Моңғол шапқыншылығы дәуірінде Қазақстанда мемлекет пен құқық

1. КІРІСПЕ
2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ
2.1. Шыңғыс ханның заңдар жинағы;
2.2. Моңғол хандығының қоғамдық.саяси құрылысы;
2.3. Көшпелі өзбектер мемлекетінің қоғамдық.саяси құрылысы;
3. ҚОРЫТЫНДЫ
4. ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
XIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазақстан территориясы Шыңғыс-хан бастаған соғыс–құмар татар-монғол тайпаларының шапқыншылығына ұшырады. Бұл тайпалар Азияның ішкі шалғай аудандарының ұлан – байтақ жерін иеленген еді.
Моңғол тайпалары әлеуметтік–экономикалық дамудың түрлі сатысында болатын, «орман халқы» және көшпелі қыр халқы деп аталатындарға бөлініп өмір сүрді. «Орман» тайпалары негізінен аң аулаумен, қыр тайпалары көшпелі мал шаруашылығымен айналысты және бұлар сан жағынан басым болып, монғол қоғамының саяси өмірінде жетекші роль атқарды.
ХІІ–ХІІІ ғасырлардың межесінде монғол қоғамында феодалдық қатынастардың қалыптасу процессі жүріп жатты. Бұл қоғам екі топқа бөлінеді: нояндар және езгідегі араттарға бөлінді. ХІІІ ғасырдың басында татар — монғол тайпаларының басын біріктірген Монғол феодалдық мемлекеті құрылды. Бұл мемлекеттің негізін салушы Борджеген тайпасынан шыққан Темучин болды. Ол бір дерек бойынша 1162 жылы, екінші дерек бойынша 1155 жылы бай ноян Есугей – бағадұрдың отбасында дүниеге келген. Шешесі -Меркет қызы, руы қоңрат. Темучин ер жете келе көшпелілер үстінен билік жүргізуүшін, тайпалар арасындағы күрес жағдайынданегізгіқарсыластарыныңбарлығын женіп, 1203-1204 жылдары моңғолдың бүкіл тайпаларын өзінің қол астына біріктірді.
1. Аманжолов К.Р., Тасболатов А.Б. Қазақстанның әскери
тарихы. Алматы, 1999. - 320 б.
2. Аманжолов К.Р., Рахметов Қ. Түркі халықтарының тарихы.
Алматы, 1996. Т.1. - 271 б.
3. Монғолдың құпия шежіресі. А., 1998. - 244 б.
        
        ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ 
ӘЛ-ФАРАБИ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ
СӨЖ
Тақырыбы: Моңғол шапқыншылығы дәуірінде Қазақстанда мемлекет пен ... ... ... Ф. Б. ... Турсынкулова Д. А.
Алматы 2016ж.
МАЗМҰНЫ:
1. КІРІСПЕ
2. НЕГІЗГІ БӨЛІМ ... ... ... ... ...
2.2. Моңғол хандығының қоғамдық-саяси құрылысы;
2.3. Көшпелі өзбектер мемлекетінің қоғамдық-саяси құрылысы;
3. ҚОРЫТЫНДЫ
4. ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР
КІРІСПЕ
XIII ғасырдың екінші ... ... ... ... ... ... - ... татар-монғол тайпаларының шапқыншылығына ұшырады. Бұл тайпалар Азияның ішкі шалғай аудандарының ұлан - ... ... ... ... ... ... - ... дамудың түрлі сатысында болатын, және көшпелі қыр ... деп ... ... өмір ... ... ... аң аулаумен, қыр тайпалары көшпелі мал шаруашылығымен айналысты және бұлар сан жағынан басым болып, монғол қоғамының саяси ... ... роль ... - ХІІІ ... ... ... ... феодалдық қатынастардың қалыптасу процессі жүріп жатты. Бұл қоғам екі топқа ... ... және ... ... ... ХІІІ ғасырдың басында татар -- монғол тайпаларының басын біріктірген Монғол ... ... ... Бұл ... ... салушы Борджеген тайпасынан шыққан Темучин болды. Ол бір дерек бойынша 1162 жылы, екінші ... ... 1155 жылы бай ноян ... - ... ... ... ... Шешесі -Меркет қызы, руы қоңрат. Темучин ер жете келе көшпелілер үстінен билік жүргізуүшін, тайпалар арасындағы күрес жағдайынданегізгіқарсыластарыныңбарлығын ... ... ... ... бүкіл тайпаларын өзінің қол астына біріктірді. Егер ... ... ... ... ... ... (ең қуатты тайпалардың бірі аты ) белгілі болса, енді мемлекеттің нығаюына байланысты моңғолия тайпалары ... ... деп атай ... да, бұл термин жинақтаушы этникалық - саяси ... ие ... ... ... ... ... сағасында Темучинді жақтаушылардың - моңғол ақсүйектерінің құрылтай жиналысыболып, онда ол Шыңғыс-хан деген атпен моңғолдардыңәміршісіболып салтанатты түрде жарияланды. Шыңғыс хан ... сөз ... ... ... ... Сөйтіп, Орталық Азияда құдіретті күштіШыңғыс-хан империясы құрылды .
Шыңғыс-хан құрған мемлекеттіңнегізіне әскери тұрғыдан ұйымдастыру принципіалынды. Бүкіл территориясы мен ... ... ... сол ... ... - ... және орталық (гол) атты үш әскери-әкімшілік округке бөлінді. Әрбір ... ... ... Олардың әрқайсысы оң мың адамнан тұрды, - он , ал , -- ... ... ... ... ... ... оны қолдаушылардың биілігіне таратылып берілген 95 . Бұдан басқа Шыңғыс-ханға 10 мың ... шын ... ... ... ... ... қызмет етті. Оның көмегімен Шыңғыс-хан нояндар мен басқа феодалдарды өзіне тәуелді етіп ұстады.
Бар билікті өз ... ... ... ... ... ... - ... -- әлеуметтік қайшылықтарды болдырмау. Ол үшін көрші жатқан халықтардың жерін басып алу, соғыс жолына түсу, үстем тап өкілдерінің ... ... ... ... ... байлығын тонау, оларды феодалдық кіріптарлыққа салу.
Шыңғыс -- хан ... ... ... ... ... ... ... 1207 - 1208 жылдардың қысында Шыңғыс- ханның үлкен баласы ЖошыЕнисей қырғыздарын және Сібірдің оңтүстігінең басқа да ... ... 1207 - 1209 ... ... ... ... ... Си - Ся мемлекетін жойып, шапқыншылықпен басып алса, одан ... ... ... ... ... ұйғырлардың басқарушысы идиқұт Баршық өзін Шыңғыс-ханның вассалы деп таныды. 1215 жылы олар сол кезде Цзинь мемлекетінің астанасы болған ... ... ... ... 1227 жылдың қарсыңында Қытай империясы Хуанхэ өзенінің солтүстік жағындағы бүкілиелігіненіс жүзінде айырылды.
2.1. Шыңғыс ханның заңдар жинағы;
Біртұтас монғол мемлекетін ... ... ... хан екі ... ... ... а) ... ішкі құрылымын жетілдіру; ә) әскер құрылымы мен соғыс жүргізу тәсілдерін жетілдіру.
Шыңғыс хан ... ... ... жарлық шығару және әскерді басқару құқықтарына ие болды. Хан өзге мемлекеттермен соғыс жүргізумен ... ... пен ... ... ... ... отырды. Ол негізінен төмендегідей бес функцияны атқарды:
Хан мемлекет басшысы және жоғарғы бас қолбасшы ретінде астындағыларға жеке билік ... оның ... ... мен ... елді ... жаулардан қорғау болды.
Хан бас қолбасшы ретінде соғыс ашу және бейбіт бітімге келуге құқылы болды.
Мемлекеттің сыртқы саясатын ... өзі ... сот ... де ... ... ... не тірі қалдыруға құқылы болды.
Мемлекеттегі тәртіп пен өмір сүріп отырған ... ... ... үшін қол ... ... ... міндетті бұйрықтар мен заң шығаруға құқылы болды.
Хандық, билік негізінен мұрагерлік жолмен жүзеге асып, хан өлсе орнына ... ер ... ... ... ... бірі отырды. Мүрагердің таққа отыруы басқа ханзадалар мен ру-тайпа көсемдерінің жиналысы құрылтайда сайланудан өтуге міндетті болды.
XII -- ХШ ... ... орта ... -- қай ... жау ... қалады деп отырған жаугершілік заманы болды. ... ... көз ... ... ... ертедегі сак-скиф, ғұн, түркілер заманындағы секілді "әскери-демократиялық қоғамда" өмір сүрді. Яғни ірі ... ... және ... ... ... түгел қатыстырылды. Дала тұрғындары негізінен қарулы адамдар тобынан тұрды. Қару асынып жүру бейбіт өмірде де дәстүрге айналды. Аңға ... ... ... ... ... ер ... ... садақ, жебе, қанжар асынып жүрді. Бірде-бір түркі-монғол халық ... ... ... ... Қарусыз келген адамға орын берілмеді және ол сайлауға дауыс бере алмады. Шыңғыс хан империясы мен оның әскерлерінің құрылуы ... ... ... ... ... ... құру ... қажеттілік үшін қалыптасса, мемлекет қалыптасқан әскердің арқасында нығайып отырды. ... хан ... ... және ... ... ... ... ары қарай нығайды. Бұл жерде әңгіме олар мемлекеттікті отырықшы халықтардан алды деген сөз емес, керісінше ... ... ... ... саяси жүйесін құрды.
Көптеген зерттеушілер орта ғасырлардағы қоғамдық қатынастарды талдай келе көшпелі ... ... ... ... ... ... болған емес деп көрсеткілері келеді. Ал іс жүзінде еуропалық мемлекеттермен салыстырғанда көшпелі қоғамның көптеген өзіндік ерекшеліктері болды. ... ... дала ... территориясы жаугершілік заманда үнемі өзгерістерге ұшырап отырды. Хан ... ... мен ... ... заман мүддесіне сай болды.
Монғол ақсүйектерінің ішінен Шыңғыс ханның асыранды баласы Шигихутуг оқу-білімге ерекше қабілеттілік көрсетті. ... ... оны сот ісін ... етіп тағайындап, оған былайша кеңес берді: "Мен қазір барлық халықтың үстінен қараған кезде, сен менің көзім мен ... бол. ... ... сөз ... ешкімнің құқы жоқ. Ұрылар мен өтірікшілерді соттап жазалауды саған тапсырамын. Кінәсі барлардың барлығын халықтың атынан жазала, кім өлім жазасына лайықты ... ... кес. ... ... ... үшін қара сиямен жазып отыр"30. Шыңғыс ханның бұл тағайындауы дұрыс болып, Шигухутуг сот істерін дәл ... ... ... ... ... жетістіктерге қол жеткізді. Атап айтқанда, ол қорқып тұрып куә ... ... ... ... ... ... ... ежелден келе жатқан заңдар жинағы, әдет-ғұрыптары, салттары сұрыпталып, бір жүйеге келтіріліп, хатқа түсірілді. Ол "Үлкен жасақ" деп аталып, екі бөлімнен ... ... -- ... ... ... мен ... бұйрықтары, қабылдаған шешімдері т.б. нақты іс-әрекеті.
2) Жасақ -- әскери және азаматтық заңдар мен оны орындамағандар үшін ... ... ... ... ... хан ұрпақтары үшін бұзылмайтын қағида болып табылды және үнемі бұлжытпай орындалып отырды. Көптеген зерттеушілер бұл заңдар 1206 жылы өткен ... ... деп ... әрі бұл ... ... ... ... даму процесінде үлкен тарихи рөл атқарған деп көрсетеді. Атап айтқанда, И.Я.Коростовец: "Жинақта ... ... ... ... ... Шіркеулерге, дін иелеріне, үлкендерге құрмет көрсету, қайыршыларға қайырымдылық жасау жөнінде айтылады. Онда әр ... ... және жеке ... ... қамтылады. Жасақ заңы бойынша мынадай қылмыс жасағандар өлім жазасына кесіледі: шайқас кезінде көре тұра ... ... ... ... өз ... ... кету, қатардағы жауынгерлердің өз қызметіне немқұрайды қарауы, қолға түскен құлдар мен тұтқындарды иесіне ... кісі ... ... істеу, жалған куәлік беру, жала жабу, сатқындық жасау, кісіні жасырын аңду, дауласқан екі адамның біріне әдейі көмек көрсету т.с.с", -- деп баға ... ... ... ... орындайтындықтары жөнінде батысеуропалық саяхатшылар таңдана жазады. Мысалы, П.Карпини: "Монғолдар арасында дау, төбелес, кісі өлтіру ... ... ... ... ... өте сирек. Әйелдері еш уақытта ерлеріне қарсы шықпайды. Ұрлық жасау, кісі тонау ... ... ... ... еш ... ... -- деп ... Мұны хан ордасында болған қытай генералы Мэн-хун де растайды. Ал араб ... Ибн ... ... ... ... қарсы заңның қаталдығынан ат ұрлығы мүлдем жоқ", -- деп жазды.
Жасақ заңы билеушіден ... ... ... ... орындалуға міндетті болып есептелінеді. Кейіннен көршілес отырықшы халықтар бағындырылып, бірте-бірте жартылай отырықшы мемлекетке айналған кезде де бұл заң сол күйі ... ... ... ... ... ... ішкі істеріне көп араласқан жоқ. Алдын ала сотталмай тұрып, бірде-бір адам өлім ... ... ... ... жинау белгілі бір жүйе бойынша атқарылды. Мемлекеттік қызметтерде, почта жүйесінде, әкімшілік істерде үнемі реформалар жасалынып, жетілдіріліп ... ... ... ... ... сол жергілікті халықтың өкілі басшылық қызметке тағайындалды. Мысалы, Солтүстік Қытай бағындырылғаннан кейін монғолдар бұл өлкені ... ... ... басқарған 10 провинцияға бөлді.
Шыңғыс хан әскери құрылымды жетілдіруге үнемі баса назар аударып отырды. Ол өмір бойы үздіксіз жүргізген ... ... зор ... ... жинақтаған талантты қолбасшы әрі ұйымдастырушы болды. Көршілес дамыған ... ... ... әсіресе ғылыми-техникалық жетістіктерін өз әскери құрылымына тиімді түрде енгізді. Ең алдымен, өзінің жеке гвардиясын құруға ... мән ... Өзін ... ... ... деп ... Бұл ... Б.Я.Владимирцев мынадай мәліметтер келтіреді: "Шыңғыс хан, ең алдымен, өте сенімді өз адамдарынан тұратын жеке гвардия кешік құруға үлкен мән ... ... ... осы тандамалы әскердің ішінен өзі тандап жүріп ең тандаулыларына басшы қызметтер ұсынды. Қабілеттеріне қарай оларға әртүрлі тапсырмалар ... ... ... өзі тәрбиелеп шығарды".
Барлық гвардияшылар /кешіктер/ ақсүйектер әулетінен шығуы тиіс болды. "Көк тәңірі мені барлық халықтардың билеушісі етіп қойған ... ... ... ... ... ... бір, ... он адам алуға бұйрық берді. Бұлар менің ерекше назарымда болатын адамдар. Ақсүйектердің балаларының ... ең ... ... ептілері болуы тиіс. Егер мыңбасылар немесе жүзбасылар мұндай адамдарды жіберуге бөгет жасаса, ... ... ... ... ... ... ... көптеген артықшылықтары болды. "Менің өз кешіктерім, -- деген Шыңғыс хан, -- мыңбасылардан жоғары ... Ал ... үй ... ... мен онбасылардан жоғары. Егер мыңбасы өзін күзеттегі кешікпен тең санап, оған бағынбай, төбелесетін болса, дереу жазалануы тиіс"36. Кешіктердің барлығын Шыңғыс хан өзі ... ... ... ... басқарушы менің рұқсатымсыз өз бетімен ешкімді жазалауға құқы жоқ. Егер кешіктердің бірі тәртіп бұзған жағдайда ол алдымен маған сол оқиға ... ... ... ... содан соң кімнің басын алу, кімге дүре соғу сияқты жазалар белгіленеді".
Әскердің ішінен ерекше таңдап алынған Шыңғыс ханның өзін күзететін ... ... ... ... болмаса, шайқасқа қатыстырылмады. Үнемі /бейбіт уақытта да/ тікелей хан күзетінде болды. Сөйтіп дала ақсүйектерінен ... ... ... ... ... Шыңғыс хан қалған әскерге де тәртіп орнатты. Әскерге ... ету мен ... ... ... ... ... ерте заманнан келе жатқан әскер басқарудың ондық жүйесі /ондық, жүздік, ... бар ... ... қызметі жағынан қазіргі бас штабқа ұқсайтын "Юрт-жи" деп аталатын мекеме болды. Оның негізгі міндеттері: соғыс және ... ... ... ... ... ұйымдастыру, жазғы жайлау мен қысқы қыстауды анықтау, жорық кезінде әскердің жүріс-тұрысын қадағалап, жоғарғы қолбасылар мен жауынгерлерге ... ... ... ... т.б. ... ... қосымша олар отырықшы халықтардың жерінен өткен кезде әскердің олардың егінін таптамай, ... ... ... ... тылындағы тәртіпті қамтамасыз ету үшін ерекше жасақ құрылып, ... ішкі ... ... ... атқарды. Әскерде шаруашылық мәселесімен айналысатын арнайы бөлімдер ... ... ... ... ... аймақтық және рулық күрылымы басшылыққа алынды. Әрбір тайпа мен рудың көшіп-қонатын жайлауы мен ... ... ... ... ... ... ... ал ірі рулардан мындық бөлімдер жасақталды. Жорық кезінде әрбір онбасы немесе жүзбасы өзінің ... ... ... ... т.б. қажетті заттармен қамтамасыз етуге міндетті болды. Ал аймақ билеушілері жорық ... ... ... ... ... ... ... құру кезінде ұсақ рулар мен тайпалардың бірнешеулері біріктіріліп отырды. Ал керісінше ірілері бірнеше топқа бөлінді. Ең ірі әскери бөлім ... -- 10 мың ... өте ... ... ғана бір тайпадан құралатын. Тайпаларды бөлу кей жағдайда олардың арасындағы ауызбіршілікті жою үшін әдейі ұйымдастырылды. Шыңғыс хан ... ... ... ... ... ... бөлінуін қатты қадағалады. Түрлі шайқастарда бірге соғысқандықтан жауынгерлер қанды көйлек жолдасқа айналып, рулық ала ауыздық ұмытылып отырды. Осылайша бір-бірімен шайқасып ... ... ала ауыз ... ... ... хан ... үнемі сыртқы жаумен соғысу нәтижесінде бір халық болып бірікті. Ал әскер бөлімдеріне басшы сайлау кезінде осы бөлімдерді құрайтын негізгі ... ... ең ... мен ... ... ... ... кезінде түріктің рулық құрылыстың ерекшеліктері сақталып, тек кейбір толықтырулар ғана енгізілді. Өзара туысқандар бірыңғай ... бұл ... ішкі ... ... болды, әрі жауынгерлер бір-бірінің отбасылық жағдайын жақсы білетін еді. Өз міндетін дұрыс атқара алмаған қолбасшыны Шыңғыс хан дереу орнынан ... ... ... Оның ... ... басшы сайланды. Оның әскербасыларына қандай талап қойғандығы мына сөздерінен-ақ байқалады: "Есухабайға жететін ... жоқ. Ол ... ... ... ... не ... ... Аштық пен басқа да көптеген қиындықтарға тіпті де мойымайды. Нөкерлер мен жауынгерлер арасында қиындыққа шыдауда оған тең ... ... жоқ. ... оған ... ... болмайды. Егер басшы адам жауынгерлердің жорық кезінде аштық пен басқа да қиындықтардан ... жапа ... ... біле ... ... яғни осы қиындықтардың барлығын қатардағы жауынгер сияқты өз басынан өткізбесе, ондай адам әскерді басқара алмайды".
Енді ... ... ... ... ... ... келтіре кетейік:
3-бап. Жүздіктің, мыңдықтың, түменнің бектері /қолбасылары/ жылдың басы мен соңында біздің жиынымызға келмесе, әскерді ... ... ... ... суға ... тас секілді не қалыңға кірген жебе секілді ... ... ... ақыл ... ... адам бұйрық бере алмайды.
4-бап. Өз үйін ... ... адам ... де дұрыс басқарады. Ал он адамды дұрыс басқарған адам ... пен ... де ... басқара алады.
Бұл баптардан біз Шыңғыс ханның жыл сайын өтетін әскердің дайындығына үлкен мән бергенін әрі кіші әскербасылардың адал ... ... ... ... дәрежесінің сатылап жоғары өрлеуіне мүмкіндік туғызылғандығын көруге әбден болатындығын байқай аламыз.
6-бап. Әскердің ... ... ... ... бөлінуі барлық уақытта қатал сақталуы қажет. Бұл тәртіп әскерді кез келген уақытта тез арада жинауға және басшыларын белгілеуге көмектеседі.
7-бап. ... ... ... жауынгер кімге бағынса, содан қару алуға міндетті. Ол бұл қаруды ... ... ... ... алдындағы байқау кезінде өз басшысына көрсетуге міндетті.
8-бап. Әскербасылардың рұқсатынсыз бірде-бір жауынгердің жаудан қалған заттарды тонауға қақы жоқ. Тонауға рұқсат ... ... ... ... ... ... ... етіп бөліп беруге міндетті. Әрбір еркек әскер болуға міндетті. /Ерекше жағдайда ғана босатылуы мүмкін/.
9-бап. Егер біреу шайқас кезінде садағын, ... т.б. ... ... алып, байқамай қалса, артта келе жатқан жауынгер оны алып, иесіне апарып беруге міндетті. Олай істемеген жағдайда, өлім жазасына кесіледі.
17-бап. ... ... кез ... ... ... бір ... ... әскердің пайдасына тегін жұмыс істеуге міндетті.
18-бап. Әрбір оскербасы жорыққа шығар алдында қарауындағылардың қару-жарақтарын, ат-көліктерін тіпті ине-жібіне ... ... ... міндетті. Керек-жарақтарын толық алмаған жауынгер жазалануы тиіс. Жеңіл қару мен киім-кешекті әр жауынгер өз есебінен алуы керек.
21-бап. ... ... ... ... әскербасылар мен мемлекет қызметкерлері қызметін дұрыс атқара алмағаны үшін өлім жазасына кесіледі.
22-бап. Ол ... ... ... басына қойып, олардың басқаруына ондықты, жүздікті, мыңдықты берді.
24-бап. Ол ... мына ... ... тиым ... ... басқамен оның рұқсатынсыз қарым-қатынас жасауына; оның рұқсатынсыз қарым-қатынас ... ... өлім ... ... ... ханның мұрагерлері бұл заңдарды бағынған халықтарға да ... ... ... ... хан ... ұзақ уақыт биліктен кеткен жоқ.
Шыңғыс ханның өз айтуынша, алғашында оған 13 мың отбасы бағынған 20 жылдың ішінде олар 720 елді ... ... ... саны 130 ... ... ... кезінде әрбір он үйден қажеттілік бойынша бір немесе үш жауынгер шығуға тиіс. Ол өзін-өзі тамақпен қамтамасыз ... ... ... жалақы алған жоқ, қайта өздері мал басына қарай салық төлеп тұрды: әр жүз бастан -- бір бас. Соғыс ... ... ... бір ... ... ... қалғаны барлық жауынгерлерге тең етіліп бөлініп берілді.
Монғолдардың күші жөніндегі ... ... ... XIV ... ... өмір сүрген парсы тарихшысы Рашид-ад-Дин қалдырған. Ол Иран билеген хулагидтердің уәзірі болды да, бізге жетпеген монғол мәліметтерін ... Атап ... Иран ... қазынасында сақталған "Алтын дафтар" /Алтын дәптер/ деректеріне сүйенеді. Оның деректері бойынша Шыңғыс ханның өлер алдында 129 мың ... ... Бұл цифр ... ... шежіресінде" келтірілген мәліметтермен сәйкес келеді. Ондағы мәліметтер бойынша Шыңғыс ханда 1206 жылы 95 мың ... ... деп ... оскеріндегі XII ғасырда-ақ қалыптасқан әскери және аймақтық ... ... ... XIX ... ... жете алмады. Олардан Шыңғыс ханның екі артықшылығы болды: а) түрік монғолдардың әскери ... ... ә) ... ... пен ... ... ... жетпеген де көптеген баптары болған. Бұл баптардың барлығын да жауынгерлер мен ... ... ... ... ... Шыңғыс ханның әскери заңының қаталдығын сөз еткенде, қолбасшының бұйрығынсыз оның байрағы көтерілмей, бірде-бір жауынгердің майдан даласынан кетпейтіндігін ... ... ... ... ... хан аса ... ... қол жеткізді. "Менің орнатқан тәртібім Көк тәңірінің қолдауымен жүзеге асты. Соның көмегімен ғана мен жер бетінде құрметке ... -- ... ол. ... ... хандығының қоғамдық-саяси құрылысы;
Мемлекеттің құрылуы. XIII ғасырдың екінші онжылдығында Қазақстан ... ... ... ... - ... татар-монғол тайпаларының шапқыншылығына ұшырады. Бұл тайпалар Азияның ішкі шалғай аудандарының ұлан - байтақ жерін иеленген еді.
Моңғол тайпалары ... - ... ... ... сатысында болатын, және көшпелі қыр халқы деп аталатындарға бөлініп өмір сүрді. тайпалары негізінен аң ... қыр ... ... мал ... ... және бұлар сан жағынан басым болып, монғол ... ... ... ... роль ... - ХІІІ ғасырлардың межесінде монғол қоғамында феодалдық ... ... ... ... ... Бұл ... екі топқа бөлінеді: нояндар және езгідегі араттарға бөлінді. ХІІІ ғасырдың басында татар - монғол тайпаларының басын біріктірген Монғол феодалдық ... ... Бұл ... ... ... Борджеген тайпасынан шыққан Темучин болды. Ол бір дерек бойынша 1162 жылы, екінші дерек бойынша 1155 жылы бай ноян Есугей - ... ... ... ... ... ... қызы, руы қоңрат. Темучин ер жете келе көшпелілер үстінен билік жүргізуүшін, тайпалар арасындағы күрес жағдайынданегізгіқарсыластарыныңбарлығын женіп, 1203-1204 жылдары моңғолдың бүкіл ... ... қол ... ... Егер ... ... тайпалардың көпшілігі татар деген (ең қуатты тайпалардың бірі аты ) белгілі ... енді ... ... ... моңғолия тайпалары өздерін моңғолдар деп атай бастады да, бұл термин ... ... - ... ... ие болды.
1206 жылдың көктемде Орхон өзенінің сағасында Темучинді жақтаушылардың - моңғол ақсүйектерінің құрылтай жиналысыболып, онда ол ... ... ... моңғолдардыңәміршісіболып салтанатты түрде жарияланды. Шыңғыс хан деген сөз моңғолша деген ұғымды білдіреді. Сөйтіп, Орталық ... ... ... ... ... ... ... мемлекеттіңнегізіне әскери тұрғыдан ұйымдастыру принципіалынды. Бүкіл территориясы мен ... ... ... сол ... ... - ... және орталық (гол) атты үш әскери-әкімшілік округке бөлінді. Әрбір округ ... ... ... ... оң мың ... ... - он , ал , - құралды. сәйкес, бүкіл Моңғолия Шыңғыс-ханның туыстарымен оны қолдаушылардың ... ... ... 95 . Бұдан басқа Шыңғыс-ханға 10 мың өзіне шын берілген таңдаулы жауынгерлерден тұратынкешігі (гвардиясы) қызмет етті. Оның көмегімен ... ... мен ... ... ... ... етіп ұстады.
Бар билікті өз қолына алған Шыңғыс-ханның алдынақойған басты мақсаты - ... - ... ... ... Ол үшін көрші жатқан халықтардың жерін басып алу, соғыс жолына түсу, үстем тап ... ... ... ... ... ... байлығын тонау, оларды феодалдық кіріптарлыққа салу.
Шыңғыс - хан шапқыншылығы. Моңғолдардыңалғашқыжаулап алудың ... ... ... ... 1207 - 1208 ... ... ... ханның үлкен баласы ЖошыЕнисей қырғыздарын және Сібірдің оңтүстігінең басқа да халықтарын бағындырды. 1207 - 1209 ... ... ... ... ... Си - Ся ... жойып, шапқыншылықпен басып алса, одан кейін ұйғырларды өздеріне тәуелді етті, ұйғырлардың басқарушысы ... ... өзін ... ... деп ... 1215 жылы олар сол ... Цзинь мемлекетінің астанасы болған Чжундуды (Пекинді) басып алды. 1227 жылдың қарсыңында Қытай империясы Хуанхэ өзенінің солтүстік жағындағы бүкілиелігіненіс жүзінде ... ... ... ... алуы . ... құрылуы.
Шынғыс-хан қолының негізгі жорықтарының бірі Қазақстан мен Орта Азия жеріне жасаған жорығы болды, бұл жорық оларға ... ... мен ... ... жол ашты. Шыңғыс-хан Қазақстан мен Орта Азияға жасаған жорығына зор мән беріп, оған ұзақ әрі мұқият әзірленді.
1211 жылы ... ... ... бірі ... бастаған отрядтары пайда болды. Қарлұқ әміршісі Арслан-хан, орталығы Алмалықта болған тәуелсіз иелік құрған Бұзар-хан да өзін Шыңғыс-ханның вассалдарымыз деп таныды.
Моңғолдардың ... ... ... 1218 жылы ... басталды. Өз басының жеке жауы найманның ханы Күшлікті талқандап, бай қалалары бар ... ... ... үшін оған Жебе ноян ... ... ... жіберді.
Жетісуді Шыңғыс-хан аса көп қарсылықсыз - ақ ... ... ... ... ... ... ... кеткен Күшлік-ханның жігерсіздігіне, оның діни құдалауларына, салықпен зар илеткен зорлық - ... ыза ... ... феодалдары Шыңғыс-ханға мойынұсынатынын білдіріп, өз әскерлерімен оның қызметіне кірді, ал Күшілікті моңғолдар Бадахшанда Шығыс түркістандағы Сарыкөлде қуып ... басы ... ... мен ... басып алғаннан кейін моңғолдарға Оңтүстік Қазақстан мен Орта Азияға жол ашылды. Қазақстанға басып кіруге деп ... ... ... ... жылы ... Орта ... Омар ... Отрари, Жамал Марағи және басқа саудагерлер басқарған сауда көруенін жіберді, 450 адамы бар 500 ... ... ... 1218 жылы жаз ... ... ... ... жетеді. Отырар әміршісі Ғайыр-хан Иналшық саудагерлерді жансыз тыңшылар деп күдіктеніп, оларды қырып тастауға бұйырып, керуенді тонап алды. Шыңғыс-хан ... ... бер деп ... ... ... Хорезмшах II Мухаммед бұл талапты орындамағаны былай тұрсын, сонымен ... ... ... жазықсыз елшілерді өлтіруге әмір етеді. Осының өзі Шыңғыс-ханның Хорезмге қарсы соғыс ашуына себеп ... ... бұл ... ... оның ... жаулап алу соғыстарының негізіне алған себептер болатын.
1219 жылы қыркүйекте 150 мыңға жуық Шыңғыс-ханның қалың қолы Ертістен Сырдарияға қарай ... ... мен ... ... ... ... ... алады. Жошы бастаған әскерлер Сырдарияның төменгі ағысындағы қалаларды алуға аттанады. ... ... ... ... ... мен қыстақ - кенттерді алуға, ал Шыңғыс-хан өзі кіші баласы Төлей мен ... ... бет ... қаласы алты ай бойы берілмей қарсыласады. Тек Хорезмшах II Мұхаммед көмекке жіберген Қараджа - ... Суфи хан ... ашып ... өз ... ... ... ғана моңғолдар осы қақпа арқылы қалаға лап қойды. Қараджа - Хаджиб өлтірілді. Алайда, моңғолдарға қаланы алу үшін тағы бір ай ... ... ... ... қорғаушылар тегіс қырылғаннан кейін барып, қала 1220 жылы ... ... ... ... ... ... алдында әкелген жерде қатал жазаланып өлтірілді.
Сөйтіп, Отырар ... ... - ... ... Шағатай мен Үгідей бастаған моңғол отрядтары Шыңғыс-ханға келіп қосылды. Бұл кезде Шыңғыс-хан Бұқара мен Самарқанд арасындағы жолда болатын.
Сырдария бойындағы басқа ... ... да ... ... ... бірі Сығанақ қаласы еді. Жеті күнге созылған шабуылға қала тұрғындары табан тіріесіп қарсыласты. Брақ көп ұзамай Сығанақ жеңілді. Моңғолдар қаланы ... ... ... ... Сол ... қарсылық көрсеткен Үзкент, Баршынкент қалалары алынып, қарсылық көрсеткен Ашнас қаласының турғыңдары да қырғыңға үшырайды. 1219-1220 ... ... ... ... ... ... мен ... кенттер моңғолдардың қол астына түседі.
Сыр бойындағы қалалардың ... ... ... ... ... Орта ... ішіне баса көктем еніп, 1219 жылдан 1221 жылға ... ... ... Орта ... ... ... өтті. Хорезмшах II Мухаммед Иранға қашып, кейін Атырау теңізі аралдарының бірінде өлді. 1220-1221 ... ... ... ... ... Хорезм жерін тегіс жаулап, Орта Азиядағы соғыс қимылдарын ... 1221 ... ... ... соғыс Хорасан, Ауғанистан және Солтүстік Индия мемлекеттерінің жеріне ауысты.
Моңғол қолбасшылары Жебе мен ... ... ... 30 ... ... ... Иранды басып өтіп, 1220 жылы Кавказға кірді. Олар алаңдарды, половцыларды және Қалқа ... ... ... (1223 ... тас-талқан етіп жеңді. Моңғолдар орыс жерінің оңтүстік аймағын ойрандап, қазақ даласы ... 1224 жылы ... ... ... ... ... 1225 жылы ... Моңғолияға қайтып келді.
Сонымен, 1219 - 1224 жылдардағы моңғолдар шапқыншылығы нәтижесінде Қазақстан мен Орта Азия ... ... ... ... Ұлыстардың құрылуы.
Ұлан - ғайыр көп жерлерді жаулап алған Шыңғыс-хан өз көзінің тірісінде осы жерлерді төрт ұлына енші етіп ... ... ... Ұлы ... Ертіс өзенінен Орал тауларына дейінгі жерлер, одан ары батысқа қарай тұяғы ... ... ... ... ... қарай Каспий мен Арал теңізіне дейнгі жерлер берілді. Амударияның төменгі жағындағы аймақтар мен Сырдария өңірі де Жошы ұлысына кірді. Бұл ... деп ... ... ... ұлына Шағатай, Қашқария, Жетісу, Мауараннахр тиді. Үшінші ұлы ... ... ... мен ... аймағы берілді. Кенже ұлы Төлей әкесінің қара шаңырағы Моңғолияны мұраға алды. Сонымен бірге ... ... 129 мың ... ... 101 мыңын алды, ал қалғаны үш баласының әрқайсысына 4 мың адамнан ... ... Бұл ... ... ... (Монголиядағы) ұлы хан Шыңғыс-ханға бағынатын болды.
Жошының ордасы Ертіс алқабында, Шағатайдың ордасы Іле алқабында болды. Үгедейдің ордасы қазіргі ... ... ... ... ... ... жері ... үш ұлысының құрамына: үлкен ( далалық ) бөлігі - Жошы ұлысының, Оңтүстік және Шығыс Қазақстан Шағатай ұлысының, Жетісудың ... ... ... ... ... ... кірді.
Батыйдың (Бату) Европаға шабуылы . Алтын Орда.
Батыйдың жорығы. 1227 жылы 25 ... ... ... 2-ші рет ... ... кезінде ауырып Шыңғыс-хан қайтыс болды. Қайтыс болғаннан кейін балалары мен ... ... ... ... ... жылы Қарақорымда моңғол ақсүйектерінің құрылтай жиналысы Шығыс Еворпаға жаңа жорық жасауға шешім қабылдады. Моңғол әскерлерін Шыңғыс-ханның мұрагер немересі ... ... ... (Бату) басқаратын болды. Батый атасы Шыңғыс-хан сияқты өте қатал және ... ... ... ... ... ... 1236 жылы Кама өзені бойындағы Булгарияны, Мардваларды талқандап, 1237 - 1240 ... орыс ... ... Орыс ... моңғол басқыншыларына ерлікпен қарсылық көрсетті. Рязань, Москва, Владимир түбінде монгол әскерлерімен кескілескен ұрыстар болды. Орыстың шағын ғана қаласы Козельск ... жеті апта бойы ... жан ... қарсылық көрсетті. Бірақ сан жағынан әлдеқайда көп монгодар қаланы басып алып, оны жермен жексен етті.
1239 жылдың басында моңғол әскерлері Еділ ... ту ... ... қарсы екінші жорыққа аттанды. Қызу ұрыстар жүргізе отырып моңғолдар Переяславль қаласын, одан кейін Чернигов жеріндегі Глух қаласын алды. 1239 жылғы ... ... олар ... қаласын қоршауға алып, оны өртеп күлге айналдырды. 1240 жылдың күзінде Батый әскерлері Киевті қоршады. Киев халқы ұзақ уақыт қаланың сыртында, ... ... қала ішке ... ... ... де ... тоқтатпады. Олар түгелімен дерлік қырғынға ұшырады. Аса бай ... ... бар ... келе жатқан орыс қаласы тағылықпен талқандалды.
Онан соң, моңғол армиясы батыс Европаға үздіксіз ілгерілеп, Польшаны, Германияны, Австрианы, Венгрияны, Чехияны, Молдавияны, т. б. ... Еділ ... ... ... Жеті жылдық жорық (1236 - 1242 жж.) нәтижесінде батыста Днестрге, шығыста ... ... - ... ... ... ... Батыйдың қоластына кірді. Батый иеліктерінің құрамында Оңтүстік шығыста Солтүстік Хорезм мен Сырдарияның төмен жағындағы жерлер енді. Орыс княздіктері де (Русь) ... ... ... (вассал) болды. Орыс княздары Алтын ордаға кіріптар екенін мойындап, оның хандарының қолынан > алады. Алым - ... ... ... ... ... да ... сақтап қалады. Алтын Орда (1236 - 1242 жж.). Жеті жылдық жорықтан орналған кейін ... ... ... ... орналасқан 1242 жылы (1243 ж.) тарихи әдебиетте ... Орда ... атқа ие ... зор ... ... ... ... астанасы Сарай - Бату (қазіргі Астрахань маңында) болды, кейінірек астанасы ... - ... ... ұғымы біртекті емес бір жағдайда Алтын Орда деп Батый мен оның ... ... жеке ... ... яғни Еділ бойы мен ... Кавказды айтқан, ал енді бір орайда түгелдей Жошы ұлысы айтылады.
Батый (1227 - 1255-56 жж.) зор беделге ие болды және ... ... ... ... таққа отырған ұлы хан Мөңкемен (1251-1259 жж.) бірге биледі. Алайда Батый да, оның мирасқорлары да Алтын Орданың тағында ... ... ... ... Жошы ... үлестерге оның көптеген ұлдарына ыдырады.
Батый хан Шығыс Европаға жасаған жеті жылдық (1236-1242 жж.) жорығынан кейін Арал теңізінің Шығыс Солтүстігі ... ... ... Орда - ... ... Бұл Ақ Орда деп ... Арал ... солтүстігіндегі жерлерді інісі Шайбанға берді, ол Көк Орда деп аталды. Шайбанға қарасты төрт ру ел: қосшы, найман, бұйрат, қарлық тайпалары еді (

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 22 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
«Қазақстан тарихынан» мемлекеттік емтихан сұрақтары3 бет
Қазақстан тарихы жоғары және арнаулы орта оқу орындарына арналған оқулық440 бет
Қазақстан тарихы туралы15 бет
Алтын орда туралы3 бет
Монғолия жерінде қазақ диаспорасының қалыптасуы, тарихы мен ерекшелігі97 бет
Ақ Орда, Моғолстан, Әбілхайыр хандығы, Ноғай ордасы мемлекеттік құрылымдарының әкішілік-шаруашылық басқару дәстүрлеріндегі ортақтық пен ерекшеліктері4 бет
Қазақстан монғол-татар шапқыншылығы дәуірінде19 бет
XI – XV ғасырлардағы Монғолия17 бет
XII – XIII ғасырдағы Моңғолдың тарихындағы Шыңғысханның билік құру кезеңі13 бет
Алтын Орда дәуіріндегі 6 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь