Неке - жұбайлық қатынастардың негізгі принцип қағидалары

Мазмұны:

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

І тарау. Әлеуметтану ғылымындағы отбасы және неке туралы тұжырымдамалар.
1.1. Неке.отбасылық қатынастардың тарихи типтері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..6
1.2. Ғылымдағы отбасының зерттелуі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .17

ІІ тарау. Неке.жұбайлық қатынастардың негізгі принцип қағидалары.
2.1. Отбасындағы неке келісім.шартының әлеуметтік қыры ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .55

Қолданылған әдибеттер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 58

Сілтемелер ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..61

Қосымша
Әлеуметтік талдау “Қоғамдағы неке құруға деген көз қарасты анықтау”
Кіріспе.
Отбасы және неке туралы заңға байланысты қазіргі жастар арасындағы неке құру үшін қажетті жағдай – екі жыныстың да кәмелетке келуі, яғни 18 жасқа толуы болып есептеледі. Қазақ жұртшылығы да негізінен осы жас мөлшерін дұрыс көреді, бұған дейін қызын ұзатуға, ұлын үйлендіруге асықпайды. Өйткені, әрбір ата-ана балаларының оқу бітіріп, өз бетінше өмір сүруге дайын болған кезінде ғана жеке отбасы болуын қалайды. Олай болса, қазіргі күнде орта мектепті 17-18 жасқа толмай, ал жоғарғы оқу орнын негізінен 22-23 жасқа толмай бітіре алмайтындықтан, оның үстіне өзіне өмірлік жар таңдау жастардың өз еркінде болғандықтан, неке құру жолы бұрынғымен салыстырғанда әжептәуір жоғарылады. Бізде жиналған деректерге қарағанда, қазіргі ауыл жастарының арасындағы алғашқы неке құру негізінен 18-бен 25-тің арасы болып отыр. Кейбір жағдайларға байланысты бұл шамадан әрлі-берлі ауытқуы да мүмкін. Қыз балалар негізінен 20 жасқа дейін тұрмыс құруды ұнатса, ер балалар армия қатарында қызмет ету борышын өтеп қайтқаннан кейін үй болуды қалайды. Мұның өзі қазіргі өмір талабына байланысты қалыптасқан заңдылық.
Қазіргі неке құратын жастар негізінен бірге оқу, бірге жұмыс істеу, ауылдас болу арқылы ұзақ уақыт бірін-бірі біліп, өзара сынасып, ұнатысу, ұғынысудың нәтижесінде болашақ тағдырларын бір отбасы құру арқылы ұштастыруға келіседі. Жастар арасындағы мұндай ұзаққа созылған достықты әдетте екі жастың да ата-аналары білетін болады. Сондықтан қыз да, жігіт те әке-шешесімен, жақын туыстарымен ақылдасып, олардың келісімін алады, өздері де уәделеседі. Әрине, шешуші дауыс әрқашан жастардың өзінде болады. Сондықтан қай жағының туыстары болсын келісімін береді. Әдетте, қыздың ата-анасы баласын той жасап, қолынан бергісі келсе, жігіт жағының ресми түрде құда түсуінің қажеттілігін білдіреді. Мұндай жағдайда жігіттің ата-анасы туған-туыстары алдын-ала дайындалып, 3-4 кісіні құдалық сөйлесуге аттандырады.
Олар қыз әкесіне келіп, жастардың өзара келіскендігін айтып, осы некеге олардың ризашылық беруін өтінеді. Мұндайда қыз әкесі ризалығын айтып, баласына той жасап қолынан ұзататындығын білдіреді.
Содан соң жастар жағынан келген құдалар рахметін айтып, «үкі тағарға» әкелген ақшасын қыздың әке-шешесіне, аға-жеңгесіне әкелген сыйлықтарын ұсынып, ұзату тойын өткізуге қажет болған көмектің қандайына болсын дайын екендігін айтады. Мұның сыртында «өлі-тірі», «той малы», «Қоржын апару» әдеттеріне байланысты апаратын малдары мен бұйымдары өз алдына (1). Бұған қосымша келін түсіру тойын ұйымдастыру да жігіт жағының мойнында болатындығын еске алсақ, мұның бәрі туған-туысқандардың көмегінің болмайтындығы да шындық.
Құдалық келісімі аяқталғаннан кейінгі міндетті түрде орындайтын ғұрып – «қоржын апару». Құдалар ауылдары бір-бірінен алыс болса, қоржынмен «өлі-тіріні» ұзату тойына барғанда апарады. Ал ауыл арасы жақын немесе ауылдас болған жағдайда ұзату тойының алдында апарылады.
Қазіргі кезде, Қазақстанның қай өңірінде болса да, қыз ұзату, келін түсіру тойын өткізу тәртібінде айтарлықтай өзгешеліктер жоқ деуге болады. Мұндай тойға ауыл адамдары жас және қызмет ерекшеліктеріне қарай бір-бірінен бөлек шақырады. Сондықтан кейбір тойлар 2-3 күнге созылады.
Қазақстанның қай өңірінде болмасын неке қиюдың тағы бір жолы – қызды өз еркімен алып қашу арқылы үйлену. Бірақ қазіргі күндегі қыз алып қашудың себебі де, мазмұны да бұрынғыдан өзгеше. Қыздың күйеуге қашып кетуі немесе оны алып қашудың негізгі себебі – екі жақтан да жұмсалатын толып жатқан шығынды, қыруар еңбекті азайту мақсатына байланысты.
Жоғары оқу орнында оқып жүрген жастардың үйлену тәртібі тіпті басқа, олар бірнеше жыл бір институтта немесе бір қаладағы институттарда оқып жүріп танысады да, қалада жүріп неке құрады.
Қазақстанның кең байтақ жерін мекендеген қазақ халқының төңкеріске дейінгі некелесу және үйлену тойын өткізу дәстүрі жайында мол деректер бар. Қазақстанның әр өңіріне жолы түскен саяхатшылар, белгілі ғалымдар, қызмет бабымен келген жергілікті қызметкерлер түрлі ру-ұлыстар арасынан сан алуан құнды деректер жинап, баспа жүзін көрсетсе, кейбірі архив қоймаларынан орын алған. Кезінде ешбір зерттеушінің көзіне түсіп, құлағына шалынбай, ұмытылғаны да болған. Дегенмен ел арасында қазірге дейін сақталып келе жатқан дәстүрлер жайында осы деректерге, кәрі құлақ қариялардың айтқандарына, ауыз әдебиетінің мұраларына сүйеніп, белгілі бір тұжырымдар жасауға болады.
Пайдаланылған әдебиеттер
1. Әбсаттаров P., Дәкенов М. Әлеуметтану: Оқу күралы -
Алматы: «Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2003 - 376 б.
2. Рахматов Қ. Ж., Болатова А. II., Исмагамбетова 3. Н.
«Социология», Алматы, 2005ж.
3. Тұрғанбаев Ә. X. Социология - Алматы: «Білім», 2001 -
160 6.
4. Нысанбаев. Социология. Алматы, 2002 ж.
5. Тәжмен М., Аяғанов Б. Социология негіздері. Алматы,
1993.
6. Григорьев С. И., Ростов Ю. В. Начало современной
социологий. М, 1999.
7. Арон Р. Этапы развития социологичсской мысли. - М., -
Универс, - 1993.
8. Таценко Ж. Т. Социология. М., - Пролитей, 1998.
9. Бурдье П. Социальное пространство и генезис классов.
Социология политики. - М., 1993.
10. Ионин Л. Г. Зиммель Г - Социология. Критический
очерк.,-М. 1981.
11. История буржуазной социологий XX вска. — М., Магистр.
1989.
12. Биекенов К. У, Улбетжанов Д. У. Социологическая наука
и поблемы ее метафизикаций Вестник КазГУ, серия
экономическая, 1995. И2.
13. Американская социология. Проблемы, перспективы,
методы. - М., -1972.
14. Гидденс. Социология. Челябинск. 1981.
15. Капитонов Э. А. Социология XX века. История и
технология. Ростов-на-Дону, - 1996.
16. История Социологий. Под. Ред. Еслукова А. II., Минск.
1997.
17. Сорокин П. А. Социалыіая стратификация и мобилыюсть.
Человек. Общество. - М, 1992.
18. Пьер Минсон. Современная западная социология. Спб.,
1992.
19. Мертон. Социальная структура и ономия // Социс. -
1992. И2, 3,4.
20. Де Роберти. Новая постановка основных вопросов
социологий., - М. 1909.
21. Гумилович. Основы социологий. Спб. 1989.
        
        Мазмұны:
Кіріспе.....................................................................
.........................................................3
І тарау. Әлеуметтану ғылымындағы отбасы және неке туралы тұжырымдамалар.
1.1. ... ... ... ... ... тарау. Неке-жұбайлық қатынастардың негізгі принцип қағидалары.
2.1. Отбасындағы неке ... ... ... ... неке ... ... көз қарасты анықтау”
Кіріспе.
Отбасы және неке туралы заңға байланысты қазіргі жастар ... құру үшін ... ... – екі ... да кәмелетке келуі, яғни 18
жасқа толуы ... ... ... ... да ... осы жас
мөлшерін дұрыс көреді, бұған дейін қызын ұзатуға, ұлын ... ... ... ... ... оқу ... өз бетінше өмір
сүруге дайын болған кезінде ғана жеке отбасы болуын қалайды. Олай болса,
қазіргі күнде орта ... 17-18 ... ... ал ... оқу ... 22-23 жасқа толмай бітіре алмайтындықтан, оның үстіне өзіне
өмірлік жар таңдау ... өз ... ... неке құру ... ... ... ... Бізде жиналған деректерге
қарағанда, қазіргі ауыл жастарының ... ... неке құру ... ... ... ... ... Кейбір жағдайларға байланысты бұл шамадан
әрлі-берлі ауытқуы да ... Қыз ... ... 20 ... ... ... ұнатса, ер балалар армия ... ... ету ... өтеп
қайтқаннан кейін үй болуды қалайды. Мұның өзі ... өмір ... ... ... неке құратын жастар негізінен бірге оқу, бірге жұмыс
істеу, ауылдас болу ... ұзақ ... ... ... ... ... ... нәтижесінде болашақ тағдырларын бір отбасы құру арқылы
ұштастыруға келіседі. ... ... ... ... ... ... екі ... да ата-аналары білетін болады. Сондықтан қыз да, жігіт те
әке-шешесімен, жақын туыстарымен ақылдасып, олардың келісімін алады, ... ... ... ... ... әрқашан жастардың өзінде ... қай ... ... ... келісімін береді. Әдетте, қыздың ата-
анасы баласын той жасап, қолынан бергісі келсе, жігіт жағының ... ... ... ... білдіреді. Мұндай жағдайда жігіттің ата-анасы
туған-туыстары алдын-ала дайындалып, 3-4 ... ... ... қыз ... ... ... ... келіскендігін айтып, осы
некеге олардың ризашылық беруін өтінеді. Мұндайда қыз әкесі ... ... той ... ... ұзататындығын білдіреді.
Содан соң жастар жағынан келген құдалар рахметін айтып, «үкі
тағарға» ... ... ... әке-шешесіне, аға-жеңгесіне әкелген
сыйлықтарын ... ... ... өткізуге қажет болған көмектің қандайына
болсын дайын екендігін ... ... ... ... «той малы»,
«Қоржын апару» әдеттеріне байланысты апаратын малдары мен ... ... (1). ... қосымша келін түсіру тойын ұйымдастыру да жігіт жағының
мойнында болатындығын еске ... ... бәрі ... ... да ... ... ... кейінгі міндетті түрде орындайтын
ғұрып – «қоржын апару». Құдалар ауылдары ... алыс ... ... ... ... барғанда апарады. Ал ауыл арасы ... ... ... ... ... ... ... апарылады.
Қазіргі кезде, Қазақстанның қай өңірінде болса да, қыз ұзату,
келін түсіру ... ... ... ... ... жоқ ... Мұндай тойға ауыл адамдары жас және қызмет ерекшеліктеріне ... ... ... ... ... тойлар 2-3 күнге созылады.
Қазақстанның қай өңірінде болмасын неке қиюдың тағы бір жолы ... өз ... алып қашу ... ... Бірақ қазіргі күндегі қыз алып
қашудың себебі де, мазмұны да бұрынғыдан өзгеше. Қыздың күйеуге қашып кетуі
немесе оны алып ... ... ... – екі ... да ... ... шығынды, қыруар еңбекті азайту мақсатына байланысты.
Жоғары оқу орнында оқып жүрген жастардың үйлену ... ... олар ... жыл бір ... ... бір ... институттарда
оқып жүріп танысады да, қалада жүріп неке ... кең ... ... ... қазақ халқының төңкеріске
дейінгі некелесу және үйлену тойын өткізу дәстүрі жайында мол деректер бар.
Қазақстанның әр өңіріне жолы ... ... ... ғалымдар, қызмет
бабымен келген жергілікті қызметкерлер түрлі ру-ұлыстар арасынан сан ... ... ... ... ... ... кейбірі архив қоймаларынан орын
алған. Кезінде ... ... ... ... ... ... да ... Дегенмен ел арасында қазірге дейін сақталып келе
жатқан ... ... осы ... кәрі ... ... ауыз ... ... сүйеніп, белгілі бір тұжырымдар
жасауға болады.
І тарау. Әлеуметтану ... ... және неке ... ... Неке-отбасылық қатынастардың тарихи типтері.
Халық түсінігі бойынша неғұрлым жастарды ерте ... ... ... ... ... ... ... көп, мықты болады деген
сенім болған.
Осыған орай, жастай некелестіру – қазақ ... ... ... ... Кей ... ... 13-14 ... ұзатса, ер балаларды 15-
16 жасында балиғатқа толды деп үйлендіре берген. Бұл дәстүр ... ... ... ... ... ... жолы – құда түсіп, қалыңмал төлеп ... ... ... Ал малы ... ... әсіресе, кедейлерге 27.17
бас мал төлеп келін түсіру оңайға түспейтін. Тақыр кедей балалары ... ... жыл ... ... қалыңға беретін мал жиятын немесе
оңтүстікте қалыңдық үшін қыз ... ... ету ... де ... Әке-
шешеден жастай айырылып, кедей туысының қолына қараған ... мен ... ... ... ... құда ... ... малын беріп, күйеу
әкесі қалыңдықты 9-10 жасқа ... өз ... алып ... да әдет
болған. Мұны қазақ «қолбала» етіп алу дейді.
Қолбала болып жүрген қыз бала болашақ күйеуімен бірге ... ... ... ... ... 12-13 ... ... күйеуге беру, әрине, кедей-
жарлылардың ісі. Өйткені, көп баланы асырап бағу ... ... ... үстіне құдасы ауқаттырақ болса, қалыңмалын төлесімен, қызды жас болса
да өз қолына алып, үй шаруасына ... ... ету ... ... алып ... жарлының қызын бермеске амалы болмайтын. Бұдан тек
әлді шаруалар, байлар ғана ... ... Олар ... ... ... Осы ... бай қыздары әбден бой жетіп, оң-солын айырып, болашақ
өмірге дайындалатын. Барлық әдет-ғұрыптарын айтарлықтай етіп өткізіп, ... ... ... ... ... ... ... еркек-шора
болып өскен кенже қызды әлпештеп, кемеліне келгенше ұзатпай, оң жақта ойнап-
күлсін деп, күйеу ... да ерік ... ... асқан сұлу, өнерлі қыздар
әрқашан күйеу таңдап, көп ... оң ... ... ... ... беретін.
Қазақ әдетінде қыз бен күйеудің жас шамаластығына ... ... ... мастанған егде тартқан ... ... ... ... жас қызын төсек ... ... ... ... ... ... соң малға жығып алатын.
Мұндай жағдайда 13-15 жасар қыздарды 50-60 жасар шалдар айттырып
алатын ... жиі ... ... ... қыршын қыздар
тағдырының тіпті ... ... ... ... ... ... негізгі
себебі қыз әкесінің сирағы шыққан ... ... не ... ... ... көптеген архив деректері де дәлелдейді.,/2/
Айттыру арқылы қосылған ерлі-зайыптылардың жас ... ... ... ... жағдай көбіне әмеңгерлік әдетпен ... ... ... Жасы ... ... жеңге алғандықтан,
олардың жас арасындағы ерекшелік онша көзге түспейді. Ал ағасы өліп жесір
қалған жеңгені ержеткен ... ... жас ... ... ... жас ... кейде тіпті алшақ жатады. Мәселен, 17-40 жасар
әйелдерді 13-15 ... ... қосу ... деретерді тағы да архив
қазынасынан және ел арасынан өзіміз ... ... ... үй ... ... ... жоқ байлар жас баласына бойжеткен кедей
қызын айттырып алып беретін. Мұндайда ... ... ... күйеуі 12-13
жастағы бала болатын.
Құда түсіп қыз алысудағы бүкіл қазақ қауымына ... ... ... ... ... жеті атаға толмай, қыз алыспау. Мұндай тәртіпті
этнография ғылымында ... ... ... ... ... мән-жайы туралы көптеген авторлардың еңбегінен деректер келтіруге
болады. Мәселен, А.Левишин экзогамиялық тәртіптің қазақ арасында ... ... кей ... ... ... тым әріге кететіндер
арасында ғана некелесуге болатындығын айта келіп, тіпті бір ... ... ... ... ... ... ... жататын
жігіттің қалыңдықты өз ішінен емес, басқа рулардан, ең болмағанда жеті
рудың басқа руларынан ... ... ... жері ... Оның әр ... ... қазақ
жұртшылығына сырттан тиетін экономикалық әсер мен ислам дінінің ықпалы әр
түлі болғаны ... ... ... ... ... ХІХ ғасырдың екінші жартысында 8 атаға толмағанша қыз ... ... ... ... бұрын 7 атаға
дейін қыз алыспайтын болса, ... ... ... үш ... ... ... Біздің ел арасынан жинаған деректерге ... үш ата ... қыз ... тәртібі жалпы қазақтар
арасындағы қалыптасақан әдет емес, тек төрелер мен ... ... ... ... ... ... ... жиналған этнографиялық
деректер негізінде экзогамиялық тәртіпті бұзудың нәтижесінде болатын қан
араласуы тұқымның әлсіреп азғындауына, ... ... ... тіпті
тұқым бермейтін бедеулікке душар ететіндігі дәлелденген ... ... ... ... қағидасы бойынша, қандастық
жақындығы болмаса да, баласының енесіне ... ... ... ... сондай-ақ өгей шешесінің артынан еріп келген қызға, яғни тумаған
қарындасына үйленуге қақысы жоқ. Бірге ... ... ... ... ... ... тұрмысқа шығуға болмайтындығын бірнеше
авторлар келтірген. Ал, ел ... ... ... ... ... тыйымға халық арасында тым қатаң қарамаған сияқты. Өйткені, апалы-
сіңлілі, абысынды-ажынды ... ... ... ... ... ... ... қайта біріктіре түсуге көмектеседі. Апалы-
сіңлілерді ағалы-інілілердің ... ... ... ауыз ... ... ... «Ер ... ертегісіндегі Ерназар байдың 9 ұлына
екінші бір байдың 9 ... ... алып ... ... ... тірі ... ... болмағанымен, әйелі
өлсе – үйленуге болады. Ал туған қайынбикесіне ешуақытта үйленуге болмайды.
Күйеуі өліп, жесір қалған әйел ... ... не ... ... ... шығуға болмайды. Ал ... ... ... ... балаларына шығуға қақы бар.
Қыз бала шешесінің бірге туған аға, ... ... ... ... ... ... болады. Сол сияқты жиен балалар нағашы
апаларын алуға қақы жоқ, бірақ ... және ... ... ... ... Мұны ... ... бөлелер арасындағы және жиендер мен
нағашы жұрт арасындағы нее десе, ... ... ... ... ... Бұл некенің екі түрі болады.
1. Кросскүзендік неке (шешесінің) аға-інілерінің қыздарына үйлену,
яғни нағашы мен жиен арасындағы неке. Мұның осы ... екі түрі ... ... ... ... ... жиен ... гөрі, нағашы алғанды
дұрыс көреді. ... да ... ... ... алған молықбас, нағашы
алған тарықбас» дейді. Жиендерінің нағашы ... ... ... ... көне ... ... тек қана шешелері шыққан ... ... ... тәртіппен байланысты нәрсе.
2. Ортокүзендік неке (әкесінің) аға-інілерінің қыздарына үйлену,
яғни немерелер арасындағы неке не ... ... ... яғни ... ... ... ... алғашқы түрі, яғни немерелер
арасындағы некелесу құқы қазақ тәртібіне жат, ал ... ... яғни ... неке кездесіп тұрады. Ата-енеге екі жағынан да қайырымдылық ... ... ... ... ... өте берік болады.
«Төрт аяқтыда – бота, екі аяқтыда бөле тату» деген ... да ... ... ... ... ұл мен ... ... яғни нағашы мен жиендер
бір-бірімен қыз алысатын. Екі елге ұзатылған ағайынды ... ... ... ... ... өйткені шеше тарапынан
болған туыстық қатынас қазақ ғұрпында экзогамиялық тәртіпті бұзғандық деп
есептелмейді.
Ислам ... ... ... ... ана, ... ... ... әкесінің апа, қарындастарына және емшектес туыстарынан басқа
туыстарының бәрінің де ... ... неке ... ... ... құру ... ... қағидалары жалпы халыққа көп ықпалын тигізе
қойған жоқ. Оған жоғарыда келтірілген ... көне ... ... ... ... ... ... дәлел болғандай.
ХХ ғасырдың басында бүкіл қазақ халқына тән ... ... ... түрі – ... қалыңмал төлеп сатып алуға негізделген құдалық
арқылы неке құру ... ... ... ... қауымдық қоғамда үстемдік
еткен топтық ... ... ... ... ... ... (левират)
және балдыз алу (сорорат) ғұрыптары бойынша неке құру ... де өте ... ... Әр ... ... ... ел арасында қыз-
келіншектерді алып қашып некелесу әдеті де ... ... бұл әдет ... ... құдалық арқылы неке құру ғұрыпымен тығыз байланысты болды.
Олай дейтініміз, кей уақытта құдалық арқылы ... ... алып ... енді ... алып қашу ... ... ... түрде құдалық
ғұрыпымен қалың төлеу арқылы бітетін.
Қазақ арасында, ... ... да ХХ ... ... ... некелесу түрінің бірі – туған-туысы жоқ, қалың төлеуге шамасы
келмейтін ... ... ... жігіттер қыз әкесіне қалың орнына күшін сатып,
белгілі мөлшерде қызмет істеу немесе қыз ... ер ... ...... күшік күйеу болып кіру арқылы неке құру болды. ... ... ... ... әр ... ... ... тұтқын болып қолға түскен қыз-келіншектерді жауынгерлер ... ... ... ... ... алып ... түрі де болған.
Патриархалды құлдықтың жойылмай тұрған кезінде қарауындағы күңге
үйлену әдеті де кездескен. ... ... ... күңге ресми түрде
үйленбей, тек көілдес болып ... Мұны ... ... «аяқ ... ... Аяқ салудың нәтижесінде күң балалы болса, ауқатты адамдар оны ... ... ... ... ... Осындай күңнен туылып, өз алдына
терезесі тең ел болған ата ұрпақтары, тіпті үлкен рулар да аз ... ... ... неке ... ... ... қалыңмал төлеп сатып алуға байланысты құдалық арқылы некелесудің
өзі оны ... ... сан ... ... еске ала ... оның ... талдауды қажет етеді. Құдалық ... ... өзі ... ... тек ата, әке не ... ... еркіне байланысты, тіпті күйеу өз
тізгінін өзі алған адам болған күннің өзінде, оның ... ... ... ... ... әке өзінің шама-шарқына қарай, мүмкіндігінше өзіне теңдес
адамды таңдайды.
«Бай – бастас, батыр – ... би - ... ... ... тегін айтылмаған. Алайда, құда болудың бірнеше жолы, тәртібі
болады. Кейде тағдырлары ұштасып достасқан екі ... ... ... олар ... ... кімде ұл, кімде қыз боларын білмей-ақ ниет қосып
құда ... Мұны «бел ... ... ... бел құдалар қалың алыспайтын.
Қазақ ... ең ... аңыз ... ... – Баян ... ... Қарабай
мен Сарыбайдың тумаған балаларын атастырып, ... осы бел ... ... ... ... ... шарты екеуінің әйелі босанған уақытта бірі ұл,
бірі қыз болып туса, ... ... ... ал ... бір ... екеуін дос етіп, әкелерінің достығын әрі жалғастыра беру болатын.
Қазақ арасында ... келе ... ... түрінің бірі – бесікте
жатқан екі нәрестені атастырып қою. ... ... ... ... дейді.
Балалары шыр етіп жерге түсісімен қыз айттырып, құда түсу – ... бір ... ... ... ісі. Бесік құда тек қазақ халқына
ғана тән нәрсе емес. Оның Орта Азия ... ... ... атап ... көне ... бірі – ... алып ... үйлену.
Төңкеріске дейін қазақтар арасында қыз алып қашудың ең көп ... ... ... ... ... ... алып қашу. Күйеу жағын мұндай іске
мәжбүр ететін әр түрлі ... ... қыз ... ... не ... ... ... немесе өзіне пайдалы басқа адаммен ... оны өз ... сай ... ... ... әр ... сылтаулармен алғашқы құдасына қыз
ұзату мерзімін соза береді. Тіпті қалыңмалдың түгелдей ... ... ... бөлігінің берілгендігіне де қарамай, қызын «әлі жас» деген
сылтаумен ... ... ... ... береді. Бата бұзуға дейін
баратын қыз әкесінің мұндай жат ойын сезген жігіт жағы да бірнеше рет ... ... ... ... ... алып қашу ... ... қыз әкесі де қамсыз болмайды. Сондықтан қалыңдықты алып қашудың ... ... ... қыз ... алғашқы құдасының кедейлігін менсінбей, қызын
байлығына, мансабына қызығып, жасы үлкен шалға немесе «аузы қисық ... ... ... ... ... әкесі бай кемтарға, ейде ... ... ... ... танып қалған қыз бұған көнгісі келмейді,
шамасынша қарсылығын білдіреді. ... ... ... ... ... алып ... жеңілдеу болады.
Егер алғашқы айттырған жеріне ... да ... көзі ... ... жағы ... төленіп не жартылай
беріліп қойса, мүмкіндігі болса ... ... ... ... ұрлап
әкетуге дейін барады. Мұндайда күйеу жағы тегеурінді ел болса – ... ... ... әкеткен жағдайда күйеудің өз ауылына тікелей апармай,
басқа жерге бой ... ... ... ... ... іс ... ... қандай мықты болғанмен, әдет-ғұрып алдында өзінің шеттігін сезіп, аса
батыл ... ... да, оған ... қалыңдықтың қалыңмалын төлеп, енді
керек болған ... ... ... осал ел мен ... ... ... Мұндай істі өзіне сенген, тәуекелге бел байлаған намысқой ауыл
адамдары ғана ... Олар ... ... іске ... ... түйіндейді.
Құда түсуі салты бойынша құйрық-бауыр жесіп, ақ бата жасалып,
қалыңмал түгелдей немесе жартылай ... ... ... өз ... қашудың қандайы болсын кешірілмес күнә емес.
Енді қыз алып қашудың басқа түріне тоқталайық. Біреудің айттырып
қойған, керек десеңіз қалыңмалы ... ... алып қашу да ... ... тұратын.
Мұндай уақиғалар қандай жағдайларға байланысты болатындығына
келсек. Біріншіден, бойжеткен сұлу ... ... ел ... еті ... ... ... аударатындығы заңды. Ал қазақ дәстүрлерінде
балаларын ... ... ... еске ... ... де өнерімен
де талай жанды тамсандыратын сұлу қыздардың бой жетіп қалған кезде басы
бостары ... ... ... ... ... ... ... өз бойына тең санаған болашақ күйеуіне бар үмітін артып,
сонымен бақыт табуды армандайтын. Ал енді ... ... де ... де, болашақ күйеуі де ойлаған жерден шықпаса ше? Тек ... ... ... ... ... жүрген жасы келген сасық бай не өнерсіз ез, яки
кемтар болса не істемек? Міне, осындай жағдайда ақ батаны ... ... ... ... шамданған жесір иесі қыз алып қашқан ... ... ... тартып әкетумен бірге, мал-мүлкін, тіпті сол ауылдың басқа
қыздарын қоса әкету ... ... ... да, ел ... бітпейтін
барымта, шабыс басталатын. Нәтижесінде, бүкіл қауым жазықсыз жапа шегіп,
күйзелушілікке ұшырайтын.
Ал енді ... ... басы бос ... ... алып қашу ... назар аударарлық мәселе. Басы бос қызды алып қашу да әр ... ... ... ... ... ... бірін-бірі сүйген
жастар арасында кездесетін.
Қазіргі кезде, Қазақстанның қай ... ... да, қыз ... ... ... ... тәртібінде айтарлықтай өзгешеліктер жоқ деуге болады.
Мұндай тойға ауыл ... жас және ... ... ... ... ... ... кейбір тойлар 2-3 күнге созылады. Қанша кісі
неше дүркін ... ... ... оларды қабылдайтын үй,
күтетін алғашқы ауыл үлкендері шақырылады. ... ... ... ... ... той ... ... жолын ашады. Әйелдерге жыртысқа
деп 40-50 метр штапель, сәтен, сиса сияқты ... ... оны ... ... Мұны қыз ... ... күйеу жағы, келін түсіру тойына қыз
жағы әкеледі. Бұл әдет ... ... ... ... арасында кең
тараған. Сол күні кешке қарай ауыл активі, ... мен ... ... ... билеттері бойынша келеді. Бұлар әр бөлмеде жас
мөлшеріне қарай отырады да, ортаға дастархан жайылады. ... ... ... ... ... бәрін столға жасау көбейіп келеді. Жастар мен ауыл
қызметкерлеріне арақ-шарап, салқын ... ... шай және ет ... пен күйеу жастармен бірге отырады. Әр ... ... ... сөз беріп, жақсы-жақсы тілектер, жылы лебіздер айтылады.
Қыз ұзату тойында жастар баян, аккордеонға қосылып жаңа ... ... ... ... ... ... айтады. Мұндай дәстүрлі жырларды сазына
келтіріп көңілді жастардың әсерлі ... ... ... ... ... ... бірге, жастардың эстетикалық талғамын ұштауға, оларды халық
дәстүрлерінің ... ... ... сай ... ... ... ... әдет екендігі даусыз. Қазіргі айтылып
жүрген жар-жар, беташарлардың мазмұны жас ... ... ... зор
бақыт, ұзақ өмір тілеумен бірге, жастарды әдептілікке, өнегеліліккешақырады
(5).
Қазақстанның қай өңірінде болмасын, неке қиюдың тағы бір жолы ... өз ... алып қашу ... ... ... ... күндегі қыз алып
қашудың себебі де ... да ... ... Қыздың күйеуге қашып кетуі
немесе оны алып ... ... ... – екі ... да ... ... шығынды, қыруар еңбекті азайту мақсатына байланысты. Айталық, ... той ... ... оның тойы, киті, жасауына қанша қаржы, қанша
адамның еңбегі, уақыты керек болады. ... ... ... тіпті көп.
Сондықтан, мұндай көп шығынды жағдайды ... ... осы күні ... ... қашыртып жіберу тәсіліне көшкен.
Қазір Қазақстан жерінде жүзден аса ұлттар ... ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастар нығаюда.
Мұндай достықтың нәтижесінде интернационалды отбасын құру ... ... ... отыр. Өйткені, осы күні жастар арасында неке құру ... ... ... ... қай ... екендігі бұрынғыдай бөгет бола
алмайды. Отбасын құрудағы ең ... ең ... және ... ... ... бірін-бірі қалтқысыз ұнатып, араларында шынайы махаббат сезімінің
болуы.
Аралас отбасының құрылуын барлық ... ... ... ... де болмайды. Әсіресе, қарттар жағы наразылығын білдірмей қалмайды.
Әдетте аралас некеге наразылық ... ... әр ... ... тән ... ... болатындығын, оларды өзге ұлттардың ... ... ... ... да, әр ... ... ... болған
келіннен де, күйеу ... да өз ... ... оны мүмкіндігінше
орындауды қалайды. Сондықтан мұндай жағдайға тез бейімделіп кеткендер тату
отбасын құрып, екі ... да ... ... өз ... кем ... ... қазақ отбасыларында көптеген көне әдет-ғұрыптар осы күнге
дейін берік сақталып келеді. Оның бірі – рулық экзогамиялық ... ... неке ... Неке құруда экзогамиялық тәртіпті сақтаудың жаңа қоғам
идеологиясына ешбір қайшылығы жоқ.
Қазақ халқы жеті ... ... қыз ... Дәл осы ... ... де сол ... сақталып отыр. Айталық, Ұлы жүздің ... ... 10-13 ... ... да, қыз ... тәртібін сақтайды.
Мәселен, жалайыр тайпасының 12 атасы, ... ... ... қоңырат
тайпасының божбан, жетімдер атты рулары осы күнге дейін өз ... ... ... бұл ... ... неке ... ... де, ол неке
тұрақты болмайды.
Қазақ арасында осы күнге дейін экзогамиялық тәртіптің ... ... ... ... ... ауылдарында бір-бірімен қыз
алысатын рулар ұрпақтарының бірге тұруы; аудан ... ... ... ... ... орта мектептердің, облыстық, республикалық үлкен
қалалардағы орта және жоғары оқу ... ... ... ... бірге оқып, бірге еңбек етуі, ... ... ... ... қыз алу, қыз ... ... ... Мұның өзі
жеті атаға толысымен қыз алысып, қыз берісу ғұрпын кемітіп, оның орнына
аталастар ... ... ... ... ... Енді жеті ... соң ақсақалдардың батасымен қыз алысуға рұқсат беру әдеті тыйылды.
Оның қажеті де жоқ. ... ... ... ... ұрпақтарыны бір-бірімен
қосылуы күннен күнге молаюда ... ... ... Еліміздегі жаңа
құбылыстың барысында әйел мен ... ... мен тең ... ... отбасы қалыптасты. Мұндай жаңа отбасының мақсаты –
отбасы бірлігін ... ... ... ... және өз қоғамына адал
еңбек етіп, азаматтық борышын ақтау болып отыр. Елімізде жаңа ... неке құру ... де ең ... ... ... ... ... Неке құру үшін жастардың еріктілігі, өз тағдырын өзі
шешіп, сүйіспеншілік сезімі негізінде жар таңдауға шын ... ... тең ... іске ... діні мұсылмандардың басқа діндегі халықтармен некелесуіне
тыйым салды. Немесе басқа діндегі адам ... ... ... күнде ғана
онымен неке құруға болады. ... ... ... ... ... ... ... үлкен сауап делінеді. ХІХ ғасырдың басында ... ... ... шыққан орыс, украин қыздары ... ... жиі ... ... орыс ... қыздары қазаққа үйір
болған. Мұнымен бірге орыс деревняларында жалда жүрген жарлы жігіттер орыс
қыздарын алып, христиан дінін қабылдау да ... ... 20-30 ... ... ... ... жастарының арасында қыз бен жігіт неке
сақинасымен алмасып, оны оң қолына салып жүру ... ... ... ... Бұл ... дүние жүзіне өте кең тараған. ... ... ... ... мен ... ... қазір оны кеңінен қолданатын болды.
1.2. Ғылымдағы отбасының ... жан ... ... ... оның нақтылы іс-
әрекетпен айналысып отыруына тіелей байланысты. Адам өмірге ... ... ... ... бір ... өмір ... ... әрбір адам
белгілі бір қоғам немесе отбасы мүшесі болғандықтан, сол ... ... ... ... еңбек етуге үйренеді, ал отбасы өз тарапынан тәрбиелеуге
ықпалын тигізеді. Адамның жан ... ... ... ... ... сүру үшін ... тірлік етудің маңызы зор. Әркім жалғыз
жүріп мақсат-мұратына жете алмайды. Басқалармен ... ... ... ... ... Адам ... топ, ... арасында араласып жүріп өз
мүміндіктерін көрсете алады. Адам ... ... тыс өмір ... өйткені, оныңпсихикасы тек айналасындағылармен қарым-қатынас жасау
үрдісінде ғана қалыптасады. Қоғамдық және ... ... ... адам ... бір ... ие болады. Қоғамнан, әлеуметтен, отбасыдан
тыс адам өмірінің болуы мүмкін емес.
Отбасы әлеуметтік институт ретінде ... ... ... ... Оның ... ... қаны бір ... тұрмыстың
ортақтығымен және өзара адамдық ... ... өмір ... ... топ ... бала ... ата-ананың құқығы ғана
емес, әрі міндеті.
Отбасы некеге қарағанда күрделі жүйе. Себебі, ол ... ... ... балаларын, басқа да туыстарын жақындатып біріктіреді.
Отбасының әлеуметтік институт ретінде ... ... ... ... ... ... ... материалдық-экономикалық және шаруашылық-тұрмыстық жағдайы;
- отбасының тәрбиелік мәні;
- отбасының демалыстық сәті;
- отбасының сексуалдық-жыныстық қызметі.
Отбасының осы ... ... іске асуы ... ... ... жағдайына, некеде ... ... ... мәдениетіне, өмір салтына, олардың құндылық
бағыттарына байланысты.
Отбасы және неке мәселелері ежелден-ақ адамзаттың ұлы ойшылдарының
барлығын ... ... ... ... ... ... және
т.б. кемеңгерлердің айтқан отбасы, неке, ... ... ... ... әлі ... ... өзектілігін жойған жоқ. Махмуд Қашқаридың,
Жүсіп Баласағұнның, Қожа Ахмет Ясауидың әлемге ... ... ... тақырыбы қағыс қалмаған. Үндінің «Кама-сутрасы» мен Қытайдың
«Махаббат ... ... ... ... ... қарасты араб, парсы,
түрік халықтарының арасында ғасырлар бойы ... ... ... ... ... туралы «Ләззат ун-ниса» (Әйел ләззаты),
педагогикалық-танымдық ... ... ... ... әдебиеттер
болған.(6)
Батыс әлемінің ғалымдары да отбасы және неке қатынастары ... ... ... бері ғана ... ... деп есептейді. 1861
жылы швейцар ғалымы, тарихшы Иоганн Бахофеннің «Ана ... ... ... ... «Өзін-өзі өлтіру» атты еңбегінде, 1865 жылы
ағылшын заңгері және тарихшысы Джон Фергюсон ... ... ... атты кітаптары жарық көрген. 1877 жылы «Ежелгі қоғам» атты аса құнды
шығарма ... ...... ... ... ... Ол ... қоғамдық құрылысы мен отбасылық өміріне талдау жасады.
Ғалымдар, ... ... ... ... ... ... деп ... Энгельс өзінің «Отбасының, жеке меншіктің және мемлекеттің ... ... осы ... зерттеулеріне байланысты жазған болатын,(7)
ХХ ғасырда Зигмунд Фрейдтің, Әрик ... ... ... ... және т.б. ... аты шулы ... ... келді.
Әсіресе, Америка Құрама Штаттарында отбасылардағы ... ... ... өте жоғары. Онда жыл сайын американдық
отбасылардың проблемаларына арналған 900-ге таяу ... ... ... ... ... ... ... Штаттарының 95
университеттерінде «Отбасы және ... атты ... курс ... ... ... ... ғалымдары бірнеше жылдан бері
әлемнің әр қиырындағы халықтар арасында отбасы туралы зерттеу жүргізіп,
оларды ... ... ... ... Кеңестер Одағының құрамында болған елдерде 1976 жылдан
1986 жылға дейінгі аралықта неке және отбасы ... ... ... ... мен ... ... ... болса, оның өзі Америка
Құрама Штаттарында 1 жылда шыққан ... ... ... аз екен.(9)
Дегенмен, Кеңестік Ресейдің А.Г. Харчев, Г.М. ... ... С.И. ... Я.Б. ... А.И. ... ... ... іргелі зерттеулері Қазақстандық отбасы ... да оң ... ... айта кету ... ... ... ... ерекшеліктерін зерттеу
жұмыстары да өткен ... ... ... ... ... Бұл жұмыс
әуелде Ресей патшалығының ... ... орай А.В. ... П.Е.
Маковецкий, Л.Ф. Баллюзек және т.б. орыс миссионерлері мен ... ... ... ... ... заң және ... тұрғыда
жүргізілді. Ә.А. Диваев7 Қазан төңкерісіне дейін-ақ Түркістан өңірінің
қазақтары туралы 130-дай этнографиялық еңбектер жариялаған.(10)
Қазақ ... ... пен ... ... ... пен ... ... мақалаларында неке және
отбасы тақырыбы біршама қамтылған.(11)
Қазақстандағы отбасы-неке қатынастарының этнографиялық мәселелерін
зерттеуде кеңес ... ... ... ... ... мен неке
(тарихи-этнографиялық шолу)» атты 1973 жылы ... ... ... ... ... ... ... демографиялық проблемаларын көрсете
білуде М.Тәтімовтың де ... ... ... ... ... берген мақалалары мен
сұхбаттары қазақ баспасөзінде «кәрі қыздар», көп әйел алу және бала ... ... ... ... ... ... ... болды.
Еліміздің демографиялық проблемаларын зерттеуде Ә.Ғалидың да еңбегі бар.
И.Қарақұлов отбасылық жыныстық қатынас тәрбиесін ... рет ... ... ғалым.(13)
Н.А. Аитов, М.М. Тажиннің социологиялық, Н.Өсерұлының шариат
заңдары, Ғ.Есімнің махаббат жайлы, ... ... ... ... елеулі-ақ.
Қазақстанның қазіргі отбасыларының қызметі мен ... ... ... екі кандидаттық диссертация орыс ... Оның ... ...... ... бойынша 1994 жылы,
екіншісі, З.М. Жаназарова – ... ... ... 1997 жылы жарық
көрді.(14)
Отбасы адамның өз ... ... ... ... кешіретін
кіші әлеуметтік топ. Ондағы ... ... ... ... тығыз
байланыстылығы сонша, ол бәрібір ... ... ... ... ... Отбасы қоғамдық қатынастар мен процестердің алуан түрлі ... ... ... ... әлеуметтік құбылыс болып табылады.
Сондықтан да, отбасыға объективтік тұрғыдан ғылыми зерттеу оңай емес.
Адам мен қоғам үшін ... ... ... қызметі алуан
түрлі болғандықтан, оны зерттеуші қоғамдық ғылымдар да көп. Бұл ғылымдардың
әрқайсысы өз ... ... ... ... ... бұны ... отбасы дегеніміз тарихи өзгеріп отыратын ... топ. ... ...... ... ... байланыс орнату, туысқандық
қатынастар жүйесі, адамның әлеуметтік және жеке-дара адамгершілік сапаларын
қалыптастырып дамыту, белгілі бір ... ... іске ... ... ... пен ... ... жыныстық және басқа
қажеттіліктерін (рухани, этикалық, эстетикалық және т.б. ... ... ... ... ... ... келтіре дамытушы әлеуметтік институт,
әрі топ болып табылады.(15)
Отбасының жоғарыда келтірілген анықтамасы бойынша, ол ... оның ... мен ... ... ... ... әлеуметтік
институт болып табылады. Отбасы (ұсақ) кіші топ ретінде мынандай негізгі
функцияларды іске ... ... бала табу ... қоғамды қалпына келтіру;
- экономикалық, өндіру және тұтыну;
- қорғаныс, отбасы мүшелерінің денсаулығына, материалдық игіліктермен
қамтамасыз етуге, қауіп-қатерден ... ... ... ... ерлі ... бірін-бірі сүюі;
- әлеуметтендіру, балалардың қоғамдық тәртіпке, мінез-құлыққа, оқытуға,
тәрбиелеуге және т.б. баулу.
Отбасының өзінің тарихи өзгерістеріне байланысты бұл ... да ... ... ... мен атқаратын міндеттерінің (функциясының)
өзгеруі, сайып келгенде, қоғамдағы өндіргіш ... ... яғни ... ... айқындайтын әлементтердің дамуына тіелей байланысты болады. Бұл
жөнінде Ф.Энгельс өзінің ... жеке ... және ... ... ... кіріспесінде былай деп жазды: «Қоғамның материалистік
ұғымына сәйкес тарихтағы шешуші күш ... ... ... ... және
ұдайы өндіру болып табылады. Алайда, ... екі ... ... Бір
жағынан – тіршілік қажеттерін; азық-түлік, киім-кешек, баспана және ... үшін ... ... ... ... жағынан – адамның өзін өндіру,
ұрпақты өсіру. Белгілі тарихи дәуірде және белгілі бір елде өмір ... ... ... өндірістің осы екі түрімен: бір жағынан,
еңбектің, екінші жағынан, отбасының даму дәрежесімен ... ... ... кіші ... топ қана ... ол ... ... та болып табылады. Құқықтық ... ... ... және ... қатынастар арқылы өзара байланысты адамдар тобы,
оларға тиісті ... ... ... ... бір ... мен міндеттер
берілген.
Адамдардың өндіріс тәсіліне сәйкес отбасы да әлеуметтік топ
ретінде тарихи ... ... ... - ... ... топ, ол ... ... туыстыққа
негізделген және тұрмыстың ортақтығымен, балалар тәрбиесі үшін ... ... ... ... ... ... бір түрі.(16)
Енді отбасыға мынандай анықтама беруге болады: қазіргі заманғы
отбасы ... екі ... ... некеге құрылған ... топ, ... ... ... ... да ... ... бала тауып, тәрбиелеп өсіру, ерлі-зайыптылардың ... ... және ... ... ... ... Қаладағы отбасылар барған сайын өндірістік топ болудан қалып ... ... ... бұрынғыша өндіруші және тұтынушы топ болып
табылады.(17)
Ерлі зайыптылар ... ... ... мен ... ... да ... ... жағдайларға байланысты топқа, түрге бөлінді.
Олардың ... ... бар. ... ... тәрбиелеу жағдайына байланысты
жайлы және ... ... бар. ... ... ... ... те
бөлінеді: ауқатты, орташа тұрмысты, тұрмысы төмен.
Кесте 1
Әлеуметтік-экономикалық ... екі ... ... жағдайы нашар |Әлеуметтік-экономикалық жағдайы жақсы |
|отбасы ... ... ... |өз ... мәдени нормаларға |
|қанағаттандыру әлеуметтік нормаларға |сай қанағаттандырады. ... ... | ... өмір ... ... ... ... индивидуалды сезімге |
|Балалардың бәріне ортақ ... ... ... тек ... ... ... жатын бөлме) т.б. болады. |пайдаланады. ... ... ... мен ... ... ... онша орын ала ... жүзеге асады. ... ... мен ... арасында|
| ... ... ... ... ... отбасының негізгі қызметі: дүниеге адам әкелу,
әлеуметтендіру, яғни ... осы ... өмір ... ... яғни балалардың есейгеніне дейін көмек беру, сексуалдық
қызмет, яғни ... ... ... ... деп ... ... осы қызметтерді орындауға жақсы бейімделгендігінің
бірнеше себептері бар. Шын ... ... ... ... ... яғни ... ... сүйеніп, дүниеге адам әкелу,
жұбайлар арасындағы ... ... ... жыныстық қатынастар және
экономикалық жағынан көмек ... ... ... үшін өте ... тәсіл.
Социология ғылымы отбасыларды алып қарастырғанда отбасыларды
құрылымына қарай екіге бөліп алп қарастырады.
1. ... ... түрі – ... ... ... ... да туыстар
енеді, мысалыға, ата-аналары, іні-сіңлісі, қарындастары, аға-әпкелері ... ... ... ... ... ... ... түрі – ата-анасы және балаларынан құралған жанұялық
құрылым.(19)
Қазіргі отбасының сипатын ... ... ... аса ... ... ... пайдаланған еді. Бұл әдіспен қазақстандық
социологтардың басым бөлігі келіседі. ... ... ... ... ... мен ... құралған) мынандай себептер
бойынша қазіргі қоғамға ыңғайластырылған.
Біріншіден, қазіргі ... ... ... дәл осындай
кішігірім отбасының болуын қалайды. Мұндай ... ... ... ... көп ... ... ... Қалаларда көп
ұрпақты отбасылар аз, олар көбінесе ауылдарда кездеседі. Енді басқа қырынан
келгенде нуклеарлы отбасы тез ... ... ... ... ... еледі. Яғни, экономикалық өмірдің ... ... ... ... ... ... өмірге жеңіл бейімделіп, отбасылық
және қоғамдық қажеттіліктерден пайда болған ... шешу ... ... таба ... ... ... отбасыда алдын-ала белгіленген
құндылықтарды айта келе және ... ... ... мен ... ескере
отырып, біз отбасының кез-келген мүшесі онда белгілі бір ... ие ... ... ... ... оның үстіне басқа туыстарымен байланыста
болуы өндіріске кері әсерін тигізіп, ... ... ... ... ... ... ... екі түрлі мүмкіндігі бар:
біріншіден, кішігірім нуклеарлық отбасы әр ... ... ... ... мұндай отбасы ішкі отбасылық кеңістікте шектеліп,
одан тысқары экономикалық қызметке араласпайды.(20)
Осының ... ... бір ... ... ... біздің туыстық байланыстарымыз өз міндетінен айырылады. Басқаша
айтқанда, біз туыстар арасында белгілі бір ... ... ... ... ... ... қатынастардың негізгі принцип қағидалары.
2.1. Отбасындағы неке келісім-шартының әлеуметтік қыры.
Неке келісім-шарты отбасылық қатынастардың бастамасын ... ... ... шарт бола ... Заң ... неке келісім-шарты
некелесуді тіркегенге дейін де, некелік өмірдің кез-келген кезеңінде де
жасалады. Неке келісім-шарты ... ... ... ол нотариалды түрде
рәсімделеді. Жұбайлардың барлық мүлкіне, оның ... ... мен ... жеке ... ... ... ... бөлістік мүлкі болады. Неке
келісім-шартына отыру сыртқы әсерге тәуелсіз болуы керек.
Мамандар неке келісім-шартын құқықтық ... ... ... ... ... ... және этикалық қырларын көрсетеді. Мәселен,
зерттеу ... ... ... не ... ... ...
бірінші некеден «кемесі қайырылғандар». Неке ... ... ... ... ... жеке ... ... қызығушылық танытады. Неке
келісім-шартына жоғарыда аталған санаттардан басқа ері мен әйелінің ... ... көп ... ... (не әйелінің) экономикалық базасы
берік және алдыңғы некедегі ересек балаларының мүліктік мүддесі олардың ата-
анасына ықпал ететіндей ... үшін де ... ... неке келісім-шартында ажырасқан жағдайда
әркімге тиесілі мүлікті жұбайлар анықтай ... ... яғни ... ... ... ... ... болмай ма, неке келісім-
шарты – ажырасу катализаторы ... ... ма ... ... ... келісім-шартының этикалық қыры жұбайлардың бірін қолайсыз
жағдайға қалдырмау мүмкіндігіне байланысты. Әр ... ... ... ... құқы мен ... ... елтіру жолымен өзіне пайда
табуды көздемейтіндей іштей тыйым ... ... ... ... ... бір-бірінің құқына құрметпен қарауы сақталуы керек. Егер келісім-
шартқа отыру ... ... ... өз мүлкін сақтап қалуды ғана емес,
сонымен ... ... ... ... қол ... ниет ... бұл ... мақсатына қарсы – некедегі мүлікті қатынастарды реттеудің
не ажырасу кезінде қолданылатын өркениетті әдісі болу керек. Жеке ... ... ... ... ... ... әсер
ететіндігі шектен асып кетпеу керек.(21)
Неке келісім-шартына отыру ... ... ... ол – ... ... ... мен ... туралы» заң мазмұнымен ... ... ... отбасылық өмір туралы шынайы түсінік
береді; реттегіштік қызмет – отбасылық ... ... ... ... ... ... Заң ... тараптардың
теңдігінен шығады, бірақ көбінесе некедегі ... бірі ... ... болады. Бұл - әсіресе, ажырасудан соң материалдық жағынан,
айырмашылық әсіресе, ... ... ... бар ... ... ... ... неке келісім-шартына азаматтық
айналыстағы (акциядан дивиденттер, салым проценттері, ... ... ... ... түскен өнім және т.б.) заттар мен ақша түріндегі
отбасы кірістеріне қатысын анықтау да ... ... ... ... ... кең де, заңда толық қамтылмағанына қарамастан,
оны бөлу тәртібі де қарастырылады. Шығындар ... ... ... ... ... ... үй, ... тамақпен қамтамасыз етілуі,
саяжайда күтуге, сондай-ақ білім беру, медициналық күтім, демалыс және ... ... ... Үй шарушалығын басқарудан бастап, қандай
да бір капиталға ие болуға дейінгі отбасы ... көп ... зады ... ... етуі ... ... басқарудан бастап, қандай да бір қаржыны иелік
еткенге ... ... ... әр ... кең ауқымы заңды
келісілген негіздемені талап етуі мүмкін.
Отбасы ... кең ... ... бірі әйел ... бала туған кезде ұзақ уақытқа ... ... ... немесе
біліктілігінен айырылуы нәтижесінде үй шаруасындағы әйел ... ... ... ... әйел өте ауыр ... ... ... күтуге
бөлінетін алимент аз және әсіресе, біздің ... ... ... ... ... ресми танымал көздерден түскен ... ... ... ... одан асып түсуі мүмкін. Сондай кезде
жасалған Неке ... ... мен ... ... ... ... неке ... болған жағдайда мүлітік мәселелерге,
жақын адамдарға байланысты жұбайлардың қаржылық ... ... ... ... мен ... ... (1999 ... 1 қаңтарындағы) жаңа
заңында еке келісім-шарты туралы айтылады. Онда неке ... ... ... ... ... ... келісімі екендігі
некедегі не оның бұзылуы кезіндегі ... ... ... ... ... ... ... отыру мүмкіндігі заң жүзінде 1993 жылдың
қазан айынан бері белгілі. Бірақ 1996 ... 1 ... ... ... не бары 13 неке ... ... нотариалды
куәландырылған (некеге отырғандардың саны 10 мың ... ... Бұл ... қаласында ғана, ал Қазақстанның өзге қалалары мен облыстарында
мұндай жағдай мүлде жоқ. Қазіргі кезде ... ... ... ... мынадай сұрақ қояды: некелесушілер мен некеде
бұрыннан тұрғандар таласты жағдайларды шешуге ... неке ... ... ... ... мен ... шешуге тілек
білдіретіндер саны неге аз? Біздің қоғамда мазасыздануға негіз жоқ ... ... ... ... нақтыланғандай: үш жұп некелесуге
өтініш білдірсе, екі жұп ажырасуға тілек ... ... ... арту ... 2015 ... дейін болжанған. Ал бұл әлі ... ... ... ... ... дене және ... шығындарды
қажет ететін процестерге тартатынын көрсетеді. Көріп отырғанымыздай, біздің
қоғамымызда ажырасу коэффициенті өте жоғары. ... ... жеке ... ... ретінде нақты және салыстырмалы түрде жоғары мәртебе
санайтын ... да ... ... ... әкеп соғатын драмалық
жағдайлар жойылып кете ме? Оның ... ... ... себептер де негіз
болуы болуы мүмкін, оған түсіністікпен қарау керек.
Ресейлік БАҚ ... ... ... 75 пайызы (яғни
төрттен үші) әйелдердің бастамасымен ... ... ... ... ... бейнесі төмендегідей:
|Себептер ... ... ... |
| | ... | ... ... ... шөп ... |87 |80 |71 ... ... |15 |40 |47 ... ... |64 |50 |60 ... ... ақтамау |31 |32 |47 ... ... |70 |88 |92 ... үй ... жүргізуге |21 |17 |31 ... ... | | | ... ... ақшаны аз табады |12 |8 |21 ... ...... ... шындығы. Ең
бастысы, деп санайды мамандар,ажырасу кей жағдайда жалпы қалыпты ... ... ... ... ... ... керек.
Десе де, адамдар жаңалық енгізуге асықпайды. Бұл қайшылықты
зерттей отырып, кейбір авторлар ... ... ... ... мәдениетінің төмен деңгейі туралы айтады.
Аталған мәселе бойынша қоғамдық ... ... 1998 ... ... бізді қандай қорытындыға алып келді?
Зерттеу объектісі ... ... ... ... әр түрлі
әлеуметтік топтар өкілдері болды. Сауалнамаға барлығы 152 адам ... ... ... ең ... деп таныған жас
топтарынан (25-35жас) болды, олардың көбінде отбасылық өмір ... (әр езде ... ... ... ... ... ... жоғары және
орта арнайы білімі болды, жастары 30 бен 40 жас ... ... ... ... ... ... яғни жаңа эономикалық жағдайға
енген, олар неке ... ... жөн деп ... ... ... ... ол отбасын қорғаудың тиімді институты бола ала ма
деген сұраққа ... ... ... ... жауап бергендердің 35
пайызы неке ... таяу ... заң ... ... 50 ... үшін бұл әлі түсініксіз.
Респонденттердің екінші бір тобы неке келісім-шартын жақтап дауыс
берді, неке келісім-шартына ... ... ... ... ... (40,5 ... отбасылық ішкі қатынастарды реттеу (27 ... ... ... ... (22,5 пайыз) ажырасу кезінде қиындықтар тумауы
үшін – (қалғандары). Респонденттер неке келісім-шартының уақытша сипатына,
яғни ... бір ... ... ... ... білдірді,
өйткені, «кездейсоқ жағдайлар тууы мүмкін» (20,5 пайыз), сонымен бірге,
«ертең бәрі де бұрынғыдай ... еш ... жоқ» (31,5 ... ... ... отбасылық өмір тжірибесі бар әйелдерге тән. Әйелдер
«бала мүддесі» (45,5 ... ... мен ... ... ... деп ... көпшілігі «күйеудің де, әйелдің де мүліктік ... деп ... ... ... мойындаған ерлер неке келісім-
шарты негізінен «әйелдердің мүліктік құқығын» қорғауға ... ... ... ... өз балаларының жеке мүддесі аз толғандырады,
бірақ олар өз ата-аналары мен жұбайының ата-анасының мүддесін көрсетеді. ... ... ... бір ... ... отбасылық өмірді
моральдық жақтарына алаңдаушылық байқалады, олардың көзқарасы бойынша, оны
жұбайлардың мүліктік құқығы мен ... ... ... ... Неке ... ... ... неке келісім-шартына отыру –
жұбайына құрмет пен сенім білдірудің тағы бір ... ал ... - ... есептің емес, қарым-қатынастың ... ... ... деп ... ... әлі тәжірибесі жоқ респонденттер
романтикаға берілген, олар басқалардан гөрі бұл ... ... ... ... ... ... ... жүзінде келісу ме!» деген өзқараста.
Азаматтық күй тіркелінетін офистерге фотографтар, ... және ... ... ... ... өз ... өрсетеді, бірақ неке келісім-
шартын рәсімдейтін ... жоқ: ... жоқ ... ұсыныс та жоқ.
Неке келісім-шартының жоғары дәрежеде индифференттілігін есере
отырып, нарықтың қалыптасуы мен ... ... ... ... назарда ұстау қажет. Бұл заңдастырылған жаңалықты қолданушы
толық мәнді ... топ, ... ... ... ... ... ... көрсеткеніндей, алматылық сұрау алынған ... ... ұлты мен ... ... ... ... ... отыру қажеттілігін гипотетиалық ... ... ... ... бұл ... ... ... мен
қажеттілігін қабылдамайды. Бүтіндей алғанда, респонденттердің басым бөлігі
(36 пайызы) ... анық бере ... сол ... ... ... ... ... қарсылық білдірді. Олардың жауаптарын жұмыс гипотезасы
нақтылай түсті: адамдар этика-психологиялық себептер бойынша ... ... ... ... ... қабылдау дәрежемізге сәйкес,
жаңа институтқа ... қоя ... оны ... ... ... ... отбасы ұғымына махаббат, берілгендік, өзін
қию, ... ... ... ... тән, оны осы ... ... институт
әлі де реттей алады.
Осылайша, қоғамдық пікірді зерттеу бұл ... әлі де ... ... ... ... көрсетеді және осы ... ... ... да бір баға ... ... олардың құқықтық
нигилизміне қысым жасау қиынға соғады.
Неке келісім-шартына отыру маңызды қызмет атқарады: ол – ... ... ... және ... ... заң ... ... заңдылықтар арқылы отбасылық өмір ... ... ... реттегіштік қызмет – отбасылық қатынастардағы құқықтар ... ... ... қарастырылады. Заң отбасындағы тараптардың
теңдігінен шығады, бірақ көбінесе, некедегі жұбайлардың бірі ... ... ... Бұл - ... ... соң ... ... әсіресе, кәмелетке толмаған балалары бар ... ... ... ... қоғамның дамуы мен өзгеруіне,
оның қажеттілігіне, мұң-мұқтажына, ... ... ... ... ... ретіндегі зерттеудегі талдау оның
қандай мәселелеріне көңіл ... ... ... ... ... ... қалай әсер ететінін, әр түрлі әлеуметтік,
саяси, экономикалық ... ... ... мен ... ... ерекшеленіп отырады, отбасындағы тәртіп, ... ... ... ... ... т.б. ... ... Қоғамдық қажеттілік
пен талап-тілекке отбасының тәртіп типтерінің (түрлері) ... ... ... әлеуметтік институт ретінде зерттегенде мынадай жалпы
ұғымдар қолданылады:
1. Некелік қатынастардағы қоғамдық ... ... ... ... қызметі;
3. Отбасы қатынастарындағы ережелер мен бағалық құндылықтар;
4. Әр типтегі (түрдегі) отбасындағы тәртіп үлгілері, ... кіші топ ... ... - ... ... ... ... тобының, оның мүшелерінің жалпы әлеуметті іс-қызметіне бір-бірімен
тікелей ... ... ... ... ... ... ... процесті қалай пайда болатынын анықтау.
Неке - әйел мен еркек арасындағы табиғи қажеттілік, олардың өзара
құқықтары мен міндеттерін ... ... Неке – ... ... ... әйел мен еркектің өзара түсінісу, еріктілігі негізінде
құрылатын одағы, адамның ... ... ... материалдық және
рухани өмір қажеттілігі. Себебі, жыныстық ... ... қана ... сонымен қатар, адамгершілік-эстетикалық қатынас.
Некенің ... мен ... ... ... ғана ... ... – сүйіспеншілік.
Отбасы мүшелер арасындағы қарым-қатынастарды зерттеу ... топ ... ... Мұндай зерттеу, ең алдымен, ерлі-
зайыпты, адамдарды арасындағы ... ... ... ... ... ... туыстардың арасындағы қатынастарды, некенің бұзылуын
және ерлі-зайыптылардың айырылысу ... ... ... Зерттеу
барысында, адамдар арасындағы қарым-қатынастардың қоғамдық ережелер мен
тәртіп үлгілерімен және ... ... ... байланыста болатынын естен
шығармау қажет.
Отбасы ішігірім әлеуметтік топ зерттегенде 3 ... ... ... ... ... ... ... сипаттау. Бұған іретін мәселелер – отбасы ... мен ... ... ... мен ... ... ... құрылымы, отбасы тобының өзара іс-әрекетінің ... ... және ... ... ... ... ... отбасы тобының басқа
өзінен үлкен топтармен байланыс, қатынас түрлерінің сипаты. ... ... ... ... ... ... жеке мүшелеріне байланысты, міндетті, атқаратын
қызметі, ... ... ... ... ... ... және т.б индивидтердің топқа енуі, оның ... ... ... ... ... бағыттардың әр біреуінің өзінше ерекшелігі
бар.
Мысалы, отбасын әлеуметтік ... ... ... ... ... ішкі ... оны кішігірім топ
ретінде зерттеуге итермелейді. ... ... яғни ... ... ... ... – бұл әлеуметтанудың мәселелерімен тығыз байланысты,
ал, екінші бағытта, яғни отбасы кішігірім топ ретінде қаралғанда, ... ... ... сөз болды.
Жоғарыда көрсетілгендердің, қорыта келе, отбасына жалпы сипаттама
берейік.
Ерлі-зайыптылық екі негізгі қарым-қатынасқа негізделген:
а) ерлі-зайыптылық;
б) бала туу ... ... ... ... бір ... ... яғни бір үйде ... олар
отбасның шарушылығын жүргізеді. Бұл 2 – 3 адам ... ... ... ... онда ... ... бірлестіктерде болу
шеңберіндегі экономикалық іс-қызметпен анықталады. Бұл ... ... ... ... ... ... және ... арасындағы өзара
әрекетке байланысты өрбиді.
Отбасы мүшелерінің атқаратын рөлі тек қана ... ... ғана ... ... бірге, адамдардың үлкен топтары – мемлекет,
мешіт, шіркеу және т.б. ... ... ... болады.
Сонымен, отбасы мүшелерінің арасындағы қарым-қатынастар, олардың
сезімімен (махаббат, сыйласу, құрметтеу), салт-ғұрыппен, ...... ... ... ... және т.б. ... арқылы анықталады. Осы
сыртқы бақылау ... ... ... ... қолдаушы, әрі типі,
факторы болып есептеледі. Бірақ, қандай да бір ... ... даму ... Олар жеке ... мұқтаждық, талап – тілек, бейімділік, алға
ұмтылу және т.б. негізінде ... ... ... яғни ішкі даму күштері
сыртқы қысымдарға айтарлықтай.
Отбасы өзіне тән ... ... (ұлт, ... ... ... мәдени ортаны жасайды. Осы орта сәби баланың ... ... ... ... ... ... бір деңгейде жеке тәртіп
тәсілдерін құрып, оған ерекше қасиеттер дамыту ... ... ... және ... әр ... белгілі бір тарихи кезеңдерде өмір
сүріп отырады.
Жоғарыда көрсетілгендей, отбасы ерекшеліктері қоғамның ... ... ... ... ... ... ... Сондықтан, отбасы қоғамдағы барлық институттардың тұрақты назар
аударатын мәселесі, мұнсыз, яғни отбасының ... ... ... ... ... функциясы, яғни атқаратын қызметі әр ... ... ету ... ... ... ... Осы ... қоғамның
отбасына жасайтын қызметін, ал, отбасының тұлғаға, тұлғаның отбасына
жасайтын ... ... ... ... ... ... қоғамның әлеуметтік – экономикалық іс-
қызметімен өте тығыз байланысты. Сондықтан, әрбір тарихи кезеңдерден отбасы
функциясы, оның ... ... де ... ... ... ... ... адамдардың бақытты өмір
сүруіне, балаларды ізгілікке тәрбиелеуге, ата-аналар мен ... ... ... ... ... ... қажет. Бұл қоғамның
әрбір отбасына қойған негізгі талабы мен міндеті. Бұл талап пен міндетті
орындау ... да, ... да ... ... Бұларды орындау: біріншіден,
қоғамдық қажеттілікті, талап-тілекті орындауға, қамтамасыз етуге ... ... ... отбасы жас ұрпақты әлеуметтік процеске
қатыстыруды іске ... ... өмір сүру ... және ... ... ... ... тетігін енгізеді.
Отбасы мүшелерінің арасындағы барлық қатынастардың, атап ... ... ... ... ... және т.б. қатынастардың
жынтығы отбасы құрылымы деп аталады.
Отбасы ... және оның ... ... ... ... Отбасы құрылымы, ең ... ... ... ... ... ... болады. Тарихта ерлі-зайыптылардың
моногамдық (біркелкілік) және полигамдық (көпнекелік) түрлері болған.
Ерлі-зайыптыларды сұрыптау тұрғысынан ... ... ... ... бір ... әсіресе, кастаның ішінен болуы). Бұл
алғашқы қауымдық қоғамға тән. Қазіргі ... тек өз ... ... ... ... ... және ... (бұл, керісінше, неелік белгілі бір
топ немесе кастаның ішіне ... ... ... ... ... некелік әрбір
топтан серіктестік негізінде құралады) сияқты категориялар да болады.
Отбасындағы билік құрылымы ... ... ... ... ... ... авторитарлық билік әйелдің еркекке ... ... ... ... ... ... қарым-қатынастар қатаң
тәртіп арқылы сипатталады. Отбасындағы демократиялық билік ерлі-зайыпты
адамдарды қабілеттеріне ... ... ... ... негізделген. Мұнда
әрбір отбасы мүшелері шешім қабылдауға қатысады, балаларды сендіру,
нандыру, көз ... ... ... ... ... Отбасындағы билікті зерттеу ондағы адамдардың арасындағы
функцияларды ... ал, ... ... ... осы ... қалай
орындап жатқанына, сонымен бірге, ерлі-зайыпты адамдардың арасындағы
түсінбеушілікті анықтауға әсер етеді.
Отбасы ... ... ... ... деп, ондағы жеке
мүшелердің белгілі бір қоғамдағы ереже – нұсқауларға, әдет – ... ... ... ... ... жиынтығын айтады.
Әдет-ғұрып, салт-дәстүр бойынша отбасында әйел адам ... ... бала табу және ... ... ... атқарса, ер
дам үй шаруашылық иесі, ... ... ... ... ... ... Сөйтсе де, еркек пен әйелдің функциялары өзгеріп отыруы
мүмкін. Бүгінгі ... ... әйел ... ... ... және ... шешімді қабылдауға қатынасады. Мұның өзі отбасының атқаратын
қызметінің ... ... ... ... ... демографиялық (туу)
тәрбиесіне зор ықпалын тигізіп, жаңа сәбилердің дүниеге келуін азайтты,
некелік ... ... ... ... деп, ... ... ... бір қарым - ... мен ... ... ... - бұл ... ... ... келтірілген әлеуметтік
қатынастар, мұнда жеке – дара ... ... ... ... және неке ... ... нақты әрекеттеріне
айналады. Бейімділік жаңа сәби туғаннан кейін тұрақтылыққа ... ...... ... және ... ... түрге ауысады. Дау – ... ... ... ... ... жағдайына да араласу мүмкін.
Ақыр ... ол ... ... ... бұзылуына әкеліп соғуы мүмкін.
Отбасын құруда табысқа жету, ... ... жол ...... ... ... болып табылады. Отбасының береке-бірлігі әр
уақытта ішкі және сыртқы күштер ықпалымен қалыптасады.
Ішкі күштерге2 ... ... ... жасау, отбасында
еңбекті бөлісу, некені тұлғаның талабын іске асырудың құралы ретінде
пайдалану, ... ... ... ... және ... ... қоғамдық пікірдің қысымы, экономикалық
жағдайлардың қысымы, ... ... ... ... алуға талап-
тілегі, Отбасының өзінің әлеуметтік қызметінің орындалу деңгейі және т.б.
Сондықтан некедегі жетістік деп, ... ... ... ... ... ... ... ішкі және
сыртқы қысымдарды жоюдағы жеңіске жетуі және оның жемісі т.б. айтамыз.
Алуан түрлі адамдар ... ... ... ... ... әр ... ... бар:
1. Жеке бақытқа жетуде некедегі ... ... ... ... ... ... ... жан-жақты дамуына
ұласып, ерлі-зайыптылардың алдына қойған мақсатты іске асыруға ұмтылыс
басты орын алады;
2. ... ... ... яғни балалардың болуы, оларды өз
елін сүйетін азаматы етіп ... ... ... ... ... ... ... (критериі): беріктік, төзімділік, субъективтік сезімге
қанағаттану; ерлі-зайыптылардың рухани ... ... ... күйіп,
суығына тоңуы, балаларды қағылез, елгезек, қабілетті, алғыр , ... ... ... және ... ... ... ... көптеген отбасы толық бақытты
бола бермейді. Отбасында ыдыс-аяқ сылдырламай ... ... ... ... түсінбеушіліктер біржола жоғалып та кетпейді
немесе бейбіт түрде толық ... те ... ... ... дау-
жанжалдардың күшеюі – бұл ... ... ... ... ... ... Ал, ... шиеленістің арты – ... келе ... ... ... ... ... ыдыратуға әкеп соғады.
Дау-жанжалдар, олардың күшеюі ата-аналар арасында ғана ... ... ... да болып отырады. ... ... ... ... ... ... кезінде жиі
кездеседі. Оның себебі, жас ... ... пен ... ... жаңа сатысында өмір сүріп отыр, ал, ата-аналар мәдениет пен
өркениеттің бұрынғы ... ... ... алған. Жас ұрпақты өткен
мәдениет және өркениеттің құндылықтары мен ... аса ... ... жастардың жаңа мәдениет пен өркениеттің
жетістіктеріне ұмтылуына, ... ... ... бұл ... ... белгілі бір елісімге келуі керек. Отбасындағы шиеленіс асқынған
жағдайда отбасының дағдарысына ұласады.
Отбасы – неке ... ... ... негізделген шағын топ,
мүшелері қоғамдық тұрмыста, өзара моральдық жауапкершілікте, өзара ... ... ... мен ... арасындағы, ата-анасы мен
балаларының арасындағы қарым-қатынас.(27)
Отбасының ... ету ... өте қиын және оның ... ... ... ... көрінісін табады.
Әлеуметтік зерттеуде отбасының орташа мөлшері мен құрамын (отбасы
ұрпақ жалғастығының ... ... ... ... мен ... ... ... жасы), әлеуметтік-таптық, ұлттық белгілері бойынша
бөлуді ... ... зор. ... ... ... ... ... балаларымен мерзімдік қызметтегі әскери қызметкерлер
отбасы, ата-анасының бірі алмент төлеуден бойын ... ... ... баласы
мүгедек отбасы, анасы мүгедек отбасы, қамқорлыққа бала алушылардың ... ... ... ... мен ... ... болғандардың отбасы,
жұмыссыздардың отбасы, девианттық отбасы, нашақорлардың отбасы және ... ... мен ... көрсетуді әртүрлі формасы бар, оның
ішінде балалары бар ... ... ... ... және ... ... ақшалай төлем;
б) еңбек пен салық, несие, дәрігерлік және тағы ... да ... ... мен ... тегін беру (балалардың тамағы, дәрі-дәрмек, киім
мен ... ... ... ... және тағы басқа);
г) әлеуметтік қызмет көрсету (нақты психолгиялық, ... ... ... ... ... көрсету).
Отбасының әлеуметтік жұмыстарының маңызды салаларының бірі ... ... ... ... бір ... ... түсініктер танымының қарапайым
ғана түрі ретінде көрінеді. Осы термин ... ... әр ... осы ... өмір ... жеке тәжірибесі бар. Біз
осы сөзді барлық партиялардың саяси ... ... ... үйреніп
қалғанбыз, олар өздерін отбасы мен отбасы қажеттілігінің жақтастарымыз деп
есептейді.
Әлеуметтік қызметкердің отбасымен жүргізетін ... ... ... ... зор. Бұл ... тұрпаттамасын құруға бағдарланған
социологиялық зерттеулержүргізу. Бұл жерде отбасының өмір сүру кезеңдерінің
түрлі сатысында тұратын және әр түріне ... ... ... ... ... болу ... сөз ... бұл қарапайым тапсырма
емес. Мұның күрделілігі отбасында ... ... ... ... Әлеуметтік қызметтердің қорғалмаған отбасымен жүргізілетін
жұмыстарының қаншалықты тиімділігін анықтайтын зерттеу ... ... ... ... үнемі өзгеріп отыратындықтан,
отбасында болып жатқан өзгерістерді қадағалап отыруға ... ... ... ... ... ... ақпарат, ең алдымен, отбасымен
әлеуметтік жұмыс жүргізетін қызметтерге қажет. ... ... ... беру оңай ... ... ... социологтар мен көптеген ғалымдар айналысқан басты
негізгі пікірталастардың бірі отбасы және отбасы өмірінің басқа да ... ... бола ма, ... ... ... Мысалы, студенттер
тобын алатын болсақ, олар ... ... ... ... ... ... кафеге
барып, емтихан немесе қатты көмек қажет болған кезде бір-біріне көмек
көрсете ... ... ... ... біз ... отбасы деп
есептемейміз.(28)
Отбасына біз ... ... ... ... қатынастар
арқылы бір-біріне жақын адамдардан тұратын ... ... ... ... некеден жасалады және қоғамдық қатынастар
мен өмірдің басқа да, ... ... ... ... бірге тұрып, шаруашылықтарын бірге ... ... ... ... да ... ... ... осындай отбасылардың саны
көбейіп кеткендігі байқалады. Некенің тұрақты ... ... ... ... әртүрлі. Бүгінгі қоғамда болып жатқан әр түрлі өзгерістерге байланысты,
отбасы тәртібі мен ... да ... ... ... Отбасының жеке
қатынастары мен өмірдің әдет-ғұрпына экономикалық жағдай, заң, дін, білім,
салт-дәстүр әсер етеді. Сондықтан отбасының ... ... ... ... аспектілерін игеретін экономикалық және әлеуметтік тұрғыда
қарастырамыз.
Социологиялық тұрғыда, қазіргі отбасылардың өте нәзік ... алғы ... ... ... Алайда, отбасы тек қана еркек
пен әйелдің одағы емес, ол балаларды ... де ... ... ... ... ... Кез-келген қоғамда сәбиді дүниеге
әкеліп, оны тәрбиелеуге деген қажеттілік туады. Қазіргі қоғамда ... ... оған ... ... ... ... ... тіршілік етуі, оның күйеуімен әлеуметтік- экономикалық, мәдени
тұрғыда тең ... ... ... ... ... ... және сезімтал, эмоциялық жағынан қанағаттандыратын ... ... Бұл ... ... ... әсер етеді.
Бір жағынан, отбасылық өмірдің бағдары жекеленген сипатқа ие ... ... ... ... ... ... кері ықпалын
тигізеді. Ал, басқа қырынан алсақ, қазіргі жұбайлар барлық уақытта да бірге
жүреді деп тіптен де айта ... адам ... ... бере ... «біздің
көпшілігіміз өз өмірімізді ұйымда – перзентханада бастаймыз», деп атап
өткен. «Онда дәрігерлер, ... ... және т.б. ... ... ... да ... ... қамқорлық жасайды.
Перзентханадан ейін біз ... ... ... үйі, бала ... бастауыш және
орта мектепке барамыз, олардың әрқайсысының белгілі бір құрылымы мен ... ... ... ... де ... ... баруға тура келеді. Ер
жеткеннен кейін біз солардың біріне жұмысқа кіреміз. ... ... ... ... сот, ... дүкен және т.б. жұмыс жасаймыз.
Зейнетке шыққаннан кейін біздің әлеуметтік ... және ... ... ... ... тура келеді, біздің аурухана немесе
қарттар үйінде болмай қалуымыз мүмкін емес».
Н.Смелзер ... ... бір ... ... ... ... о
дүниеге дейінгі барлық өмір жолдарында адамдар ұйымда болып, оларды ... ... ... ... бейресми өмірі ата-анасының отбасында, өзінің отбасында
және балаларының, немерелерінің, ... мен ... ... ... өмірі - өзгермелі ұйымдарда және адамның өмір бойы
барып ... ... ... ... және т.б. ... Уақыттың мерзімі де
ауысып отыруы (таңертең жұмысқа, кешке үй) адам өмірін толықтырады. Осы
үлестің ... ... ... ... ... немесе тоғышарлық,
жалқаулыққа әкеледі.
Адамның дұрыс өмір сүруге ұмтылуы ауыр тұрмыс жағдайын азайтуға
әкелуі тиіс, бірақ, ... өзі жеке және ... ... болып табылады.
Біздің еліміздегі отбасымен жасалатын әлеуметтік ... ... ... ... қалыптасу үстінде.
Ғылым пәннің сипатты белгілері ... оқу ... ... болып табылады. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... тиісті бөлім, кафедралар
ашылған.
Қазақстанда үкіметтік емес және халықаралық ұйымдардың қолдауымен
әйелдер мен балаларға арналған ... ... ... ... ... ... ... әр түрлі әлеуметтік бағдарламалар
қолданылып, ... ... ... ... және ... ... өте мұқтаж отбасыларына көмек көрсететін түрлі
қызметтер мен агенттіктер ойдағыдай дамып отыр.
Аса ... ... ... етілуде, олар: философия,
социология, политология, психология мамандықтары бойынша аспирантура және
докторантура арқылы ... ... ... ... ...... ... оны қосыңдар. Махаббат - өмір көркі...» - деген. Ол: ... ... ... оның ... қыры мен сыры, өз мұңы, өз ... мен ... ... олай болса, некеге дейін қатынастың сан ... ...... ... Онсыз некеге тұратындардың
бақытсыздыққа кездескен ... әр ... әр ұлт ... ... келтіруге болады. Тұрмыс құрмағандар - адамдық ... ... Адам ... ... ... ... мен ... тек
үйлену арқылы орындай ... ... ... ... бір-бірінің мінез-құлқын, деттерін біліп алмаса, некенің
бақытты болуы мүмкін емес» - ... ... ... ... әлеуметтік жұмыстардың да басқа да ғылымдар
сияқты теориялық және эмпирикалық білімдері бірдей, оның ... мен ... Осы ... қызметтер мен әлеуметтік жұмыс
ғылымының принципі болып табылады. Ғылым ажырамас құрамдас бөліктерден:
заңдылық, ... және ... ... ... жүргізілетін
әлеуметтік жұмыс қызметтің әмбебап түрі болып табылады, ол басқа ... ... ... бірнеше негізгі принциптерін бөліп алуға
болады: жалпы философиялық принциптер: детерминизм, ... ... ... ... принциптері: тарихи, әлеуметтік келісу,
әлеуметтік мәнділік. Бұлардың ерекше белгілері: ... (әр ... ... ... ... ... ... принциптерін түсіну.
Отбасымен жүргізілетін әлеуметтік жұмыстар ғылымының келесі
принциптері, оларды топтастыруға ... ... ... ... және жеке ... ... өзін-өзі және ... ... ету, ... мүшелерінің күн көрісі үшін ... және ... ... ... тәрбиелеу.
Психологиялық-педагогикалық принциптер – эмпатия (жан ашуы);
сенімді психологиялық пана, ... ... қиын ... ... көмектесу және т.б.
Әдістемелік принциптер: мирасқорлық, бірізділік, үздіксіздік,
құзырлық; ...... ... ... ... және т.б. ... арасында).
Нормативтік актілер мен заңдарда әлеуметтік жұмыс тәжірибесі ... ... ... ... атап ... ... ... экономикалық, әлеуметтік және дене қауіпсіздігін қамтамасыз
ететін адамдар мен ... ... ... ... жас ... және ... адамдарға мемлекеттік қамқорлық кепілдігі, балалар
мен жастарды әлеуметтендіру шарты; отбасында, ... ... ... ... ... ... құштарлығын сақтау және т.б.
Отбасымен әлеуметті жұмыс жүргізу кезіндегі операциялар мен ... ... да бір ... жету ... ... ... шешу ... Отбасымен әлеуметті жұмыс жүргізу кезіндегі көптеген әдістер
пәнаралық ... ... ... өз ... және ... ... ғылым ретінде бөлінеді. Сондықтан да, отбасымен әлеуметтік
жұмыс жүргізу ... ... ... ... ... оларды
экономикалық, құқықтық, медициналық, саяси, әлеуметтік-психологиялық,
әлеуметтік әкімшілік,, педагогикалық және т.б. ... ... ... жету үшін өз ... тәсілдері мен міндеттерін
игерген, отбасы саласы мен ... ... ... ... ерекшеліктері бар маман ретінде ... ... де ... ... ... жұмыс істеу жүйесін білдіреді. ... ... ... ... ... ... маңызды
саласы мен негізгі объектілерінің бірі болып табылады.
Қазіргі отбасы өрістеудің күрделі кезеңін – ... ... ... ... ... ... отыр. Отбасы құрылымы, отбасы
қызметі, билік жүйесі, отбасылық ... ... ... ... бала ... өзгереді, ал бұл өз кезегінде
әлемдегі отбасы түрінің өзгеруіне әкеледі.
Бала туу төмендеп, ажырасулар саны ... ... ... ... ... ... ... отбасынан бас тартуға әкеліп, бұл өз
кезегінде, қоғамның ұдайы өндіріс қызметіне ... ... ... ... ... ... ... тобына қарағанда, қажеттілігі аз
толғандырады.
Қазақстанда дипломды ... жоқ, ... ... әр ... қызметтері, сақтандыру, денсаулық сақтау, балалар
ұйымдары, әкімшілік жанында, қоғамдық бастамаларда отбасымен ... ... ... ... ... ... ... жүргізілетін әлеуметтік жұмыстың субъектісі туралы айта
отырып, бір жағдайды есте ұстауымыз керек. Осындай қызметкерлердің арасында
осы жұмысты тек ... ғана ... ... деп немесе басқарушы деп ... ... және ... көмек көрсететіндер бар. Оларды шартты түрде практиктер немесе
практикалық ... ... деп ... – ол ... және ... қоғамдық орта, онымен азамат
байланысады және ол моральдық баға жүйесін, тәртіп нормасын ... ... ... орта және өмір ... ... ... ... білімді жеткізеді.
Қазіргі заманның отбасы, оның ерекшеліктері тұтасымен қазіргі
кезеңнің ... ... ... ол ... ... ездесті, адамның өміріне қажетті көптеген қызметтерді орындау
мүмкіндігінің біраз дәрежесінен айырылды, ... ... ... ... ұзаққа созылған ала ауыздық күйіне енді және
дағдарыс табалдырыған аттады.
Отбасы ... ... ... ... ... береді. Олардың дәйексіздігі, сонымен қатар, Қазақстан
халқының ауқымды мәдени әр түрлілігі өмір сүріп отырған отбасы ... ... ... ... және ... көпшілігінің ауыспалы сипаты
бар.
Осының бәрі отбасы саясаты мен қоғамның өзара қарым-қатынасын
қамтамасыз ... ... ... ... ... ... ... ретінде отбасы саясатын реформалаудың қажеттігін туғызады.
Отбасы саясаты – ол ... ... ... бірі ... отбасының арнайы мүддесін және отбасы ролін
басқа да ... ... ... ... алып ... ... ... мүддесін қорғайтын бүкіл әлеуметтік саясаттың бір бөлігі
ғана.
Бізді отбасы өміріміздің көптеген экономикалық қиындықтары – ... ... ... ... оның ... ... ... жетілмеуі және т.б. Осы кемшіліктерді жеңу ... ... ғана ... отбасына маңызды түрде әлеуметтік қолдау жасау
және отбасы өзінің ішкі ... ... ... бере ... ... пайда болған мәселелерді шешу кезіндегі әр түрлі үрей ... ... ... ... ... ... көптеген мәселелері
отбасының құрылымдық өзгерісімен, өзара ішкі ... ... ... қатысты өткерген ішкі өзгерістермен байланысты.
Отбасы қоғамның алғашқы бастаушысы ретінде қоғамда болып жатқан
қарама-қайшылықтардың ... ... ... ... ... көнгіш және кез-келген жүйе жағдайларына
бейімделгіш болып келеді. Қазақстан отбасының ... ... ... күрт ... ... бала туудың белсенді өсуі, ана мен бала
өлімі санының, әсіресе, экологиялық аймақтарда ... ... ... ... ... ... туысқандық қатынастың
босаңдауы болып саналады. Оның ... аз ... ... ... ажырасу дәрежесінің жоғарылығы болып табылады. Мысалы,
1991-1997 жылдары туылған балаларды саны ... ... 232,4 ... дейін
қысқарады. Осы кезеңде туу коэффициентін халықтың 1000 адамына шаққанда
21,5-тен 14,7-ге дейін ... ... бала ... ... күрт
төмендеуі екінші дүниежүзілік соғыс дәуірінен бері ... ... ... ... ... ... аймағында өтуде. Некесіз туылған бала
мөлшері 13,4 пайыздан (1991 жыл) 17,6 пайызға (1997 жыл) ... ... ... ... ... неке көбеюде. Мұндай
некелер әр ... ... ... ... ... жиі ... және
батыстың көптеген елдерінде тіркелген некемен негізделген ресми отбасының
статистикалық маңызы бар баламасына ... 2000 ... ... Қазақстанда өздерін некеде тұрмыссыз деп санайтын еркектердің 6
пайызы және әйелдердің 6,5 ... ... ... ... ... ... ... ересек халқының арасындағы тіркелмеген некенің ... 1993 ... ... ... 80-ші ... ... ... сол кездегі Швеция (20 пайыз), Норвегия мен Финляндиядан
(11 пайыздан) анағұрлым төмен, бірақ Италия (1 ... ГФР (5 ... (4 ... және ... (3 ... ... болған1.
Некесіз бала туу немесе засыз бала туу отбасылық тәртіп бұзу
түрінің бірі ... ... ... ... ... ... ана мен ... қатысы жөніндегі өзінің негізгі қызметін
орындай алмайды. Екіншіден, ... ... ... ... ... себеп
болып есептелетін әлеуметтік бақылауға қатысты әке, немесе шеше ретінде
отбасы мүшелерінің ролі ... ... бала ... ... ... бір ... неғұрлым кең таралған моделге айналдырды. ... ... ... ғана ... ... ... балаға деген
мұқтажы балаға деген махаббатының элиминирлік себептері ... ... ... болады. Мұның салдары туысқандық қатынастың азаюынан, жыныс
арасындағы байланыстың үзілуінен болады.
Қазақстандағы ажырасудың жоғарғы ... ... ... сондай-
ақ жеке адамның өміріндегідей отбасы ... мен ... ... және ... ... адам ... ... аз
қанағаттандыратындығы туралы куәландыратындығын айту керек. Бүгінгі
күндері ... ... ... ... ... ... ... стиліне және шапшаңдығына сәйкес келмейтін
қазақстандық отбасының неке-отбасылық қатынасындағы көне дәстүр және ... ... ... көп ... ... бала туу да аз. ... ... мен
еркектердің ажырасқаннан кейін біраз уақыт немесе өмір бойы жалғыз басты
болып қалуы ... ... ... ... қоғамның, сондай-ақ отбасының
өзінің және оның мүшелерінің көзқарастарындай отбасы ... ... түрі ... ... Демек, сөз қазақстандық отбасы жеке тұлғалардың
арасындағы қатынастарды құру және оны қолдауға бағытталған шаралар ... болу ... ... ... шешу кезінде отбасының шиеленісу
қатынастарынан және ажырасудан бүкіл отбасының ... ... ... зиян ... ... да ... жөн.
Қазақстанның жалғыз басты аналары өзіне опасыздық істеген ... ... ... ... ... 70 жыл бойы көптеген жеңілдіктер
берілді, ол өте қажет болды. Ал, ... ... ... ... ... көтерген кезеңде соңғы жеңілдіктерді алып ... ... ... ... бала туған әйелдер шешілмейтін жағдайға душар
болды. Бір жағынан, жұмыссыздықтың тез өсуі, екінші ... ... өту ... басты әйелдердің бүгінгі күннің ащы шындығына
дайын еместігін көрсетті. Жалғыз басты ... ... ... ... шығу ... дискриминациямен қақтығысады. ... ... ... және ... ... ... жалғыз
басты әйелдерге бала күтімі жөніндегі жәрдемақыны төлеместен және одан әрі
жұмыс орнымен ... ... ... ... Қайта ұйымдастыру
нәтижесінде жұмыстан шығарылған жалғыз басты әйелдер 38,4 ... ... өсуі ... ... ... үшін ... мәселе
тудырады. Бүгінгі күндері жалғыз басты жұмыссыз аналар 52,1 ... 30 және одан ... ... ... ... ... аналардың пайызы
40,7. Кейде жалғыз басты жұмыссыз аналарға, олардың 79,2 пайызы жоғары
білімді болса да, ... ең ... ... ... ... үй
жұмысшысының, бала бағушының) орнын ұсынады.
Бүгінгі күннің ... ... ... басты аналарды әдейі
неғұрлым аз қабылдауға тырысады. Бұл Қазақстан Республикасының қолданыстағы
заңына сәйкес қажетті жеңілдікті ... ... ... ... ... ... аналар жұмыссыз қалады. Жеке және
тіпті, мемлекеттік ... ... де ... ... ... ... және ... жынысын да көрсете отырып береді. Қазіргі
заманның ... ... ... түрде — ол 50 жастан ... ... ... ... ... екіншісі — әлсіз жыныстың өкілі. Жұмыссыздың әрбір
үшіншісі — 28 ... ... ... ... Отбасы бірлігі тәртібінің
бұзылуы немесе ажырауы жар-әкенің отбасынан әдейі ... ... ... ... ... тастап кету дегеніміз, мұндайлар
қазір өте көп, адамның әртүрлі ... ... ... ұзақ ... тыс болуы. Сонымен қатар, соңғы кезде ... ... ... келген, дамыған діни конфессиялардың отбасына ықпал етуі ... ... ... ауыртпалақты көтеретін отбасы мен балалар тастанды
атанды.
Қоғамдағы ауыр ауыспалы ауыртпалық ана мен ... ... ... Жалғыз басты аналардың әлеуметтік қорғалмағандығы олардың
балаларының нашақор, ... ... пен ... ... ... ... Сонымен, қоғамның қолдауынан айырылған балалы жаңа осы ... ... ... топтарды құратын сияқты.
Отбасына көмекші керек, ол ... ... ... саясатын
жүргізуге, отбасын нығайту және әлеуметтік қолдау ... ... ... ... қабілетті болу керек.(32)
Бүгінгі күндері Қазақстанда ұлттық ақпараттық технологияны және
ресурстарды құрудың шарттары бар ... ... ... айтуға болады
және олар тепе-тең және жоғарғы кәсіптік қөзқарас кезіндегі қысқа мерзім
ішінде ... ... ... ... қоғамда әйел мен еркек арасында өте
күшті әлеуметтік-экономикалық тепе-теңдік ... ... ... алдында тұрған қазіргі аса күрделі мәселелер —
отбасының ыдырауы, ажырасу, қарттар, ... ... және т.б. ... ... күн ... 4-ке ... ажырасады ал сәбилердің 10
процентін некелеспеген әйелдер дүниеге әкеледі екен. Балалар үйіндегі
бұлдіршіңдердің ... ... ... ... балалардың санымен бірдей.
Осының барлығының астарыңда күрделі әлеуметтік процестер жатыр.
Дәстүрлі ... ... өз ... ... біліп, оны орындауға да ниет
білдіріп отыратын. Басқаша айтқанда, белгілі бір ережелер мен ... ... ... ... ... құқылық жүйе тарапынан жаншылып
отырды. Бүгін некенің өзі әркімнің өзі ... ... іс ... Оның үстіне
некелесудің ең басты себебі, экономикалық немесе рулық ... ... ... ... ... ... Демек, некенің өз өлшемдері
де өзгерді. Қалыпты неке ... ... ... ... ... да күрделене түсті. Дәстүрлі қоғамда отбасы дүниеге сәби
әкелуге үлесін косса және ... ... ие ... ... ... ғана ... отбасы есептелетін. Іс жүзінде бұл тек ішкі,
эмоциялы көрсеткіш кана еді. Көптеген жұбайлардың жұбы осы өлшемдерге ... Ал ... ... адамдар жеке басының эмо-циялық терең
қанағаттануын қалайды. Бұл қазіргі ... өте ... етіп ... ... әлеуметтік-экономикалық алғы шарттарға бай неке жұптары айнып кетуге
бейім тұрады. Мұның некеге тұрудан бас ... ... ... ... ... Некеге деген қатынасты езгертуді тек қана моральдық факторлар
анықтап қойған жоқ. Қоғам ... ... ... ... ... қатынастарды қүқылы реттеуде айтулы өзгерістер болып
отырды. Мысалы, көптеген ... ... діни ... тиым ... бөлісуде әйелдің мәртебесі айтарлықтай өзгерді. Кедей отбасыларға
мемлекет тарапынан керсетілетін ... ... ... Қысқаша айтқаңда
қазіргі қоғамда ажырасу үшін ... ... ... алғы ... ... әлеуметтік мәні неде? Кейбір социологтар
ажырасудың тәртібін жеңілдете отырып, қоғам ... ... ... ... ... ... атап ... Ал, бізге мәселе басқаша
болып көрінеді. Л.Толстойдың: "Әр отбасы өз бетінше бақытсыз",—
дегеніндей, ондай ... ... шығу ... ... Ажырасу мәселесі
бақытсыз отбасылардың проблемаларьн шешуге ... ... ... ... ... Сондықтан көптеген
мамандар проблеманы шешудің себебі мен шарттарын шатастыруға болмайды ... ... ... ... өте ... ... алгы шарттарды түсінуге болады. Алайда, отбасы тек қана ... ... ... ... ол ... тәрбиелеуге де тікелей жауапты.
Бірнеше жалпы ережелерге тоқталайық. Кез ... ... ... ... оны ... ... қажеттілік туады. Қазіргі қоғамда нуклеарлық
отбасының жұбайлары оған жауапты. Отбасының ... ... ... ... ... оның ... әлеуметтік-экономикалық мәдени
тұрғыда тең қарым-қатынаста болуымен анықталады. Қазіргі ... ... және ... ... ... ... ... өлшенеді, Бұл балаларды тәрбиелеуге қарама-қайшы әсер етеді.
Бір жағынан отбасылық ... ... ... ... ие ... ... ... балалардың әлеуметтену процесіне кері әсерін
тигізеді. Ал басқа қырынан алсақ ... ... ... уақытта да бірге
жүреді деп тіпті де айта алмаймыз. ... ... ... үшін өте күшті
әлеуметтік-психологиялық соққы. Балалардың өзі, қазіргі жағдайда құлдырауға
жақын тұрған отбасын ... ... ең ... ... ... ... ... тежейтін факторлардың бірі ретінде, дәстүрлі қоғамда да ... ... ... социологтардың пікірінше, осы қарама-қайшылықты
ахуал болашақта да сақталады. ... та, ... ... ... ... ... ... кепілдіктерді жасап шығара алған жоқ.
Дәстүрлі отбасында әйел отырған соң өзінің көп уақытын ... бала ... ... ... болатын. Бірақ әйелде
мұндай табиғи қызметі белгілі тарихи процестердің ... ... ... ... ... көпшілігі еркектің мойнында екеңдігі
қақыңда. ... ... ... ... мен ... оңда балалардың
әлеуметтік институт ретінде негізгі тұтқалық мәнге ие болған бағыт-бағдарды
ұстанатындығы туралы айтады.
Ата-аналар мен балалардың отбасындагы қарым-қатынасына тағы бір ... ...... ... орындай алатын қызметі де мәселені
күрделендіріп жіберді. Балаларға интеллектуалдық эмоционалдық психологиялық
ауыртпалықтар қарыштай ... ол ... ... алу ... арналған
талаптарды күшейтті. Бұл бұқаралық ... ... ... ... аса ірі тапсырмалардан да көрініс ... ... ... ... ... ... ... себептерге
байланысты отбасылық өмірдің өзегі болып табылатын баланың оңдағы ... ... ... ... өзі үйреншікті сана деңгейінде қазіргі
қоғамдағы жастар "инфантилизмі" ... ... ... ... міндетінің ауырлауынан және өсуінен де көрінді. Оқу ... орай ... ... ететін ұзақ мерзімдік, әсіресе, үлкен кәсіптік
білім алуға байланысты ата-аналарға деген таза материалдық талап күрт өсті.
Балалардың қазіргі қоғам талаптарына, оның өте ... және ... ... ... ... процесінің қиындығына қарай ата-аналарға деген
психологиялық талап күшейді. Балаларды ... тек ... ... ғана ... ... ... транспорт, қалалық
аймақтағы иңдустрияландырылган жерлер ерекшелігінен туындайтын,
урбанизацияланған ... ... ... ... қорғау жайы да
түбірімен өзгерді.
Әрине, ата-аналарға деген талаптың бұлай күрт өсуі бүгінгі әйел мен
еркек, әке мен шеше ... ... ескі ... ... ... ... сәби кезінде, анасымен қарым қатынасының айтарлықтай психологиялық
ерекшеліктері бар. Оны ... ... ... ... мүмкін емес.
Дегенмен күтпеген жағдай: бір ... ... ... ... ... — бала ролі, отбасындағы, жалпы қоғамдағы әйел дербестігі ... ... ... жағынан, әйел жаңа, ... ... ... қиын ... тап ... Оған ... ... отбасылардағы үйреншікті болып қалған талаптардан да асып түсетін,
балаларды қоғам мүлкіне айналдыру ... ... Бұл ... ... ... ... қақтығысынан, мысалы, әйел мен еркектің
орны жайлы ұғымның еш адамзат, ешбір ... жеке ... ... ... тап ... ... ... қазіргі отбасындағы дағдарыс жөніндегі әңгіме жалпыға мәлім
басылымдардагы сенсациялық ... ... ғана ... Бұл ... ... ... ... оның экстрасенстік "ем-домға" да,
мистикалық шараларға да көне қоймайтынын түсіну керек. Біздің ... ... ... ... ... ... ... өзгерістерге орай
ескі "қазыналарымыздың" азапты ауысуының ... ... тағы ... үшін ... ... ... ... ықылас тудырады.
Ондағы зорлық-зомбылық мәселесі, негізінен, күйеуінің, яғни, әкенің әйел
мен балаға қарым-қатынасы ... Бұл тек ... қара күш ... ... емес. Негізінде отбасындагы зорлық-зомбылық және
оның ... ... ... ... және мәдени қатынастарда әлі де
қалмай келе жатқан әйел теңсіздігі мен әлеуметтік қаналуына байланысты.
Социология үшін ... ... ... бар ... ... қою
жеткіліксіз. Халықтың әр түрлі әлеуметтік, ұлттық, территориялық, кәсіптік
топтарыңдагы бұл қайшылық механизмін анықтау өте ... Бұл ... ... аса күрделі, аймақтық, этникалық, діни бірлігі әр-алуан
біздің еліміз үшін ... ... ... ... ... оған ... туғызып,
қайшылықтарын шешетін әдістер өте көп. Соның бірін дәстүрлі әдіс деп ... Ол ... ... ... ... ... ... дәстүрлі
ережелер мен қасиеттерге сүйенеді. Қазір отбасылық қатынастағы барлық
дәстүрлер ... деп ... ... ... ... Бұл, сөз жоқ, ... өйткені ешқашан, ешбір елде дәстүрлі нәрсе керітартпа ... ... ... ... олардың модусы келмейді. Дегенмен, дәстүршілдер
көзқарасы бойынша отбасы ... ... ... әлеуметтік жағдайында
алға басушылық бары есепке алына бермейтіні рас. ... ... ... ... ... ... сөз қозғағанда ағайындас
топтың немесе шаруашылықпен айналысатын көп ұрпақты отаудан қазіргі ... ... ... ... ... ... оның тиімді, жаңа
түрлерін ойластыру керек.
Тұрақты махаббаттың негізін Абай: «Махаббатсыз ... бос, ... ... ... - өмір көркі...» — деген. Ол: өзінен өзі пайда
болмайды, оның мындаған қыры мен ... өз ... өз ... мен хош ... олай ... ... ... қатынастың сан-алуан жағдайларының
негізгісі - сүйіспешілік, махаббат. ... ... ... кездескен мысалын әр халықтың, әр ұлт адамдарының өмірінен
көптеп келтіруге болады. Тұрмыс құрмағандар - адамдық ... ... Адам ... ... қасиетін, борышы мен міндетін тек
үйлену арқылы орындай алады. О.Бальзак: «Ерлі-зайыптылар бастары қосылғанша
бір-бірінің мінез-қүлқын, ... ... ... ... ... ... ... болатын.
Некеге тұру ер мен әйелдің жауапкершілігін арттыратынын жоғарыда
айттық. Соған байланысты өмірге жаңа адам ... ... ... - ... өндіріс, ал өндіріс адамның іс-әрекеті арқылы дамиды.
Ол үшін ... ... ... ... отыруы керек. Демек, некелесіп отбасын
құру адамзат ұрпағын дамытудың бірден-бір негізі болып табылады.
2. ... ... ... ... адам ... ... ... болды. Отбасының дербестігі болғанымен, бірақ отбасылық
қатынастар қоғаммен, оның дамуымен тікелей байланысты.
Отбасы - кіші ... топ, ал оның ... ... немесе қаны бір
туыстығымен, тұрмыстың ... және ... ... ... Отбасы - қоғамның бастапқы ... ... ... негізі болып табылады.
Ер мен әйел - отбасының екі ірге тасы, бұл іргетас үйленумен құрылады.
Отбасында адамдар ұрпақ жалғастырады. Сонымен қатар, ... ... ... ... қамқорлық та осында іске асырылады. Отбасы
тұрмыстық қатынасты қалыптастырудың да алғашқы ... ... ... ... ... әлеуметтік құбылыс, себебі формасы
өндірістік қатынастарға, оның ... ... ... тікелей
тәуелді. Мәселен, некелік қатынастардын алғашқы тарихи формасы полигамия,
ал өндіріс құрал-жабдықтарына жеке ... ... ... ... ... (бір ... отбасымен ауысады.
Нормативті актілер мен зандарда әлеуметтік жұмыс тәжірибесі мен талдап
қорытындылаудың ... ... атап ... өзінің отбасы мүшелеріне
экономикалық, әлеуметтік және дене ... ... ... ... азаматтардың құқын сақтау, отбасындағы жас балалар, қартайған және
науқас адамдарға мемлекеттік қамқорлық кепілдігі, ... мен ... ... ... ... қарағанда күрделі жүйе, себебі ол жұбайларды ғана емес,
олардың ... ... ... да ... ... - ... жүйе. Олардың тұрақтылығы мен беріктігі
де әр ... ... ... Оған ... кұқық, дін, қоғамдық пікір,
психологиялық факторлар, әсіресе экономикалық өмір бірлігі.
Отбасының негізін қалайтын неке - ол ... де тең ... ... ... ... салдарынан некелестіруге болмайды. Отбасы әртүрлі
жыныстар арасындағы жұбайлық ... ... ... ... ... ... ... жұбайлардың сүйіспеншіліктен
қанағат алуы материалдық есепке негізделмеуі тиіс. Отбасының қоғамдық
құндылығы тек ... ... ... ... ... ол ... ... қалыптасу, дамуына байланысты болуы қажет.
Сондықтан да қоғам некелік—отбасылық қатынастың нығаюына тікелей
ынталы болып, ... ... ... ... ... ... алдындағы жауапкершілігі нәтижесінде дамып, нығая түсуі керек.
Отбасының өмір сүріп, дамуының ерекше жағдайлары да бар. ... ... ... сипаты, өмір сүру ортасы, материалдық жағдайы,
отбасы мүшелерінің ... ... олар ... әдет-ғұрыптар, әрбір жаңа
отбасының адамдық, экономикалық негізі. Бұлар ... ... ... ... сезінуіне байланысты.
Отбасынын маңызы оның атқаратын қызметі арқылы ... ... ... ... ... мен ... тікелей байланысты.
Отбасының қызметі деген түсінік оның қоғаммен қатынасының жүйесін
көрсетеді, сонымен қатар, отбасы мен жеке ... ... ... ... ... ... ... қоғамдық-әлеуметтік құрылымның
негізгі әлементтерінің бірі бола отырып, көптеген әлеуметтік ... ... ... ... оның мүшелерінін
жігерлілігі мен ... ... де ... ең ... ... - ... жалғастыру қызметі. Бұл барлық
тарихи кезеңдерде қоғам үшін де, жеке адам үшін де ... ... ... ... ... ... болу ... қоғамның қай кезеңінде
болмасын, оны қанағаттандыратын әлеуметтік жағдайларға сәйкес өзгеріп
отырған, ... де ... ... ... ... отбасы –
шаруашылық-экономикалық қажеттіліктен туындаған. Отбасының қызметі ерлі-
зайыптылардың неше ... ... ... деген ерік бостандығына тікелей
байланысты емес, оның санына шек қоюылуына таң қалуға ... 1936 ... ... ... ... ... яғни ... неше
балалы болуымыз керек деген бостандығына тыйым салынды.
Дегенмен, солай болғанда да, қоғам отбасының өмірге қанша жаңа ... ... есер ... ... ... ... әртүрлі әлеуметтік
саясатты басшылыққа ала отырып, яғни өмірге адам әкелудің экономикалық,
саяси, ... ... ... ... ерлі-зайыптылардың өз тілегінен
көп немесе аз баласы болуына итермелейді. ... ... ... ... ғана болу ... жүргізілді. Бұл тарихи факт. Мұның зиянды жағы -
отбасында бір баланың ... ... ... халықтың өсуіне кері әсерін
тигізеді. Соның нәтижесінде туу азаяды да, елдің еңбек ресурстарының негізі
болатын жұмысқа кабілетті ... ... ... Бірақ халқының саны 1 млрд-
тан аскан Қытайда шектеулі жер аумағына шамадан ... адам ... ... ... бала табу ... шек қоюға мәжбүр
етті.
Қазір біздің республикамыздағы әртүрлі саяси-экономикалық жағдайларға
байланысты орыстар және ... да ... ... ... жатыр, ал олар
өндірістің шешуші салаларында қызмет ... ... да жаңа ... яғни бала тууға ынталандыру көлемді әлеуметтік саяси-эконоиикалық
проблемаға айналды.
Қазақстан Республикасының табиғи байлығы мол, жаңа ... ... ... онда ... ... ... ... керек. Қандай
жаңа техника-технология енгізілсе де, оның тетігі адам қолында.
КСРО-да екінші дүниежүзілік соғысқа дейін бір ... 4.4 ... 1990 жылы - 2,2 ... 1,8, ... 3,3) ... ... ал
Түрікменстан мен Тәжікстанның селолық жерлерінде 6,5-6,6 баладан ... ... бір ... аспады. Қазір біздің республикада бір
отбасына орта ... 2,5 ... ... Аз ... ... ... ... барады. 1998 жылғы есеп бойынша туудан өлім көбеюде.
Сондықтан да қоғамның болашағын ойлай отырып, бала ... ... ... ... ... ... ... ойластыру керек. Балалар бақшасын жабуды ... ... ... жағдайын жақсарту болашаққа бүгін жасаған қамқорлық болуы тиіс.
Олай болса, ұрпақ жалғастыру әлеуметтік қана ... ... ... ... ... маңызды қызметі — материалдық-экономикалық және
тұрмыстық-шаруашылық мәселелері. Отбасының бұл қызметі қазіргі ... ... ... ... халықтың әлеуметтік жағдайы темендеп
кетгі. Ана ерінің - күйеуінің, туысқандарының көмегінсіз өмір сүре алмайтын
дәрежеге түсті. Сонымен ... ... ... ... ... көп ... отбасында.
Отбасы мүшелерінің шаруашылық - тұрмыстық қызметін ерлі-зайыптылар
бірігіп атқаруы қажет. ... ... ... үй болу қиын», «басы екеу
болмай, мал екеу болмайды» деген нақыл сөздер бар. Оның ... ... ... ... ... ... үй шаруашылығын жүргізу
қажет деген сөз. Табыс ... ... ... ... қамтамасыз ету ерлі-зайыптылардың ортақ парызы, отбасының беркітігі
де ... ... ... әйел үйде үй ... ... бала туды, оны
тамақтандырып ... ал ері ... ... ... экономикалық дербестігіне жағдай жасады. Қазір жағдай өзгерді.
Әйелдер ерлермен бірдей жұмыс істейді. ... ... ... жүргізуі өмір талабына айналды. Отбасында тұрмыстық
мәселелерді шешумен қатар ... ... іске ... ... ... ... күні, оқуға бару, оқу бітіру, жұмысқа
орналасу т.б. ... ... ... ... да ... ... ... осы күнгі неке отбасы - мәселесінде үш негізгі, басты
проблеманы атап көрсетуге ... ... ... ... ... бала ... ... өсіру прблемасы;
3) отбасының тұрмыс жағдайындағы қиыншылықтар проблемасы;
Дегенмен, ажырасудың жоғарғы ... ... ... ... маңызын жоймайды, отбасы дағдарысының жалпы
көрсеткіші бола алмайды. ... ... ... ... ... болып қала беретінін үлкенді-кішілі адамдардың бәрі
мойындайды. Әңгіме тек отбасылық қатынастардың ... ... ... ... ... қоюында болып отыр. Сондықтан отбасында
ерлі-зайыптылар арасында бірін-бірі ұғынысу және баланы өмірге әкелу,
оған жақсы тәрбие беру ... ең ... және ... ... ... керек.
«Отан - отбасынан басталады» дегендей, отбасы неғұрлым ... ... ... ... ... ... да ұзақ әрі ... болады. Сондықтан,
отбасы стратегиясын жастар арасында оқытып-үйретуді мемлекет қолға алуы
керек.
Пайдаланылған әдебиеттер
Отбасы және денсаулық. 1/2006. Беркімбаева Ш. ... ... және ... 5/2005. ... Г. Әдеп және ... ... және денсаулық. 1/2005. Қарақұлов И. Сырласу. Алматы.. Жеті жарғы.
Отбасы және денсаулық. 7/2004. Қалыбай Ж.С. Қазақ баспасөзіндегі ... және ... ... және ... 8/2005. ... Б. ... неке. салт-дәстүрлер
жөніндегі жазбалар.
Отбасы және денсаулық. 9/2005. ... Ш. ... ... басталады.
Мұқажанов А. Отбасы саясаты // Акиқат №6, 1999.
Тажин М. Аяғанов Б. Социология ... ... ... Антонов А.А., Медков Б.М. Социология семии. Москва 1996.
10. Халел Арғынбаев. Қазақ отбасы дәстүрлері. Алматы. Қайнар 2005.
11.К.Ү.Биекенов, ... ... ... ... Алматы, «Қазақ университеті» 2003-236 ... М., ... Б. ... ... ... ... ... Ж.А.Нұрбекова Отбасымен
әлеуметтік жұмыс. Алматы, «Қазақ университеті» 2003-236 бет
14.Голофаст В.Б. О взаимости подходов в изучении семьи. Л., ... Қ., ... ... 2001 15-19 ... М., ... Г. ... негіздері Алматы 1993 ж.
17.Сарсенова Әлеуметтану Алматы, 2000 ж.
18.Әбсаттаров Р., Дакенов М. Әлеуметтану 2005 ж.
19.Егемен Қазақстан 2002 ж. 13-желтоқсан
20. Ақиқат ... ... ... ... 2002 ж., ... Астана хабары 2004 ж., 5-сэуір
23. Өмір № 11, 2005 ж.
24. Н.Тураби №8, 2004 ж.
25.Әбсаттаров P., ... М. ... Оқу ... ... ... ғылыми баспа орталығы, 2003 - 376 б.
26.Рахматов Қ. Ж., ... А. II., ... 3. ... ... ... Ә. X. ... - Алматы: «Білім», 2001 -160 6.
28.Нысанбаев. Социология. Алматы, 2002 ж.
29.Тәжмен М., Аяғанов Б. Социология негіздері. Алматы,1993.
30.Григорьев С. И., ... Ю. В. ... ... М, ... Р. Этапы развития социологичсской мысли. - М., -
Универс, - 1993.
32.Таценко Ж. Т. Социология. М., - ... ... П. ... ... и ... ... ... - М., 1993.
34.Ионин Л. Г. Зиммель Г - ... ... ... ... ... XX ... — М., ... К. У, Улбетжанов Д. У. Социологическая наука
и поблемы ее ... ... ... ... 1995. ... социология. Проблемы, перспективы,
методы. - М., ... ... ... ... ... XX ... История и технология. Ростов-на-Дону,
- 1996.
40.История Социологий. Под. Ред. ... А. II., ... П. А. ... ... и ... ... - М, 1992.
42.Пьер Минсон. Современная западная социология. Спб.,1992.
43.Мертон. Социальная структура и ономия // ... -1992. И2, ... ... ... ... ... вопросов
социологий., - М. 1909.
45.Гумилович. Основы социологий. Спб. 1989.
Сілтемелер
Беркімбаева Ш. ... ... ... - Тәрбие құралы. №17. 2003.
Айқынбаева Г. Әдеп және отбасы. Қазақстан мектебі. №6. 2002.
Қарақұлов И. Сырласу. Алматы., Жеті ... ... Ж. С. ... ... ... неке және ... мәселелері.
Алматы. ҚазҮУ. 1999.
5. Қожабекова Б. Қазақы неке, салт-дәстүрлер жөніндегі жазбалар. Алматы,
Жалын 1994
6. Айнабеков Т. ... ... әйел мен ... ... қатынастары
хақында. Алматы: Балауса, 1992-160
7. Энгельс Ф. Шығармалар ... ... ... ... 1987-
21 том. -67
8. Фрейд З. “Я” и “ ... ... ... Э. ... ... ... проблемы// Социологические исследование.№ 4,1986
10. Қожабекова Б. Қазақы неке ... ... ... жазбалар, Алматы:
Жалын,1994-64
11. Валиханов Ч. ... ... ... : ... Ы. ... ... Алматы: Білім,1993-250
12. Тәтімов М. Ауылдағы демографиалық ахуал. Алматы: Қайнар,1993-240
13. Ғалиев Ә. Ақ бесік алтын босаға. ... ... , ... ... И. ... ... Жеті жарғы,1994-160
15. Аитов Н А.Основы социологии.Алматы: Республиканский ... ... ... Ә .Х. ... ... Білім,2001-158 /68/
17. Оданова Р .К. Төлентаев М .С. Болғанбаева Ш .Д. ... ... ... ... ... ... ... Шымкент: Нұрлы Бейне,
2000-68 /44/
18. Тұрғынбаев Ә. Х. ... ... 2001 -160 ... ... А. И. ... ... ... /339/
20. Оданова Р .К. Төлентаев М .С. Болғанбаева Ш .Д. Социологияалық ұғымдар
мен терминдерге арналған қысқаша түсіндірме сөздік. ... ... ... /44/
21. Тажин М. Аяғанов Б.Социология негіздері. Алматы: Ана-тілі, 1993-144.
/77/
К.Ү.Биекенов, З.Ж.Жаназарова, Ж.А.Нұрбекова Отбасымен
әлеуметтік жұмыс. Алматы, «Қазақ университеті» 2003-236 ... Қ. Ж., ... А. II., ... 3. ... ... 2005ж.-42 /34/
Тощенко Ж.Т. «Социология». М., Прометей, 1998 ,32 ... ... З .Ж. ... семьи: Учеб-метод. Пособие. Алматы,2001ж,
-11
26. Нысанбаев. «Социология».Алматы, 2002.39 б.
27. ... ... 2002 ж., ... ... 2002ж., №5, ... Р. ... развития социологической мысли. - М., Универс, -
1993.24 6.
Гумилович. Основы социологий. Спб. ... Р. ... ... социологичсской мысли. - М., -
Универс, - 1993.-48 б
32. Григорьев С. И., ... Ю. В. ... ... М, ... ... Л.Г., ... Г. - ... Критический очерк., М.
1981 -36 б.
34.К.Ү.Биекенов, З.Ж.Жаназарова, Ж.А.Нұрбекова Отбасымен
әлеуметтік жұмыс. Алматы, «Қазақ университеті» 2003-236 бет
II.III. Отбасы құрылымы, ... және оның ... ... ... - ерлі-зайыптылық тұрмыстық ата-аналық
сипаттарға сәйкес пайда болып калыптасқан құбылыс. ... ... оның ... ... өзара қарым-қатынастар, рөлдерді бөлісу
мен ішкі билікті жүргізу анықтайды. Бұл ... ... оның ең ... түрі - ... ... ерлі-зайыптылық отбасы. Оның негізін ерлі-
зайыптылыр мен олардың балалары құрайды, яғни мұндай отбасында екі ұрпақтың
өкілдері өмір ... ... бұл ... аса ... етек алуына
әлемдегі қазіргі ... ... ... жатқан индустрияландыру мен
урбанизация процестері себепші ... ... ... ... ... ... ... тағы бір түрі - кеңейген немесе туыстық тұрғыдан жақын
отбасылар. ... ... өз ... ... ... тұрады, онда бірнеше ұрпақ өмір сүреді. Отбасының құрамы
мен құрылымының ... ... ... ... ... пе деген қорытынды жасауға итермелейді. Конттың пікірі бойынша,
отбасындағы адамдардың жас ... ... ... ... ... ... ... бойынша еркектерге бағындыруы тиіс.
Бүгінгі таңда осы екі параметрлер де түбегейлі түрде өзгеруде. ... ... өмір ... үшін ... отбасынан ерте кетеді, әке-
шешесінің ... ... ... басқа кәсіп таңдайды. Әйелдердің
эмансипациясы отбасының иерархиялы тұрғыда ұйымдасуына, ыдырауына өз ... ... ... ... ... ... яғни билікке,
лидерлікке ие болу және ондағы міндеттерді бөлу ... ... ... типі ... Оның біріншісі - дәстүрлі немесе авторитарлық отбасы.
Мұндай отбасында кем ... үш ... ... ... яғни ... жасы үлксн ер адам өз қолына алады. Дәстүрлі
отбасына мынадай сипаттар тән:
- ер адам ... ... ... ... ... ... оның ... басым;
- әйелдің ер адамға экономикалық жағынан тәуелділігі;
- отбасындағы міндеттерді ... ер ... ... бекітілуі (ер адам асыраушы, әйел үй бибісі). Мұнда
үй шаруасы мен бала ... ... ... ... ... ... осындай отбасылардың құрылымын
демократияландыру ... ... ... ... ер адамның отбасындағы
авторитарлық билігі жойылуда. Алайда, тұрмыста әлеуметтік теңсіздік әлі ... ол ... ... ... ... отыр. Отбасындағы билікті, т.б.
бөлуге орай қалыптасқан отбасының екінші түрі - ... ... ... Бұл ... үй ... қатысты міндеттердің отбасы мүшелері арасында
тең, әділ бөлінуі;
- Ерлі-зайыптылардың тұрмыстық мәселелер бойынша ... ... ... ... ... ... ... бірдсй қатысуы
тән.
Отбасының өтпелі типтері де бар. Онда ер адамның оз рөлін атқарудағы
алға қойған ... оның ... ... ... ... ... ... мақсатта рөл атқаратын ер адам, керісінше, үй
шаруашылығымен аз айналысады.
Сайып келгенде, қазіргі отбасында ... ... ... ... ... әйелдердің дәстүрлі рөлдерінің өзгеруімен бірге ер
адамдардың ролдері де ... ... ие ... ... ... ... елдерінің
ер адамдарының баланы күтіп-бағу үшін демалысқа шығуы дәлел бола алады.
Сондықтан ерлі-зайыптылардың жаңа осы ... ... ... ... ... ... ... қайта бөлуге
дайындығын анықтаудың маңызы аса зор. ... - ... ... ... ... ... типтері алуан түрлі болуымен
қатар, оның ... ... ... ... ... ... де атап ... Осыған байланысты этноәлеуметтануда әкелік
және физиологиялық және дәл сондай дәрежеде шешелік деп бөлу қабылданған.
Отбасы ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жағдайды әкесі немесе шешесі жағынан
мұралану патрилиниялық немесе ... ... деп ... ... ... олардың ата-аналарының, туыстарының алатын
орнына ... ... ... және ... ... ... ерлі-зайыптылар бірдей әлеуметтік жіктен шыққан болса, ал
гетерогенді отбасында олар әр ... ... ... ... ... ... мен ... әлеуметтік және демографиялық
белгілерінің ерекшеліктеріне қарап, гомогамдық ... және ... деп бөлу ... дс ... Гомогамдық отбасы мүшелерінің ұлты,
жас мөлшері, кәсібі, білімі, т.б. ... ... ал ... бұл ... ... әр ... болып келеді.
Отбасы кеңістік-аумақтық, яғни тұрған мекен-жайына карап патрилокалды
және матрилокалды болып ... ... ... жас ... ... ... тұрады, матрилокалды отбасында келіншек пен күйеу
жігіт әйелдіц ата-анасының үйін бірге мекендейді. Эванклюлелокалдық отбасы
ерлі-зайыптылардың ағасының немесе ... ... ... ... жұбайлар ата-аналарынан мүлдем бөлек тұратын болса, онда она неолокалды
отбасы дейді.
Әр қоғамдагы некенің түрлері де әр ... ... ... кез келген
қоғамда адамдар бас косып, шаңырақ көтерердің ... әр ... тап ... олар ... ... ... және ... отырар
алдында соған дайындалады, осы шаралар барысында болашақ жұбайлар ... ... ... оның көңілге қонымды, оңды екендігіен
көз жеткізеді. Өйткені некеге тұрған ... енді ... ... және балаларды тәрбиелеуге ден қоя бастайды. Некені әлеуметгік
тұрғыда мойындалған тәртіптің үлгісі ретінде анықтауға болады, себебі ... екі ... ... адам ... ... ... ... ерлі-
зайыптылардың балаларды дүниеге әкелу жоне оларды тәрбиелеу деңгейімен ғана
шектеліп қоймайды, ол басқа да ... ... мен ... белгілеп,
бекітеді. Неке арқылы сол қоғам олардың ерлі-зайыптылық, ата-аналық қарым-
қатынастарыы да реттеп отырады. Десек те, әр ... ... ... өз ... меи ... сай ... ... бұл үлгілер
тарихи себептерге байланысты болады әрі нақты экономикалық ... ... ... отырғандай, некенің байланыс үлгілері қоғамдағы басқа
да мәдени үлгілерге қарағанда, этноцентризмге қарай ... бой ... ... ... мынадай мысал келтірейік. Қазіргі ... ... ... ... ... бірін-бірі көрмей, кездеспей-ақ құда
түсу ... да ... ... ... Олар бірін-бірі ұната ма, жоқ па, ... ... ... ... ... ... ... ешкімді неге
қызықтырмайды деген сұрақтардың ... ... ... Біз ... деп
ойласақ, басқа мәдениеттегі адамдар дәл біздей тұжырым жасайды және дәл
осылай сезінеді деп ... ол ... ... ... ... Біздің қоғамда жұбайлардың түтін түтету қарсаңындағы қадамына
алғашқы кезде жастардың арман ... ... ... ... ретінде
қарайды, үйренісе келе адамдар махаббатқа кенеледі деп түсінеді. Алайда,
ертедегі классикалық Қытай мен ... ... ... қыз, мысалы,
ата-анасы таңдамаған адамға тұрмысқа шығу оғаш, ... ... деп ... Этноцентризм бағытын ұстайтын біздер басқа қоғамда
қалыптасқан тәртіпке, болашақ жарын таңдауға еркі жоқ ... ... ... олар ... ата-анасының қамқорлығынан,
билігінен шығып ... деп ... ... өзін сөгеді. Алайда, екі жақтың
да жастары мұндай аяушылықтарды өздеріне қажет деп санамайды.
Әрбір қоғам некеге отырар жастарға ... ... отау ... ... ... топқа жатпайтын, бөтен жердегі адамға үйленуіне ғана
рұқсат береді. Бұл құбылысты ... деп ... ... ... жақын
адамдардың қандарының араласып кетуінен сақтандыру үшін осындай шектеулер
қойылады. ... ... ... ... ... және өзге де ... туыстарымызға үйленугс тыйым салады.
Қазақта жеті атаға толмай қыз алысып, қыз берісуге тыйым салынған ... ... ... ... ... ... қоғамдарда өз ағайынының, руының,
тіпті тайпасының , ... ... ... ... ... ... осыған кереғар келетін талаптар да кездеседі. ... ... тек өз ... ... ғана жұбай таңдауды талап ... де ... ... үлгі ... деп ... Ағайындық, ауылдық немесе
тайпалық эндогамия көбіне-көп қарапайым қоғамдарда кездеседі. Қазіргі
қоғамға, ... ... ... келсек, нәсілдік эндогамия немесе
қоғамның төменгі жігінен жұбай таңдауға тыйым салатын сословиелік эндогамия
кеңінен тараған. Эндогамия - таза ... ... ... жабық топтарға
тән. Эндогамда некемен байланыстыру арқылы олардың өз ішіндегі жабдығы
сақталады. ... және ... ... ... ... және ... ... түрлері де бар. Моногамияда бір ер адам бір
ғана әйелмен некеде тұрады. Бұл форма ағылшын, т.б. ... үшін ... ең ... түрі болып саналады. Алайда, көптеген
қоғамдардың дамуында некенің ... түрі де орын ... - ... ... яғни бір ... бірнеше ер адамдармеы
немесе бір ер адамның бірнеше әйелдермен некеде болуы. Теориялық жағынан
алғанда полигамияның үш ... ... ... Оның ... ... ... Мұнда бірнеше еркек және бірнеше әйсл бір ... ... ... болады. Кейінгі уақытқа дейін некенің бұл формасы ... ... ол, ... ... ... ... де ... Полиандрия
полигамиялық некенің өте сирек кездесетін түрі болып саналады. Бұл некеде
бірнеше еркек пен бір ғана әйел неке құра ... ... ... пен ... отбасылардың әдет-ғұрыптары мысал бола алады. ... ... әйел ... ... ... ... де әйел ... бәрі
бірге тұрады. Оңтүстік Үндістандағы отбасындағы полиандрияның сақталуы
демографиялық жағдайға талдау ... ... Ер ... ... ... ... көп болуы осы аймақта ... ... ... отыр.
Полигиния немесе бір еркектің көп әйелге ... ... ... ... ... ... түріне жатады. Бүгінгі Еуропа ... ... ... көп әйел ... ... ... басым. Бүгінғі қоғамдағы көптеген адамдардың пікір-таластарына
ден қойсақ, некенің мұндай формасын ... ... адам ... ... ... айналуына әкеп соқтырады. Сөйтіп, бұл бұрын
соңды болмаған қаталдық пен ... бір ... ... ... ... кері ... алға тартады. Әйел қай қоғамда жоғары
мәртебеге (статусқа) жетеді — ... па, әлде ... ... қалыптасқан ортада ма, ол жағын ашып айту қиын. Өйткені, біріншіден,
полигамиялық отбасы ... ... ... өзінде некелер әдетте
моногамдық болып табылады. ... ... ие ... ... бар
адамдар ғана бірнеше әйел ала алады. Екіншіден, ... ... ... ... ... ... ... яғни бәйбішенің
күйеуіне, оның тыныс-тіршілігі мен тәртібіне ... ... ... ... ... Барлық әйелдердің күнделікті тұрмыс-тіршілігі барынша қамтамасыз
етілген, сондықтан да олар ... ... ... ... тілемейді де.
Алғаш түтін түтеткен сәттен бастап, ... ... ... ... отбасындағы өзгерістерді есепке алар ... ... ... ... болып тұрады. Отбасының бүкіл өмірінде
болатын өзгерістер мен оның қаншаға созылатынын ... ... ... ... ... ... ... өмірдің циклдары»
тұжырымдамасын біртіндеп қалыптастырды. ... ... ... әр ... ... ... ... таңдап алғанда оның тек
циклдығын, яғни отбасылық окиғалардың ... ... ... ескеру керек. Бұл жерде отбасында ... ... ... ... ретінде түсіндірілмейді, керісінше, отбасы құрылымын
өзгертуге мәнді ықпал жасайтын ең ... ... ғана ... ... ... ... және отбасы мушелерінің кайтыс ... ... ... ... ... ең ... және маңызды
оқиғалар қатарына жатады. Сөйтіп, ... ... ... ... омірінің негізгі кезеңдерін құрайды. Әлеуметтік институт тұрғысында
бірнеше фазаларды қамтитын өмірлік циклдары мыналардан тұрады:
1. Қалыптасу фазасы. Бұл фазаны некеге ... рет ... мен ... ... ... ... ... сипаттайды;
2. Өсіп-өну (көбею) фазасы. Бүны бірінші ... ... мен ... ... тууы ... ... фазасының аяқталуы. Бұл ... ... ... дүниеге келуі мен тұңғыш баланың ата-анасының
шаңырағынан бөлініп, жеке отау құруы сипаттайды;
4. Азаю фазасы. Тұңғыш баланың ... ... ... ... ... және ... баланың ата-анасының үйінен
бөлініп кетуі сипаттайды;
5. Азаюдың аяқталу фазасы. Соңғы ... ... ... ... ... және бірінші жұбайдыц қайтыс болуы
оқиғасымен сипатталады;
6. Отбасының ыдырау фазасы. ... ... ... ... одан ... өмір ... ... жұбайдың да қайтыс
болу оқиғасы сипаттайды.
Некелік жүріс-тұрыс некеге деген ... ... және ... ... ... ... жүріс-тұрыс болып
табылады. Некеге отыратын жар таңдау дегеніміз де тұтас бір процесс, ... ... ... ... ... ... ... тәсілмен бір ғана жұбай таңдап алынады да, күйеуі (әйелі) болады.
Некеге отыратын жар ... ... ... процесс, ол қоғамда бар
экономикалық, әлеуметтік, әлеуметтік-мәдени және басқа да ... ... ... жар ... ... ... ... әр
түрлі мәдениеттерде және тарихи дамудың әр түрлі сатысында ... ... ... ... ... және ... жске жар ... деңгейіне байланысты. Бірінші қатынаста, яғни некелік жұбайды
таңдау мүмкіндігі бар кеңістікті ... ... ... ... ... ... рұқсат етумен немесе оған жол бермеумен өзгешеленеді. Егерде
некеге қайта отыруға жол берілсе, некелік жұбай ... ... ... өзіне некеге тұрмағандарды да, некеге отырғандарды да ... ... кең ... ... жердегі ереже бойынша ер немесе әйел адам үшін некеде ... ... ... ... ... басы бос ... ... Б.Фабердің пікірінше, әрбір адам теориялық тұрғыдан
алғанда жынысы басқа барлық өзге ... ... ... жұбайы болып
саналады. Бұл жердегі маңызды жағдай некеде отырған адамның кейінде некегс
отырып жұбай болу мүмкіндігін ... Ал, ... рет ... ... ... мәдениеттерде дәстүрлі, қатаң моногамиялық жар таңдау мүмкіндігі
сақталған кеңістікке некеде тұрған адамдарды қоспайды. Бұл кеңістікке адам
салт ... заң ... ... ... ... ғана еиеді және одан некеге
отырғаннан кейін ғана шығады. Қазіргі қоғамда, яғни еуропалық, батыстық
типтегі қоғамда ... ... ... ... рет ... отыруы қиындатылған
қатаң моногамиядап екінші рет әдеттегі іс ... ... ... оту ... тенденция болып отыр. АҚШ-та 80-жылдардың ... ... ... 46 ... екінші рет үйленуі соған дәлел.
Екінші қатынасты, яғни жеке жар таңдау сркіндіғі ... ... ... ... онда әр ... ... ... үлкен өзгешеліктердің
барлығы байқалады. Кейбір мәдениеттерде, жас ... ... ... орай ... немесе өзге туыстары ұйымдастырған
некелерге отыру ... етек ... ... ... ... жар ... ... некеге отырушылардың өздері жар таңдаудың негізгі агенттері
болып табылады. Алайда, ... ... ... некеғе тұру, болашақ
жұбайды таңдау әркімнің өз еркінше жүргізілмейді. Некеге отыру және некелік
қосақты таңдау ... ... ... ... ... ... сипаттарға да байланысты болады.
Бұлардың арасында ең кең тараған және ең қуаттысы ... ... және ... ... деп ... ... ... аса маңыздысы болып саналады.
Этнология ғылымында бұл ұғымдар бір тайпадағы рулар ... ... жар ... ... және ... ... жүретінін анықтауда
қолданылады. Оның функционалдық рөлі - болашақ қосағын таңдау мүмкіндігінің
шектелуі, некеге ... ... ... ... тыйым салынғандар санаттан
шығарылып тасталынуы арқылы анықталады.
Некелік таңдаудағы әлеуметтанудың ... ... алғы ... және ... ... ... ... Гомогамия термині,
әлбетте, некеге отырар адамдардың кейбір ... ... т.б. ... ... ... сипаттары бар тенденцияны белгілеу үшін
қолданылады. Бүған кері ... ... ... ... ... Гомогамияны некелік жар таңдаудың бірден-бір негізгі алғышарты
ретінде қарастыратын әлеуметтану теориялары жас мөлшерді, этникалық шығу
текті, ... ... ... ... ... ... пішінін
және т.б. осы орайдағы маңызды сипаттамаларға жатқызыпи отыр. Бұлардың
арасында жас мөлшерінің, этникалық шығу ... және ... ... ... ... ... шығу тегі жонінде ... ... ... Болашақ жұбайлардың жас мөлшері бірдей болмауы ... ер адам ... жас ... ... сэл де ... егделеу келеді.
Американдық зертттеушілер В.М:Кепхарта мен Д.Едличкидің пікірлерін негізге
алсак, бұл мәдениетте әйелдер өздерінен жасы ... ... ... ал ... керісінше, өзіне қарағанда біршама жас әйелді басқаларға қарағанда
жақсы көреді екен. Ер адамдарды жас ... ... ... ... егде ... ер ... әйелдерге ел алдындағы
беделі мен дәрежесі арқылы үнайтын көрінеді. [1]
Білім де некелік жар ... ... рол ... Екі адамның
білімдеріне қарай ... ... ... ... ... ... тең жартысын қамтамасыз етеді. ... ... ... ... отырғаннан кейінгі қарым-қатынаста білімнің бірдей болуы ... ... ... ... арасында жиі байқалады. ... ... ... ... байланысатындықтан, жұбайлар бірдей немесе соған
деңгейлес әлеуметтік топтарға жатқан кезде білімділік гомогамия ... ... ... да ... Сонымен қатар, бұл жұбайлар
өздерінің бойларындағы құнылықтары, бір-біріне ... ... ... ... қырларына көзқарастары, дәлірек айтқанда, ата-аналарына, табыстарына,
мамандыгына, т.б. келгенде бір-біріне үқсас болуы ... ... ... Жас, ... ... шығу тегі ... қарастыратын
болсақ, онда неке таңдау процесінде ер адамдардыц ... ... ... ... және ... ... топқа жататын жас әйелдерді
ұнататын тенденцияның орын алатындығы жэнс әйелдер үшін ... ... ... ... ... ... Бұл ... некелік
градиент деп аталады. Әлеуметтік ... ... ... ... ... ... білімді, кэсіби мамандығы бойынша қызмет ететін,
өздерінің білімі мен статусын асыра ... ... ... тең болар
қосағын табуына мүмкіндігінің төмендеуіне, осыдан барып, тұрмыс қүрмаған
әйелдер санының ерлерге ... ... ... ... ... ықпал
жасауы мүмкін.
Мұндайда жоғары білімді әйелдердің басым когішілігі еріксізден ... ... ... басты болып қалады. Бүдан некесіз бала туу ... яғни ... шығу ... ... ... әйелдер саналы
түрде жалғыз басты ана болудың жолын таңдайды. Гомогамия ережесі тұлғаның
бұдан өзге де ... орай ... ... ... ... ... жағынан алғандағы сүйкімділігі, биологиялық ритмдердің
сәйкестігі, некелік статус пен саяси көзқарастарды, діни сенімдерді, т.б.
біріктірген кұндылықтар бағдары ерекше орын ... Ал ... бас ... ... ... ... әңгіме етсек, онда некеде бұрын ... ... ... ... ... ... айырылысқандар-айырылысқандарды, жесірлер-
жесірлерді таңдайды. Некелік жар ... ... ... ... ... - отбасыларының іргелес қопыстануы. Іргелес
қоныстану деп бір төңіректегі, аумақтағы жақындақты, ... ... өз ... сүйіспеншілікке бөлеп, үнемі ұйытып отырса,
олардың балалары да өзіне лайықты ... ұяда ... ... орай дұрыс
таңдайды. Жастар өздеріне тәрбие берелік ... ... ... ... ... үлгі боларлықтай тәжірибелерін, жақсы
қасиеттерін қабылдайды. Мұнда гемогамия бағыты үстемдікке ие ... ... ... ... кезде адамдар, әдетте, ата-аналарының
кейпіне, тұрғысына, басқа да қасиеттеріне ұқсас жандарды іздейді. ... оз ... ... жарларды таңдаса, жігіттер де аналарына ұқсас
қалыңдық табуға бейім тұрады.Ата-аналар өздерінің үл-қыздарыынң пір ... ... ... ... ... ... бұл көзқарас
бойынша жыныстық қатынасқа лайықты объектіні таңдауда алғашқы махаббат
объектісіне, яғни ата-анасына ... адам ... ... ... ... ... ... сәйкес, ер адам оз ... ... ... ... өз ... ... ... іздейді.
Әлеуметтік-психологиялық тұрғыдан алғаыда жар таңдаудыц мұндай сипаты
төмендеғі тұжырым бойынша түсіндіріледі. Лдам ... ... ... ... ... ... таныс түланың бойындағы қасиеттер сипаттамасын
және өзі үнатып, ... оның ... ... ... ... ... ... таңдау өзіне сүйеніш болар, жағдайын түсінерлік серікті
алдын-ала болжауы, қыбат қасиеттерін сезінуі болып ... Ал ... ... ... ... ... байланыс ортнатуына
көмектеседі. Өйткені адамдарға өздерімен келісетін, сырын, жан сарайын
іштей ... ... Неке ... ... ... бірі ... ... кажеттілік
теориясы. Бұл теория бойынша жар ... ... ... ... ... өзіне қарама-қарсы екендігін бағалайды және
олардың ... ... ... ... қалайды. Мысалы,
жасқаншақ, бойкүйез, біреуге тәуелді ... ... адам ... ... ... ... ... Бұл - индивидтің өз қажеттілік деңгейін
барынша қанағаттандыруға тырысуы. Лл осы ... ... ... іске ... егер де ер адам мен ... ... қажеттіліктері бір-
біріне үйлесімді болса. Уинчтың бұл теориясын ... ... ... ... аталмыш теорияның негізіыде жар ... ... да ... ... және ұрпақ жаю ұғымы биологияда колданылады және
оны ... ... ... Биологтар жыныстық қажеттікті
қанағаттандыруға бағытталған, соның нәтижесінде репродукция процесі жүзеге
асатын жануарлардың ... және ... ... ... ... ... ... бұл ұғымдардың мазмұны өзгерген. Аталмыш ұғымдар синоним
болудан қалды. Шындығында, сексуалдық және ұрпақ жаю тәртіптері әр ... ... ... ... дербес типтері. Өйткені олардың
мақсаттары мен қисындар да бөлек. Сонымен, сексуалдық тәртіп дегеніміз ... ... ... ... тәртіп - бұл жыныстық қажеттіктерді
қанағаттандыратын әрекетгер мен қатынастар жүйесі. Сексуалды тәртіп - бұл
әлеуметтік, адами тәртіп, мұнда ... ... ... ... ... ... ... қояды, белгілі бір мүдделерді жүзеге асыруға
тырысады.
Сексуалдық ... ... ... және ... ... Көптеген әр түрлі мақсаттар сексуалдық ... ... ... адамның сексуалдық тәртібінің сипатты ... ... ... ... ... ... басқа да көптеген
қажеттіліктерді қанағаттандыра алады. Алайда, сексуалдық ... ... ... бала туу ... ... алу оның ... әкеп ... естен шығармауымыз керек. Бұл аталған
мақсаттарда қауіптің жасырынуы дегуманизация, ... ... ... ... жыныстық қатынастыр, порнография, т.б.
формаларда көріиеді. Қазіргі жағдайда оның ауқымы ... ... ... ... үқсас форманы қабылдады. Олардың кейбіреулсрі
квазинормалық мәртебеге ие ... ... ... ... ... әрі сол шаңырақтың келешекте күйреуінің алғышарты
болып табылады.
Бүгінгі түсінікке сәйкес сексуалдық тәртіптің мақсаттары мыналар болып
табылады: релаксациялық, жыныстық ... ... бала туу, ... болу және туу ... ... ... ... мақсат
ету (гедонизм); танымдық, жыныстық әуестікті қанағаттандыру. Бұл ... ... ... жаңа ... ... ... жасөспірімдер үшін
ерекше мацызды. Коммуникация, психологиялық тұрғыдан түлғалық сезіміне қол
жеткізіп, озгс адаммен толық біріғуі; өзін ... ... ... ... ... ... нақты және сенімді дәлелінің болуы. ... ... үшін де, ... үшін де аса ... болып табылады.
Сезімдік тұрғыда өзін танытуға деген қисын күші аса ... ... ... яғни ... ... ... сырттай қатысы бар
мақсаттар. Бүған қайсыбір материалдық игіліктер мен ... ... ... ... ... әлеуметтік құндылықтарын айтамыз.
Сонымен қатар, бүған белгілі бір ... ... ... жатады.
Мысалы, некеге қатысты сексуалдық қатынас бір ... ... ... ... және оның ... болуын көздейді,
сексуалдық тәртіптің көп түрлі мақсаттары мен қисындары оның күрделілігін
және әмбебап ... ... ... пен әлеуметтік, биологиялық
негіздерді және ... ... ... ... ... ... ... әлеуметтік жүйе, қоғам енгізіп отыр.
Социомәдени құбылыс ретіндегі ссксуалдық тәртіптің мазмұнын ашатын
маңызды ұғымдар бар. ... бірі — ... ... ... ... сексуалды тәртібін реггейді, әлеуметтендіру процесінде
баянды болған ... ... ... ... ... ... салу
дағдысын және үстанымдар жүйесін қалыптастырады, жеке адамның сексуалдық
күйін, оның серігімен өзара қарым-қатынас ... ... ... қоғамның, отбасының, некенің игілігі үшін ... ... ... ... те, қоғамның сексуалды мәденистіи индивидтің
игсру ... ... әр ... ... мүмкін, бұл адамныц жеке басының
сексуалдық мәдениетінің сипатымен байланысты.
Отбасының ұрпақ жаю ... ... жаю ... ... ... асады.
Ұрпақ жаю тәртібі отбасында балалардың бслгілі бір ... ... ... әрекеттер мен қатынастар жүйесі болып табылады. Адамның кез ... ... ... жаю ... оның ... ... белгілі бір төменгі
және жоғарғы шеңберімен, яғни ... ... бала ... ... ... ... Бұл ... бір жағынан, бала туу әулетінің
нақты тарихи жағдайын сипаттайды, әйелдің ... ... ... ... демографиялық құрылымы, денсаулық жағдайы, балалардыц
шетінеу деңгейі, т.б. ... ... ... ... ... Екінші жағынан, бұл шектеулерді әлеуметтік бақылау жүйесі
қалыптастырады. Ол баланың туылуының нақты ... ... ... ... ... ... неше бала туу мүмкіндігін
анықтайды.
¥рпақ жаю тәртібі құрылымының негізгі әлементтері бар. Балалы ... ... бұл ... ... ... ... ол
әлеуметтік-психологиялық және әлеуметтік категория. Баласы ... ... ... бала ... ... ... озіи ... ретінде көрсетуіне
нүқсан келтіреді, бұл - ... ... ие ... жеке ... ... ... күнделікті өмірдс тұлғаның отбасындағы мәртебесін
анықтау ... де ... ... қажеттіліктің мәнін түсінуде ұрпақ жаю нормалары ұғымы үлкен рөл
атқарады. ¥рпақ нормалары - бү белгілі бір бала ... ... ... ... ... және ... ... әлеуметтік топтар
қабылданған тиісті тәртіп принциптері мен үлгілері.
Тұлға кез-келген социомәнеди нормаларды меңгергені сияқты, ... ... да ... ... ... ретінде меңгереді және белгілі бір
балалардың тууына катысы бар әр ... ... мен ... қамтамасыз ететін ішкі ... ... ... ... ... ішкі ... ... ұрпақ жаю нормалары өздерінің мазмұнына сәйкес балаға деген
қажеттіліктін мәнін анықтайды.
Балаға сандык және ... ... ... ... ... ұрпақ жаю қисындар ашады. Ұрпақ жаюға қатысты байламдар - әр ... ... ... ... ... ... бір ... дүниеге келуінің оң немесе теріс деп білетін түлғаның психологиялық
күйі. ¥рпақ жаю ... скі ... ... ... ... бір санға жетуін реттейтін белгілеулер;
2. жүкті болуға қарсы шараларды қолдануға және жүктілікті әдейі
тоқатуға бағытталған белгілер.
Осы белгілеулер нақты жағдайда ... ... ... уақыты мен
орнын жэғіе оның ... ... ... да олар ... ... ... ... баланы тууға дайындық күші ... ... мен ... ... ... ... ұрпақ жаюға талдау жасау
соғұрлым үлкен болады.
Егерде репродуктивтік белгілеулер қажетті бала санына катысты болса,
онда ... ... оныц ... ... ... ... ... индивид белгілі бір бала саныпыц тууы арқылы озінің
алдына қойған әр ... ... ... ... ... оның ерекше
психологиялық күйін білдіреді. Репродуктивтік кисындар балалардың ... ... ... ... түлғалық мән беруімен сипатталады. ... де бала ... ... жетудің құралы болып қалады.
Ұрпақ жаюға ... ... ... ... ... ... және ... болып бөлінеді. Бала туудың экономикалық
кисындары - бұл ... бала ... ... ... сол арқылы
белгілі бір экономикалык мақсатқа қол жеткізуге негіз ... ... ... — б.үл балалы болудың қалыптасқан социомәдени нормалары
шегінде белгілі бір ... ... ... ... ... ... ... бар жерде өмір сүреді, ... ... ... ... арттыру, жүртшылық алдында қадір-қасиетін
баянды етуден немесе асырудан көрінеді. ... ... ... мен ... болмаған ретте, белғілі бір бала санының
туылуына әлеуметтік қисындар да ... ... ... 1-2 ... ... қалалық ортада үш немесе одан коп балалы ата-аналар
келеңсіз әлеуметтік-психологиялық кедергілерғе үшырайды. Оларды көбіне эжуа-
күлкі етеді. ... ... ... және т.б. ... қоғамдық
пікірлірге желеу етеді. Психологиялық қисындар - бұл белгілі бір ... ... ... ... қисындар, сол арқылы түлғаның жеке басының
кейбір әлеуметтік-психологиялық, тіптен ішкі мақсаттары ... ... ... туылуына деген қоғамдық ... ... ... ... мүддесін көрсетеді. Психологиялык ... ... ... ... ... қарым-қатынас жасауьша қарай скі ... 1. ... ... ... коріпеді.
2. ата-аналар объект болып бөлінеді.
¥рпақ жаю қисындары құрамында ... ... ... ... ... ... болмайды. Бұл ұрпақ жаю
мэслесі уақыт өткен ... ... ... процесте көп балалықтың тарихи
тұрғыдан өрісі тарылып жатқанын ... Бұл ... ... ... бірнеше баланыц дүниеге келуінің экономикалық және әлеуметтік
қисындарын біртіндеп әлсіретіп немесе ... ... ... ... ... ішкі қисындарды шығарады.
Пайдаланылған әдебиеттер
Әбсаттаров P., Дәкенов М. ... Оқу ... ... ... ... ... орталығы, 2003 - 376 б.
Рахматов Қ. Ж., Болатова А. II., ... 3. ... ... 2005ж.
Тұрғанбаев Ә. X. Социология - Алматы: «Білім», 2001 -
160 6.
Нысанбаев. Социология. Алматы, 2002 ж.
Тәжмен М., Аяғанов Б. Социология негіздері. Алматы,
1993.
Григорьев С. И., ... Ю. В. ... ... М, 1999.
Арон Р. Этапы развития социологичсской мысли. - М., -
Универс, - 1993.
Таценко Ж. Т. Социология. М., - Пролитей, ... П. ... ... и ... ... ... - М., 1993.
Ионин Л. Г. Зиммель Г - ... ... ... ... ... XX ... — М., ... К. У, Улбетжанов Д. У. Социологическая наука
и ... ее ... ... ... ... 1995. ... социология. ... ... - М., ... ... Челябинск. 1981.
Капитонов Э. А. Социология XX ... ... ... ... - ... ... Под. Ред. Еслукова А. II., Минск.
1997.
Сорокин П. А. Социалыіая стратификация и ... ... - М, ... ... ... ... социология. Спб.,
1992.
Мертон. Социальная ... и ... // ... ... И2, ... Роберти. Новая постановка основных вопросов
социологий., - М. ... ... ... Спб. ... P., ... М. ... оқу ... - Алматы:
«Ғылым» ғылыми баспа орталығы, 2003 - 376 б 16 ... Қ.Ж.., ... А.Н., ... З.Н. ... 2005 42 ... Ә.Х. ... Алматы: «Білім», 2001-160 б 29 ... Ж.Т. ... М., ... 1998 32 б.
Нысанбаев. «Социология».Алматы, 2002 39 б.
Ионин Л.Г., Зиммель Г. - «Социология». ... ... ... 36 6.
Арон Р. Этапы развития социологической мысли. - М., Универс, -
1993 24 ... ... ... ... ... ... ... «Қазақ университеті» 2003-236 бет
Тәжін М., Аяғанов Б. Социология негіздері ... 1993 ... ... ... ... ... Алматы, «Қазақ университеті» 2003-236 бет
Голофаст В.Б. О взаимости подходов в изучении семьи. Л., 1974
Рахметов Қ., Тұрғынбаев Социология 2001 15-19 ... М., ... Г. ... ... ... 1993 ... Әлеуметтану Алматы, 2000 ж.
Әбсаттаров Р., Дакенов М. Әлеуметтану 2005 ж.
Егемен ... 2002 ж. ... ... ... ... ... Қазақстан 2002 ж., 20-қараша
12. Астана хабары 2004 ж., 5-сэуір
13. Өмір № 11, 2005 ж.
14. Н.Тураби №8, 2004 ж.
Егемен Қазақстан
2002 ж., ... ... ... Ж.Т. ... М., Прометей, 1998 32 б.
Егемен Қазақстан 2002 ж., 20-қараша, 13-бет
Ақиқат 2002ж., №5, 15-бет
Нысанбаев. «Социология».Алматы, 2002 39 ... ... 2002 39 ... ... 2002 39 ... Ж.Т. ... М., Прометей, 1998 32 б.
Тощенко Ж.Т. «Социология». М., Прометей, 1998 32 ... Ж.Т. ... М., ... 1998 32 ... Ж.Т. ... М., Прометей, 1998 32 б.

Пән: Социология, Демография
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 75 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 900 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Ұлттық киім10 бет
Азаматтық құқық пен сақтандыру құқығының арақатынасы21 бет
Азаматтық құқық қатынастарының ұғымы және олардың түрлері14 бет
Азаматтық құқық ұғымы, пәні, әдісі мен жүйесі20 бет
Азаматтық құқықтық қатынастар туралы мәлімет34 бет
Азаматтық құқықтық қатынастардағы субъектілердің алатын орны мен өзара байланысы107 бет
Азаматтық құқықтық қатынастардың пайда болу, өзгеру және тоқтатылу негіздері23 бет
Жеке мүліктік емес игіліктер мен құқықтар54 бет
Конституциялық құқықтық қатынастар түсінігі, түрлері, пайда болу негіздері, ерекшеліктері27 бет
Лизингтік бизнес. Қазақстан Республикасында лизингтік бизнесті басқару жүйесін талдау42 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь