Алғашқы түркі мемлекеттері

Кіріспе
Негізгі бөлім:
а) түркі мемлекеттерінің пайда болуы туралы деректер;
б) алғашқы түркі мемлекеттері.
Қорытынды
Түрлі қиындықтарға қарамастан түркі халықтары өздерінің мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан негізгі өркениеттік құндылықтарын сақтап,бүгінгі күнге жеткізе алды.Енді,міне,мемлекеттік тәуелсіздікке қол жеткізе олар озық дәстүрлі мәдениетін қайта жаңғырту және өркендету мүмкіндігіне ие болып отыр.Түркі өркениетінің нәтижелі дамуы белгілі дәрежеде оның түрлі өзекті мәселелерін өз уақытында ғылыми талдаудан өткізіп отыруға да тәуелді.Міне,осы қажеттілікке байланысты 1998 (21-23 мамыр) және 2000 (2-4 қазан) жылдары Алматы (Қазақстан) және Бішкек (Қырғызстан) қалаларында “Түркі өркениеті:өткені,бүгінгі жағдайы және болашағы” атты тақырыпқа екі халықаралық ғылыми конгресc болып өтті. Қазақстан,Қырғызстан,Түркия,Өзбекстан,Жапония және Башқұртстан ғалымдары қатынасқан бұл ғылыми форумда түркі өркениетінің өзекті мәселелері талдауға алынды.
1. « Қазақстан тарихы »(энциклопедия), “Аруна” баспасы,Алматы , 2006 жыл,1 том,704,705,706 бет.
2. « Қазақстан тарихы », “Атамұра” баспасы,Алматы,1996 жыл.
3. « Қазақстан тарихы көне заманнан бүгінге дейін » ,1 том,Алматы,1996 жыл.
4. «Қазақстанның көне тарихы » ,Алматы,1993 жыл.
5. «Қазақ ССР тарихы» ,1 том,Алматы,1980 жыл.
        
        Пайдаланылған әдебиеттер: 
1. >(энциклопедия), "Аруна" баспасы,Алматы , 2006 жыл,1 том,704,705,706 бет.
2. >, ... ... жыл.
3. > ,1 ... жыл.
4. ... жыл.
5. ,1 том,Алматы,1980 жыл.
Жоспары
Кіріспе
Негізгі бөлім:
а) түркі мемлекеттерінің пайда болуы ... ...
б) ... ... мемлекеттері.
Қорытынды
Қорытынды
Түрлі қиындықтарға қарамастан түркі халықтары өздерінің мыңдаған жылдар бойы қалыптасқан негізгі өркениеттік құндылықтарын ... ... ... ... тәуелсіздікке қол жеткізе олар озық дәстүрлі мәдениетін қайта жаңғырту және өркендету мүмкіндігіне ие болып отыр.Түркі өркениетінің нәтижелі ... ... ... оның ... ... ... өз ... ғылыми талдаудан өткізіп отыруға да тәуелді.Міне,осы қажеттілікке байланысты 1998 (21-23 мамыр) және 2000 (2-4 ... ... ... ... және ... (Қырғызстан) қалаларында "Түркі өркениеті:өткені,бүгінгі жағдайы және болашағы" атты тақырыпқа екі халықаралық ғылыми ... ... ... ... және Башқұртстан ғалымдары қатынасқан бұл ғылыми форумда түркі өркениетінің өзекті мәселелері талдауға алынды. ... ... - тегі ... ... ... құру,мәдениет және экономика,қоғамдық ой және қауымдастықтармен өзара ықпалдастық барысында електен өтіп,пісіп жетіле түскен ... және ... ... ... ... пікірінше,түркілер өркениетінің қалыптасу мезгілі біздің дәуіріміздің алғашқы мыңжылдығының бірінші жартысына тұс келеді де,ал оның ... ... ... ... көрінуі 19-11 ғасырларға тән.Парсы,қытай және грек деректерінде айтылған сақ,массагет,ғұн,үйсін,дулат,қаңлы және басқа түркістандық тайпалар мен тайпалық ... ... және ... әскер құру,мәдениет және салт-дәстүрді өркендету арасындағы қызметі ... ... ... ... аса ... белестер болғандығы айқын. VI ғасырдың басында бүгінгі қазақ жерінде аса күрделі бетбұрыстар болған. Алтай-Сібір, Моңғолия жерінде түрік ... ... тап ... ... ... күшіне сүйенген Түрік қағанаты атты ерте феодалдық мемлекет құрды. Олардың жері шығыс Кореядан басталып, Орта ... ... ... Қазақстан да бұл қағандықтың құрамына кірген. Бұл мемлекет туралы жазба деректер түрік тайпаларының өз тілінде жазылған , ... ... ... Махмұд Қашғари, Рашид-ад-диннің тарихи жазбаларынан көптеген құнды деректер алуға болады. Византия, Қытай тарихшылары да мол ... ... ... ... бұл ... (VI-XIII ғ.ғ.) ... ... белгілі. Қазақ жерінде көрсетілген мерзімде бірнеше феодалдық мемлекеттер өздерінің саяси-әкімшілік биліктерін жүргізді. Қазақстанда ... ... ... ... V ... ... қатынастар орнай бастады (немісше феод - , аль - , яғни ... иесі ... ... ... ... ... ... негізгі екі тап: феодалдық тап пен шаруалар табы қалыптасты. Феодалдар мал мен ... ... иесі ... Феодалдық қатынастардың орнауы Қазақстанның оңтүстігінде басқа өңірлерге қарағанда жедел жүрді. Орта ғасырлардағы Қазақстан ... ... ... бірі осы феодалдық-патриархаттық қатынастардың орнауы болды.
Түрік қағанаты (542-603жж.)
Халықтардың ұлы қоныс аудару дәуірі (II-V ғғ.) Қазақстанның Орта Азия мен ... ... ... және ... ... ... дәрежеде өзгертті. V ғасырға қарай Солтүстік Моңғолиядан Амударияның атырабына дейінгі ұлан-ғайыр территорияны тирек деген жалпы аты бар ... ... ... олардың ішінде: бұғу, қарлұқ, бұлақ, эдиз, таринах, толенгет, байырқу, беклі, қыбыр, сығыр, зебендер, тарғай, ... және т.б ... ... этнонимінің алғаш рет аталуы Қытай жылнамаларында кездеседі және ол 542 жылға ... ... ... ... деп санаған. 542 жылы тирек (теле) тайпалары қазіргі Моңғолияның оңтүстік және орталық бөліктерін мекендеген және бұл ... ... ... ... (жуань-жуань) қарсы шабуыл жасап, кескілескен шайқаста Тумын (Бұмын) басқарған теле ... ... ... жеңеді де, олардың 50 мыңнан астам әскерлерін түріктер тұтқынға алады. Осы кезден бастап, бұрын аварларға вассалдық тәуелділікте ... ... енді ... бәсекелестеріне айналады. 552 жылы көктемде түріктер аварлардың ... тағы да ... ... оларды күйрете жеңеді, авар мемлекетінің қағаны Анағұн өзін-өзі өлтіреді. Осы кезден бастап Бұмын өзін деп жариялайды. ... ... ... ... ... ... (552 ж.). Бұмын өлгеннен кейін таққа оның інісіҚара - Еске отырады (552-553жж.). ... ... ... оның ... ... ... қағандар жалғастырса, ал қағандықтың батысқа қарай шекарасын кеңейту ісін оның інісі Иштеми (572-576 жж.) ... ... ... қарағанда, б.з. 555 ж. Иштемидің (Силзебул) Орта ... ... ... жорықтарының бірінде Арал теңізіне дейін жеткендігін хабарлайды. Ал үлкен жазуында Мұқан мен Иштеми ... өз ... ... ... айтылады. Мұндағы темір қақпа деп отырған жері Согды елі мен Тохарстан елінің арасындағы Байсын тауындағы ... ... ... ... ... ... белсенділігі артып, тарих сахнасына шыққан кезі VI ғасырдың ортасы. Бұл кезде түрік қағанаты Силзебул Орта Азиядағы эфталиттерді өздеріне толық бағындыруға ... ... ... бір шеті ... ... ... шеті ... Үнді ойпатына дейінгі ұлан-ғайыр жерді алып жатқан эфталиттерді жеңе қою оңайға түсе ... ... ... ... Иран шахы ... I Ануширванмен келісімге келеді (561-563 жж.). 563-567 жылдары эфталиттермен болған ұрыстарда түрік қағанаты жеңіске жетеді. Алайда, осы ... ... ... ... Иран шахының арасындағы достық ұзаққа созылмады. Оған басты себеп, Шығыстан Батысқа ... ... ... ... ... ... дерліктей түрік қағанының қарамағында қалып қоюы Иран шахының түріктерге деген наразылығын туғыза бастайды. Дегенмен, екі ел арасында болған ... ... 563-567 ... ... ... жоюға мүмкіндік берді дейміз. Сонымен еліміздің қазіргі шығыс солтүстіктегі өлкелерінен бастап Каспий ... ... ... ... ... қағандығы құрылып күшейді. Олардың ордасы Орхон өзенінің бойында ... Осы ... ... ... ... да ... ... қол астына қарады. Өз ішінде де саяси билік үшін күрес, талас, сыртқы шапқыншылықтың салдарынан ұлан-байтақ ... алып ... ... ... 603 жылы ... және ... ... қағанаты болып екіге бөлінді.
Батыс түрік қағанаты (603-704 жж.)
Батыс түрік ... ... ... ... ... Ол Қаратаудың шығыс баурайынан Жоңғарияға дейінгі жерді алып жатты. Қағанаттың астанасы және қағанның ... ... Шу ... Суяб қаласы болды. Қағандықтың халқының этникалық құрамы ру-тайпалары болған. Қаған әрбір оқ бұдыннан 1000 адамға сарбаз алып отырған. ... ... ... ... ... ... ... көтерілген кезі Жегу қаған (610-618 жж.) мен Тон қағанның қағандық құрған ... ... ... ... ... ... сатылы түрде жүргізілген. Мемлекеттің басшысы-қаған, жоғары билеуші, әскербасы ... ... ... ... ... ... болды. Батыс түрік мемлекетінде қағаннан кейінгі екінші адам ұлық ... ... ... ... ... ... тап ... қолында болды, оларға яғбу, шад, елтебер, тегін сияқты атақтар берілген. Сот қызметтерін бұйрықтар мен ... ... ... ... мен ... жергілікті жерлерде қағанның негізгі тірегі болған. Қара жұмыс істейтін қанаушы халық түркі тілінде деп ... ... ... ... мал және ... ... ... Жетісу бойында түріктердің қалалары өркендей бастады. Қалаларда сауда-саттық кеңінен ... Шу ... ... Суяб ... орта Азия және ... ... неше түрлі заттар әкеліп сататын болды. Ұлы Жібек жолының Түрік қағанаты жерінен ... ... мен ... ... әсер етті. Түріктердің ежелгі көне жазуы болған. Бізге белгілі Орхон-Енисей жазуы Батыс түрік қағанатының мәдениетінен дерек ... ... ... ... ... қағанның, Күлтегіннің, Тоныкөктің Орхон жазуы бар құлпытастары қағанат мәдениетінің жоғарғы дәрежеде ... ... Бұл ... 716 жылы ... ... ... рет ... ғалымы Томсон оқыған. VII ғасырда Батыс түрік қағанатында жазба әдебиеті дамыған. Осы ... ... ... жаздырып қалдырған Білге қағанның деуі түріктердің қаншалықты зор мемлекет ... ... ... ... ... ... көп халықтарға қарағанда жоғары деңгейде болды. Сонымен, Батыс түрік қағанатында әлеуметтік-экономикалық және саяси қатынастардың ала-құлалығына, үстемдік ету мен ... ... ... ... ... Батыс түрік қағанатында таптардың құрылу және ежелгі феодалдық қатынастардың біршама тез қалыптасу процесінің жүргені анық. ... ... (704-756 ... ... ... 16 жылға созылған (640-657 жж.) екі тайпаның (Дулу мен Нушуби) арасындағы соғыс қағандықтың саяси ... ... ... ... түрік қағанатының мұндай іштей әлсіреп жатқанын білген Қытай Тан империясы оның ... ... ... ... ... әсіресе, түргештердің саяси белсенділігінің арқасында өздерінің ұзақ жылдарға созылған соғыстың нәтижесінде тәуелсіздігін жеңіп алады. Сөйтіп, VIII ғасырдың басында Батыс түрік ... ... оның ... ... ... пайда болады (704 ж.). Олардың билеуші әулетінің атасы Үш-Елік қаған (699-706 жж.) болды. Ол Жетісудан Бөрішадты қуып ... ... ... ... ... төселіп жатқан жерде өз үкіметін орнатады. Ол ... Шу ... ... ... Оның ... ... Іле ... жағасындағы Күнгіт қаласында болатын. Саяси әкімшілік билік қағандықтың ең жоғарғы атағы Бас қағанның ... ... Ол ... 20 ... ... бөлген. Әрбір әкімшілік аймақты тархандар басқарған, аймақтар 7000 әскер жинаған. Түргеш қағанатында Үш-Еліктен кейін оның мұрагері болып, баласы Сақал-қаған (706-711 жж.) ... ... ... ... ішкі ... ... ... сыртқы жағдайы да аса қиын еді. Сақал-қаған тұсында түргештер батыста соғдылармен бірге ... ... ... ... ... ... оңтүстікте оларға Тан әулетінің әскері зор қауіп төндіріп тұрды, ал шығыс жағынан ... Азия ... ... ... ... ... түріктер қағаны Қапаған 711 жылы Болучу түбінде (Жөңғария) өткен соғыста ... ... ... ал ... қағаны Сақал тұтқынға түседі. Екі тайпаның арасындағы тартыста қара түргештер жеңіске жетіп, оның ішінде шапыш тайпасының тарханы Сұлық (Сұлу) қаған ... (715-738 ж.ж). Ол ... ... ... ... Сұлудың қағандық құрып тұрған кезде түргеш қағандығының ішкі-сыртқы жағдайының шиеленісіп тұрған ... еді. Сұлу ... өз ... ... үшін екі ... ... жүргізуге (батысқа және шығыска) тура келді. Батыстан басты жау арабтар болса, шығыстан Қытай өкіметі қауіп төндіріп турды. Сұлық қаған Тохарстандаға ... ... ... үшін 737 ж. ... ... бірлесе отырып, ойдағыдый соққы берген. Ол соғыс майдандарында өзінің тікелей қатысуымен жеңістерге жетіп отырған. Сол үшін де арабтар Сұлу қағанға ... ат ... Сұлу ... шығыстағы жағдайында бейтарап болу үшін әскери келісім шарт жасаумен қатар дипломатиялық ... ... ... ... қағанатының белгілі қағаны Білге мен Тибет патшасының қыздарына құда түсіп, оларды ... ... ... саяси жағдайының шиеленісіп кетпеуіне аз да болса мүнкіндік туғызған. ... ... ... ... ... үшін шешілуіне саяси белсенділік көрсетіп жүрген Сұлу қаған ... ... ... 738 жылы ... ... ... мерт болды. Сұлудың орнына оның баласы Тұқарсын Құтшар қаған болды. Алайда оның қағандық құрған ... ... екі ... ғана ... Бұл ... сары-қара түргештердің арасындағы талас-тартыс ушығып кеткен еді. Екі ... ... ... тура 20 ... ... қағандықтың саяси және экономикалық жағы мүлде әлсірейді. ... ... ... ауыр ... ... отырған қытайлар өздерінің Куш қаласындағы әскерлерін Жетусуға аттандырып 748 жылы ... ... ... Одан соң ... ... ... оның әмірін өлтіреді. Шаш әмірінің баласы арабтарды көмекке шақырады. 751 жылыТаразға (Талас) жақын жердегі Атлах қаласы түбінде аббаситердің әскербасы Зиядибн ... ... ... Гао ... ... ... зор ... болады. Айқас бес күнге созылады. Қытай әскері толы қ күйретіледі. Тан ... енд ... ... ғана ... ұйғырлар мен тибеттердің қысымымен Шығыс Түркістанды да тастап кетуге ... ... ... алқабында арабтар да табан тіреп тұра алмай, Шашқа қарай ... ... . ... ішкі ... жікке бөлінушілік Түргеш мемлекетін әбден әлсіретіп, тұралатып тастаған еді, сол себепті де ол 756 жылы (766) ... ... ... ... ... шабуылына шыдамай құлап бітеді. Сонымен, 756 жылы ... ... ... оның ... қарлұқ қағандығы құрылады. Түргеш қағанаты Батыс түрік қағанатының мемлекеттік-әкімшілік, әскери және ... ... ... ... ... зерттеу жұмыстарының кезінде Тараз, Баласағұн қалаларынан Түргеш қағанатының Қытай жазуымен жазылған төрт бұрышты ортасында тесігі бар, теңгенің табылуы ... ... ... ... ... Олай ... ... ауыр талас - тартысқа, соғыстарға қарамастан, Қазақстан жерінде түркі дәуірінде өмір сүрген бұл ... ... із ... ... ... ... (X-XIII ғғ.) Қарахан мемлекеті (942-1210 жж.)
X ғасырдың орта ... ... ... және ... ... ... бір ... әлеуметтік құрылымы біршама дамыған Қарахан мемлекеті пайда болды. Орталығы - Баласағұн қаласы. Қарахан мемлекеті тарихының бастапқы ... ... ... ... деректемелерде сақталмаған, ал алғашқы Қарахандар туралы әңгімелер жартылай аңыз ... ... ... ... ... қарағанда, Қарахан мемлекетінің құрылып, оның дамуының алғашқы кезеңінің саяси тарихында, қарлұқ тайпалар бірлестігінің орны ерекше болған. Мәселен, Қараханид ... ... ... ... ... (915-955 жж.), ... ... Білге-құл Қадырханның немересі. Сатұқ Бограхан Тараз билеушісі ... ... ... оны ... ... Тараз бен Қашқарды бағындырады. 942 жылы ол Баласағұнда билеушісін құлатып, өзін жоғарғы қаған деп ... Жаңа ... ... ... өзін ... деп ... Осыдан келіп тарихта бұл әулет қарахандықтар әулеті деп аталды. Шынына келгенде, Қарахан мемлекетінің тарихы осы уақыттан басталды. ... ... соң ... оның ... ... көшті, ол 960 жылы қағанаттың мемлекеттік діні ислам деп жариялады. Оның астана қаласы-Қашқар болды. ... ... ... ... - ілек ... ... Мұса ... соң жоғарғы қаған атағы оның баласы Әли Арслан-ханға көшті. Оның екінші жерінің орталығы Қашқар болды, сонымен қатар ол ... бен ... да ... ... ... ... ... тарихы ол өмір сүрген алғашқы ондаған жылдың өзінде-ақ негізінен екі әулеттің Әли ... мен ... ... ... ... ... ... күреске толы болды. Мемлекеттің этникалық құрамы: шігіл, яғма, қарлұқ, оғыз, қаңлы сияқты т.б түрік тілдес тайпалардан тұрған. ... және Яғма ... ... роль атқарған. Өкімет басындағы билеушілер алма-кезек осылардан тұрған.
Өкімет ұйымы-мемлекеттік қурылымы.
Жоғарғы өкімет билігі ханның қолында болды. Ол мұрагерлікке қалып ... ... тап ... ханның ұрпақтары тегіндер, ілек (ел) хандар, бектер, ... ... ... үлестік жерлер арқылы жүргізілген. Үлестік жерлер ірі жене кіші болып бөлінген. Хақанның сарай маңындағы ... ... ... ... болды. Ханға ең жақын адамдардың бірі уәзір болды, ол әрі көмекші , әрі ... ... ... ... ... ... қарлұқ қағанының ұқсас . Махмұд Қашқаридің жазуына қарағанда, мәні ... ... ... ... мағынаны білдірген. Шындығында, қазақша уәзір сөзі ақыл-ойдың кені.. Хақанның мемлекеттік саяси-әкімшілік іс жүргізетін жері-орда деп ... Онда ... ... ... ... ... уәзірлері, нөкерлері, орынбасарлары, қазынашылары, елшілері, хат жүргізушілері, аспапшылары және т.бжеңіл-желпі жұмыс ... ... ... ... ... ... ... жер иеленудің түрлері, алым-салық алудың жүйесі, әлеуметтік теңсіздік, қанаудың түрлері туралы сөз еткенде, орта Азиядағы мемлекеттердегі қоғамдық құрылыстың әсері ... ... жөн. ... ... ... ... саманилер тұсында қолданылған құрылымда сақталды. Мұнда бұрынғысынша қоныс және қала басшылары (мехталар, әкімдер, раистер) болды. ... ... ... тұсында, сахиб-барида (мәліметшілік қызметтерде қоса атқаратын почта ... ... ... - салық ведомствосының чиновнигі мен бастығы) және т.б да лауазымдар сақталды. Қырдағы аймақтағы мал шаруашылығымен айналысатын ... ... ... ... ... Ол да иерархиялық принциптерге негізделіп тұрса да, көшпелі қауымдардың әкімшілік басқаруы рулық-тайпалық басшы топтар арқылы, ... елші ... ... мен ... ... ру ... ... жүзеге асырылды. Қарахан бектерінің билігі әжептәуір мол болды. Олар тәртіп сақталуын қадағалады, оларға сот үкімдерінің және ... ... ... (тору) орындалуын бақылау міндеттелді, шекараларды қорғау да соларға жүктелді. Қарахан елші- басшылары, бектерменхандар (ел) ... ... олар ... ... ... ... Хақандар тәрізді олардың өз әкімшілік орталықтары қызметін атқарған сарайлары ... және ... ... ... ... ... үлесті жерлердің қалалары мен селолық округтерін басқарды. Шонжарлар арасында ілектің алдында жерді сүю дәстүрі болды, бұл вассалдық ... ... ... белгісін білдіретін. Тұтас алғанда Қарахан мемлекетінің мемлекеттік-әкімшілік жүйесі феодалдық негізде орнықты. Ол ... және ... ... ... ... ... ұстау мақсаттарына қызмет етті.
Жер иелену түрлері. Икта.
Алғашқы кезде бұрынғы мемлекеттік құрылымдардың дәстүрлерін жалғастырған Қарахан мемлекеті, ... ... ... да, ... ... да, олардың қарапайым қайталануы болған жоқ. Қарахан мемлекетіндегі аса маңызды институт әскери жүйе ... ... ... ... ... ... өздерінің туыстарына және жақын адамдарына тарту етіп сыйға берді. Мұндай тартулар парсы тілінде , ал иеленушілер ... деп ... ... ... деп ... Деректерде иктасы бар мукта, муктаны жаудан қорғауға тиісті болған. Бір ескеретін жағдай, икта муктаға заңды ... ... ... Ал ... ... өздеріне мәңгі мұрагерлікке бекітіп алуға тырысып отырған. Иктаны берудің бірнеше жолдары болған. Ол муктаның қоғамдағы ... ... ... 1. Егер ... ... әулетінен болса, оған ірі жер үлестері берілген. 2. Орташа үлестік жерлер бектерге. 3. Кіші үлестік жерлер тәуелді қызметкерлерге берілген. ... ... жер ... және бір ... көп ... түрі ... ... (лендік) жерлер. Ол әскери қызмет үшін берілетін болған. Үлеске ... ... ... ... ... ... сіңірген еңбегіне, қоғам алдындағы бет-беделіне байланысты болды. Шамасы, әскери үлестік жерлер сарбаздар арасында да бөліске ... ... ... ... ... ... ақшалай да ақы берілгендігін хабарлайды. Үлестік жер алғандар да, иктадарлар да өздерінің билеушілерінің алдында қажет ... ... ... ... ... ... дайын болған. Иктамен қатар жер иеленудің басқа да түрлері болды. Қарахан билеушілері ... ... ... көзі және уақытша сыйлық беру қоры болған үлкен-үлкен жер учаскелерін иеленді. Бұл ... ... ... ... ... ... мемлекет қарамағындағы жерлерден тұрды.Ірі жер иеленумен қатар мұсылман дін ... ... ... ... діни ... пайдасына атақты және бай жер иеленушілер мен көшпелі-әскербасылары өсиет етіп ... ... ... ... ... де болды. Әдетте, вакфтық жерлерден мемлекет пайдасына салықтар алынбады. Ірі және орташа феодалдық жер иеленумен қатар ұсақ шаруалар меншігі мен ... ... ... ... жоқ ... ... кең тараған түрлерінің бірі үлескерлік арқылы жүзеге асырылды. Араб және парсы,тәжік деректемелерінде үлескерлер (шаруарлар) музари немесе барзигар деп ... ... мәні ... ... ... ... ... жолмен жер иеленушілердің меншігіндегі жер шаруаларға жалға ... . ... ... ... ... салық түрінде мемлекетке және жерді меншіктенушіге не вакф ... жер де ... ... ... ... міндеттенді. Үлескерлерге айналушылар әдетте өзінің суармалы жер учаскелері жоқ шаруалар еді.
X-XII ғғ. Қарахан мемлекетінде шаруаларды ... ... бір түрі ... Оның ... ұсақ жер ... ... орта ... семьясының, азын-аулақ мал-мүлкі мен байлығы күштілердің таражға түсуінен, зорлық-зомбылығынан сақтану үшін күштілердің қорғануына (патронатына) ... Ол үшін ... ... ... алым-салық төлеп отырған. Дәл осындай жағдай мал ... ... ... да болды. Өндіргіш күштің өсуіне, өндірістік тәсілдің дамуына байланысты коммендациялық қанау түрі де өзгеріп отырған. Малсыз, жерсіз ... ... ... үстем тап өкілдерінің тәуелділігіне толық түсіп отырған. Олар өздерінің алым-салықпен өтей алмаса, өздерінің борыштарын жауынгерлік қызметпен немесе жұмыспен өтеген. ... ... ... ... ... ... ... өзінен бұрынғы феодалдық мемлекеттердің жай ғана жалғасы ... ... ... ... ... ... ... Олай болса бұл кез (X-XII ғғ.) Қазақстанның ... және ... ... ... қатынастың қалыптасып болғандығына толық дәлел.
Қарақытайлар мемлекеті (1128-1213)
Қара қытайлар, олардың ... ... ... ... ... ... байланысты. Қидандар (цидань, кита, хита) б.з. 4 ғ. жазба деректерде монғол ... ... ... ... Олар ... ... ... Маньчжурия мен Уссури өлкесінің территориясын мекендеген. 924 ж. Алтайдан бастап, Тынық мұхитқа дейінгі жер Қидан мемлекетінің (Ляо империясы) қол астына ... 1125 ж. Сунь ... мен ... мемлекетінің біріккен күші Ляо империясын құлатады. Қидандардың бір бөлігі чжурчжендерге бағынады, ал қалғандары Елюй-Даши басқаруымен батысқа қарай ... ... мен ... ... ... Олар енисей қырғыздарының жерін басып өтіп, Еміл өзенінің бойына жетеді. Сол ... ... қала ... ... ... ... Жетісудың бір бөлігіне қарап, жергілікті түркі тілдес халықпен араласып кетуі нәтижесінде, келімсектер қара қытай аталып кетеді. 1128 ж. ... ... ... ... иемденуші өздеріне қысым жасаушы қаңлылар мен қарлұқтарға қарсы шығады. Қарақытайлар көсемі Елуй Дашы Баласағұнды басып алып, Жетісуда өз ... ... ... Оңтүстік Қазақстан, Мәуереннахр мен Шығыс Түркістан қарақытай мемлекетінің құрамына ... ... ... ... өз ... ... ... басшысы Гүрхан деп аталады. Оның ордасы - Шу ... ... ... ... орталық болып қала берді. Әскерде тәртіп қатал болған. Ел ішінде аула басынан салық жинау ... ... - әр ... бір ... салық алып отырады. Гүрхан жақындарына жер-суды тарту етпейді, олар бәсекеші болып кетеді деп қауіптенді. Қарақытайлар Жетісудың оңтүстік бөлігін, Исфиджабтың солтүстік-шығыс ... ... ... ... ... гүрхан Елюй-Даши 1143 ж. қайтыс болды. 1169 ж. оның баласы ... ... ... Өзі ... болғандықтан, мұсылман дініне қарсы шығады. Оның Жетісудағы мұсылман халқын бағындыру саясаты қарсылыққа толы болды. 1208 ж. ... ... ... ... ... ... да осы ішкі саясатты бұзбайды. Жетісу аймағы өзара қырқыстар, ... ... ... айналады. Жетісудағы осы жағдай 1218 ж. дейін, яғни Шыңғыс ханның әскері ... ... ... (9-11 ... 7 ғ. ... ... айтылады.Синологтар оны "яньмо" тайпасымен бір деп қарайды. 840 ж. Орталық ... ... ... ... ... оған ... тайпалардың бір бөлігі (еймұр, баяндұр, татар) кимақ бірлестігінің өзегіне ... ... Сол ... жеті ... ... имек, қыпшақ, татар, баяндұр, ланиказ, ажлардан тұратын ... ... ... Кимақ патшасының титулы - "байгу" деп аталады. Ал 9 ғ. соңы мен 10 ғ. басында ... ... ... ... ... ханы түріктің ең жоғары лауазымы - қаған атын ... 10 ғ. ... ... ... қағанаты 4 болысқа бөлінетін болады. Кимақ тайпаларының ... ... ... ... ... ... ол ... қарым-қатынас принциптеріне сүйенген. Кимақтарда жазу-сызу болғанын араб саяхатшысы Әбу Дулафтың (10 ғ.): "оларда қамыс өседі, олар ... ... ... сөзі ... Олар ... ... ... сондай-ақ кейбіреулері христиан тектес дін манихейлікті ұстанған. Кимақ қағанының Ертістегі ордасы Қимеқияға (Имекияға) ... ... ... ... ғ. ... ... ... күйреді. Оның құлауының екі себебі бар: өздерін ... ... ... қыпшақ хандарының орталықтан бөлінуге тырысушылығы және қағанатта ішкі ... - ... ... және ... ... көшпелі тайпаларының қаптап кетуі.
Оғыз мемлекеті (9-11 ғғ. басы)
9-10 ғғ. ... ... ... ... ... ... Батыс Қазақстанды да қосып алатын территориясында оғыз тайпаларының саяси бірлестігі құрылды. "Оғыз" деген терминнің этимологиясы әлі де анықталмаған. ... ... ... ... ... ... руларды атап кеткен: қынық, баят, язғыр, имур, қарабулақ, ... т.б. ... 2 ... ... ... ... - бузук және үшүк (учук).8 ғ. ортасында түргештер мұрасы үшін қарлұқтармен болған күресте оғыздардың ... ... ... ... Шу ... ... Осы ... олардың "Көне Гузия" деп аталатын ордасы болды. 9 ғ. бас кезінде ... ... ... ... одақтасып, қанғар-печенег бірлестігін күйретеді, сөйтіп Сырдың төменгі жағы мен Арал өңірі мен даласын басып алады. 9 ғ. ... олар ... одақ ... ... жеңеді де, Орал мен Еділ арасын қоластына қаратады. ... ... ... ... ... күшейтіп, тайпалардың оғыздық одағын құруға мүмкіндік берді. Оғыздар құрамына Сырдария алқабы мен Арал-Каспий далаларының ... ... ... ... компоненттері және Жетісу мен Сібірдің халаджылар, жағарлар, чаруктер, қарлұқтар, имурлер, байандұрлар тайпалары кірді. Оғыздардың ... ... ... ұзақ ... ... 9 ғ. соңы мен 11 ғ. ... оғыз ... Сырдың төменгі ағысынан Еділдің төменгі бойына дейінгі орасан зор территорияны мекендейді. ... ... ... дерек тер 9-10 ғ. б. араб деректерінде мысалы, әл-Якубидің (9 ғ.) еңбегінде айтылады. Орта Азия мен ... ... және ... ... ... керуен жолдарының тоғысқан жерінде жатқан Янгикент қаласы 10 ғ. оғыз мемлекетінің ... ... Оғыз ... ... - түркі және иран тілінде сөйлеген. "Жабғу" атағы бар жоғарғы билеуші Оғыз мемлекетінің басшысы болған. Оғыз жабғуларының орынбасарларын Күл-еркін деп ... ... ... ... ... - "иналамиға" - беріліп отырған. Жабғу мемлекетінде оғыз әскерінің "сюбашы" деп аталатын бас қолбасшысы маңызды роль атқарған. Оғыздар мал ... ... ... та ... ... ... ... Қарнақ, Сүткент, Фараб, Сығанақ деген қалалары болды. Құл саудасы дамыды. Оғыздар мәжусилер болып, ел ішінде бақсы-балгерлер ықпалын жүргізді. Біртіндеп ... діні де ене ... Оғыз ... Еуразияның саяси және әскери тарихында маңызды орны болды. 965 жылы олар Киев ... ... ... ... ... 985 жылы оғыз ... орыс ... бірлесіп Еділ Бұлғариясын талқандады. Осының бәрі оғыз мемлекетінің саяси күш-қуаты өсуіне әсер етті. 10-11 ғғ. Оғыз мемлекеті елеулі ... ... Оған ... ... білдірген оғыз тайпалары көтерілістері себеп болды. Салжықтармен, қыпшақтармен болған соғыстарға шыдамай, оғыз ... 11 ... ... ... ... Жартысы қыпшақтардың қысымынан Шығыс Европа мен Кіші Азияға, жартысы Мәуереннахрдағы қарахандарға, хорасан селжұқтарына, қалғаны Дешті-Қыпшақ ... ... ... ... (XI ғ ... ... ... ең бірінші рет 760 жылы ежелгі түріктің руникалық ескерткіштерінде кездеседі. Мұсылман деректерінде қыпшақтар тұңғыш рет араб географы Ибн Хордабектің (IX ғ.) ... ... ... 656 жылы ... түрік қағанаты құлағаннан кейін Алтай тауының Солтүстік жағы мен Ертіс өңірін ... ... ... мол ... ... басшылығы мен тайпалар одағының өзегін құрайды. Алайда негізгі ... ... ... ... ұмтылған талабы VIII ғасырдың соңында оларды қимақ ... ... ... ... ... ... ... соғады. Бірақ қыпшақтар түбірлі тәуелсіздікке жете алмайды, олар VIII-X ғғ. ... ... ... ... қыпшақтар тарихы кимектер тарихымен қоса өрледі. XI ғасырдың басында Кимек қағанаты тарқағаннан кейін, ... ... және ... ... ... ... жерлерінде әскери саяси жетекшілік қыпшақ хандарының қолына көшеді. Қыпшақтың өкімет ... ... ... ... ... және ... ... белсенді қимыл-әрекеттерге кірісіп, Орта Азия және Оңтүстік Шығыс Европа мемлекеттерімен тікелей байланыс жасауға кіріседі. Аймақтағы этникалық саяси ахуалдың ... ... XI ғ. ... ... ... деректерде бұрын осы жерде бұрын аталып келген (Мафазат әл-гуз) орнына ... ... аты ... ... ... ... ... бүкіл территорияны алып жатқан Дешті-қыпшақтың тарихи географиялық облысын ... ... Еділ бойы ... аса ... екі ... ... ... болады: басында тоқсоба рулық әулеті тұрған Батыс қыпшақ бірлестігі және ... ... хан ... ... Шығыс қыпшақ қағанаты.
Қыпшақ этникасының қазақ территориясында ... аса ұзақ ... ... ол үш ... ... ... ғғ. ... қағанатының құрамындағы қыпшақтар; 2.VIII-IX ғғ. Алтай тауларынан батыстағы Еділ өзеніне дейінгі террторияға қоныстанып, саяси ... ... ... ... ғғ. ... ... ... қыпшақтар. XI ғ. ... ... ... ... этникалық құрамына енген негізгі тайпалар: қимақтар, баяндурлар, баяуттар, қаңлылар, ұран тайпалары. ... ... ... ... көл мен ... жағалауына қоныстанған қаңлылар да кірген. Рашид-ад-Диннің жазуына қарағанда, қыпшақ қоғамында ұран тайпасының беделі ерекше болған. Оған себеп Хорезм шахы Мұхаммед II ... ... осы ұран ... ... ... ... ... қыпшақтар мен Хорезм шахының арасындағы жақсы қатынас болған тәрізді. ... ... ... ... ... ... де ұран тайпасынан болған. Қыпшақтардың құрамына көрші жатқан түркі тілдес тайпалар да қосылған. Қыпшақтардың саяси ... күн ... өсіп бара ... ... ... мен этникалық топтар, өздерінің бір этносқа жататынын саналы түрде сезе отырып, ... атын ... ... ... ... ... ... соңғы кезенін моңғол басқыншылығы тоқтатты.
Қоныстануы.
XI ғ. орта кезінде қыпшақтар қазіргі Қазақстанның шығысындағы Алтай мен Ертістен ... ... ... көлінен теріскейдегі Оңтүстік Батыс Сібірдің орманды дала аймағына дейінгі кең территориясына тарап, емін-еркін ... ... ... өз ... шекарасын кеңейте отырып, Оңтүстікте Тараз қаласының маңына ... ... ... ... ... ... ... Қанжек Сеңгір бекінісін салады. Қыпшақ тайпаларының этникалық территориясы өздерінің этникалық-саяси ... ... ... қарағанда, негізінен тұрақты болған, тек оңтүстік-батыс шекарада XII ғ. 30-жылдарынан бастап Хорезм шахтар мемлекеті тым белсенді ... ... ... ... ... ... ... мемлекетін, Орта азиядағы Хорезм шахтар және Қарахандар әулетімен соғысқа және соқтығыстарға әкеліп жеткізген. XI ғ. бірінші жартысында буырқанған дауылды ... ... ... ... ... ... ... XI ғасырдың басында Кимек қағанаты құлағаннан кейін ... ... ... кең аумақ қыпшақтардың қолына өтті. Осылайша, Қыпшақ хандығы (XI ғ.-1219 ж.) пайда болды. XI-XII ғғ. Орталық Азия мен Шығыс ... ... ... халықтардың ішіндегі саны жағынан ең көбі қыпшақтар болды. Ордасы Сығанақ қаласы. Қыпшақ мемлекеті өзінің саяси жағынан күшейіп тарих сахнасында ... ... кез XI ... ... ... ... билігі әкесінен баласына мұраға қалып отырған. Хандар шығатын әулеттік ру-ел бөрілі деп аталынған. Махмұд Қашқаридің айтуына қарағанда, XI-XIII ғғ ... ... ... әулетінің алғашқы атасы Абар хан болған екен (Табар). Орда деп ... хан ... ... ... мен армиясын басқарған ханның басқару апараты орналасты. Әскери-әкімшілік ... ... ... көне ... ... ... екі қанатқа бөлінген. Оң қанаты Ордасымен Жайық өзені бойында, Сарайшық қаласының орнында, сол ... ... ... тұрған. Оң қанат екіншісінен күштірек болған. Әскери ұйымдар мен әскери-әкімшілік басқару жүйесіне ... ... ... ... ... ... тұрмыс ерекшелігі толық көрінген және олар көшпелі өмірге мейлінше сай, мейлінше қолайлы болған. Билеуші ақсүйек топтарының (хандар, ... ... ... ... мен ... ... иерархиялық жүйесі айқын көрініп отырған, бұған қоса рулар мен ... өзі де ... ... қарай бөлінген. Орталық Азиянын көшпелі мемлекеттерінде рулар мен тайпалардың қатаң иерархиясы қоғамның және тайпалардың негізгі принципі ... ... ... ...
Қыпшақ қоғамы әлеуметтік және жіктік жағынан тең болмаған. Мүліктік теңсіздіктің негізі - малға жеке меншік болып табылады. ... ... ... саны ... Жазба деректер хабарына сүйенсек, қыпшақтар еліндегі көптеген ... ... ... ... ... ал ... ... саны 10 мыңға жеткен және одан да көп болған. Ибн Батутаның (араб тарихишсы) хабарына қарағанда, жеке меншікті бұзған адам ... ... ... ... (төрелік айту) нормасы олар айыпталуға тиіс деп есептелген. Мәселен, егер біреудің атын ұрласа, атты қайтарумен ... 9 ат айып ... ... ... ... ... малы аз шаруалар жатса, ал қолға түскен тұтқындар құл ретіңде пайдаланылды, ешқандай құқы болмаған. Ондайлар Орта ... ... ... ... ... отырған. Шежіреде қыпшақ мемлекетінде қарапайым адамдарды деп атаған. Олар заң жүзінде ерікті болғанымен іс жүзінде үстем тап өкілдеріне ... ... хан ... ... ... Махмұд Қашғаридің жазуы бойынша малы жоқ кедейлер ... деп ... көп ... олар ... ... ... тап ... тәуелдігіне түскен. ... ... ... ... ерте ... ... ... ол көне түрік мемелекетінің дәстүрін дамытып, жалғастырды.
Орта ғасырдағы Қазақстанның рухани мәдениеті .
Тіл және жазу.
Түркі дәуірінде (VI - XII ғғ ). ... өмір ... ру - ... ... ... ... түркология ғылымында толығымен дәлелденген. Алайда, тіл ғылымның зерттеулеріне қарағанда, ... ... ... ... ... - қыпшақтардың, оғыздардың, ұйғырлардың, қырғыздардың т. б. ру - ... ... тән ... бар ... ... .Археологиялық зерттеулерде түркі тілдес ру - тайпалар өмір сүрген жерлердегі ескерткіштерден ... - кіші екі ... ... көне ... ... ... деректер табылған. Оның ішінде Орхан, Енисей өзендерінің ... ... ... ... ... болса, қазақ жеріндегі Талас өзені бойындағы Тереңсайдан табылған және т.б. жазулар белгілі. Түркі тіліндегі жазулар тіл ғылымында руна жазу деп ... Ол ... ... тілі бойынша, сыры ашылмаған құпия жазу деген сөз. Бұл ... ... ... ... сол халықтың атақты тіл білімнің ғалымы Дания университетінің профессоры В.Томсон. Одан кейін Орхан жазуларын орыс тілінде аударған ... ... ... ... ... ХІХ ғ. ... руна ... құпия сырының ашылуы ертедегі түркі тілдес халықтардың да өздеріне тән жазуларының болғандығын көрсетеді. ... ... бір - ... ... ... 38 ... тұратындығы белгілі.
Түркі дәуірінен қалған атақты , сияқты тасқа жазылған дастандар қазақ тіліне ... ... ... қолына тиіп отыр. Қазақ халқы ол дастандарды өздерінің төл дүниесіндей қарсы алды. Оған басты себеп, ... ... әдет - ... салт - ... діни - ... ... ... - мәтел, батырлық жырлардың үлгілері бәрі, халқымыздың тірлік - тіршілігінен алынғандай ұқсас. Бұл мұралар қазақ ... ... келе ... бастауы.
Х ғасырдан бастап ислам дінінің қазақ жерінде етек жая бастауы араб жазуының түркілер арасында ене ... ... ... ... ... ... ... ақын - жазушыларымыз Әл - Фараби, Жүсіп Баласағұн, Махмұд Қашғари, Ахмет Яссауилер өз шығармаларын араб жазуымен түркі тілінде ... Ал ХІІ ғ. ... ... ... ... жағынан өмірден шыға бастайды. Дүние жүзіне әйгілі болған жерлесіміз Әл - ... ... ... араб ... ...
VI - XII ... ... территориясындағы халықтардың арасында алуан түрлі діндер, нанымдар мен сенімдер орын алып отырды. ... ... ... заттар олардың ата - бабалардың әруағына табыну о дүниелік өмірге сенгендігін көрсетеді. Олардағы басты бір ... - отқа ... Оны ... ... ... ... ... мініс аттарымен бірге өртеліп қойылатын әдет - ғұрыптары да анықталған. Ол адам денесін отпен аластау болса керек. ... ... да ... Олар ... ... денесін жер ананың қойынына өртеп, күл мен көмірін ғана жерлеген. Егер адам көктемде немесе жазда өлсе, ол адамның туған - ... бір ... ... киіз үй ... алып ... ... құрбандыққа шалып, одан кейін өлген адамның мәйітін, атын, заттарын өртеп, уақытша сақтап, күзде шөп сарғайғанда ғана жерлейтін болған. Ал егер адам ... не ... ... ... ол ... ... әдет - ... жасап, көктемде жер көгеріп, шөп шығып, жапырақтар жайқала бастаған кезде жерлейтін. Бұл әдет наным - сенімнен табиғаттың төрт ... ... ... ... Түркілердің көкке немесе аспан әлеміне сиынушыларын Күлтегін жазуындағы мына шумақтан анық байқалады: - Көкке түркі тәңірісі, - Тәңірі қуат ... соң, - ... ... ... әдет, наным - сенімдер қазақтарда бүгінгі күнге дейін орын алып жүр. ... адам ... ... ... ... ... ошақ қасы болып табылатын анаға деген ат беріп, оған табынған. Жетісу қазақтардың табынатын Ш. Уәлиханов та жазған ... ... ... ... ... қимақтар мен қыпшақтар күнге, жұлдыздарға табынған. Археологиялық зерттеулерге қарағанда, түркілерде христиан, манихей, будда ... ... ... ... ІХ ғ. ... ... ... дініне ене бастайды. Ал мұсылман дінінің мемлекеттік дін есебінде алғашқы ... ... ... мемлекеті. Сатұқ Бограханның баласы Муса ханның билік құрған жылдары (960 ж.). Сөйтіп, Х ғ. ... ... ... ... ... ... діні кең ... етек жая бастайды .
Орта ғасырдағы Қазақстанның материалдық мәдениеті.
Жеріміздегі түркі ... алты ... жуық (VI - XII ғғ.) ... ... өмір сүрген түрік, батыс түрік, түркеш, қарлұқ, оғыз, қимақ, қыпшақ және қара ... ... ... тән ... материалдық мәдениеттері болды. Алайда, олардың мәдениеттерін жеке - жеке талдап көрсету мүмкін болмай отыр. Төбе - төбе ... ... ... кенттер мен қала жұрттарының орындарына жүргізілген археологиялық жұмыстар, түркі тілдес ... - XII ғғ. ... ... мекен - жай салып отырықшыланған өмірлерін байқатады. Әсіресе, Қазақстанның оңтүстік және шығыс ... ... ... ... ... ... ... киімдерімен жерленгендері белгілі. Мәселен, Солтүстік, Шығыс Қазақстан жеріндегі зираттардан ... ... ... ... ... ... ... теріден жасалған тон, ішіктердің қалдығы кездеседі. Түркілер тамаша етікшілер болған. Табылған аяқ ... ... ... биік ... қайқы бас етіктер және кебіс қалдықтары кездескен. Сол сияқты теріден белдіктер, тамаша безендірілген кеселер де ... ... ... ... ... және ... бағалы тастармен безендірілген. Материалдық мәдениеттің көрінісінің бірі сәулет өнері. Тараз маңындағы ... - ... ... (Х - XII ғғ.) орта ... ... ... ең ... ескерткіші болып табылады. Осыған жақын орналасқан Айша бибі кесенесі (Х - XII ғғ.) және ... өз ... ... ... де көне ... ... Сырдария, Талас, Шу, Іле, Испиджаб, Отырар, Тараз, Сығанақ, Баласағұн, Суяб, Мерке, т.б қалалар және ... ... мен ... ... ... Ұлы Жібек жолында Батыс пен Шығыс арасында қолөнер, сауда және байланыс орталықтары болды. Сонымен VI - XII ғғ. ... ... ... ... ... - ... қарлұқ - ұйғыр тілдерінде сөйлеп, осы тілдерде ... ... ... өмір ... Х - XII ғғ. материалдық мәдениетті өркендету ісіне елеулі өзгерістер ... ... ... Оңтүстігі мен Жетісуды халифаттың, Саманилер, Қарахандар мемлекеттерінің саяси экономикалық және мәдени қарым - қатынастары аясына тарту әрекеті біз зерттеп отырған ... Орта ... ... Қала ... ... енді жаңа дін - ... маңызды роль атқара бастады.

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 21 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 600 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
VІІ – Х ғасырлардағы түркілердіің соғдылармен және ирандықтармен байланысы46 бет
XVI-XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы9 бет
Ерте орта ғасырлардағы түркілер құрған мемлекеттер62 бет
Оғыздар4 бет
Туркия және Орталық Азия елдері арасындағы қарым-қатнастың экономикалық аспектілері50 бет
Қазақстан жеріндегі ортағасырлық мемлекеттер3 бет
Қазақстан Республикасының Азия аймағындағы сыртқы саясаты6 бет
Қазақстанның ата заңдары4 бет
Қазақтар және қазақ тілі туралы6 бет
1.Түркітануға байланысты алғашқы зерттеулер. 2.Орыс ғалымдарының түркітануға байланысты зерттеулері. 3.ХХ ғасыр басындағы түркітану тарихы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь