. Мұндай жағдайда еңбек құралдары, еңбек өнімдері ұжымға ғана тиісті еді. Мұндай ру-тайпаларды ақсақалдар басқарды. Ақсақалдар ұжым мәселелерін ортаға салып, реттеп, шешіп отырды.
Қола дәуірінде адамдар бірте-бірте тек табиғаттың бергенін тұтынып қана қоймай, енді сонымен қатар өздерінің қолдарынан келетін істермен айналыса бастады. Олар қолға түскен аңдарды өздері асырай бастады. Осыдан барып мал шаруашылығы өріс алды. Енді өздеріне қажетінше мал өсірді. Дәннің жерге түсіп, қайта өнім беретінін байқаған адамдар, қажетті өнімді өздері өсіретін болды. Нәтижесінде егін шаруашылығы дамыды. Құнарлы жерде жұмыс істейтіндердің өнімі өздеріне де, өзгелерге де жетті. Құнарсыз жерлердегі адамдар құнарлы жерлер иелеріне жалдануға мәжбүр болды.Артық өнім өмірге теңсіздік әкелді.
1. Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін (Очерктер). А., 1994.4-30- бб.
2. Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. А.Т.1., 1996. 1-2-бөлімдер.
3. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ғасырдағы Қазақстан. А., 1995.
9-25-бб.
4. Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы. А., 2001. 1 бөлім
5. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. А., 1979.
6. Байпаков К.М., Таймагамбетов Ж.К., Жумагамбетов Т. Археология Казахстана. А., 1993.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
СӨЖ
Тақырыбы: Қазақстан аумағындағы ... ... ...
Орындаған: Иргебекова Ф. Б.
Тексерген: Турсынкулова Д. А. ... ...
1. ...
2. ... ...
2.1. Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы; ерекше басқару органдарының пайда ... - ... ... ... ... жəне əскери қолбасшы.
2.2 Қазақстан аумағындағы мемлекеттердің пайда болуының ерекшеліктері;
2.3. Сақ-массагет тайпалары. (б.ғ.д. VІІ-ІV ғғ.).;
2.4. Ғұндардың, ... ... ... - ... ... ... ... (603 ж.);
3. ҚОРЫТЫНДЫ
4. ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
Ешбір халық өз дамуы барысында алғашқы қауымдық өндіріс тәсілін аттап өткен жоқ, өйткені ... ... ... ... сатысында жеке еңбек ету әлі мүмкін емес еді, өнім ендіру үшін адамдардың ... ... ... ... ... ... ... кезеңінде барлық адам тең өмір сүрді. Басқарушылар мен бағынушылар деген мүлдем жоқ, ... ... өзі ... алдында әлсіз еді. Сондықтан тобырымен жүрді. Бірігіп аң аулады, тек ... ... ... ... ғана ... қауіпсіздігін, күн көрісін қамтамасыз ете алды. Тапқан табыстары бәріне ортақ ... ... өнім ... жоқ. ... ... еңбек құралдары, еңбек өнімдері ұжымға ғана ... еді. ... ... ақсақалдар басқарды. Ақсақалдар ұжым мәселелерін ортаға салып, реттеп, шешіп ... Қола ... ... бірте-бірте тек табиғаттың бергенін тұтынып қана қоймай, енді сонымен қатар ... ... ... ... ... ... Олар қолға түскен аңдарды өздері асырай бастады. Осыдан барып мал шаруашылығы өріс алды. Енді өздеріне қажетінше мал өсірді. Дәннің ... ... ... өнім ... ... ... ... өнімді өздері өсіретін болды. Нәтижесінде егін шаруашылығы дамыды. Құнарлы жерде жұмыс істейтіндердің өнімі өздеріне де, өзгелерге де жетті. Құнарсыз ... ... ... ... ... ... мәжбүр болды.Артық өнім өмірге теңсіздік әкелді.
Бұл өзгерiстер қоғамдық еңбекте үлкен бөлiнудi туғызып, матриархаттық қатынастар патриархаттық-рулық қатынастармен ауыса бастады.Патриархаттық отбасылық қауымның ... ... ... айту ... Ерте ... ... ... әке жағынан туыс адамдардың төрт-бес ұрпағынан құралады және аумағы 200 шаршы метрдей, немесе одан да кең ... ... ... өмiр ... Әрбiр патриархаттық-рулық қоныс-мекен осындай бiрнеше үйлерден құралатын едi.Отбасылық қауым отбасылық-өндiрiстiк ұжым болды, ал ұжымдық еңбек тұсында өндiрiс құрал-жабдықтары мен өндiрiлген өнiм ... ... ... ... әсiресе, соңғы қола дәуiрiнде кейбiр материалдық жағынан күшейiп алған патриархаттық қауымдар барған сайын оқшаулана түстi, ... өзi ... ... ... ... отбасылық меншiктiң пайда болуына әкелдi. Рулық құрылыстың ыдырағанын және мүлiк теңсiздiгiнiң шыққанын қорымдардың қалдықтарынан да ... ... ... қола ... ... ... өндiрiстiк жабдықтарға және өндiрiс өнiмiне ортақ меншiктiң пайда болуына байланысты қоғамда ... ... ... отбасылық меншiк пайда болды.
2.1. Алғашқы қауымдық ... ... ... ... ... пайда болуы - қауымдық кеңес, жоғарғы көсем жəне əскери қолбасшы;
Адамзат тарихы өзінің әлеуметтік-экономикалық дамуына ... ... ... Ол тас ... мыс ... ... болып үш кезеңге бөлінеді. Ежелгі тас дәуірі адамзат тарихындағы ең маңызды кезеңдердің бірі. Бұл кезең адамның дерден бауырын көтеріп, екі ... ... ... ... іске ... Мұның өзі алғашқы адам іспеттес тіршілік иелерінің күнкөріс үшін тас құралдарын жасауына мүмкіндік берді. Осы құралдардың қалдықтары ... ... ең ... тас ... уақытын шартты түрде белгілеуге негіз болды. Тас дәуірі үш кезеңнен тұрады. Олар көне тас дәуірі (палеолит), орта тас ... ... ... тас ... ... ... ... негізінде құрылған классикалық схема бойынша ежелгі палеолит үш дәуірге: дошелль, шелль, ашель болып бөлінеді. Орта палеолит соңғы ашель, ... ал ... ... ... солютре және мадлен болып айырылады.
Соңғы жылдары бұл схемаға кейбір өзгерістер енгізіледі. Бірқатар авторлардың пікірі ... олар ... екі ... - ... ... мен ... дәуірге бөліп, мустье мен соңғы палеолит арасына меже қояды. Көбінесе Африкада жаңа ... ... ... ... ... дошелльді қамтитын ежелгі дәуір бұл күнде олдувэй дәуірі деп аталады. Ол б.ж.б. 2,5 млн. ... ... ... одан ... екі ... - ... мен ... 800 мың жылдан 140 мың жылға дейінгі дәуірді қамтиды. Көптеген зерттеушілер орта ... ... ... мен ... ... заманымыздан бұрынғы 140-40 мың жылдықтарға жатқызады. Соңғы палеолит 40 мың жылдықтан 12 мың жылдыққа дейінгі уақытқа сәйкес ... адам ... ... ... мен оның ... ... ... кезеңін қамтитын ежелгі тас дәуірі өндіргіш ... өте ... ... ... Ол ... ... ... мәні табиғаттың дайын өнімдерін пайдаланумен шектелген. Олар өздігінен өсіп тұрған дәндерді, жеміс-жидектерді теріп жеп, жабайы аңдарды аулап, олардың етімен қоректенеді. Бұл ... ... ... ... ... ... еңбек бөлінісінің жынысқа, жасқа қарап реттелуіне негізделеді.
Еңбекке бейімі бар, адам ... ең ... ... иесі ... ... деген атпен белгілі. Оның сүйектерінің қалдықтары шығыс Африкадан табылған. Ғылымда () деп ... ... ол ... 1 миллион 750 мың жыл бұрын өмір сүрген. Оның миының аумағы 652 см/3, яғни ертедегі маймылдың миынан әжептәуір көлемді де ... ... ... ... ... тастың сындырыл- ған түрлерінің қырлары пышақ сияқты өткір болып, кесу үшін пайдаланыл- ... ... тас ... орта және ... ... ... келетін () питекантроп (маймыл-адам) және синантроп (адам) болып екіге бөлінеді. Оның алғашқысы мен соңғысының араларында ... ... оң ... болғанын, сонымен бірге олардың дамуына сабақтастық барын байқатады.
Бірінші питекантроп 1891 жылы Ява аралында табылды. Питекантроп ... бір ... жыл ... өмір сүрген. Ол - пен салыстырғанда елеулі эволюциялық өзгерістерге ұшырған. Ми ... ... 959 см/3 бас ... мен жақ сүйектері кішірейген, аяқ пен қолдың пропорциясы өзгерген.
- тің екінші бір түрі синантроп болды. Синантроп 1927 жылы ... ... ... Одан синантроптың сүйектерімен бірге әр түрлі формадағы тас құралдар, ошақта көп жатқан тастар және төменгі антропоген (геологиялық жер ... ... ... ... ... ... көп сүйектері табылған. Бұдан синантроптар сол кездің өзінде-ақ от жағуды білген деген қорытынды жасауға болады. Бұл кезде ... ... ... ... ету адамның дамуына, әрине, өзінің игі әсерін тигізбей қойған жоқ. Б.з.б. 300 мың жыл бұрын ... ... адам ... ... () айналды. қалдықтары Еуропада, соның ішінде Германиядағы Неандерталь жотасында табылған. Сондықтан ол ... ... ... деген атпен белгілі.
Қазақстан жерінде ежелгі адамның қазынды қалдықтары әзірге кездесе қоймағанына қарамастан ... ... ... аудандарының бірі-Қаратау жотасы болғаны анықталып отыр. Арыс өзені жағасындағы Кіші ... ... ... ... жүргізілген археологиялық қазба жұмыстары кезінде ертедегі адамдардың еңбек құралдары болып табылатын ірілі-уақты шақпақ ... ... ... ... дәлел бола алады.
Қаратаудың алғашқы тұрғындары от жағып, оны сөндірмей ұстай білген. Олар аңдарды ... ... ... ... ... ... ... Қазақстан жеріндегі қазбаларға қарағанда осы маңда орналасқан ежелгі адамдар еңбекке тас ... ... ... Олар ... үшкірлеп, үлкен-үлкен қырғыштар, әр түрлі дөңгелек құралдар жасап, қажеттеріне жарата білген.
Соңғы палеолит ... ... ... ... мен топтық ұжымдары қалыптаса бастады. Рулық қауымдар көп жерде алдымен отбасының ... бала ... ана ... ... ... байланысты әйелдер алғашқы қауымда үстемдік жасады, мұның өзі аналық-матриархаттық дәуір деп аталды.
Тас дәуірінің тарихында мезолит пен ... ... ... ... XII-V және V-III мың жылдықтардың арасын қамиды ... тас ... ... тас дәуірі). Ол кезде табиғат осы заманғы бейнеде болды. Жануарлар ... ... ... енді ... аулайтыны көбінесе бизон мен жылқы, жабайы ешкі мен киік, ... ... ... Мезолит заманындағы адамдардың садақ пен жебені ойлап шығаруы үлкен жетістік еді және осы тұста микролиттер-үшбұрыш, ромб, ... ... ... ұсақ ... пайда болды.
Біздің заманымыздан бұрынғы V мың жылдықта басталған неолит тас құралдарны барынша ... ... ... Бұл ... ... ... жетілдіріліп, жаңадан бұрғылау, тастарды тегістеу, ағашты арамен кесу сияқты жаңа технологиялық әдістер ... Қиын ... ... ... ... ... ... тас балталар, кетпен- дер, келілер, дән үккіштер, келсаптар жасала бастады. Неолит дәуірінде Қазақстан ... кен ... мен ... ... ... ... ... қатар керамикалық ыдыс жасау іске аса бастады. Әлеуметтік ... ... ... ... ... қауым дәуірі еді. Онда бірігіп еңбек ету және өндіріс құрал-жабдықтарына ортақ меншік үстем болды. Осы кезде тайпа ... ... ... туыстық жағына және шаруашылықтың түріне қарай құрылды. Ежелгі ... ... ... ... ... аулаумен, өсімдіктерді жинаумен шұғылданған. Кейініректе олар мал ... , ... және кен ... ... ... ... ... екі мың жылдықта мал және егіншілік шаруашылығымен қоса металл өңдеу кәсібі дами ... ... өзі ... ... ... ... өзгертуге жол ашты. Мал өсіруші тайпалар ірі және қуатты бірлестіктер құрды. Бұлардың арасында әр түрлі себептермен келіспеушіліктер болып, қарулы қақтығыстар да орын ... Қару енді ... ... аулау үшін ғана емес, сонымен қатар тайпалардың соқтығыстарына да жиі ... ... Қару ... ... металл өңдеудің дербес саласына айналды.
Б.з.б. 2 мың жылдықтың ортасында Қазақстан тайпалары қола заттарын жасауды меңгерген. Қола-әр ... ... мыс пен ... ... ... ... ... қорыптасы. Мыспен салыстырғанда қола өте қатты және балқыту температурасы төмен, түсі ... ... ... ... ... Ол ... ... мен қару жасау үшін қолданылатын негізгі шикізат болып табылды. Қазақстан жерінде түсті металдар өңдеуге, әсіресе, мал ... ... ... ... ... ... 2 мың жылдықтың аяғында - I мың жылдықтың басында дала халықтары шаруашылықтың жаңа түрі - ... мал ... ... ... экономикалық басты-басты екі бағыттағы: мал шаруашылығы мен металл өңдеу кәсібінің тез ... ең ... ... ... ... ... ... өзі қоғамда еркектер рөлінің күшебне әкелді. Сөйтіп, аналық рудың орнына аталық ру (патриархат) пайда болды. Қоғамдық ... ірі ... ... ... өсуіне, қоғамдық еңбектің мамандануына, патриархаттық қатынастың дамуына байланысты еді. Жеке ... ... ... ... ... ... ... қауым ішінде мүлік теңсіздігі көрініс бере бастады.
Қола ... ... ... және Орта ... ... ... тегі және ... тағдырының ортақтығы жағынан туыс тайпалар мекендеді. Бұл тайпалар бір үлгідегі, бір-біріне ұқсас мәдениет қалдырды. Олар қалдырған ескерткіштердің табылған жері ... ... ... ... селосының атымен ғылымда шартты түрде деп аталды.
Андронов ... ... ... ... жері ... деректерге қарағанда, Андронов мәдениеті дәуірінде халық- тың басым көпшілігі отырықшылықта өмір сүрген. Өзендердің, көлдердің ... ... мол ... ... ... отбасылардың үйлері мен үлкен жер төбелері болған. Олардың жанынан әр түрлі шаруашылық жайлар мен мал қамайтын ... ... ... бұл ... мал бағу кәсібі басымырақ еді. Тайпалар малшылық-егіншілікпен аралас шұғылданды.
Андронов мәдениеті дәуірінде ... ... ... құралдарын, қарулар және сәндік заттар жасауды жақсы білген. Олар түбі шығыңқы балталар, сағасында ойығы бар пышақтар, балға, шоттар, найзалар мен ... ... ... ... ... ... және әр түрлі ілмешектер, егінді оратын орақ, пішенді шабатын шалғы сияқты құралдарды өздері жасап күнделікті тұрмыста кеңінен қолданды.
Андронов ... ... ... 1914 жылы А.Я. Тугаринов ашты. Содан бергі өткен уақыт ішінде Кеңес елінде, сонымен бірге ... бұл ... ... ... көп ... ... ... Андронов мәдениеті қола дәуірінің алғашқы кезеңін (б.з.б. ... ... және орта ... (б.з.б. XV-X ғасырлар) түгелдей қамтиды.
Орталық Қазақстанда қола дәуірінің соңғы кезеңінде (б.з.б. X-XIIIғасыр- лар) Андронов мәдениетімен салыстырғанда анағұрлым жоғары Дәндібай-Беғазы ... ... ... Ол Қарағанды қаласы маңын- дағы Дәндібай ауылында және Балқаштың солтүстік төңірегіндегі Беғазы қойнауында қола ескерткіштерінің алғашқы қазылған жаріне қарай ... ... ... Атасу өзенінен Ертіске дейінгі байтақ даладан табылған көптеген ескерткіштерімен сипатталынады. Олардың қатарына Ақсу-Аюлы-2, Ортау-2, Байбала-2, ... ... ... ... Бұл ... тән нәрсе, бір жағынан Андроновтық дәстүрлердің сақталуы, екінші жағынан, мәдениеттің жаңа элементтерінің,тұрпаты ерекше бәйттік тамдардың, жатаған, домалақ ... ... ... ... ... да ... ... тән емес. Әдеттегі бүктелген қаңқалармен қатар аяқтарын созып, шалқасынан жатқызылған қаңқалар да ... ... ... ... ... ерте ... дәуірінде Қазақстан жерінде тұрған малшы тайпаларда кеңінен тараған.
Беғазы мәдениеті дәуірінде дерленгендерден мүлік теңсіздігінің болғанын да байқаймыз. Басына обалар ... оның ... ірі ... ... белдеуленген молалар да кездеседі. Бұл патриархаттық-рулық қоғамның көрнекті мүшелерінің қабырлары. Тағы малдарды, жануарларды қолға үйрету көшпелілер қоғамы дамуының заңды ... ... мал ... ... ... ... бастап егіншілік дамыған. Мәселен, Усь-Нарым қонысында (Шығыс Қазақстан) табылған қыстырма орақтар егіншіліктің болғанын көрсетеді. Тастан астық үгетін ... ... ... тоқпашалар, келілер, келсаптар жасалған. Егін жинауда алғашқы кезде пышақ пайдаланылған болса, соңғы қола дәуірінде әр түрлі қола және мыс ... ... ... ... ... ... ... тары егілген.
Қола дәуірінде адам қоғамының өндіргіш күштерінің дамуына мал өсіру және егін ... ... әр ... ... ... тас пен ... пайдалану аса маңызды роль атқарған. Оған Қазақстан жеріндегі мыстың, қалайының және ... бай ... ... ... жағдай жасаған.
Қола дәуірінде Қазақстан жерінде ... ... ... қоныс жайларын анықтау мақсатында бірнеше қазба жұмыстары жүргізілді. Солар- дың ... ... ... ... өзендердің жағасында, жайылы- мы мол мүйісте, көлдің маңына орналасқан. ... 6-10 ... 20 ... тұрды. Өзен жағасында олар бір немесе екі қатар болып тізілген. Мүйістегі үйлердің ортасынан кең алаң-қотан қалдырылған. Тұрғын ... ... кең 100 ... ... 300-400 ... ... ... дәуірінде Қазақстан жеріндегі тайпалардың өмірге керекті және үй ... ... ... ... ... ... ... Мал шаруашылығы адамдарды тек тамақтандырып қана қойған жоқ, сонымен қатар киім-кешекпен және аяқ киіммен де қамтамасыз етті. Сойған малдың жүнін ... оны ... киім етіп қию үшін ... ... және ... тоқыма станогі пайда болды. Бұлар бірнеше қазбалардан табылды. Мұның өзі сол тұста қазақ ... ... ... еді. ... ... ... өңдеп, үстіне тон, басына тымақ, аяғына киім етіп ... ... Жүн ... ... ... жүні мен ешкінің түбітінен тоқылды.
Қоныстарды мекендеушілерге керамика ыдыстарын жасау кеңінен дамыған. Оның бәрі шаруашылық пен ... ... ... Бұл ... ... жасаушылардың көбі әйелдер екен. Күйдірген балшықтан ыдыс-аяқтардың бірнеше түрі ... ... ... ... ... ған. Соңғы қола дәуіріндегі құмыралардың дені иіні ... ... ... ... ... Қазақстан аумағындағы мемлекеттердің пайда болуының ерекшеліктері;
Қазақстан аумағында мемлекеттің пайда ... даму ... ... басқаруды, жақсарту, дамыту: қоғамнның жұмысының көлемі де, шеңбері де молайып, кеңейіп ескі басқару ... ... ... ... ... алмады. Жаңа мемлекеттік аппарат қажет болды.
* Қалың бұқараны, қанаушы таптың үстемдік тапқа, топқа қарсы ңс - ... ... , жою үшін ... ... ... ... үшін басқарушы аппаратты нығайту керек болды.
Мемлекеттің негізгі белгілері.
* ... ... мен ... ... ... болу ... , ... сот т.б.). Қоғамдық өмірдің дамып, күрделене түсуіне байланысты мемлекеттің механизмі де күрделене түсті.
* Үстем таптың мүдделері мен ... ... ... ... - ... ... белгілейтін құқықтың болуы.
Мемлекеттің билік жүргізетін негізгі территориясының болыу, халықты рухына қарай емес ... ... ... Аймақтық ұйым ретінде мемлекет сол көлемде белгілі бір ... ... ... ... ... әсер ... Дамыған қоғамда мемлекеттік органдар мен қатар әр түрлі партиялар , одақтар , бірлестіктер т.б., бұлардың жиынтығы қоғамның жалпы саяси ... ... ... ... ... ... институттардан мемлекеттің ерекшелігі қоғамдағы жоғары үкімет билігіне (Суверендік ... ... ... ... ... күші сол елдегі бүкіл халықтық және барлық қоғамдық бірлестіктереден , ұйымдардан айырмашылық белгілері:
* Мемлекет қоғамдық көлемде бірден - бір ... ... ... басқа бірлестіктердің билігі барлық халықты қамти алмайды, мемлекет қана барлық қоғам ға күші бар нормативтік акті ... ... ... ... ... ... нормалардың дұрыс, уақытында іске асуын, орындалуын қадағалап, заңдылықты, тәртіпті бақылап отырады.
* Мемлекеттің ішкі - сыртқы ... ... ... ... ... ... (б.ғ.д. VІІ-ІV ғғ.).
Ежелгі Қазақстан аумағындағы адамзаттың даму тарихында өзіндік орын алатын қола дәуірін ауыстырып, ... де ... ... ... кезең б.з.д. І мыңжылдықтың басы мен біздің заманымыздың басы болып табылады. Бұл кезең Қазақстан ... ... ... өз ... ... ... және ... шаруашылықтың дамуымен ерекшеленеді.
Б.з.д. І мыңжылдықта Солтүстік Үндістан, Ауғанстан, Орта Азия және ... ... ... ... кең - ... аумақта деген атпен белгілі тайпалар мекендеген. Геродот (б.з.д. V ғ.) және басқа ертедегі ... ... ... ... деп ... Сақ ... ... мәліметтер кездесетін негізгі жазба деректер екі топтан тұрады: 1) антик дәуірінің авторлары ... - ... ... ... ... және т.б.; 2) Ахеменидтер әулетінен (көне парсы) қалған сына ... ... сына ... т.б.). ... ... атауын қолданса, грек деректері бұл тайпаларды деп атайды.
Сақ тайпалары Солтүстік Қара теңіз жағалауын, Днепр өзені ... ... ... және ... Еділ ... ... ... мен Оңтүстік Орал өңіріндегі савроматтардың, Кир мен І Дарий тұсындағы парсылардың және Александр Македонский ... ... ... болған. Олар ежелгі парсылармен тығыз қарым-қатынас орнатып, б.з.д. VІ - V ... ... ... ... да ... ... сына ... сақтар туралы аз болса да анық деректер келтірілген. Оларда ... үш ... ... ... ... даярлайтын сақтар), тиграхауда-сақтары (шошақ бөрікті сақтар), парадарайа-сақтары (теңіздің арғы жағындағы сақтар) туралы баяндалады. Алғашқы екі тобын ... " ... және ... деп ... сақтардың бұл топтарының Орта Азия мен Қазақстан аумағында шоғырланғандығы туралы түрлі болжамдарбар. Олардың біреуіне ... Шаш ... ... ... ... ... ... оңтүстігінде тиграхауда-сақтары мекендеген, бұл сақ тайпаларының этникалық аумағы кеңірек болған, оған Оңтүстік Орал өңірі мен Таулы ... да ... сына ... ... ең ірі ... немесе тайпалар тобы деп айтылған, олар грек деректерінде амюргий-сақтары деп аталды. Бұл сақтар Ежелгі ... және ... ... ... мен ... ... ... орналасқан. Ертедегі парсылардың танысқан сақтары осылар еді.
Лингвистикалық зерттеулердің мәліметіне қарағанда сақтардың ... ... көне иран ... ... І ... бөлектеніп шыққан ирандық, нақтырақ шығыс ... ... ... ... ... тайпалар одағына массагеттер, дайлар, исседондар, аримаспылар, қаспилер, аргипейлер және т.б. ... ... ... кіреді. Олар ежелгі грек авторларының еңбектерінде аталады. Зерттеушілердің болжамдары ... олар ... ... ... ... ... ... - Сырдарияның төменгі бойы мен Арал теңізінің ... және ... ... ... - ... ... ... Арал теңізінің жағалауын, исседондар - Іле мен Шу ... ... оның ... ... Тарбағатай тауына дейінгі алқапты, ал кейбір зерттеушілер, соның ішінде, М.Қ.Қадырбаев оларды Орталық Қазақстан кеңістігіне орналастырады, ... - ... ... ... қаспилер - Каспий теңізінің шығыс жағалауын, аргипейлер - Қазақстанның солтүстік аймағын мекендеген.
Деректерге ... ... мал ... ... ... ірі ... қой өсірген. Мал шаруашылығының үш түрі болды: көшпелі, жартылай көшпелі, отырықшы мал шаруашылығы. Сақтарда түйе өсіру Батыс және ... ... ... өркен жайды. Олар атқа керемет мініп, садақ ... өте ... ... ҮІІІ - ҮІІ ... ... мен ... ... мекендеген тайпалардың Ассирия және Мидиямен, ал б.з.д. ҮІ ғасырдың ортасынан бастап ... ... ... ... қарым-қатынас жасаған және сол кезеңдегі көптеген тарихи оқиғаларға ... ... және ... ... ... ... ғғ. ... мен Орта Азияны мекендеген тайпалар ежелгі дүние өркениеті - Ассириямен және Мидиямен, ал б.з.б. VІ ... ... ... мемлекеті құрылған уақыттан бастап Персиямен байланысты болғанын көрсетеді. Сақтар сол кездегі ... ... ... ... ... Кир ... одақ жасап, Мидия патшасы Крезбен соғысуы кезінде олардан көмек алады. Кейінірек Кир сақтар мен массагеттерді бағындырмақшы болып ... ... ... оның ... ... қарсылыққа кездесіп, соңында Кир бастаған парсылар сәтсіздікке ұшырап, әскерлері талқандалып, өзі қаза ... ... ... ... мәліметтерді келтіреді: парсыларды жеңгеннен кейін сақтардың патшайымы Тұмар (Томирис) торсыққа қанды толтыра құйғызып, деп оған ... ... ... Орта ... ... жорықтарын І Дарий (б.з.д. 521-486) жалғастырды. Б.з.б. 518 жылы І Дарий массагет-сақтарға қарсы жорық ... ... ол да ... ... Грек ... ... массагет-сақтардың парсыларға қарсы ерлікпен күрескендігі жайлы мына бір оқиғаны ... ... ... бір сақ ... ... ... ... тілгілейді де, парсыларға барып өзін сақ көсемдерінен зардап шеккен адам сипатында көрсетеді. Одан соң өзінің тайпаластарынан кек қайтарғысы ... ... ... ... яғни ... ... шөл далаға апарып адастырады. Ал, ол жерде парсылардың көбі шөлге шыдамай қырылады. Өз жерін жат жерлік басқыншылардан ... ... сақ ... ... ... ерен ерлік жасады.
Дегенмен І Дарий аз уақыт болса да жекелеген сақ тайпаларын, соның ішінде хаомаварга-сақтарын және ... да ... ... ... Бұл ... ... ХV сатрапиясының (салық аймағының) құрамына ... ... ... тиіс ... ... ол өз ... төленіп тұрмады және көбіне сыйлықтар сипатында болды. Сақтар болса ... ... ... ... ... ... біразы парсы патшасының деп аталатын жеке әскери құрамасының қатарына да кірді.
Б.з.б. VІ ғасырдың аяғымен V ғасырдың басында ... ... ... соғыстарының басталуына байланысты ірі-ірі саяси оқиғалардың болғаны белгілі. Сол тұста кейбір сақ тайпалары бұл ... ... мен ... ... ... ... қатысып отырған. Мысалы, Гавгамелы маңындағы шайқасқа сақтардың жеңіл атты әскері қатысқан.
Грек-парсы соғыстары (б.з.б. 500-449 жылдары) парсылардың жеңілуімен ... Ал, бұл ... ... ... және ... ... шиеленісе түседі, құл иеленушілер болса, бұдан шығудың жолдары шығысқа басқыншылық жорықтар ұйымдастыру деп түсінеді. ... ІV ... ... ... ... Македонскийдің басшылығымен соңғы Ахеменидтік ІІІ Дарий ... ... ... Орта ... ... ... Маракандты (Самаркандты) алып, олар Сырдарияға қарай бет алады. Гректердің баса-көктеп енуіне Орта Азия халықтары ... ... ... ... ... ... әскерлеріне қарсы күресте сол кезде Қазақстанның оңтүстік аудандарын мекендеушілер, оның ішінде массагеттер белсене қатысты. Александр Македонский ... ... ... болған кезінде сақ жебесі тиіп, жараланды. Македондық-гректер Сырдария бойындағы қалаларды қоршаған кезде олардың тылында көтеріліс шығып, оны Спитамен басқарды. ... ... ... сүйене отырып, сол кезде жеңілмейтін деп саналған ... ... ... ... ... ... Үш жыл ... кескілескен соғыстан кейін ғана македондық-гректер Орта Азияның кейбір тайпалары мен халықтарын ... ... ... арғы ... сақ тайпалары өздерінің тәуелсіздігін сақтап қалды. Александр Македонский өлгеннен кейін оның ... ... ... ... және ... ... жоқ тайпалар мен халықтардан біріктірілгендіктен дағдарысқа ұшырап ... І ... ... мен ... Қазақстан тиграхауда-сақтарға кіретін сақ тайпаларының үлкен тобы қоныстанған Орта Азия мен Қазақстанның этно-мәдени сақ ... ... ... ... ірі ... болды. Сақ мәдениеті - Орталық және Алдыңғы Азияның мәдениеті мен өнері жетістіктерінің бірі ... Ол ... ... ... көп ... ерте кезден-ақ Қазақстан аумағының оңтүстік-шығысы мен оңтүстігінің ... ... ... ... Іле, ... ... ... Шелек, Шарын, Кеген өзендері мен т.б. өзендердің аңғарларында көптеген тас және топырақ ... ... ... ... ... (Іле ... сол жақ жағалауы) - 300 обадан, Берікқара қорымы (Талас өзенінің ... 500 ... ... - Төбе ... ... ... 700 ... тұратын қорымдар табылған. Оларда адамдар әр түрлі уақыттарда жерленіп, жүздеген жылдар бойы ... 20 ... ... жететін обалары саналатын обалардың көп табылуы жағынан Жетісу мен Оңтүстік Қазақстанға тең ... Орта Азия мен ... ... ... жоқ. Осындай археологиялық ескерткіштердің мол табылуына байланысты ... ... ... деп қорытынды жасайды.
Б.з.б. V ғасырға жататын Бесшатыр қорымының тянь-шань ... ... ... ірі ... ... ... ... күйінде табылды, олар Орта Азия мен Қазақстан ... жер ... ... ... ең ежелгі сәулет өнерінің бірегей ескерткіштері.
Іле Алатауының солтүстік беткейіндегі ... ... ... ... ... ... ... жерлеу ғұрпының байлығымен қайран қалдырады. Оның басынан аяғына дейінгі киімдері ... ... ... жуық ... мен ... ... әшекейленген, олардың көпшілігі скиф-сақ кезіндегі стилінде ... Есік ... ... ... ... ... ерекше, оның түбіндегі 26 таңбадан тұратын жазу, тегінде, әліпбилік ... ... ... І ... басы сақ ... ... қауымның ыдырап, әлеуметтік құрылымның қалыптасу үрдісінің жаңа сипатымен ерекшеленеді. Археологиялық деректер жеке меншік, ал ... ... ... ... шыққанын айқын байқатады. Сақ заманының қоғамдық құрылымын: шағын туыс отбасылар тобы (патронимия) - ... ... ... ... деп атауға болады. Бұл құрылымның патронимия деп аталған төменгі ұясы ... ... ... ... ... ... ... нәтижесінде құрылды. Ол бөліністер әулет басшысының есімімен аталды. Ал қоғамның жіктеліп, байлар мен кедейлерге бөлінуі сақ ... ... ... ... ... ... ... дәлелі болып табылады.
2.4. Ғұндардың, үйсіндердің, қаңлылардың əскери - демократиялық одағы;
Б.з.б. І ... ... ... оңтүстігіндегі Ордостан тартып Каспийге дейінгі Орталық Азияның ұлан - байтақ кеңістігін шығу тегі мен ... ... ... әр түрлі тайпалардың мекендегені белгілі. Шаруашылықтың біртіндеп даму барысы, тұрмыстың біршама ортақ болуы, этникалық жақындық пен ... ... ... ... Орталық Азияда ертедегі ірі тайпалық бірлестіктердің құрылуына негіз болды. Олардың уақыты жағынан алғашқылары саналатыны хунну (ғұндар) еді. ... ІІІ ... ... ... ... ... сюнну немесе хунну (ғұндар) әр түрлі тайпаларды біріктірген. Ғұндар туралы мәліметтерді негізінен қытай жазбаларынан аламыз. Олар Тынық ... мен ... ... ... мен ... ... аумақта, ал кейіннен одан әрі батысқа да таралып отырған ... ... ... ... ... 24 руға ... ... рудың көшіп жүретін өз жері болды.Ғұндардың жоғарғы билеушілері қытай деректерінде "шаньюй" деп аталған. Б.з.д. 3 ғасырдың соңына қарай ғұндар ... ... ... өздерінің мемлекетін құрды. Оларды бір одаққа біріктіру әйгілі Мөде ... ... ... ... ... көп соғысты. Б.з.д. 3 ғасырда ғұндар шабуылының ... ... ... ... Ұлы ... ... ... етті. Б.з.д. 209 жылы ғұн тайпаларын Мөде шаньюй ... ол ... ... ... ... ... Қытайдың шекаралық аудандарына жорықтар жасап, күйрете соққы берді. Кескілескен күресте Мөде бастаған ғұндар өздерінен әскери-саяси қуаты басым Хань ... ... ... ... ... көз ... бас ... мәжбүр етті. Хань императоры Гаоцзу Мөде шаньюйдың алдында бас иіп, онымен "өзара тыныштық және туыстық туралы шартқа" қол ... Бұл шарт ... Хань ... ... ... ханшасын әйелдікке беріп және жыл сайын салық төлеп тұруға міндеттеледі.
Мөде бастаған ғұндар кейін шығыстағы ... ху" ... ... ал оның ... ... және Онон ... алқаптарында мекендеген сяньби және ухуань тайпалары кіретін еді. Одан соң ... ... ... ... ... ... Бұл кезеңде қазіргі Кореядан Тибетке және Шығыс ... ... орта ... ... кең ... ... қол ... өтеді, ал солтүстікте ғұн конфедерациясына кірген тайпалардың мекені ... ... ... алып ... ... ... қарағанда ғұндар Саян-Алтай тайпаларына жорықтар жасаған. Б.з.д. 201 жылы сюннулердің солтүстік және солтүстік-батысқа қарай жорықтарын жалғастырып, Хуньюй, Цюйшэ, Динлин, ... және ... ... ... ... ... ... Кем (Енисей) өзенінен Іле өзенінің алқабына дейінгі жерлерді алып жатты.
Б. з. д. 201 ... ... ... ... ... ... ... түгелдей дерлік бағындырды. Одан кейінгі жылдарда олар батыста да белсенді әрекет жасайды. Б. з. б. 177 жылы Мөде ... ... ... ... ... ... деген сылтаумен өзінің батыстағы иеліктерінің билеушілерін юечжилерге қарсы жорыққа аттандырады. ... атты ... ... ... ... ... ... қалыптасып жатқан бірлестігінің төңірегіндегі бірнеше иелікті бағындырады. Бұл жөнінде шаньюй былай дейді: ... ... ... ... ал ... мықты шықты: олар юечжилерді жойып, жуасытты; семсердің ұшына іліп ... ... өз ... нығайтты. Лоулань, Үйсін, Хуцзе және оларға шектес 36 иелік ... ... ... Олардың бәрі сюннулердің армиясына кіріп, бір әулетке айналды".
Ғұндар бірлестігіне шығу тегі әр түрлі тайпалар мен этникалық-саяси құрылымдар кірген. Конфедерацияның қоғамдық-саяси ... бір ... ... ... ... ... мен ұланғайыр аумақта орналасқан иеліктер арасында тығыз саяси және ... ... ... ... әсер ... з. д. I ... ... ғұн қоғамы өзінің вассалдық иеліктерінен айрылумен қатар бұрынғы бірлестік құрамында болған ғұндар б.з.д. 55 жылы оңтүстік және солтүстік болып екіге ... ... ... Хуханье шаньюй, солтүстік бөлігін Чжичжи шаньюй басқарды. Оңтүстіктегілер Ордос аумағында мекендеп қалды да, солтүстіктегілер өз тайпаларының қысымына шыдамай Саян мен ... ... ... яғни ... пен ... ... ... аударды.
Б. з. д. 49 жылы Чжичжи Хань империясының боданына айналған оңтүстік ғұндардың ... ... ... сол ... ... ... орнатуға әрекет жасады. Бірақ оның бұл әрекетінен нәтиже шықпады. Өз күші жетпеген соң үйсін күнбиінен көмек сұрайды, бірақ үйсін ... оған ... ... бас тартады. Осыдан кейін одақтассыз қалған солтүстік ғұндар оңтүстік ғұндардың жерінен кетуге мәжбүр болады.
Солтүстік ғұндардың билеушісі Чжичжи шаньюй ... ... ... көліне таяу жерде өз ордасын орнатады. Осы арадан ол үйсіндердің көрші тайпаларына жорық ... ... ... ... І ғасырдың екінші жартысында Чжичжи бастаған ғұндар Қазақстанның Жетісу аймағына алғаш рет ... келе ... ... ... ... ... екінші толқыны б.з. 93 жылы басталады. Олар Сырдария бойы мен Арал ... ... және ... ... ... барып енеді. Б.з. ІҮ ғасырында ғұндар Еуропаға дейін жетеді. Ғұндардың Батысқа жорығы Халықтардың ұлы қоныс аударуының басталуына түрткі ... Олар ... Рим ... ... ... жасайды. Әсіресе, Ү ғ. басында Ругила патшалық құрып тұрған кезде Рим мемлекетіне шабуылы күшейеді, Дунай жағалауындағы римнің иеліктерін ... ... ... ... Венгрия аумағы) жерінде жаңа мемлекет - Батыс ғұн империясы құрылады. Ғұндар Рим ... ... ... ... 433 жылы ... ... болғаннан кейін мемлекет билігі іс жүзінде Аттиланың (Еділ батыр) қолына көшеді. Ол 453 жылы қайтыс ... ... ... ... ... ... ... бүкіл Еуропаны дүр сілкіндірді. Бірақ Аттила өлгеннен кейін Батыс ғұн империясы ыдырап кетті.
Ғұндардың өмірінде көшпелі мал шаруашылығы басты рөл ... ... ... ат баптауды жетік меңгерген. Ғұндардың ішінде отырықшы тұрмыс ... ... ... да ... ... дақылдың ішінде тарыны көп өсірген. Ғұндар өмірінде аңшылық та үлкен орын алған. Қолөнері мен бейнелеу өнері жоғары деңгейде болды. ... ... ... стильді дүниеге әкелген. Көк тәңіріне табынып, ата-баба рухына сиынған. Өздерінің дәстүрлі құқық жүйесін қалыптастырған.
Ғұндар қоғамында патриархалды-рулық қарым-қатынастар күшті болған. Елді ... ... иесі - ... ... оның ... ... ... лауазымын иеленді. Деректер ғұндарда малға және жерге де жеке меншік болғанын білдіреді. Ер азаматтардың барлығы дерлік қатардағы жауынгер саналған. Ғұн ... ... атты ... ... ... ... халық еді. Олардың жауынгерлік құдіретінен сескенген қытайлықтар Ұлы Қытай қорғанын салдырған. Сонымен, қорыта келгенде, ... - ... ... ... ... пайда болған ежелгі дәуірдегі тайпалар одағы, түркі халықтарының арғы тегі. Бұл тайпалардың бір бөлігі ... ... ... ... ... ... қалыптастыруға елеулі үлес қосты. Соның үшін ежелгі ғұндарды қазақ халқын құраған қайнардың бірі деуге болады. ... ... ... ІІ - б.з ҮІ ... ... аумағында мекендеп мемлекеттік дәрежеге көтерілген көне тайпалық одақтардың бірі үйсіндер болып табылады. Үйсін - ... ... ... ... ... ежелгі түркі тайпаларының бірі. Ежелгі қытай жазбаларында үйсін атауы ... 2 ... ... ... Жетісу үйсіндерінің шығу тегіне келетін болсақ кейбір ғалымдар үйсіндердің сақ ... ... туыс ... дәлелдеп, оларды Тянь-Шань және Шығыс Түркістан тармағы деп бөледі. Белгілі антрополог О. Смағұлұлының дәлелдеуінше үйсін антропологиялық типінің морфологиялық құрылыстары ... ... сақ ... өмір ... ... өте ... Демек үйсіндерді сақ тайпаларының тікелей ұрпақтары деп тұжырымдау орынды.
Белгілі қытайтанушы тарихшы-ғалым Н. Мұқаметқанұлы: "Үйсін ... ... - ... ... ... ... Қазақстан аумағында б.з.д. ІІ - ҮІ ғасырларда өмір сүрген байырғы мемлекеттердің бірі. Байырғы үйсіндер, ... ... ... ... жылнамаларының орысша аудармасы арқылы "Усунь" деген атпен белгілі ... ... ... ... жазылған тарихи деректер мол, қазылған археологиялық мұралар көп, зерттеу ... де аз ... ... ... деген этноним ең алғаш қытай тарихшысы Сы Мачянь (Сыма Цянь) жазған "Тарихнама - Ши цзы. Хұндар тарауында" ... - деп ... ... негізгі территориясы қазіргі Қазақстанның Жетісу өлкесі, Шу, ... ... ... ... және Қытайдың Іле аймағы болды. Шекаралары батысында Шу мен Талас өзені, шығысында ... ... ... ... ... ... ... Ыстықкөлге дейінгі аумақты алып жатты. Үйсі мемлекеті батысында қаңлылармен, шығысында ғұндармен, ал оңтүстігінде Ферғанамен шектесіп ... ... ... ... бойынша Үйсін мемлекетінің астанасы Чигу-Чэн (Қызыл аңғар) қаласы болған. Ол Ыстық көлдің жағасында орналасқан.
Ғұндардың күшеюінен қорыққан қытай үкіметі ... ... ... батыс елдеріне елшілік жіберді. Қытай елшісі келген кезде үйсіндер Қытаймен және ғұндармен терезесі тең қуатты мемлекет болды.
Үйсіндер мен ... ... ... ... ... ... ... қарағанда - үйсіндердің 120 мың түтіні, 630 мың адамы, 188 мың 800 әскері болған. Мемлекеттің ең жоғарғы билеушісі ... ... деп ... ... елі құрылғаннан бастап, оның бүкіл елді басқаратын үкіметтік ұйымы болды. Әлеуметтік қатынастар заңдар арқылы реттелді, күшті, ... ... ... ... үшін ... ... біртекті болмаған, онда байлары - тайпа мен ру дәулеттілері, жасауылдар мен абыздар және қатардағы бұқара - ... мен ... ... ... ... ... да ... олар негізінен соғыс тұтқындарынан құралды және үй шаруашылығында пайдаланылды.
Үйсін қоғамында мүліктік және әлеуметтік теңсіздік, ... жеке ... ... ... ... ... ... ажырататын өз таңбаларын салды. Жер иеленуге де жеке меншік болғанын жазба деректер ... ... ... ... теңсіздіктің болғанына археологиялық қазбалар дәлел. Жетісудың көптеген қорғандарының көлемі әртүрлі - үлкен, ... және ... ... ... ... мен мәдениеті жайындағы деректер археологиялық қазбалардан анықталып отыр. Қытай жазбаларында үйсіндерді көшпелілер ... ... ... 105 жылы ... күнбиіне ұзатылған Қытай императорының қызы киізбен қаптаған дөңгелек үйде тұратынын, ет, сүтпен қоректенетінін айтып, өлеңмен зарлы хат жазған. Үйсіндердің негізгі ... - мал ... ... ... мен қой өсіру жақсы дамыды. Кейбір байлардың 4-5 мың жылқысы болған. Сонымен ... ... те ... ... ... ... ... жартылай отырықшылық тіршілікке көшті. Іле, Шу, Талас өзендері алқабынан суландыру жүйесінің іздері анықталды. Обалардан табылған мәдени мұралар қолөнер ... ... да ... ... ... ... (бас ... б.з.д. 2 - 1 ғғ. өмір сүрген ... ... ... ... Бұл ... 35 см., ені 5 см. ... аңдар, жануарлар, адамдар бейнеленген. Ол суреттер үйсіндердің наным-сенімдерін білдіреді. Мысалы, ондағы пырақты аттар күннің символы болып ... ... ... ... ... ... зерлеу тәсілімен жасады. Археологиялық қазба жұмыстары кезінде табылған осындай және басқа да қолөнер заттары мен бұйымдары ... ... ... даму деңгейін көрсетеді.
Үйсін мемлекетінің Ұлы Жібек жолының бойында орналасуы оның көршілес елдер, тайпалармен (қытай, ғұн, қаңлы, ... ... және т.б.) ... ... және ... байланыстарды дамытуына мүмкіндік жасады. Бастапқыда Үйсін мемлекеті ғұндармен қалыпты қарым-қатынаста болды. Бірақ Хань патшалығының ... ... ... бет алу ... ... ... ... байланыс орнатуға мәжбүр етті. Қытайлар ғұндарға қарсы батыста жатқан елдерден одақтастар іздеуге кірісті. Қытай императоры Уди б.з.д. 138 жылы ... ... Чжан Цянь ... ... ... ... ... екі жақты қарым-қатынастар етек алып, үйсіндер Қытаймен кең дипломатиялық және туыстық қатынаста болған. Қытайлар үйсіндермен құдандасып, ... Хань ... ... ... ... ... бұл ... белгілі саяси мақсатты көздеп, хань әулеті үкіметі мен үйсіндер арасындағы ... ... ... ... Өз ... ғұндар да үйсіндермен құдаласып, күнбиге өздерінің қыздарын беріп отырған. Үйсін мемлекеті біртұтас ел ... б.з. ҮІ ... ... ... өмір ... одан соң ... ... құрамына енеді.
Қаңлылар - қазақ халқының негізін құраған ежелгі тайпалардың бірі. Олар туралы деректерді негізінен қытай жазбаларынан аламыз. Шығыстанушы Н. ... деп ... ... ... ежелгі тайпа және түркі тілдес екенін нақтылап берді. А.М. Бернштамның пікірінше де қаңлылар түрік тілді халық болған.
Қаңлы мемлекеті ... ІІ ғ. - б.з. Ү ғ.) - ... ... ... алғашқы мемлекеттік бірлестіктердің бірі. Қытай деректері бойынша астанасы Битянь қаласы болған. Қаңлының билеушісіне 5 иелік бағынышты болды. Кангюй мемлекеті мен оның ... ... ... ... ... басталады, ол оның орналасқан жерін Сырдария өзенінің солтүстік жағындағы далалар деп белгілеген. мәтініне берген түсініктемесінде ол деп атап ... ... ... ... ... ... .
2.5.Батыс-Түрік қағанатының қалыптасуы (603 ж.);
Еуразияның аса үлкен бөлігін қамтыған, әртүрлі тілдерде сөйлейтін және әртүрлі этностарды күшпен біріктірген ... ... ... ... табылатын ұлы Түрік қағанатын бір орталықтан басқару қиынның қиыны еді.
Өздері мұздай сауытпен құрсанған, бақайшағына ... ... ... ... сүйенген жоғарыдан төменге дейін ел басқарған қағандар, тегіндер, шадтар, ябғулар, елтеберлер, ... және ... ... бірлестіктерді басқарған бектер үлкен қиыншылықпен қол жеткізген арайлы тәуелсіздіктің қадір-қасиетін ... ... ... жоқ. ... пен ... елді билеген Ашына әулетінің ұрпақтарын меңдеп алып, емі жоқ айналды. Осындай мерез ... ... қою үшін ... ... Ашына Мұқан қаған әкесінің орнына баласы таққа отыратын дәстүрді бұзып, ағаның тағына іні отыратын жаңа салтты енгізген еді. Осылайша қаған ... ... ... жас бала ... ақыл тоқтатқан азамат ие болатын болды. ... ... ... және ... ... билікке қол жеткізе алмаған Ашына әулетінің өкілдері мемлекеттің тәуелсіздігінен гөрі өздері басқаратын аймақтардың тәуелсіздігін жоғары қоятын ... ... Олар ... ... ... ... құралған айтарлықтай қуатты да садақты әскерлерімен жоғарғы билікті басып алуға болады деген зиянды пікір жетегіне ілесті. Мұның өзі ... ... ішкі ... алып ... Нәтижесінде қағанат ішінде әртүрлі аймақтарды басқаратын бірнеше қаған қатарласа пайда ... Бұл ... 20 ... ... ... ... ... 603 жылға қарай Ұлы қағанаттың екі мемлекетке - Батыс Түрік және ... ... ... ... кетулеріне алып келді. Түріктердің сорына қарай дәл осы тұста, бұрын Қытайды ... ... ... ... Тоба әулеті тақтан тайдырылып, оның орнына қытай нәсілін жедел ... ... ... ... ... Суй ... (583-638 ж.ж.) ... билікке келді. Олар өздерінің байырғы ата жаулары ... ... ... ұстанды. Бұл, әрине, жаңалық емес болатын. Көшпелі түріктердің өздері де мұндай ... ... ... ... ... ... рет қолданған еді. Мұның өзі шын мәнінде дұшпандар арасына іріткі салып қана ... ... ... ... ... іштей қақтығыстыратын бағыт еді. Түріктердің өзара жауласып, екі қағанатқа ... ... ... ішкі ... ... ... күшейте түсті.
Бұған қолайлы жағдай 603 жылы түркі тілдес он Телес тайпалары ... ... ... 599 жылдан бері билеп келген Қара Шұрын Түрікке қарсы көтерілгеннен кейін ... Ол ... ... ... ... қашып құтылды. Енді екіге бөлінген елдің Шығыс қағанатындағы билікке Жоңғар келсе, ал ... ... ... ... ... ... ... қағанаты - Түрік қағанаты ыдырап, екіге бөлінуі нәтижесінде пайда болған ерте ортағасырлық түркілер мемлекеті (603 - 704). ... ... ... ... шиеленісуі, оның дербестікке ұмтылған жеке бөліктерінде оқшаулану үрдісінің күшеюі, Шығыс және Батыс қағанаттарының ... алып ... ... ... ... ... Торэмен қаған қалаған деген ғылыми дерек те бар. Аумағы Алтай, ... ... ... ... мен Еділ ... ... ... дейінгі аралықты қамтыған. Саяси ахуалдарға байланысты шекара өзгеріп тұрғанымен Батыс Түрік қағанатының негізгі аумағы ежелгі үйсін жері, Жетісуөңірі болған. ... ... ... ... "он оқ елі" (он оқ ... "бес арыс ... "бес тайпалы нушеби" деп те аталған. Қағанаттың құрамына әр кезеңде қарлұқтар, Енисей қырғыздары, шығылдар(шігілдер), чомулдар(шөмекейлер), тухсилер, т.б. енді. Батыс ... ... ... ... - ... ... ... әрі әскербасы саналды. Ол мемлекеттің ішкі және сыртқы саяси істерінің ... ... ... ру ... ... ... халық "қара бұдұн", ал әлеуметтік құрылымның ең төменгі сатысының тәуелді тобы "тат" деп аталған (қ. Тат). ... ... ... ... ... ... деген көне мәтелге қарағанда түркі шонжарлары қарамағында таттар саны аз болмаған. Батыс ... ... ... мал ... ... сала ... Сонымен бірге Іле, Шу, Талас өзендері бойында егін шаруашылығы дамыды. Ежелден егіншілікпен айналысқан. Орталық Азиямен Шығыс Түркістандағы ... да ... ... қағанатына қараған. Ұлы Жібек жолының Батыс Түрік қағанатын басып өтуі мұнда қалалық мәдениеттің өркендеуіне ықпал жасады. Құлан, Навакет, ... ... ... ... ... ... ... орталықтары ретінде әйгіленді. Қағанаттың халықаралық экономикалық және саяси ... ... ... соғдылық көпестер үлкен рөл атқарды. Жетісуда егіншілік мәдениеті, құрылыс өнері, түрлі қолөнер ... ... ... ... ... ... ... түркі қағандары атынан соғылғанымен, олардағы сөздер соғды тілінде жазылды. Батыс Түрік қағанатында жазба мәдениет дамып, әдеби дәстүр қалыптасты. Батыс ... ... ... Көк тәңіріне, Ұмай анаға, Жер анаға, Су ... ... ... Қағанатқа Ұлы Жібек жолы арқылы әлемдік діндерді уағыздаушылар ене ... 626 жылы ... ... Үнді ... ... ... ... Прабхакарамитра он шақты серігін ертіп келген. 627 жылы келген қытайлық ... ... ... ... қағанының будда діні жөніндегі көзқарасы туралы жазып ... ... ... ... ... ... ... манихей діндерін жақтаушылар да болған. Бұлардың қызметі халықты түрлі діндерге тартып, қағанаттың негізі -- дәстүрлі діни наным-сенімді ... сол ... ... ... ... ... ... қағанаты Шегуй(610 -- 18) мен Түн жабғу(618 -- 30) қағандар тұсында күшейіп, мемлекеттің шекарасы кеңейе түскен. Шегуй қаған ... ... ... ... ... ... ... жазығымен Памирге дейінгі аймаққа өз билігін жүргізген. Шегуйдің інісі Түн жабғу қаған мемлекеттің батыстағы шекарасын ... ... ... ... ... ... ... Суябқа көшіріп, ал Мыңбұлақ деген жерді жазғы қонысына айналдырған. Жаңа жорықтар қағанат аумағын ... ... ... мен ... дейін жылжытуға мүмкіндік берген. Мұндай кең байтақ жерді берік ... тұру үшін Түн ... ... ... ... ... ... Түркістан мен Орталық Азиядағы жергілікті билеушілерге түркілік лауазымдар беріп, оларды өзінің орынбасарлары етіп тағайындаған. ... ... ... ... ... ... бақылау орнату мақсатында қағанның қазынасына түсетін алым-салықты жинайтын өзі бекіткен бақылаушыларды (тудундарды) жіберіп отырған. Орталық Азияда өз ықпалын арттыру үшін ... ... өз ... ... берген. Тохарыстанға өзінің ұлы Тарду шадты билеуші етіп қойды. Белсенді сыртқы саясат жүргізіп, 625 жылы Парсы ... ... ... ... ... Түн жабғу император Ираклийдің Кавказға жасаған жорығына (628 -- 29) қатысып, жаулап алған жерлерден Горе(Дербент) мен Тбилиси ... ... өз ... алады. Түн жабғудың әскери жетістіктеріне риза болған Ираклий Тбилиси қаласы ... оған өз ... ... қызы ... тұрмысқа беретінін мәлімдеген. 630 жылы түріктер Арменияғабасып кірген. Бірақ қағанаттағы ішкі ... ... ... көп ... ... кері ... кеткен. Толассыз жүргізілген жорықтар мен алым-салықтардың ауыртпалығына наразы болған халықтың бой көтерулерін сыртқы жаулар өз пайдасына ... ... ... тайпалар Таң империясы қол астына өтіп кетіп отырған. Таң империясы оларға барынша қолдау көрсетіп, басшыларына шен-шекпен, мансап ... ... ... ... ... ... жұмсады. Шығыс түрік қағанаты Бесбалық қаласын басып алған соң, Ертісбойындағы қарлұқтар, іле-шала дулулар орталық билікке қарсы ... ... Осы ... ... ... ... соғысты тоқтату керек деген желеумен ықпалды әскербасы Күлбагатур(Сыбихан ... 630 жылы Түн ... ... өзін қаған деп жариялайды. Көп ұзамай, 631 жылы дулумен нушебитайпаларының билікке таласы кезінде Күлбагатур өлтірілген. 630-34 ... ... Орта ... ... ... иеліктерінен айырылды. Дулумен нушебилер арасындағы 638 жылғы қантөгістен соң, олардың арасындағы шекара Іле өзені арқылы өтіп, қағанат оң және сол ... ... ... ... 17 жылға (640 -- 57) созылды, бұл ... ... ... ... ... ... туғызды. 656 жылы Ашина Хэлу қаған қытай әскери ... Су ... ... ... ... Түрік қағанаты Таң империясының ықпалына түсті. Бұдан кейінгі жерде Батыс Түрік қағанатын Таң империясы әкімшілік аймақтарға ... ... ... қағандарының қытайланған ұрпақтарынан басқақтарды -- "қуыршақ қағандарды" тағайындап отырды (қ. Ашина Буяжен, Ашина Мижелі, Ашина Суйцзы). Дегенмен ... ... ... хан, ... ... (басқақ) отарлық езгіге қарсы шығып, елді бостандыққа ... ... ... ... жете ... 679 жылы қытайлықтар оны алдап қолға түсіріп, қорлап өлтірді. Батыс ... ... ... ... Синь ... Синь) 704 ж. Құлан қаласында түргештердің басшысы Үшлік(Учжилэ, Үшелік) қолынан қаза тапты. 704 жылы Батыс ... ... ... ... ... ... қорытындылай келе, Заң ғылымдары арасында мемлекет біріншіден, бұл қоғамдық ... ... оның пәні ... бұл саясат пен заңдарды зерттейтін ғылым, үшіншіден, ғылым мемлекет пен құқықтың негізгі және төртіншіден, бұл ... ... ... ... қондырманың бесіншіден, заң ғылымдарының бәріне тән тұғырнамалық сипаты Мемлекет және құқық теориясын ... пен ... Адам ... тарихын, даму процесін, мазмұнын, болашағын Сонымен әр ... ... ... пәні бар. ... көрсетілген анықтамаға сәйкес, мемлекет және құқық Мемлекет пен құқық өте тығыз байланысты. Құқықсыз Сондықган мемлекет пен құқықтың пайда болу ... Бұл пән ... ... яғни ... ... Пәннің өзінің пәні, реттейтін әдістері, атқаратын қызметтері Атқаратын қызметтеріне тоқталсақ, онтологиялық қызметі - мемлекет
Бүгінде экономика мен өз мемлекеттілігіміздің ... ... ... ... біз қағидаттық жаңа кезеңге сенімді қадам бастық. Мұның өзі ... одан әрі ... ... осы ... және ... зор ... әлеуметтік, саяси және әкімшілік негізге қоюға мүмкіндік ... ... пен ... ... - ... заң ... және ... салаларына қатысты маңызды жалпы теоретикалық және әдістемелік функцияларды орындайтын ең базалық заң ... ... Ол өзі ғана ... ... ... ... заң ... аттап өте алмайтын түсініктер мен категорияларға сүйенеді. Бұған қоса, мемлекет және құқық теориясында өнделетін қорытындылар мен ережелер нақты заң ... үшін өз ... ... ... ... қызметін атқарады. Мемлекет және құқық теориясы жоғары кәсіби білімі бар заңгерді дайындаудың жалпы жүйесіндегі мәнге ие. ... бұл ... ... және мемлекеттанудың бастапқы түсініктерімен, ережелерімен ... ... ... ... және ... теориясы әдістемелік ғылым болып табылады, онда заң ғылымдарындағы арнайы сұрақтарды шешу үшін фундаменталды болып табылатын, маңызды теориялық ережелер ... ... ол ... ... ... ... ... интегративті ғылым ролінде шығады. Мемлекеттік-құқықтық білімдер жүйесінде базалық тұрғыларды иемденіп мемлекет және құқық теориясы ... ... пен ... ... ... тағайындалуы, олардың басқа әлеуметтік құбылыстармен байланыстары, мемлекет пен құқықтың пайда болу және дамуының ... ... ... ... ... пен ... негізгі түсініктері мен категориялары туралы алғашқы түсініктер ... ... ... және ... заң пәндерінің нақты білімдерін игеру мүмкін емес. Мемлекет пен құқықтың жалпы теориясын оқу, студенттердің ... ... ... ... ... мәнін және әлеуметтік тағайындалуын дербес сипаттауды, қазіргі заманның барлық мемлекеттік-құқықтық мәселелеріне шығармашылық жағынан келуді, қоғамдық ... ... ... ... ... бағалауды беруді, олардың мәнін, негізгі үдістерін, орнын, ролін, функцияларын және қоғамдық өмірдің басқа ... мен ... ... ... ... ... ... жағдайларда алынған білімдерді қолдануды өңдеуге бағытталған. Бұл ғылым ... ... ... қалайды, студенттерде заңдық көзқарастың ғылыми негізін қалыптастырады.
Сөйтіп құқық туралы сөз қозғалғанда, нақты мемлекеттегі қолданылып жүрген нормативтік ... ... еске ... ... өзі - ... ... яғни дербес біртұтас құбылыс ретінде өмір сүреді деген мағынадағы құқық. Құқықты субъектілердің (адамдардың) өз ... үшін ... ... кепілдік берілген белгілі бір қимыл-әрекеттерді істеу жөніндегі заңдық мүмкіндігі ретінде ... ... өмір сүру ... ... ... ... білім алу құқығы т.т.
Құқықтың алғашқы элементі - құқық нормасы. ... ... ... - ... ... ... ... процесіндегі тәртіп пен мінез-құлық, ережелерінің үлгісі. Ал мінез-құлық дегеніміз - жеке алып ... ... адам ... ... ... ұжымына да тән жағдай. Жеке адаи ғана ... ... ... ... ұжымдар да бір-бірімен қатынасқа келеді. Демек, құқық ... ... ... түсе ... адамдар, олардың ұйымдары өздерінің мінез-құлқымен сол нормаларды бұзбайтын болуға ... ... ... ... ... қоғам тіршілігінде маңызды рөл атқара отырып, өмірдің қай ... ... да ... ... қарым-қатынастарда тәртіп болуына бағытталады. Адамдар бір-бірімен ... ... яғни ... ... ... ... ... болады. Мысалы, заводтарда, фабрикаларда нормативтік құқық актілері аоқылы белгілі бір реттілік, еңбек тәртібі ... ... ... бөлу мәселесінде де экономикалық қатынастар пайда болады. Қызметкерлер өздерінің еңбегі үшін сияпат ақы ... ... Бұл да ... ... ... ... ... бір-бірімен неше түрлі шарттық қатынастарға түсіп жатады. Олардың арасындағы сату-сатып алу, ... ... ... т.б. ... ... нормаларының шеңберінде ғана хатталуға тиіс.
ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
1. Қазақстан тарихы көне заманнан ... ... ... А., ... ... ... ... (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. А.Т.1., 1996. 1-2-бөлімдер.
3. Жолдасбайұлы С. Ежелгі және орта ... ... А., 1995. ... ... К. ... ... ... А., 2001. 1 бөлім
5. Маргулан А.Х. Бегазы-Дандыбаевская культура Центрального Казахстана. А., ... ... К.М., ... Ж.К., ... Т. ... ... А., 1993.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Әскери демократия және Қазақстан аумағындағы алғашқы мемлекеттік құрылымдар36 бет
Іле Fлатауының неотектоникалық қозғалыстарының сипаттамасы123 бет
ҚР ауыл шаруашылығы өндірісінің экономикалық мәні54 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы көшпелілер және тайпалық одақтардың құрылуы10 бет
Қазақстан аумағындағы алғашқы қауымдық құрылыс,ежелгі Тас дәуірі, Мезолит, Неолит және Қола дәуірі7 бет
Алымдар және оны төлеушілер8 бет
Бифуркациялық диаграммалар5 бет
Бухгалтерлік есептің мәні мен мазмұны8 бет
Гетерогенді және өзгермелі сұрыптау7 бет
Мемлекет және құқық теориясы. Мемлекеттің пайда болуы70 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь