Мектеп оқушыларының еңбек ету әрекеттерін психологиялық тұрғыдан қалыптастыру

М А З М Ұ Н Ы

Кіріспе

Тарау І. Мектеп оқушыларының еңбек ету әрекеттерін психологиялық тұрғыдан қалыптастыру.
І.1. Оқушыларды еңбекке тәрбиелеудің психологиялық
тұрғыдан теориялық алғы шарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
І.2. Ересек адамдар мен балалардың психологиялық
ерекшеліктері ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...
І.3. Оқушыларды еңбекке тәрбиелеуді психологиялық
жағынан қалыптастыру және оның әдістері ... ... ... ... ... ... ... ... .
Кіріспе
«Еңбек - ер атандырады»-дейді халық. Елімізде миллиондардың еңбегі нәтижесінде жаңа қоғам құрылуда. Тәрбиенің әр саласында еңбек тәрбиесі қашан да шешуші рөл атқарады. Оқушылардың еңбекке қатысы жөнінде мәселені педагогтар да, психологтар да талмай зерттеуде.
Жеке адамның белсенділігі, оның инициативалық мәні мен айқындалу жолдары, белсенділіктің қалыптасу заңдылықтарын табу, творчествалық қабілеттілік пен таланттың даму факторлары ежелден-ақ көптеген ұлы адамдардың, ғалымдардың назарын аударуда. Жалпы белсенділік, ерік және еңбек жайында философтар да, психологтар да, физиологтар да, әдебиет тарихы мен педагогиканы зерттеушілер де арнайы зерттеулер жүргізіп, құнды пікірлер ұсынды.
Ұлы ойшыл, философ Әл-Фараби тәрбиенің оның ішінде еңбек тәрбиесінің теориясы ғылымға негізделуі қажет деді. Ол ағарту - оқу мен тәрбие туралы, еңбек мәдениеті туралы ілім жасады. Еңбектің өзі өнер, еңбек тәрбиесі сол өнерден туындайды, әрбір адамды еңбекке баулиды, еңбек шеберлігіне үйретеді. Олардың еңбек ету дағдысын қалыптастырады деген болатын. Оның еңбек туралы бұл тұжырымдарын күні бүгінге дейін жалғастырып келе жатқан ғалымдар бар.
Ал ұлы гуманист Ибн Сина еңбекке, еңбек етуге, еңбек тәрбиесіне гуманистік, қоғамдық тұрғыда қарайды. Ол өзінің практикалық ісіне ақылдылық пен ұстаздық тұрғысынан қарап, сол тұрғыда еңбек туралы былай деп тұжырым жасайды: «Егер қоғамдағы жұмысқа жарамды барлық адам түгелімен пайдалы еңбек етсе, онда тіпті жұмысқа жарамсыз адамдарды түгелдей асырап бағуға болады. Ол тек еңбектің тазалығы мен халықтығын талап етеді».
Ұлы ақын Науаидың дәлелдеуінше еңбек - қоғамдық дамудың жемісі. Ол қоғам өміріндегі, адам өміріндегі өзгерістерге байланысты дамиды. Еңбек тәрбиесі еңбектен туындайды, - деп үлкен көрегендік жасайды.
Кеңестік дәуір кезеңінде еңбекке тәрбиелеуді зерттеуге едәуір жұмыстар жүргізілгенмен,кеңес үкіметі тарағаннан кейінгі әлеуметтік, экономикалық және психологиялық өзгерістер мектеп оқушыларының психолгиялық ерекшеліктерін қайтадан зерттеуді талап етуде. Бұл мәселелер тақырыбымыздың көкейкестілігін анықтап, дипломдық жұмысым тақырыбын «Оқушыларды еңбекке психологиялық жағынан даярлап қалыптастыру» деп таңдауға негіз болды.
Зерттеудің мақсаты. Оқушыларды шығармашылық ойлауда және еңбексүйгіштігін дамыту мақсатындағы әр алуан психологиялық тұрғыдан дайындығын қалыптастыра отырып,қоғамдық пайдалы еңбектің әр түріне қатыстыру,анықтау және зерттеу.
Зерттеудің нысанасы - мектеп оқушылары
Міндеттері:
1.Еңбек іс-әрекетінің мотивациясын(сұранысты,қызығушылықты,
жауапкершілікті т.б.)және еңбекке оң эмоционалдық-құндылық қатынасты қалыптастыру.
2. Еңбек іс-әрекетін орындауға,мамандық таңдауға,әлеуметтік және өмірлік өзін-өзі анықтауға психологиялық тұрғыдан білімдердің жүйесін қалыптастыру.
3. Қоғамдық пайдалы өнімді іс-әрекеттің психологиялық тәжірибесін,теориялық білімді практикада қолдану іскерлігін шығармашылыққа психологиялық жағдайда қабілетін қалыптастыру.
Зерттеу обьектісі ретінде Орал қаласы №42 «Ақ ниет» гимназиясының оқушылары алынған.
        
        М А З М Ұ Н Ы
Кіріспе
Тарау І. ... ... ... ету әрекеттерін психологиялық тұрғыдан
қалыптастыру.
І.1. Оқушыларды еңбекке тәрбиелеудің психологиялық
тұрғыдан ... ... ... ... мен ... ... Оқушыларды еңбекке тәрбиелеуді психологиялық
жағынан қалыптастыру және ... - ер ... ... Елімізде миллиондардың еңбегі
нәтижесінде жаңа ... ... ... әр ... ... ... да шешуші рөл атқарады. Оқушылардың еңбекке қатысы жөнінде мәселені
педагогтар да, ... да ... ... ... ... оның инициативалық мәні мен айқындалу
жолдары, белсенділіктің қалыптасу ... ... ... пен ... даму ... ежелден-ақ көптеген ұлы
адамдардың, ғалымдардың назарын аударуда. ... ... ерік ... ... философтар да, психологтар да, физиологтар да, әдебиет тарихы
мен педагогиканы зерттеушілер де арнайы зерттеулер жүргізіп, құнды ... ... ... ... ... оның ... еңбек тәрбиесінің
теориясы ғылымға негізделуі қажет деді. Ол ағарту - оқу мен ... ... ... ... ілім ... ... өзі ... еңбек тәрбиесі сол
өнерден туындайды, әрбір адамды еңбекке ... ... ... ... ... ету ... ... деген болатын. Оның
еңбек туралы бұл тұжырымдарын күні ... ... ... келе ... ... ұлы гуманист Ибн Сина еңбекке, еңбек етуге, еңбек тәрбиесіне
гуманистік, ... ... ... Ол ... ... ... ... ұстаздық тұрғысынан қарап, сол тұрғыда еңбек туралы былай деп тұжырым
жасайды: «Егер ... ... ... ... адам түгелімен пайдалы
еңбек етсе, онда тіпті жұмысқа жарамсыз ... ... ... ... Ол тек ... ... мен ... талап етеді».
Ұлы ақын Науаидың дәлелдеуінше еңбек - қоғамдық ... ... ... ... адам өміріндегі өзгерістерге байланысты дамиды. Еңбек
тәрбиесі еңбектен туындайды, - деп ... ... ... ... кезеңінде еңбекке тәрбиелеуді зерттеуге едәуір жұмыстар
жүргізілгенмен,кеңес үкіметі тарағаннан кейінгі әлеуметтік, ... ... ... ... ... психолгиялық
ерекшеліктерін қайтадан зерттеуді талап етуде. Бұл ... ... ... ... ... тақырыбын «Оқушыларды еңбекке
психологиялық жағынан даярлап қалыптастыру» деп таңдауға негіз болды.
Зерттеудің ... ... ... ... ... ... мақсатындағы әр алуан психологиялық тұрғыдан
дайындығын қалыптастыра ... ... ... әр ... және зерттеу.
Зерттеудің нысанасы - мектеп оқушылары
Міндеттері:
1.Еңбек іс-әрекетінің мотивациясын(сұранысты,қызығушылықты,
жауапкершілікті т.б.)және еңбекке оң эмоционалдық-құндылық қатынасты
қалыптастыру.
2. Еңбек ... ... ... ... ... ... психологиялық тұрғыдан білімдердің жүйесін
қалыптастыру.
3. Қоғамдық пайдалы ... ... ... білімді практикада қолдану іскерлігін шығармашылыққа
психологиялық жағдайда қабілетін қалыптастыру.
Зерттеу обьектісі ретінде Орал ... №42 «Ақ ... ... ... І. ... оқушыларының еңбек ету әрекеттерін психологиялық тұрғыдан
қалыптастыру.
І. 1.Оқушыларды еңбекке тәрбиелеудің психологиялық
тұрғыдан теориялық алғы ... ... ... ... ... ... ... бар байланыстар
жасап, әрі оны қажетіне орай өзгертіп, өзінше бағыт бағдар ... яғни ... ... ... ... жалпылама сипатын
қамтыған адам қоғамындағы белсенділік көрінісі іс­әрекет деп аталады. Адам
іс­әрекеті күрделі құбылыс. Оның қыртараптарын әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... пәні; ал психология­ іс­әрекеттің психикалық болмысын танумен
шұғылданады. Іс­әркет психологиясын зерттеуде, әдетте, назарға жеке ... ... ... ал ... ... ... объектісіне бірлікті, ұжымдық іс­әрекет те алынып жүр.
Адам ... ... ­ ... бір ... Ал осы ... ... жеке
адам көбіне өзі үшін емес, ... ... үшін ... ... ... осы қоғамның көптеген мүшелерінің ... ... жеке ... ... ... жұмсады. Тіпті адам бір нәрсені тек ... ... ... ... ол өз ... ... ... қолданып, олардың тәжірибесін пайдаланады.
Іс­әрекет қоғамдық­тарихи категория. Шынында да, қалаған жеке іс­әрекет
қоғам қызметімен тығыз байланыста, әрбір ... ­ ... ... Жеке ... ... ... ... нақты
көріністегі бөлігі ретінде қарастырылады. Қоғамдық ... ... тыс ... дара ... жасалмайды. Жеке іс­әрекет қоғамдық
іс­әрекеттің құрылымды ... ... оны ... ... да осы ... ... ... рөлін білуден басталғаны жөн. Сондықтан жеке
іс­әрекет белгілі қоғамның ... ... даму ... қалыптасқан
нақты қоғамдық қатынастар жүйесімен байланыстырыла зерттелуі тиіс.
Қоғамдық қатынастар жеке адамдардың іс­әрекетінен тыс болуы мүмкін
емес. ... ... ... болмасын қоғамдық қатынастардың іске
ауысуын байқататын негізгі ... ... ... қоғамдағы іс­әрекет
түрлері сол қоғамдағы өндірістік күштердің даму ... және ... ... ... ... Іс­әрекетте ғана адам қоғамдық
тұлға, азамат болып танылады.
Іс­әрекет әрдайым міндетті түрде ... ... ... ... ... ... да бір іс­әрекетті ... адам бір ... ... ... ... ... оған ... қажет; әрекет желісінде оның қандай да көңіл­күй шарпулары туындап,
ерік сапалары іске ... ... мен ... ... ... іс­әрекет болуы мүмкін емес. Біз психикалық
деп анықтап жүрген адамдағы процестер, қалыптар мен қасиеттердің бәрі ... ... ... ... ... ... қырларының ішінде психологияның зерттейтіні ­ іс­әрекеттің
субьективтік жоспары, яғни әрекетшең адамның дүние шындығын өзінше бейнелеу
деңгейі, түрі және ... Бұл ... ... ... ... ... қою, ерік ... эмоциялар білдіру т.б. қоғамдық
қатынастарды субъектив бейнелеудің ... ... ... ... ... ... сипатқа ие емес. Ондай қасиет
тек әрекет иесі ­ субьективте ғана болады.
Белгілі ... ... ... іс­әрекетке бағыттайтын ықпал қандай
нәрсе? Адамды барша тіршілік иесі ... ... ... ... ­ бұл ... яғни ... өзінің тіршілік және дамуының қажетті
жағдайларына тәуелділігінің көрсеткіші.
Хайуанаттар әлемінде ... ... ету ... ... ... бір ... ... байланысы (қорек, ін, қарсы жынысты түр,
т.б.). Ал адам ... ... пен ... даму салдарынан
туындайды. Егер жануарлар қажетсінуін табиғи (органикалық) деп есептесек,
онда адам ... ... ... ... ... заттық мәні мен
әрекетінен алшақтап, жанама түрге ... ... ... ... стол
басында отырып, қасықпен тағам қабылдауы оның ... ... ... ... Столдың да, қасықтың да тіпті керегі жоқ. Бірақ қоғамда
қабылданған тәрбие талаптарына орай ... ... ... ... ... ету үшін ... ... ... ... ... ... формасы тікелей қажеттіліктен емес,
ал сол қажеттілікті қанағаттандыру үшін ... ... ... ... өз ... ... етуде нақты қоғамда тарихи
қалыптасқан тәсілдерді пайдалануы осы ... ... жеке ... ... ... айқын көруге болады. Бұл сондай­ақ әрбір жеке
адамның өзінің ең қарапайым қажеттіліктерін ... үшін ... ... ... ... ... ауыл шаруашылық
өнімдерін өсіруде, жинауда қатыспайды, бірақ өз ... ... ... ... ... ... ... жеке және қоғамдық
мүдделердің байланысты болуын әрбір адамның жеке ... ... ... қоғам, ұжым, топ қажеттіліктерімен тығыз байланыста болуынан
деп түсіндірген орынды. Сондықтан да бір ... ... ... ... де ... ... (мысалы, отбасында, сыныпта, бригадада).
Қажеттіліктерді келіп шығу көзі және мазмұны бойынша ... ... ... орай ... табиғи және мәдени сипатқа ие. Табиғи
қажеттілік ... өз ... ... мен ... және ... жалғасы үшін
керек (тағам, ұйқы, суыұтан және ыстықтан сақтану т.б.). ... ... ... адам ... күйзеліске түседі, не
жойылады. Ал ... ... ... ... да ... іске асыру үшін қолданылатын заттар (шанышқы, қасық т.б.),
сондай­ақ басқа адамдармен қатынас үшін, қоғамдық ... ... ... ... ... ... ... етілмеуінен адам
өлмейді, бірақ оның әлеуметтік болмысы жойылады.
Қоғамдық талаптар да ... ... сан ... ... Әр ... ... ... жастар кең ауқымдағы мәдени
қажетсінулерге ұшырайды; сәнді, заманына сай киімнн, кино ... ... ... әрі ... ... ... Ал енді осы
қажеттіктерінің ішкі, субъектив бағасы ... ... ... ... тәуелді болса, олардың сыртқы, объектив құны қажеттіктердің
адам өмір сүріп ... ... ... сай ... ... ... бойынша қажеттіліктерзаттасқан құндылық (тағам,
киім,баспана,тұрмыстық мүліктер т.б.) және рухани құндылық ­ ... ... ... ... (ой, ... ... ... ақпарат
қажетсіну, ән­күй тыңдап, сұлулықты сезіну керектігі т.б.) ... ... Адам ... бәрі ... ... ... ... орнына келмей, рухани қажеттілік қанағатын таппайды.
Алайда, қажеттілік өздігінен саналы әрекет туындата ... ... де ... не ... ... ... ... мүмкін. Мақсат бағдарлы
іс­әрекет түзілуі үшін қажеттілік қамтамасыз етуге керек болған ... ... ... танылған және ... ... ... ... ... ... тұрғыдан
түрткі және мақсат түсініктеріне үлкен мін беріледі. ... ... ... ... ... болуы мүмкін емес. Түрткі мен мақсат
іс­әректтің ... ... ... ... ... ... орындауда субъектіге керек болған күш­қуат мөлшеріне де ... ... Осы ... ... ... ... процестер мен қалып, қасиеттердің бәрін
жүйелестіріп, ұйымдастырады.
Адам іс­әрекеті, қылығы жөнінде сөз ... ... ... ... ... ... ... ықпалдары. Осы
түрткі ықпалдар адам әрекет­қылығының қозғаушы күші, себебі. Жалпыланған
түрде түрткіобъектив ... ... ... ... адам әрекет­қылығы белгілі түрге, формаға енеді.
Бірақ, әрекетке келтіруші ішкі субъектив ... бола ... ... ... сипатынанықтап бере алмайды. Бір түрткінің әрқилы
іс­әрекетте жүзеге асуы ... ... ... пен оны ... ... бір ... қатып қалған байланыс жоқ. Қандай да бір
белгілі түрткіге орай туындаған іс­әрекеттің қандай күйде ... ... ... ... жәйт; бір түрткі негізінде әрқилы мақсаттар
қойылуы мүмкін. ... ... ... ... ... нақты қызметті
белгілейді. Түрткі әрекетке келтіруші қажеттілікке байланысты, ал ... ... ... ... және сол ... барысында өнімге
айналатын затқа байланысты.
Іс­әрекеттің мақсаты ... сол іс­ ... ... ... ... ... ... Осы болжау, яғыни мақсат, заң ... ... ... мен ... ... береді. Мақсат, сонымен, алдын ала
бейнелеудің құралы. Мақсат жеке ... ... ... ... оны сол ... іске ... адамның өзі белгілейді. Бұл
процеске нақты адамның оқу, тәрбие барысында игерген қоғамдық ... ... ... ... ... іске ... ... бірге
іс­әрекеттің күрделілігі мақсат пен ... ... пен ... ... ... сәйкестікке, әрекетті орындауға қажет
құрал­жабдықтың ... ... адам ... ... бір ... ал бір топ өзара тәуелді
мақсаттар жүйесін негіздеуі мүмкін. Мысалы, оқушы алгебрадан нақты бір ... ... ең ... ... ... ... ал енді ... мақсаттардың бәрі қашық, жанама, бірақ қажетті: ... ... ... ... адам ... білгір маман болып жетісу. Осыдан
мақсаттар жақын арада іске асатын не ... ... ... ... адам тек ... ... ... алса, оның іс­ әрекетінің
келешегі болмайды. Мұндай адамдар тар өрісті, ... ... ... Ал ... ... ... ... алған адам өз жұмысының
ізгі, ... ... ... саты, кезеңдік міндет деп қарастырады. Мұндай
адамдарды қиыншылықтар жұмыстан бездіре ... ... ... іске ... жолында ынтасын күшейте түседі.
Психологияның зерттейтін міндеттерінің және бірі ­ бұл ... ... және ... да ... ... ... іс­ ... жүрісін, өзгерісін бақылау. Оының нәтижесінде мақсат түрткі
өте ... ... ... ... ... қоймастан, сол әрекет процесіне
араласатын психикалық құбылыстарды ... ... ... да. Осы
мақсат пен түрткіге байланысты қабылдаудағы таңдамалылық, зейін ерекшелігі,
естегі қажет ақпаратты жіктеп алу т.б.іске асады.
Іс­әрекетті психологиялық ... ... сол ... ... ... ... ... мен құрал­жабдықтарының адам ... ... ... осы құбылыс өз кезегінде әрекетті орындауға
қатысатын дене ... ... ... ықпал жасайтыны айқындалды.
Іс­әрекетті зерттей отырып, психология шындықты субьектив бейнелеудің
формаларын, деңгейін және ... және сол ... ... ... ... ... ... Сонымен бірге, психология
әрқандай іс­әрекеттің оны орындаушы субьектегі психикалық процестерге,
қалыптарға, қасиеттерге және ... ... ... әсер, ықпалын
зерттейді.
Жантану проблемалары қатарында өз түсініктемесін күтетін мәселе:
іс­әрекеттің снадағы ... мен оның ... ... ... арасындағы
байланыстың іске асуы. Бұл үшін әлі орындалмаған әрекет нәтижесінің саналық
бейнелену табиғатын біліп алу ... ... ... ... ... ... ... заңдылықтарына орай топталады. Адам осы заңдылықтарды аша
отырып, өз іс­әрекетінде қолданады. Бұл жағдайда сыртқы ... ... ... ... ... Объектіге бағытталған заттық әрекет бір
сәтке идеалдық операцияларға келтіріледі. Сыртқы нақты ... ... ... ... ... деп ... Бұл ... келесідей
көрнекілікке келтіруге болады: алдымен адам затпен кейбір әрекетке келеді;
бұл сырт ... ... ... ... олай­бұлай қарастырылады; кейін әрекет
санаға өтеді де, психикалық ... ... ... бұл ... ... ... не ... ұшырайды. Мысалы, баланың есеп­санаққа
үйренуі: алғашқыда таяқшаларды ... ... ... ­ ... ... қарап тұрып санайды, ақырында ­ санақ ... ... де, ... ... де ... жоқ дерексіз сана әрекетіне айналады. Енді
әрекет обьектісі ­ сан мен сөз. Интериоризацияның арқасында адам ... ... ... алдында жоқ заттармен де әрекеттік байланысқа келе
алады, яғни адам сезімдік бейнеден саналық бейне түзу ... ... адам ... сол ... ішкі және ... мазмұны
тығыз байланысқан. Сыртқы, затпен байланысты ­ қоршаған дүниеге ықпал
етудегі адам әрекеті ­ ішкі ... ... ... да ... ... ... әрдайым ішкі психикалық әрекеттің ... ... деп ... ... себебі адам өзінің нақты
әрекетінде алдын ала санада ... ойды іске ... ... ... жоспар қадағалауында болады. Адам орындап жатқан әрекетін ойында бейне
не ой түрінде қабылданған жоспармен ... ... Міне ... жантану
ғылымы іс­әрекеттің сырттай көрінісін зерттей отырып, оның ішкі мазмұнын
ашады, дәлірек айтсақ, психиканың іс­әрекеттегі нақты рөлін ... ... ... ... ... ... ... мен
көптеген практикалық міндеттердің тиімді шешімін табуда үлкен маңызға ... ... ... ... теориялық пайымдаулар әрекет
элементтерімен байланыстырылады. Бұл қарапайым элементтер ретінде әрекеттің
ең жай түрлері: алу, қою, ... ... ... іс­ ... ... бір ізді тізбегі.
Инженерлік психологияның дамуымен іс әрекеті тұрақталған алгоритмдер
сипатындағы құбылыс деп тану кең өріс ... орай ... ... және ... ... орындау әдістерімен байланысы туралы көзқарас
та басқаша болды.Әлбетте, әрекетті ... ... ... тану ... ... барысын талдауда өте қажет, ал бірақ осы ... ... ... яғни ... ... мұндай жағдайда
назарға ілінбей қалады.
Психологиялық тұрғыдан іс әрекет өте күрделі, көп ... де ... даму ... ... Ал осы құбылысты әрқилы ғылыми тұжырымдарға
негізделген теориялық бағыттар, әдетте, жеке ... ... ... ... ... бір ... ... іс­әрекет бірізді
өзара ауысып отыратын қимылдар жиынтығы делінсе, екіншісі ­ іс­әрекеттің
түрткілік қырына үлкен мән береді, ал ... бірі ­ ... ... механизмдерді талдауға көп назар аударады.Іс­әрекетті онымен қоса
жүретін физиологиялық процестермен де байланыстыра талдау ... ... ... ... ... ... бағыттардың бәрінің де өзіндік маңыздылығы
орасан, әрбірі өте құнды ... ... ... ... олардың әрқайсысы өз алдына әмбебап сипатқа ие емес. ... ... ... ... ... ... байланысының қозғалысты
жүйесі. Осы жүйеде психикалық бейне пайда болып объекті ... ... ... ... ... ... ... табылады. Белгілі мақсаттың
болуынан әрқандай белсенділікті іс­әрекет деп ... ... ... ... тараптарының бәрі ­ сеп­түрткі, ... ... ... ... ... ... ... сезілсе, көбіне
еске алына бермейді.Алынған күнде де толық болмауы, кейде тіпті қате ... ... ... ... қай ... ... саналы мақсат оның
қажетті белгісі.
Жекеадамның әрекеті еңбек ... ... да бір ... ... ... бір ... қызметке бағытталған әрекет жиынтығы
еңбектік іс­әрекеттің белгілі бір түрін құрайды. Ал ... ... ... ... арналатындықтан, адам әрекеті де тиісті нәтижені
көздейді. Адам әрекетінің ... әрі ... ... ­ адамның басқа
жануарлар дүниесінен ажырау ... ... ... ... оның бір өзі ... ... ... таныта алмайды. Іс­әрекет
бағдарланған мақсат ... ... ... ... ... ... дегенше адам бір­біріне байланысты, ізбе­із келетін ... ... ... тура ... ... ... әрекеттер
операциялар деп аталады.Әрқандай мақсат көздеген іс­әрекет орындалу
барысының әр ... орай іске асып ... осы ... ... іс­әрекеті әрқилы және әр деңгейдегі әрекеттердің жәрдемімен жүзеге
келеді.Ал осы жай бір міндетті іске асыруға ... ... ... ... ... ... ... деп аталады. Затқа бағдарланған осы
әрекет қимылдар бірікпесінен ... Олар алу, орын ... ... бұл қимылдар әлді­әлсіз, дәл­жаңсақ, жылдам­шабан,
епті­епсіз, бағдарлы­бағдарсыз болуы ... ... ... ... адам ... ... ... қозғау және тілдесуге қажетті қимылдар да болды. Сонымен, әрқандай
заттық әрекет белгілі қимылдар жүйесімен ... ... Ал ... ... ... ... қасиетіне және әрекет ... ... ... ... ... ... өздігінен не
бір дене мүшесінің ... да ... ... ... ... ... ... міндетке орай іріктеуіне, орындалатын қимылға деген
қатынасына қарай іске ... Ниет ... ... ауқымын да
бұрып жібереді.
Адам қимылының шын мәні мен жетілгендігі сол қимылды қажет еткен саналы
әрекетке тікелей байланысты.
Әрекетті ... ... тобы ... мақсатқа орай басқарылады
және реттеледі. Дәл осы орындалатын ... ... ... мақсат
тұрғысынан бағаланады, қажет болса оған түзетулер ендіріледі. Адамның
көздеген мақсаты нақты осы ... ... ол ... ... жемісі. Сондықтан, мақсат адам миында іс­ әрекеттің болашақтағы
нәтижелік бейнесі не әрекетшең моделі болып із береді. Осы ... ... ... ... нәтижесімен салыстырылады.
Әрқандай жаңа іске кірісуде адам ... ... ... ... ... ... әрекетті де, оның элементтерін
де ойланып, саналы ... ... тура ... Ал ... отырып, адам мақсатқа бағышталған әрекетті енді саналы барластырып
орындауына тура ... Ал ... ... ... адам ... әрекетті енді саналы күш ­ жігерін ... ақ ... қол ... әрекеттің орындалу барысында кейбір
қимыл ... сана ... ... ... ... ... деп аталады.
Жаттығу, үйрену нәтижесінде қалыптасатын адамның саналы іс­ әрекеті
бірліктерінің автоматты түрде орындалуы ­ ... ... ... ... ... сана ... орындалатын қимылдар жөнінде, себебі адамның
қалаған қалыпты іс­ әрекеті сана ... ... ... ... сол ... ... әдістерін қолдану үшін ойланып­ толғанбай,бүтін
іс­ әрекет элементтерінің бірінен ... ... ... ... ... әрекет ­қимылдар дағдылық қасиетке айналып,автоматтанған орындалу
қалпына түсіп, енді адам жеке қимылдарын реттеп ... ... ... ... ... күрделірек жүктемелерді атқаруға бағыттайды.
Адамның қай әрекеті болмасын үш тараптан тұрады:қимылдық, сезімдік
және саналық, бұлардың әрбірі өзіне сәйкес қызмет ... ол ... ... және реттеу.
Әрекет құрылымындағы бірліктердің біршама автоматтанып, дағды
қалыптасуынан келесі тәсілдер өзгеріске келеді:
а) ... ... ­ ... қимыл ­ қозғалыстар біртұтас әрекетке
бірігеді, артық, қажетсіз қозғалыстар жойылып, қимыл жеделдей түседі;
ә) әрекетке сезімдік бақылау ­ ... ... ... бұлшық
еттер бақылауымен ауысады, әрекет нәтижесін бақылауға қажетті бағыт­ бағдар
сараптау қабілеті дамиды;
б) әректті санамен реттеп бару­ зейіннің әрекет тәсілдерінен ... ... ... мен ... ... Осыдан әрекеттегі
кейбір есеп­ қисаптық ... ... ... бірлікті әрі ықшам
қабылданады. Келесі қимылға көшуге болған ішкі дайындық алдынғы әрекеттің
орындалуымен бірге ... жаңа ... өту ... ... ақ
орындалады.
Дағды қалыптасуда адамның жеке басының ерекшеліктері үлкен маңызға
ие.Күрделі, бірақ бір типті ... бір ... ... ... ... ... ... да дағды қалыптастыру үшін жаттығулар саналы
іріктеліп , әрекеттің тұтастай орындалуы немесе оның ... ... ... және бекіту әдістерін пайдалануды талап ... Ал ... ... әдістер саны мен түрі бекуі тиіс дағды әрекеті мен ... ... ... ерекшеліктеріне байланысты.
Дағды әрекет мазмұнына орай әртүрлі болады:
а) қимыл ... ... ... ... бекуі);
б) сезімдік ( түр ­ түс тану, балалардың алғашқы әріп ... ... ... ... ( есп, оқу, ... ... ... аралық дағдылар да айырылады: сезімдік­қимыл дағдысы
(жазу, ... ... ... ой ... ( ... ... ... іс-әрекетінің тарихи қалыпты түрі- еңбек. ... ... ... ... ... ... да оның ... ғалымдар зерттейді. Ал психологиялық тұрғыдан зерттелетін нәрсе
жалпы еңбек емес, еңбектік іс-әрекеттің ... ... ... ... ... жету үшін ... белгілі мақсатқа орай ерік күшін
қосумен ... ... ... ... іс-әрекет. Басты ниетке
байланысты ... ... ... ... ... ... жеке ... негізгі жолы да. Еңбек процесінде субьекті өнімі ғана ... ... сол ... өзі де осы ... ... адам ... ... оның мінезі тұрақтанады. ... ... ... ең ... оның ... ... ... бағытталған іс-әрекет болуында. Еңбек процесіндегі әрекеттердің
бәрі тұтасымен ең соңғы кезеңге, қорытынды ... ... ... ... – түркілерге өзіндік сипат береді: мақсат іс-әрекеттің өзінде көрінбей,
оның өнімінен байқалады. ал еңбектің қоғамдық бөлшектенуі бұл ... ... ... адам өз ... ... үшін ... ... алмағандығынан, адам әрекетінің сеп-түркісі оның өз іс-
әрекетінің өнімімен емес, басқа тұлғалардың қоғамдық ... ... ... желісінде тек еңбек құралдары ғана емес, ... сол ... ... да ... ... ие. Адам ... түркілері де нақ осы
қатынастан. Адамның еңбекке бағытталған ... ... ... ... қоғамдық қатынастарға тәуелді. Әдетте, еңбек ... ... ... ету - ... ... көрсете білу. Әрқандай
нақты іс-әрекеттегідей, еңбекті адамның барма қасиеттері мен ... ... ... ... ... ... өзіне сай еңбек құралдары
қолданымын таба ... ... адам ... сол ... ... ... ал бұл үшін жүйелі білім мен дағдылардың ролі күшті. мұнсыз ешқандай
еңбек болуы ... ... ... даму ... сай ... ... болады. Бүгінгі
нақты іс әрекет ендігі іс-әрекеттің дайындығы тиісті қажеттіліктер ... ... мен ... ерекшеліктері ашылады. Осыған орай
психологияда іс-әрекеттің жетекші түрі ұғымы қалыптасқан.
Қай жас кезеңінде болмасын іс ... үш түрі де ... оқу, ... ... ие, ... белгілі бір кезеңде олардың әрқайсысына ... ... ... ... ие. Ал ... ... жас ... бала психологиясына маңызды өзгерістер енгізіп, ондағы ... мен жеке ... ... ... ... ... ... іс-әрекеттің жетекші түрі деп есептелінеді.
І. 2. Ересек адамдар мен ... ... ... жеке ... сапасы психологиялық процестерінің
ерекшеліктері және адамның қасиеттері көрінеді. ... ... ... осы
процестерді жетілдірудің және жеке адамның қасиеттерін қалыптастырудың ең
басты құралы болып табылады. ... ... ... ... ... ынта ... ... іскерлік пен дағыдыға ие болады, еркі күшейіп,
мінезі қалыптасады.
Баланы екі жастан бастап еңбекке тәрбиелеген дұрыс және ол ... ... ... ... даму ... сай ... ... Мектепке дейінгі жастағы бала үшін (оның еңбектенуге де, оқуға да
ықыласы ... ... ... түрі – ... ал ... (1-ші
сыныптағылардың ойынқұмарлығы басылмаса да) оқу еңбегі басым келеді.
Көрнекті кеңес педагогы ... ... ... тәрбиелеу
саласындағы мәселелерге ерекше назар аударды. ... ... пен ... ... тек ұлы істер мен көрнекті
еңбек қана емес, ойын да белгілі дәрежеде әсер ... ашып ... ... ... ойын мен ... арасында үлкен айырмашылық жоқ екендігін айту
қажет...Жақсы ойын жақсы жұмысқа, жаман ойын, жаман жұмысқа ұқсайды» - ... ... ... ... да ... және ... ... болып
табылатындығын дәріптейді және ойынның үлкен тәрбиелік мәнін талдай отырып:
«Егер біздің ... тек ... ... ... ғана ... одан енжар, басқаның жұмысына көзін сатып отыратын, бастама дегеннен
айырылған және жұмыста жаңалық ашуға ... ... ... адам ... Күш ... ... әрекет етпейтін ойын-
қашанда жаман ойын. Бала шынында да ойнасын, ойыншықтарды бөлшектеп, жинап,
құрастырсын. Алғашқы бастаған ойынын ... бір ... ... не ... де сол істі аяғына дейін жеткізсін. Ойыншықтардың
қайсысынан болса да болашаққа қажетті ... ... ... болуы
керек». Сонда ойын баланы еңбекке жұмылдыруға әсерлі ... және ... ... ... және ... ... ... жүргізілмеген еңбектің
тәрбиелік пайдасы болмайды, бейтарап жүргізілген іс ... да ... ... ... жеке басы ... оның ішінде еркі
(тұрақтылық, дербестік, инициатива т.б.) ... ... ... көптеген
жұмыстар жүргізілсе де ашылмай отырған сырлар аз еме. ... ... ... ... ... ... адамның жеке басы сапасын
барынша зерттеп ашу кезек күттірмейтін мәселенің бірі боп табылады. ... ... үшін жеке адам ... ... ... мен ... қалыптасуына назар аудару қажет. Бұл – психологтар ... ... ... ... ... ... ... психологиялық талдау жасауда мынандай жоспарда
жүргізуге болады. Инициатива - ... ... ... ықпалының бір
көрінісі, инициатива көрсету - мінез ... ... ... ерік ... ... ... дамып, дербес тәрбие кезінде
жетіледі. Ерік қоғамдық дәлелдерге, бағытқа, ... ... ... сай ... Ол жеке адамның өмір тәжірибесінен жинақталады.
Жеке адам еркінің ... ... ... ... ... ... ... шешімділік, өзін-өзі ұстай білу. Адамның өз қылығын
өзі анықтап, маңайындағылардың кездейсоқ ... ... ... өз ... өз біліміне жүгіну арқылы қызмет атқаруын дербестік
дейміз. 6-7 сыныптардағы оқушылардың ... «Мен ... ... ... және ... келтіруім керек?!» дегендей мағынада көріне бастсйды.
Оқушылардың осы ... ... ... және ... ... жас» деп есептейді. Бұл жастағы ұлдар мен
қыздардың мінезі ... ... ... және ... ... ... дәрежесі бағдарланып, төңірегіндегілермен қарым-
қатынасы басталады. Бұларды жас ... деп ... ... мен ... ... жасының психологиялық
ерекшеліктерін зерттеумен шұғылданып, сан рет ... ... ... ... және педогогикалық психология ғылыми - зерттеу институты
жеке адамдардың психологиясын, сонымен қатар ... ... ... ... ... ... алып, ғылыми тәжірибелер негізінде жеке
адам мінез – құлқының қалыптасуы жөніндегі проблемаларды ... бір ... ... ... ... мен даму заңдылығы негізінде жеке
адамның мінез құлқын зерттеу, еңбек сүйгіштікке баулу арқылы жаңа ... - ... ... ... ... ... еңбекке деген
сүйіспеншілігі әрқашанда жоғары бағаланады. Өйткені еңбек сүйгіштік, жаңаға
талпыну, еңбекке шығармашылық көзқарас, іске ... ... ... патриоттық рухта тәрбиелеудің бірден-бір мектебі болып ... мен ... ... ... жеке ... ... ... актуальды мәселелерінің бірі. Бұл салада инициативаның
мәні зор. Жеке адам психологиясы инициатива арқылы көрініс береді. Қазіргі
ғылым, ... ... ... ... инциативасы,еңбекке деген
белсенділігі,сан-алуан мамандыққа орай ... ... ала ... ... ғана тән ... әрқашан қоғамдық заңды ықпалға сәйкес ,жеке адамның саналы
да, ... ... ... Міне ... да 13-14 жастағы
оқушылардың ақыл-ойы ... дами ... ... ... өміріне арқау
боларлық дүние таным мен ... ... ... Әдетте 13-14
жастағы жас өспірімдердің ... дене ... баяу ... Олар ... ... ... ... деуге де болмайды. Жас
өспірімдердің ақыл-ойы толқымалы да, ... мен ... ... ... жиі ... болады. Оқушылардың 13-
14 жас шамасындағы ... ... ... өте шеберлікпен жүргізбесе жас
өспірім мен ересек адам арасында келіспеушіліктің ... ... ... сыныптан орта мектеп бағдарламасына көшкен кезде де
психологиялық өзгерістерге ... ... ... ... ... сай ой ... мен материалды түсіну дәрежесі оқушының
қабілеттілігі мен дербестігіне байланысты қайта қалыптастыруға тура келеді.
Олар жаңадан жүктелген тапсырмаларды ... ... ... ... ... көз ... бірге белгілі жағдай мен ... ... ... ... ... машықтанады. Өйткені қандай істі
болса да оның шешімін таба білу үшін белсенділік пен ... ... ... орта мектеп программасы жас ... ... ... де ... ... ... ... кезкңде оларға берілетін
тәрбие өте пәрменді болуға тиіс. Сонда жас өспірімдерде жігер артып, іске
деген ... мен ... ... да, өмірге құлшына араласып
кетеді. Тәрбиені қашанда жас өспірімнің талғамы, жас ... ... ... өте ... ... білу ... Негізгі тәрбие- еңбекке
баулу. Еңбек балаларды ұйымшылдыққа, жігерлі іске, ... ... ... жарқын жанды ұйымшылдыққа тәрбиелейді. 6-7 сынып
оқушыларының ... ... ... ... ... Олар бір- ... жеке ... жасауға әуес болады. Бұл жас өспірімдердің ... ... ... шағы». Сондықтан оларға педагогикалық ықпал
жасамаса болмацды. Әсіресе бұл жастағы балаларды психологиялық ... ... ала ... ... ... ... жас ... тәрбиесіне кейде ата- аналар мен мектеп
үсірт қарайды. Бұл ... ... ... ата- ... ... ... толқымалы шағы ғой» - деп келісімпаздық жасауын дұрыс ... адам ... ... иницитиава тралы түсінік беру керек.
Инициатива дегеніміз алдын ала ... ... бірі ... ... ... туындаған ұлы бастама. Жеке адамның инициативасы оқу мен
еңбек кезінде, оқушылардың күнделікті іс- әрекеті ... ... ... жеке адамға тән жақсы қасиет.жас өспірімдердің инициативасы әр түрлі
іс- әрекеттерде, оқуда, еңбекте, тіпті ойын кезінде байқалады. Бұл ... ... ... ... ... қозғаушы күш болып саналады. Жаңа
қоғам орнату жолында ... адам «әр істе ... ... ... ете ... ... орынды түрде талап етуде. Демек, инциатива
адамның қоғамға және еңбекке араласуы кезіндегі үлгілі ... ... ... ... Жас ... ... білім алып, оны өмірде
пайдалану ісінде инициатива маңызды роль атқарады. ... ... ... мына мәселелерге ерекше назар аудару қажет.
1. Жас өспірімдердің еңбекте инициатива көтеруіне мән беріп, оны ... ... ... ... еңбектің қандай түріне болса ... ... ... мүмкіндік беру.
2. Оқушылардың еңбекке деген белсенділігінің қалыптатасуы мен психологиялық
ерекшеліктерінің дамуын ... ... ... әр іске ... ... ... бейімділігі және алған білімнің өмірде қолдана
білуіне байланысты анықтау.
3. Жоғарғы ... ... ... ... ... ... ... талдау.
Ересек адамдар балаларының оқушыға арналған ережедегі жеке пункттерді
қалай түсінетінін мезгіл-мезгіл тексеріп, бақылап отыруы керек.Егер ... ... ... ... іс ... ... жүреді.
Көптеген оқушылардың ереже пункттерімен таныс екендігіне күмән ... ... ... ... де ... ... тұрмыс
мәселелерін қаншалықты дәрежеде түсіндіретіндігіне көңіл аударуды естен
шығарып ... ... ... ... арналған ережені дұрыс
түсініп,тұрмыста қолдана білуін назардан тыс қалдыруға болмайды.
Осыған байланысты мынадай ... ... ... ... ... жеке ... ... білуінің:ә)осының негізінде жаңа жағдайларда ... ... ... ... ... көрсеткен
сергектігін,тапқырлығын,табандылығын ... ... ... ... ... маңызы бар.
Оқушылар еңбекке әртүрлі көзқараста араласады.Олардың еңбекке үйрену
барысында мынадай категорияларды ... ... ... қатысу дегеніміз-оқушылардың ... ... ... барлық қабілеттілігін
пайдалана отырып,ықыласымен орындауы.Оқушы еңбекке ынталы ... ... ... ... ... ... еңбекке ынталы
кіріссе,онда ол инициатива көтеріп,басқа да жақсы жақтармен көрініс ... ... ... ... берілген тапсырмаға
немқұрайды қарап,енжарлықпен ... ... ... ... ... да оны ... ... ... ... жағдайда оқушы істеген жұмысында ешқандай инициатива
көрсете ... ... ... ... да
байқалмайды.Өйткені,оқушы еңбек етуге қызықпайды,сондықтан ... ... өте ... ... бей-жайлықпен кіріседі.
Еңбекке амалсыз қатысу ... - ... ... ... тексеріп,белгілі дәрежеде оны орындауға тырысады. Ондай
оқушыдан ... ... ... ол ... ол
қадірлемейді,еңбектің жемісті нәтижелерін саналы түрде түсінбегендіктен
еңбек етуді ... ... ... ... жұмыстан бой таслауға
тырысатын,басқалар жұмыс істеп жатқанда оған самрқау қарап,олардың еңбек
жемісін ... ... адам - ... ... ең ... ... ету ... себебін ашу кезінде металл өңдеу
сабақтарындағы жағдайлар толық қамтылды.
Осы сабақта:
а)ағаш өңдеу,
ә)қоғамдық-пайдалы еңбек,
б)өзіне-өзі қызмет ету ... ... ... ... ... іске ... қараудың түпкі негіздерін олардың үй
шаруашылығындағы кейбір жұмыстарды бақылауда қалай атқаратындығымен ... ... ... ... ... адам жеке ... берген кезде оны бір
адамның пайдасы үшін орындалатын жұмыс деп түсініп, істің ... ... ... ... оқушының өзімшіл болуы ... ... жеке ... ... өзімшілдігін көрсетуі
мүмкін. Сөйтіп, оқушы ұжым мүддесін ойлауда өзін оңашалап ұжым ... ... ... өз ісін дәстүрлеуді әдетке айналдыруы
мүмкін. Оқушыны ... ... ... ... ... білу шарт.
Еңбекке ынталы болудың аса маңызды себебі-инициатива көрсете білу. Жеке
баланың іскерлігін ... ... ... ... ... мен ... инициативалы әрекетін анықтауда оның еңбекке
қалай қызығып, белсенділік жасауынан анықтауға болады.
Ересек адам өмір ... орай ... ... ... ... бұлай ете алмайды. Оқушыларды өзін-өзі ... ... ... ... ... жөн.
Өзіне-өзі бақылау-бұл оқушылардың жұмыс үстінде өзін-өзі дербес ұстап,
игерген білімді өздігінен іс жүзінде қолдана білуі.Оқушы өзін-өзі бақылай
алатын ... ... да ... дербес атқара алады.Өзіне-өзі бақылау
жасап, өзіне-өзі есеп беру ... ... атап ... ... ... ... ... дамытуына көмектеседі. Еңбек
әрекеті процесіндегі өзін-өзі бақылау мен өзін-өзі есеп беру ... ... ... іс ... дербес қолдануына бағыт
сілтейтіндігі дәлелденіп отыр.
І. 3. ОҚУШЫЛАРДЫ ЕҢБЕККЕ ТӘРБИЕЛЕУДІ ... ... ... ОНЫҢ ӘДІСТЕРІ.
Негізгі мақсат еңбекке, жалпы іске немқұрайлы қарап, айтарлықтай
белсенділік ... ... ... жұмыс жүргізіп, оларды
жауапкершілік пен белсенділікке үйрете білу ... ... Бұл ... әрбір оқушымен жеке-жеке жұмыс істеп, ... ... ... ... ... ... Тек ... ғана оқушылардың
еңбекке деген белсенділігін арттыру жолындағы әдістерді дұрыс таңдап алуға,
олардың еңбекке деген ... ... ... ... ... ... ... қасиеттерінің қалыптасуы кезінде көптеген ... ... тура ... ... бір ... ... жасау үшін
Қарағанды қаласындағы №3 мектепте арнайы эксперимент өткізілді. Жеке адам
психологиясын зерттеу кезінде мына мәселелерге ... бөлу ... ... ... пен ... объективті сыртқы қатысы;
ә) еңбектің қай түрі оқушылардың ерік сапасын бейнелейтіндігін анықтау.
Еңбекке тәрбиелеудегі жанұя жағдайларының оқушыларға ықпалы.
Оқушыларды еңбекке баулуда, ... жас ... ... ... ескеріліп, зерттеу кезінде 6-7 сынып оқушылары мен 9-10 сынып
оқушылары өзінше топтастырылса, олардың еңбекке қатысын анықтау ... ... ... еңбекке тәрбиелеуді ұйымдастыру әдістері түсінікті болу үшін
жүргізілген эксперимент жайлы біраз баяндап өтелік.
Зерттеу ... ... ... ... жалпы білім беретін
орта мектепте-Қарағандының №3 ... ... ... ... ... ... ... мен психологиялық сапаның
ықпал ету мәселелерін ... ... ... ... ... одан әрі ... Зерттеуге қажетті деректер еңбек
сабағынан жинақталып, қыздар мен ер ... ... ... арнайы
тапсырмамен жеке сыныптарда оқытылады.
Екі жыл бойы үш ... ... ... 196 ... қатысып,
олардың 96-сы дербес зерттелді.
Оқушыларды еңбекке ... ... ... ... үшін алдын ала мынадай деректер пайдаланылды;
а) сынып жетекшілері берген және ... ... ... - ... ... ... денсаулығы және ойлау қабілетінің дамуы, еңбекке ... ... ... ... ... оқушының оқуға, еңбекке қатысы, оның оқу ... мен ... ... оқушының іске белсенділігі туралы мінездеме;
ғ) инициатива ерекшеліктері темперамент және иннициатива, қызығушылық және
иннициатива, моральдық ... ... ... және соған
байланысты оқушы иннициативасының дәрежесі.
д) Белсенділіктің қалыптасуы және ерекшеліктеріне байланыстылығы;
е) белсенділіктің айқындау формалары (жиі ... ... ... ... ... ... етуі ... түсінуі.
Оқушылардың еңбекке қатысын анықтау үшін еңбек сабағына кіріспестен
бұрын ... ... ... ... екі: ... ... ... көзқарасым» -деген тақырыптарда шығарма жазу ұсынылды.
Бұл тақырыптардың тиісті мәселені ... ... үшін ... ... ... мына сұрақтарға жауап ... ... ... ... ... көзқарасым- деген тақырып
бойынша мына сұрақтарға жауап қайтару белгіленеді:
1.Сен қай оқу ... ... ... бұл ... неге ауды?
3.Оқу пәндерінің қайсысына енжар қарайсың және ... ... ... ... ... және ... не ... ұнамайды?
5. Мектепте саған ұнамайтыны не?
II. «Сен сабақ үстінде өздігіңнен иннциатива көтеріп,бастама жасай
алдың ба?» ... ... ... мына ... ... қайтару ұсынылды:
1.Сен «Инициатива», «Өз бастамаң» деген сөздерді қалай түсінесің?
2. «Инициатива», «Өз бастамаң» деген сөздердің мәні бірдей ме ?
3. Өзіңе ... істі ... ... ... ... бар ма ?
4. ... ... өзің бастама көрсете аласың ба? Сабақтардағы сенің
бастамаң неден ,қалай және ... ... ... ?
5. Сен ... ... ( ... ... , ағаш өңдеу ,қоғамдық-пайдалы
еңбек және тұрмыстық , үй ... ) ... ... қатысасың ?
Осы жоспарда берілген анкеталық сұрақтар ... ... ... ... ... , ... ... алынды.
Оқушылардың еңбектегі инициативасын айқындау үшін арнайы әңгіме өткізу
керек. Онда оқушылардың еңбекке даярлығы,оған ... ... мен ... бейімділіктері,еңбек ету ережелерін
игеру дәрежелері, қажетті материалдарды ажырата білу ... ... ... Мазмұнды етіп ұйымдастырылған әңгіме, оқушылардың істеуге тиісті
жұмыстарды жоспарлай ... ... ... ... ... жәрдемдеседі.Оқушылар әңгіме кезінде ... ... ... бөлмесінің қалай жабдықталғандығымен толық таныса алады.
Еңбек сабағында ... мен ... жеке ... ... бағыт
алып,шамалары келетін жұмыспен айналасуына мән берілгені жөн. Ұлдарды ... ... ... ... ... ... апаруға
болады.Сонда олар өндіріс озаттары және жұмысты жоспарлау,өзіне-өзі есеп
беру, өндірістік ортада өзін-өзі бақылау мәселелерінен ... ... ... ... оқу ... ... ,оқу ... алдында ,сондай-
ақ демалыс мезгілінде ұйымдастыруға болады.
Экскурсияны мынадай екі мақсатта ұйымдастыруға болады:
1.Жалпы ... ... ... ... ... ... ... бір жұмыс тапсырылады да,мұғалім оны оқушының қалай
орындағанын қадағалайды).
2. Еңбек етудегі практикалық тәжірибе мен оның рөлін түсіну ... ... ... ... оқушылар инициативасының қалыптасуы
мен дамуы жөніндегі ... ... ... еңбекке қатысын сипаттай алатын ... ... ... оларды жұмыс процесінде еңбек тапсырмаларын, оқу
процесінің ... мен ... ... ... барысында туатын еңбек
сүйгіштік пен шығармашылық қатынастарын қолдауға ,ынталандыруға ... ... жеке ... ... ... ол ... ... мақсат пен бағытқа ұштастыра белгілі жүйеде зерттеуге мүмкіндік
болды. Ең ... ... ... мен ... ... ... кезіндегі оқушылардың көрсеткен инициативасы, ... ... ... ... ... ... ... мақсат шарттардың орындалуын жеке адамның ғана емес сонымен
қатар ... да ... ... ... ... ... ... отырып, тәжірибе жүргізілетін әрбір сынып пен ... ... ... ... сипатта жазылды. Оқушылар
екі: белсенді және пассивті топтарға ... және ... ... ... ... ... ... тағы да үш
топқа: жақсы, орташа, нашар оқитын оқушыларға бөлуге тура келді. ... ... ... ... және ... ... ... отырып,
мұғалімнің басшылығымен қажетті материалдар жинақталды. Тәжірибе екі
әдіспен жүзеге ... ... ... ... ... орындау
кезіндегі инициативасын тікелей бақылау және ... ... ... ... ... ... жұмыс жүргізу. Тәжірибе
методтарын жүзеге асыру үшін ... жасы ғана ... ... сабақтарының әдеттегі сынып сабақтарына үйлестіріле өткізілуіне
айтарлықтай назар аударылды.
Оқушының психикасына жақсы әсер ете ... ... ... дұрыс игеруі және түсінуі үшін алдын-ала әңгімелер өткізіледі.
Сондай-ақ,тәжірибе жүргізу кезінде психология ғылымында жаппай танылған
әдістер де қолданылды,онда негізінен мына ... ... ... ... еңбекке қатысына,оның еңбекте көрсеткен иннициативасына
бақылау жасау;
ә) тәжірибеге қажетті анкеттер ... жеке және ... ... жүргізу;
в) ата-аналар мен класс жетекшілері берген деректерді, сипаттамаларды
пайдалану.
Оушылардың еңбекке қатысын айқындауда олардың еңбекке деген ... ... үшін ... ... мағұлматтарды сұрап білуге
болады.Олар еңбек етуден алған әсерін өзіне берілген ... ... ... ... ... ... өте ... айтарлықтай қызық емес, қызық
емес. Егер оқушы тапсырманы жауапсыздықпен ... ... ... болса, оны
анықтау үшін оқушыға мынадай сұрақ қойылады: «Сен ... ... ... ... ... ... ... жинақталған
материал бойынша мына жоспарда жүзеге асады:
1. ... ... ... ... ... деген инициативасының
көрініс берген-бермегендігі және оның қаншалықты дәрежеде байқалғандығы;
2.Тәжірибе соңынан қандай ... ... ... ... оқушының жеке басын қалыптастырып,еңбекке ... ... ... еңбекке деген инициативасы мен
белсенділігі анықталды.
Сыныптағы оқушылардың еңбекке қызығуын күнделікті сабақ ... ... ... ... ... ... және терең ойлылықпен
орындай білуіне, ... ... ... ... ... ... ... Оқушылар сабақта өздігінен жұмыс
істеп,іскерлігін арттыру үшін ең алдымен қарапайым ... ... ... ... мүмкіндік жасау керек.
Еңбекте оқушылардың белсенділігін арттыру-негізгі шарттардың бірі.
Оқушылар еңбек ету ... бар ... ... ... болуы
қажет. Бұларға бағыт беруде еңбек ... ... зор роль ... ... ... ... ... еңбек гигиенасы мен
қауіпсіздік техникасынан қажетті мәліметтер алады. Сондай-ақ, одан ... ... ... ... ... бет ... ... шеберханада
арнаулы кабинеттерге ... ... ... қолданылатын аспаптар мен саймандар
жасайды. Оларды дайындау ... жеке бас ... мен ... ... ... мен ... пен ... (тиімді) жасалуына материалды ... ... ... мен
опеациялардың дұрыс орындалуына, бұцымдардың сыртын таза да әдемі жасауға
назар ... ... ... жұмыстарды әр оқушыға жеке бөліп орындатудың маңызы зор.
Мұндай жағдайда ... ... ... ... принципін
түсінуге мүмкіндік алады. Мұндай міндеттерді орындау, сөз жоқ,оқушылардың
инициативасын, дербестігін ... оны әрі ... ... ... бір іске ... және ... ... көтеруге, еңбек деген қабілеттілікті қалыптастыруға әсер етеді.
Демек,оқушыларды еңбекке баулуда ... ... ... ... ... ... ... сыныптар, шеберханалар,
кабинеттер және оқу-тәжірибе ... ... ... ... ... ... инициатива көрсете алатындай етіп
тәрбиелеуге баса назар аудару қажет. Еңбек оқушылардың болашақта мамандықты
дұрыс ... ... ... ... ... дербес
қабілеттілігін дамытуға, берілген тапсырманы ынтамен атқаруға үнемі ... ... ... ... ... ету ... іс-әректін көптеген ғалымдар зерттеді.
Мысалы П.Якобсон 6-7сынып оқушыларының ... ... ... ... ... ... Ол ... нәтижесінде оқушыға берілетін жұмыстың уақытын аса шектеу
оның іс-әрекеті мен инициативасына кері ... ... ... қорытындыға
келді. Сондықтан мүмкіндігінше оқушыға, жеке ... ... ... жеткілікті уақыт беру керек.
Оқушылардың психологиялық қасиеттері мен инициативасын мына шарттарды
орындау арқылы ғана жүзеге ... ... ... ... ... еңбек ету кезінде ойланып, ынталануына
негізделуі;
ә) еңбек жөніндегі әр түрлі мәселелер мен міндеттерді оқушылардың жаңа
түрде инициатива ... ... ... ... ... алған теориялық және практикалық
білімдерін орынды пайдалана ... ... ... ... ... ... білу;
г) оқушылардың көрсеткен инициативасын дер кезінде көре білу керек.
Оқушылардың еңбек сабағы ... ... ... жұмыс барысында ... ... ... ... ... ... тікелей әсер ететін жекелеген
сәттерді уақытында анықтап отырғаны жөн. ... ... ... ... ... пәнінің мұғалімі назар аударып, жәрдемдесіп
отырмаса, олар ... ... ... сапалы орындай алмайды.
Сондықтан оқушылардың психологиялық ерекшеліктерін қалыптастыруға басты
назар аудару керек. Бағыттылық, қажеттілік, бейімділік, әрекет себептері,
мүдделілік сияқты ... ... ... ... ... ... ... ойлана істесе ынталанады. Иннициатива өте шапшаң
көрініс беретін психологиялық қасиеттің бірі. Оқушының еңбекке деген ынтасы
сол ... ... ... қажет. Алайда, кейбір ... ... ... ғана ... тұтып, еңбек мұғалімі оқушылардың
еңбекке ... ... ... ... ... аудармайтын жағдайлар
байқалып қалады.Соның салдарынан олар тапсырманың маңызын ... ... ой ... істі ... атқара салады.
Мұндай жағдайда оқушы еңбек ... ... ... тек ... ... ... ... келеді. Еңбекке тәрбиелеудің бұл тәсілі-мүлде
жарамсыз тәсіл.
Оқушылардың еңбек ету кезінде ... ... үшін ... ... ... ... берілген тапсырманы бұрын орындалған тапсырмадан күрделі болуын
ойластыру;
ә) берілген тапсырманы орындау үшін ... ... да ... ... ... ... ... берілген тапсырманы орындау барысында істің жемісті
болуына қажетті ... яғни ... ... бір оқушыға
еліктеуден аулақ өзінше инициатива көрсете ... ... ... ... бір ... ... асыруды игеруге баулынуы шарт. Бұл істе
оларға ересек адамдар дұрыс ықпал ... ... ... Кез ... ... ... ... оқушылардың назарын мыналарға аударғаны жөн:
а)жұмыс істегенде әдісті дұрыс таңдап алу;
ә)белгіленген мерзімде жұмысты аяқтау;
б)жұмыстың істелу ерекшелігін таба ... ... ... үшін берілген нұсқаулар сипаты маңызды
роль атқарды. ... ... ... ... ... ... ... тікелей немесе жанама жолмен дамыта білу-негізгі
шарттың бірі. Сонда ... ... ... ... Егер ... шартын мұғалім оқушыларға толық баяндап, оны орындау ... ... ... даяр істі ... ... болса, онда
оқушылар жұмысты немқұрайдылықпен, салғырт істеуге машықтанып алады. Ондай
оқушылар тек ... ... ... ... ... ... ... қорытынды – оқушыларға берілген тапсырма туралы толық
нұсқаулар беру олардың еңбектегі дербестігі мен ... ... ... ... ... ... қажетті теориялық білімді игеріп, оны
дұрыс қолдана алмаса, оларда берілген тапсырманы ... ... ... ... Сондай-ақ, мұғалім оқушылар бейімділігін де ажырата білуі
қажет. Жұмыс істеу ... ... ... ... ... көрініс береді.
Оқушының жұқа қаңылтыр мен сым ... ... ... ... ... ... ... жұмыс істеу тәсілдермен танысуын
конструктивті ... ... Ал онда ... ... игеру
технологиялық белсенділік болады да, тапсырманы орындауға қажетті білім
игеріп, іске белсене қатысу ... ... ... ... техникалық сапа жөніндегі көрсеткіші оллардың теориялық білімі
мен оқушылардың жеке ерекшелігіне (мұнда оқушылардың жеке ерекшеліктері,
алған білім деңгейлері ... ... ... ... ... ... ... Еңбек пәнінің мұғалімі оқушылардың алған
білімді іс жүзінде пайдалана білуіне баса назар ... жөн. ... ... ... ... ... ... сабағы оқушының басқа пәндерге қатысын ... ... ... түседі.
Оқушылардың ғылым негіздері бойынша білім алуы ... ... ... белсенді түрде және түсінікті түрде
игеретіндей етіп беруіне, бұл үшін ең ... ... ... ... ... ... ғылым мен ... ... және ... ... ... ... жалпы білімнің объективті мәнін ашуына байланысты.
Оқушылардың еңбектен ... ... оны сүйе ... үшін ... ... ... білуі қажет.
Жас өспірімдерді ересектер қатарына қосуға болмайды, сондай-ақ ... ... да өтіп ... ... ... ... жас ерекшеліктеріне назар аудармай, оларды әлі бала деп
есептейді де, ... ... ... ... ... ... белгілі істі тапсырғанда еңбек үстінде жіберген ағаттықтарының
себебін ашып, толық түсіндіру ... Жас ... істі ... ... ... түсіндірмесіне жеңіл-желпі қарап, оның ақыр аяғына дейін
тыңдап ұғынуға төзімі жетпейді. ... ... ... ... ... Сондықтан оқушы инициативасын дамытудың негізгі мынадай жолдарын
үнемі ескеру ... ... ... істе иннициатива көрсетуі үшін
мұғалімнің тапсырмасына ең алдымен қызығатын ... сол ... да тек жеке ... ... үшін ... қоғамдық мүдде тұрғысынан
қарап белсене жұмыс істеуі қажет. Демек,оқушы еңбек етуге қызықса ... ... ... ... ... мен ... ... өте
байланысты. Оқушы еңбекке, оқуға қызықса,іске белсенді араласады. Ал
оқушының еңбек ... ... ... оның ... ... Оқушылардың еңбек сабағын ұнату, ұнатпауы мынадай фактілерге
негізделеді:
а)өткізілетін еңбек практикумдардың оң жылдықты бітіру соңынан қалайтын
мамандығына сәйкес ... ... ... дәстүрлі кәсібі іспеттес
болуы;
ә) шеберхананың сабақ өткізуге қолайлы техникалармен жабдықталуы;
б) мұғалім сабақты ... ... ... ... ... ... инициативасын үнемі
қолдап,ынталандырудың маңызы зор. Оқушы қаншалықты ... ... сын ... ... да өзі ... өзі дұрыс бағалай алмайды.
Бірақ ол бұл ... ... ... міне осы кезде ... ... ... одан арғы бағытты көрсетуге тиіс.
Оқушылардың белгілі бір қалыпта шектеліп қалмай,ой белсенділігін,
конструктивті-техникалық ... ... ... ... ... пайдаланылады:
1.Оқушыларды дербес еңбекке тарту арқылы жауапкершілігін арттыру;
2.Берілген тапсырманың маңызын ашып оны орындаудың жолдарын баяндау
арқылы ... ... ... және ... дамытатын тұрғыда еңбек етуіне мүмкіндік туғызу;
4.Оқушылардың тапсырманы қалай орындағандарын бақылаумен бірге өзінше
ойланып,еңбектенуіне жағдай ... ... ... ... арнаулы
әдебиеттерді,анықтамаларды т.б.әдебиеттерді орынды пайдалана білу керек.
Жас өспірімдердің еңбекке қабілеттілігін дамыту көбінесе ... ... ... сондай-ақ мұғалімдерге байланысты болады. Бұл жөнінде
Е.Пермяк былай деген екен: «Тіршіліктегі еңбекке араласудың бақытты есігін
өте ... ... да тек бір ғана ... ... ... адам ... ашады». Жас өспірімге қабілеттілік «кілтін»таба, тани ... ... ... ... қажет. Мұны оқуға дұрыс даярлау барысында ғана
жүзеге асыруға болады. Оқушылар мектептен ... ... ... өмірлік маңызы бар мәселелерді түсінуге дағдылануы ... олар ... ... жатқан құбылыстарды жіті қарауға,тек еңбек
етіп, қоғамға пайдалы істер жасағанда ғана ... ... ... ... ... ... Оқушылардың еңбекке құмарлылықты
толық сезінуі үшін мектепте берілетін білімдерді оқытуға даярлықты барынша
дұрыс жолға қою ... ... ... ... Өйткені оқу-балалар
өміріндегі ең басты ... ... оқып ... арқылы дұрыс
ұғынады.
Сабақтарда оқушылардың теорияны, өндірістің ... ... ... мен ... ... байланысының бірінші қажетті
алғышарты болып табылады. Егер оқушы сабақта ең ... ... ... де
саналы түрде меңгере алмаса,ол теориялық курсқа қызықпаса,онда ол ... ... және ... ... оның ... ... ... дамиды. Мұны
мұғалімдер үнемі есте ұстауға тиіс. Сондықтан оқу процесін ... ... ... ... ... ... ... отыру ұсынылады.Ол үшін мұғалім теорияны практикамен ... ... ... ... істі ... ... жүзеге асыруда ең тиімді әдістерді пайдалану жолын,жаңа
тәсілдер ... ... ... ... ... ескеруі басты шарт болып
табылады. Оқушылардың мектепте алған білімді тұрмыста қолдануы, сондай-ақ,
тұрмыстағы болып ... ... ... ... байланыстыра білуі
жалпы білім беретін және политехникалық ... ... ... ... ... ... оқушыларды еңбекке моральдық жағынан ... ... ... ... ... ... ... тәртіпке, еңбек етуге
дағдылануға, оның инициативалы етіп, шығармашылық тәрбиелеуге ерекше ... ... Бұл ... ... орасан зор роль атқарады және онда алуан
түрлі мүмкіндіктер бар. Жанұяда баланы тек тіл алғыш ғана етіп тәрбиелемей
еңбек ете ... ... және ... ... өзіне-өзі қызмет көрсетуге
дағдыландырып, үлкендерге көмектесуге ... білу ... ... еңбек
балалардың саналылығын,сезімін,бейімділігін және әдетін ... ... ... ... ... деген көзқарасының қалыптасуына
мүмкіндік туғызады.
Мұғалім оқушылардың бастамасын, инициативасын ... ... ... жемісті жұмыс істеуіне көмектесіп, іс-әрекетін
басқарып, мүдделерін бағыттап отыруы керек.
Оқушылардың өзіне-өзі қызмет етуі және үй ... ... ... ... ... ... аяқ киімді тазалау;ә)шалбар,көйлек,галстук тағы басқаларды өтектеу;
б) жеке басқа қажетті ұсақ-түйектерді жуу;в)әр түрлі жамау ... ... және ... ... және жұмыс
істейтін орындарды жинау;
2. Үй шаруасындағы жұмыстар;
а) отын жару;
ә)еден жуу;
б)дүкеннен ... ... ... ... ... және үй ... жинастыру кезінде пайда болған
қоқыстарды ... ... кіші ... ... ... өзіне-өзі қызмет етуде және үй шаруасына көмектесуде қандай
қызметтер ... және ол ... ... ... олардың ата-анасымен жеке әңгімелесу арқылы анықтауға
болады.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 37 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 500 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Оқушылардың әлеуметтік-азаматтық сезімінің қалыптасуының психологиялық негізі52 бет
Бастауыш сынып оқушылардың таным процестерін дамыту жолдары13 бет
Информатикадан оқушылардың іс-әрекетін бақылау мен бағалау негіздері58 бет
Бастауыш сынып оқушыларының ұжымдық танымының теориялық негіздері30 бет
Қазақ тілі сабағында ұжымдық, топтық, жұптық жұмыс түрлері24 бет
2-сынып оқушыларының математикадан шығармашылық қабілетін дамыту70 бет
3 - сынып оқушыларының математика сабақтарындағы есептеу дағдыларын дамытуға модульдік оқытудың әсері62 бет
5-сынып оқушыларының қиялын ертегілер арқылы дамыту27 бет
XVI-XIX ғасырларда Қазақстан аумағын физикалық-географиялық тұрғыдан зерттеу11 бет
«көне қытай ойшылы конфуцийдің пікірлерін философиялық тұрғыдан талдау»4 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь