Литосфера жəне оны тиiмдi пайдалану мен қорғау

1. Топырақ ресурстарының маңызы.
2. Жер ресурстары.
3. Жел жəне су эрозиялары.
4. Топырақты эрозиядан қорғау.
5. Жердi рекультивациялау.
6. Топырақ ресурстарының маңызы
Литосфера — (грекше — lithos — тас + sphair — шар) —
жердiң қабығы, құрамы силикатты, қалыңдығы 30-80 км бола-
тын жер шарының сыртқы қатты тас қабықшасы. Литосферада
тiрi организмдер 3 км дейiнгi тереңдiкте тiршiлiк етедi.
Топырақ. Жер бетiнде Күннiң энергиясы заттардың екi
айналымын: су айналымы мен атмосфера циркуляциясында
байқалатын үлкен, немесе геологиялық жəне заттардың топы-
рақ, өсiмдiктер, микроорганизмдер мен жануарлар арасындағы
айналымы- кiшi немесе биологиялық айналымды туғызады. Екi
айналым да бiр-бiрiмен тығыз байланысты.
Топырақтың табиғи ландшафттар мен экожүйелердегi ма-
ңызы зор, оны жекеленген экожүйе деп қарастыруға болады.
        
        ЛИТОСФЕРА ЖƏНЕ ОНЫ ТИIМДI ПАЙДАЛАНУ
МЕН ҚОРҒАУ
2.1. Топырақ ресурстарының маңызы.
2.2. Жер ресурстары.
2.3. Жел жəне су ... ... ... ... ... ... Топырақ ресурстарының маңызы
Литосфера — (грекше — lithos — тас + sphair — шар) ... ... ... ... қалыңдығы 30-80 км бола-
тын жер шарының сыртқы қатты тас қабықшасы. Литосферада
тiрi организмдер 3 км ... ... ... ... Жер бетiнде Күннiң энергиясы заттардың екi
айналымын: су айналымы мен ... ... ... ... ... жəне ... ... өсiмдiктер, микроорганизмдер мен жануарлар арасындағы
айналымы- кiшi немесе биологиялық айналымды туғызады. Екi
айналым да бiр-бiрiмен ... ... ... ... мен ... ... зор, оны жекеленген экожүйе деп қарастыруға болады.
36
Топырақтану ғылымының негiзiн салушылардың бiрi
В.В.Докучаев ХХ ғасырдың басында топырақты өзiне тəн өза-
ра байланыстары, ... ету ... мен ... ... ... табиғи-тарихи дене деп қарастырады, топырақ-
тың планетаның тарихымен, тау жыныстарымен, климатымен,
өсiмдiктерiмен, рельефiмен жəне ландшафтымен тығыз байла-
нысты болатынын атап көрсеткен.
Тау ... ... ... ... аса бiр
маңызды жəне жалпы құбылысы құрлықтың бүкiл бетiн жауып
жатқан гумустық қабаттың түзiлуi ... Бұл ... ... ең бiр белсендi бөлiгi болып саналады. Топыраққа ең
алғаш рет М.В.Ломоносов ғылыми анықтама бердi, ол: ... ... ... ... түзiле жүретiн өсiмдiктер мен
тау жыныстарының арасындағы ұзақ өзара қарым-қатынас деп
көрсеттi.
Топырақ ресурстары Жер бетiндегi тiршiлiкке қажеттi ен
маңызды алғы шарттардың бiрi болып ... ... ... ... ... мен ролiн өз дəрежесiнде бағалай алмай
келемiз. Топырақ биосфераның компоненттерiнiң бiрi ретiнде
адам, жануарлар мен өсiмдiктер үшiн биохимиялық орта ... ол ... ... ... ... мен адамдар арсындағы тiкелей жəне жанама əсер-
лердi тепе-теңдiкте сақтап тұра алатын өздiгiнен тазару про-
цестерiнiң ... аса ... ... ... ... ... ... пен жануарларға қоректi өндiру
үшiн қажеттi жағдайлар тек топырақ арқылы ғана ... ... дене ... ... ... атмосфе-
ралық жауын-шашынды жинақтау мен су балансын реттеу,
өсiмдiктерге қажеттi қоректiк элементтердi жинақтау, жер асты
суларын түзумен тазалығын қамтамасыз ету, ... ... ...... орта ... ... ауа, өсiм-
дiктер мен жануарлар, микроорганизмдердiң бiрiккен əсерiнен
қалыптасқан жердiң беткi құнарлы қабаты. Топырақ түзгiш
факторларға сол сияқты рельеф пен адамның iс-əрекетi де
жатады. Тiрi ... ... ... ... — құнар-
лылығының қалыптасуына жағдай жасайды.
37
Топырақтың құнарлылығы дегенiмiз — оның ... ... ... ... ... жəне ... ету қабiлетi. Ол топырақ түзiлу процесi барысында
жəне адамның топыраққа əсер етуi ... ... ... адам баласының тiршiлiгiнiң көзi болып табылатын
аса маңызды байлық, ауылшаруашылық дақылдарының өнiмi-
нiң, ауылшаруашылық дақылдары ... ...... ... аккумуляторы: ол оларды
өзiнде жинақтап, сумен шайылып кетуден сақтайды. Өзiнiң
қалыптасқан зат алмасу процесi бар, тұрақты динамикалық
жүйе ... ... ... ... (су ... ... т.б.) ... қарсы тұра алады. Бiрақ
топырақ көптеген антропогендiк факторлардың (жер жырту,
мал жаю, ... ... ... ұзақ ... созылатын
əсерiне сезiмтал келедi. Топырақтың 0267>]TJ/құнарлылығы адам iс-
əрекетiне де байланысты.
Топырақ — барлық материалдық игiлiктердiң көзi. Ол азық-
түлiк, малға жем, киiм үшiн ... ... ... ... ең ... ... екендiгiн айта келiп,
К.Маркс, еңбек — байлықтың əкесi болса, топырақ — анасы
деген.
Топырақ ешнəрсеге айырбасталмайтын табиғи ... ... ... ... əлi ... ... ... топырақтың орнын
баса алатын жасанды материал таба алған жоқ. Өсiмдiктердi
топырақсыз өсiрудiң кез келген əдiсi ... ... ... ... ... дəл өз мəнiнде орындай
алмайды. Сондықтан адамзат қоғамы алдында тұрған жəне ... ... ... қала ... аса ... ... топы-
рақтың топырақ түзiлу процесiндег өзiдiгiнен қалпына келу
қабiлетiн сақтап қалуға барынша жағдай жасау.
Топырақ — ... ... ... ... ... отыратын, олармен тығыз байланысты жəне биосфера-
ның кейбiр элементтерiне (атмосфералық ауа, жер бетiлiк жəне
жер астылық сулар) өзi де əсер ете алатын өте ... ... ... үнемi климат пен ауа райы компоненттерi,
флора мен фауна, əсiресе соңғы кезде түрлi ... ... ... ... ... эрозиялық процес-
38
тер көбейiп, өздiгiнен тазару қабiлетi нашарлап, құнарлылығы
кемуде.
Топырақтың деградациялануының (латын тiлiнен аударған-
да — ... ... ... ) негiзгi факторлары : эрозия,
минералдық тыңайтқыштар мен пестицидтердi шамадан тыс
көп қолдану, т.с.с.
Топырақтың қорғау мен бақылау объектiсi ретiнде қоршаған
ортаның басқа ... ... ... ... бар. Ең ... ... атмосфералық ауа мен
жер бетiлiк суларға қарағанда əлдеқайда қозғалыссыз орта,
соған байланысты басқа ... тəн аса ... ... ... ... жоқ. Топыраққа түскен антропогендiк
ластаушылар онда жинақталып, көбейе бередi.
2.2. Жел жəне су эрозиясы
Топырақ өте күрделi организм сияқты ... өсу, даму ... ... ... Онда ... түзiлу жəне бұзылу про-
цестерi жүрiп жатады. Су, жел, антропогендiк факторлардың
топырақ пен оның қабаттарын бұзу, беткi құнарлы қабатының
сумен ... ... ұшу ... ... деп ... ... латынның erodere — бұзу деген сөзiнен
алынған. Эрозия ... ... ... су, не ... ... Бұл кезде топырақтың ең құнарлы қабаты
бұзылады: топырақ түзiлу процесiнiң жүру жылдамдығы ша-
мамен 0,5-2,0 ... ... ... шамамен 18 см
болатын осы қабаттың табиғи жолмен түзiлуiне 1400-7000 жыл
қажет болған болар едi, бұл ... ... ... 20-30
жыл, тiптi кейде бiр ғана қатты жауған жаңбыр, не шаңды дау-
ыл нəтижесiнде болуы мүмкiн.
Эрозиялық процестердiң байқалу сипатына ... ... ... жəне жылдам, не антропогендiк эрозия болып
бөлiнедi.
Қалыпты эрозия — орманды жерлер мен шөптесiн өсiмдiк-
тердiң топырағында жүредi. Ол өте жай ... ... ... қабаты топырақ түзiлу процестерiнiң нəти-
жесiнде бiр жылда ... ... келе ... ...... ... дүниесi жойылып бiт-
кен, топырақтың табиғи ерекшелiктерi ескерусiз пайдаланыл-
ған территорияларда байқалып, бұл эрозия өте тез ... ... ... ... жазықтық, сызықтық,
дефляция, ирригациялық, өндiрiстiк (техногендiк), абразия,
жайылымдық.
Жазықтық эрозия — тау беткейлерiндегi жоғары гори-
зонттағы топырақтардың жаңбыр, ... қар ... ... ... — тау беткейлерi топырақтарының
жаңбыр, ерiген қар суларының əсерiнен терең жыралар ... ... ... ... не ...... ... құрғақ,
құнарлы қабатының бөлшектерiнiң желмен ұшуы.
Ирригациялық эрозия — суармалы егiн шаруашылығымен
айналысатын аудандарда байқалып, ... _a_d_e_ _Mкөп ... ... ... ... ... Бұл су топы-
раққа сiңiп үлгiрмейдi де, топырақ бетiмен ағады. Су жiберi-
летiн егiстiк жер аз ғана болса да тегiс ... ... ... ... ... ... ... ағып кетедi.
Ирригациялық эрозия кезiнде бiр уақытта эрозия да, топырақ-
тың сортаңдануы да жүредi.
Өндiрiстiк эрозия — пайдалы қазбаларды өндiру кезiнде,
əсiресе, ашық ... ... ... үй, ... ... құрылысын, жолдар, газ жəне мұнай трубопроводтарын
салу кезiнде байқалады.
Абразия кезiнде (өзендер, басқа да су ... ... ... ... жəне мал ... жерлердiң
ауданы кемидi.
Шамадан тыс көп мал жаю кезiнде жайылымдық эрозия
байқалады.
Механикалық эрозия ... ... ... ... ... ... келу қабiлетiн
ескермей пайдаланған жағдайларда қалыптасады. Бұл кезде
топырақтың структурасы бұзылады, ... ... ... ... ... процесiнiң негiзгi агентi — биология-
лық белсендiлiгi əлсiрейдi. Мысалы, АҚШ — да топырақтың
40
тығыздалуы мен ... жыл ... 1 млрд ... ... ... əсiресе, жылына екi рет өнiм жинайтын
аудандарда ауыр техникалардың ... ... ... ауылшаруашылық дақылдарының өнiмi төмендейдi. Бұл
зардаптарды болдырмаудың тиiмдi жолы — топырақты мини-
малды өңдеу, топырақ өңдеушi жəне ... да ... ... ... ... ұлғайту арқылы арттыру.
Эрозия — құнарлылықтың жауы. Мамандардың есептеу-
лерi бойынша, ... ... ... жер шарында 44 га жер
ауылшаруашылық айналымынан шығып отырады. Эрозияның
əсерiнен адамзат қоғамы күн сайын 3 мыңнан аса га ... ... Ал ... ... ... 50 млн га құнарлы
жер тозып бiттi. Эрозияның түрлерiнiң əсерiнен барлық ауыл-
шаруашылық дақылдарының өнiмi шамамен 20-40% төмен__________-
дейдi. Эрозияның зардаптары ... ... ... ... ... ... ... өңдеу
жұмыстарын қиындатып, топырақ өңдеушi жəне өнiм жинау-
шы техниканың еңбек өнiмдiлiгiн төмендетедi. Топырақтың
эрозиясы, олай болса, биогеоценоздардағы жануарлар мен
өсiмдiктердiң тiршiлiк ету ортасының ... ... ... ... ... ... ... əкеп соғады.
Эрозияға ең көп ұшыраған АҚШ жерлерi. Соңғы 150 жылда
барлығы 160 млн га жердiң 120 млн га эрозияға ұшыраған, ... га жер ... ... ... ... жыл ... ... қоректiк заттарға бай 4
млрд тонна құнарлы қабаты жойылып отырады.
Жерорта теңiзiнiң жағалауларына орналасқан елдердiң то-
пырақтары қатты бұзылған. ... ... ... ... мен ... ... шөл ... Австралия,
Канада, Индия, Пакистан мен Қытайдың бiрқатар жерлерi ... ... ... тиiмсiз тiршiлiк əрекеттерi, жер ресурс-
тарын дұрыс пайдаланбауы, кейбiр шаруашылықтарда нашар
агротехниканы қолдану нəтижесiнде жүредi.
41
2.3. Топырақты ... ... ... ... — егiн шаруашылығында-
ғы ең негiзгi мəселелердiң бiрi.
Эрозияға қарсы күрес шараларының ең негiзгiлерiнiң бiрi —
шаруашылық-ұйымдастыру жұмыстары. Бұл — ... ... ... жерлердi су жəне жел
эрозиясына ұшырау деңгейлерiне байланысты топырақ-эрозия-
лық жоспарлар ... ... ... ... қар-
сы iс-шараларын жүргiзедi.
Агротехникалық шаралардан беткейлерде жердi көлденең-
деп жырту, ал өте биiк беткейлерде су ұстағыш микрорельеф-
тер ... ... ... ... ... үшiн ... тереңдету арқылы да қол жеткiзуге болады.
Агротехникалық шараларға сол сияқты топырақты ... тек қана ... ... ... ... ... қабаттарды МI¬ХЉ_____жасау да жатады. Дефляцияға ұшыраған
топырақтарда көп жылдық шөптердi өсiру ... ... ... өте ... болып саналады.
Эрозияға қарсы күрес шараларының iшiнде орман-ме-
лиорация жұмыстарын жүргiзу де үлкен роль атқарады. Топы-
рақты құрғақшылық пен ыстық желдерден ... ... ... өте ... ... көрнектi ғалымдар
А.Т.Болотов, В.В.Докучаев, Н.М.Сибирцев, т.с.с. үнемi атап
көрсеткен.
Эрозиямен күресу жолдары:
1. Айтарлықтай үлкен ... ... ... ... ... ... ... тигiзетiн əсердi шек-
теу. Бұл əсiресе орманды пайдалануға ... ... ... процестер көбiнесе шектен
тыс мал жаюмен байланысты. Үлкен территорияларда шөпте-
сiн өсiмдiктер жабынының ... ... ... топы-
рағы жеңiл жерлерде су жəне жел эрозиясы болуы мүмкiн. ... ... ... ... ... ... өзiнде (мысалы, жалғыз аяқ жол) су эрозиясының пайда
болу ошағы орын алады. Мұндай қолайсыз құбылыстарды
болдырмаудың енгiзгi жолы мал жаю ... ... ... ... ... ... ... Егiстiк жерлердi қорғау шаралары:
— ауыспалы егiстердi дұрыс ... ... ... ... бар шөптер қоспасымен
алмастыру;
— жиектiк жырту (рельефтiң горизонттарымен);
— өңдеуден бұрын бұзылатын құмды жəне құмдақ
топырақтарды шығару;
— шағын егiс танаптарын ... ... ... ... қорғайтын орман белдеулерiн жасау;
— топырақтың құрылымын түзуге мүмкiндiк туғызатын ор-
ганикалық ... ... ... əсер ... ... кемiтетiн техниканы
пайдалану.
Суармалы егiстердiң дүние жүзiндегi ауданы шамамен 250
млн га ... ... ... ... ... ... екiншi реттiк сортаңдануға ұшырайды. Оның мəнi — та-
наптағы топырақ суды сiңiрiп, ... соң ... мен ... ... ... судан артық су келiп түседi. Бұл
су бiртiндеп жер ... ... ... ... ... оның
деңгейiнiң көтерiлуiне себеп болады. Мөлшерсiз, ретсiз суару
кезiнде қысқа уақыт аралығында (бiрнеше жыл) жақындап,
интенсивтi түрде булана ... Суда ... ... топырақ
бетiнде жиналады. Мұндай тұздану екiншi реттiк деп аталады.
Суғарудың жоғары деңгейiнде жəне каналдардағы судың
топыраққа сiңiп кетуi ... ... ... ... ... ... ... фильтрациялануынан
жəне дұрыс суармаудан топырақта тұздардың мөлшерiнiң кө-
беюi екiншi реттiк тұздану деп ... Ал ... ... ... адамның əсерiнсiз пайда болатын табиғи тұз-
дану процесiн атайды. Екiншi реттiк тұздану тек құрғақ аудан-
дарға тəн. ... ... ... тыс ... ... əкелiп соқтырады.
Топырақтың тұздануы деп натрий, кальций, магний тұзда-
рының топырақта өсiмдiктердiң өсуi мен ... ... ... ... жинақталуын айтады. Бұл құбылыс əсi-
ресе, Египет, Ирак, Индия мен Пакистан, т.б. ... ... ... алып ... Жыл ... Жер ... ... 200-300 мың га суармалы жер қатардан шы-
ғады. Бүкiл əлемде қазiргi таңда 20-25 млн га жер ... беру ... ... Бұл жағдай, əсiресе Орта Азия
мен Закавказье елдерiнiң топырақтарында көбiрек байқалып
отыр.
Тiптi тұзданудың аз ғана деңгейiнде ... өнiмi ... ... — 40-50%, ... — 50-60% ... ... ... аймақтарда мақтаның өнiмi екi есе төмендесе,
ал бидай тiптi өспейдi.
Адамзат қоғамы дамуының экологиялық дағдарыстарының
бiрi дамыған өркениеттiлiктiң өз ... ... ... ... ... ... Нiл аңға-
рында қазiр де суармалы жерлердiң 70% тұзданған. Ғалымдар-
дың пiкiрiнше, ертедегi Вавилон өркениетi топырақтың екiншi
ретт__________iк тұздануынан жойылған. Қазiр дүние жүзiнде ... млн га ... 50-60 млн га ... ... реттiк тұздануға,
шамамен 25% ұшыраған.
Топырақты тұздану мен батпақтанудан қорғау
Топырақтың тұздануына себеп болатын факторлар түрлiше.
Олардың бiрi — құрғаған теңiздерден пайда ... ... ... ... Суда ерiген тұздар атмосфералық жауын-
шашын арқылы да таралады. ... ... ... ... ... тұзды сiңiруге қабiлеттi, соның
нəтижесiнде топырақтың жоғары қабаттарының одан əрi тұз-
дануына себеп болады. Галофиттер тiршiлiгiн тоқтатқан соң
жəне олардың жапырақтары ... олар ... ... ... ... көбейiп, топырақтың одан сайын
тұздануына мүмкiншiлiк жасайды. Галофит — өсiмдiктердiң
əсерiнен суда ... ... ... жинақталуы 1 га
жерде 500 кг дейiн жететiн жағдайлар байқалған.
Көбiнесе топырақтың тұздануы грунт суларының құра-
мында болатын ... ... ... жиi ... олар ... болмаса, капилляр арқылы булану нəтиже-
сiнде топырақтың жоғарғы қабатында тұздар жинақталады.
Климат неғүрлым құрғақ жəне топырақтың механикалық
құрамы ауыр болса, соғұрлым бұл процесс ... ... ... ... ... алу ... бiрi те-
реңдiгi 1-1,8 м етiп террриторияда дренаждар жасау. Сол сияқ-
ты жаңбырлатып ... ... ... қарсы күрес
шараларының бiрi. Тұзды топырақтарды натрийдiң тұздарын
гипстеу арқылы тазартады.
Суарудың жетiлдiрiлген ... ... жер асты ... деңгейiнiң көтерiлуiне байланысты
грунт суларын сорып алу арқылы жəне топырақты шаю
арқылы да тұзданумен күресуге болады. Бiрақ бұл кезде де
мiндеттi ... ... ... алып кету ... ... ... əдiс те жақсы нəтиже бередi. Мысалы,
топырақ бетiнде жиналған зиянды тұздарды нейтралдау үшiн
гипстеу ... ... бұл əдiс ... жəне ... ... үшiн тиiмсiздеу.
Жер ресурстарына үлкен зиян келтiретiн үшiншi бiр фактор
— жердiң азуы. Оның орын алу себептерi — өнiммен ... ... ... əкетiлуi. Гумустың жойылуы,
су режимiнiң жəне басқа да қасиеттерiнiң топырақтың азуының
нəтижесiнде, құнарлылығы жойылып, шөлге айналады.
Өнiммен бiрге əкетiлетiн қоректiк заттарды ... ең ... əдiсi ... ... ... жəне т.б.) қолдану, шөп себу, пар жүйесi ... ... ... ... азуы ең алдымен орга-
никалық заттардың, оның iшiнде негiзгiсi қарашiрiктiң кемуi-
мен байланысты.
Топырақ ... ... ... ... ауыр ауылшаруашылық техникаларды қолдану нəти-
жесiнде топырақтың тығыздануы, ластануға, ең алдымен қыш-
қыл жаңбырлар мен ... ... ... пай-
далануға байланысты туындап отыр.
2.4. Топырақтың ластануы
Табиғатты қорғаудың түрлi аспектiлерiн ескермей жүргiз-
ген адамның шаруашылық iс-əрекеттерi қоршаған ортаның,
соның ... ... да ... əкеп ... Нəти-
жесiнде топырақ өндiрiстiк, құрылыстардың қалдықтарымен,
45
жылу электр станцияларының күлiмен, пайдалы қазбалар ... ... ... ... ... ... ... тасталған жыныстар тау-тау болып үйiлген, мұнай өнiм-
дерi жиналған, т.б. "индустриялық далалар" пайда болады.
"Индустриялық далалардың" топырақтарында ештеңе өс-
пейдi. ... ... ... ... құрамында табиғи
күйде топырақта өте аз мөлшерде кездесетiн химиялық эле-
менттер болады. Олар көмiртек, күкiрт, молибден, мыс, кад-
мий, мырыш, ... ... ... ... ... ... ... бор, барий, фтор. Бұндай жағдайда химиялық эле-
менттердiң топырақтағы қалыптасқан ... ... ... бiр жай, ... ... тек қана адам-
ның индустриялық қызметтерiнен емес, сонымен бiрге ауыл-
шаруашылық өндiрiстiң ңəтижесiнде де жүредi.
Топырақты (сол сияқты ауа мен суды да) ... ... мал ... ... Көбiнесе сұйық көң
дұрыс сақталмаған жағдайда суларды ластайды. Мысалы, 100
мың бас өсiретiн шошқа комплексi немесе 35 мың бас iрi ... ... ... ... ластау дəрежесi 400-
500 мың халқы бар үлкен өндiрiстiк орталықпен бiрдей дəреже-
де болады. Сондықтан фермаларда тазартқыш ... өте ... ... ... ... көп жағдайда жанар-жағар майларды сақтау
мен тасымалдау дұрыс, талапқа сай орындалмайды. Олар топы-
раққа түскенде топырақтың биологиялық белсендiлiгiн нашар-
латады. Сол ... ... ... жолдардың,
не егiстiктердiң жиегiнде ашық тастауға болмайды.
Мұнай өндiру жəне барлау жұмыстары топырақтың түрлi
жуғыш заттармен ластануына себеп болады. Нəтижесiнде
мұнай төгiлiп, топырақтың ... ... ... ... əкеп ... ... ... кезiндегi қолданылатын
жуғыш заттар (каустикалық сода, натрий хлоридi, ... ... ... ... себеп болады. Əдетте, бұндай
жерлерде өсiмдiктер өспейдi.
Көптеген жерлер тұрмыстық жəне өндiрiстiк қалдықтар
жиналған қалдық үйiндiлерiмен ластанады. Бұл ... ... ... ... ... ... син-
тетикалық материалдардан жасалған тұрмысқа қажеттi заттар-
46
дың қалдықтары, моншалар мен кiр жуатын орындардан шық-
қан ағызынды сулар, жаңбыр мен қар ... т.б ... ... ... ... ... ластайды.
Топырақ бұлардан басқа пестицидтердi дұрыс пайдаланба-
ған жағдайда да бiршама ... ... ... ... түрлерi топырақта жинақталып, топырақ биотасының
қырылып қалуына себеп ... Ал ... ... жəне ... организмдердiң жойылуы топырақ
түзiлу процестерiне əсер етiп, оның құнарлылығын төменде-
тедi.
Сондықтан шаруашылықтарда ... ... ... сақтаулары қажет. Ал тыңайтқыштарды
қолданғанда ғылыми-зерттеу мекемелерiнiң ұсыныстарын бас-
шылыққа алу керек. Табиғи аймақты, топырақтың түрi мен
типiн, тыңайтқыш берiлетiн дақылдың ерекшелiктерiн ... ... ... не ... ... ... элементтердiң антогонизмiн туғызады, олардың топырақ
ерiтiндiсiне шығып қалуына жағдай жасайды.
Топырақта бұлардан басқа гельминттi инвазиялар, патогендi
микроорганизмдермен ластаушылар фекалды массалар, өндi-
рiстiк қалдықтар, топырақтан ... су, не ... т.б. ... ... ... ... өте
қатты ластануы тұрғын үйлер маңындағы огородтарда жиi
байқалған.
2.5. Жердi рекультивациялау
Əлемнiң ... ... ... ... ... ... ... жерлер орман, мал жайылымы, т.б.
үшiн пайдаланылып келген. Ал ... ... ... ... əрекетiнiң нəтижесiнде бұл жерлер түрлi басқа мақ-
саттағы жұмыстар (жолдар мен ... ... т.б.) ... ... өте ... ... ұшырады.
Адамның шаруашылық iс-əрекеттерiнiң нəтижесiнде
өсiмдiктерi жойылған, гидрологиялық режимi мен рельефi
өзгерген, топырақ жабыны ... ... ... ... жерлер деп аталады. Пайдалы қазбаларды ашық əдiспен
47
өндiру ауылшаруашылығында пайдалануға жарамды жерлерге
бiршама зиян ... Бұл ... ... ... ... м ... шұңқырлар түзiледi.
Осындай жерлердi қайтадан шаруашылық мақсаттарға пай-
далану үшiн оларды қалпына келтiру қажет. ... ... ... ... ... ... деп ... кезде ғалымдар мен мамандар бұзылған жерлердi
қайта қалпына келтiрiп, оларды ауыл жəне ... ... ... ... iздестiруде.
Бұзылған жерлердi қайта қалпына келтiру жұмыстары тау-
кен, инженерлiк-құрылыс, мелиоративтiк, орман шаруашылық-
тық, ауылшаруашылықтық iс-шаралар ... ... ... екi ... ... бар : ... жəне биологиялық. Тау-техникалық рекультива-
циялаудың мақсаты — территорияны жөндеуге дайындау. Ал
биологиялық рекультивациялауда топырақ құнарлылығын қал-
пына келтiруге бағытталған жұмыстар жүзеге асырылады.
Жердi рекультивациялау ... ... ... мен ГДР мемлекеттерiнде бұзылған жерлерге жүгерi егi-
ледi.
Жердi рекультивациялау — өте күрделi мəселе. Ол көп
жағдайда ... ... ... ... ... Рекультивациялық жұмыстарды
жоспарлау үшiн грунт топырағының физико-химиялық құра-
мын, ... ... ... ... ... бiлу ... қазбаларды ашық əдiспен өндiру, мал шаруашы-
лығы комплекстерiн, суғару орындарын салу, т.б. ... ... ... ... жұмыстар кезiнде
рекультивацияланатын жерге жоғарғы қарашiрiктi топырақ қа-
батын ауыстыру, орналастыруда барлық тиiстi ережелердi
қатаң сақтау қажет.
Геологиялық мұнай iздестiру жəне өңдеу жұмыстары
кезiнде бұзылған жəне ... ... ... улы ... ... ... маңызы өте зор.
Əдетте, норматив бойынша, əрбiр бұрғылау скважинасына 2,2
га жер бөлiнедi. Бiрақ практика ... ... ... ... ауылшаруашылық айналымнан шығып қалады. Əсiресе, iрi
гусеницалы тракторлар колоннасында орнатылған бұрғылау
қондырғыларын бiр ... ... ... ... кезiнде
жердiң үлкен аймағы бiршама зардап шегедi. Сондықтан,
мұнай-газ кен орындарын iздестiру мен эксплуатациялау
жұмыстарын бастар ... ол ... ... ... ... ... ... қайтадан құнарлы қабат
топырағын орнына салуды тиiстi орындар талап етулерi қажет__

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 12 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Арман мұнай-газ кен орны80 бет
Жаңажол кен орны65 бет
Жаңажол кен орында электрлі ортадан тепкіш сораптардың тиімділігін арттыру93 бет
Өзен кен орын туралы жалпы мағлұмат96 бет
Альфа кенорны бойынша ұңғыманның түп аймағына әсер ету әдістерін талдау ( ҚСЖ )67 бет
Арысқұм кен орнының мұнай тасымалдау құбырларын корозиядан қорғау60 бет
Жетібай кен орнында өз мәнінде игеру мен пайдаланудың көптеген әдістері қолданылып игеріледі66 бет
Кеңқияқ мұнай кен орының бу-жылулық өндеу арқылы игеру әдісі57 бет
Шығыс Мақат кен орны58 бет
Ішкі геосфералар13 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь