Адам түйсіктерінің түрлері мен рөлі

Кіріспе. Адам түйсіктерінің түрлері мен рөлі
1. Түйсіктердін негізгі заңдылықтары
2. Түйсіктердің турлері
3. Түйсіктердің дамуы мен қалыптасуы
Қорытынды
Сыртқы дүние заттары мен құбылыстарының жеке қасиеттерінің, сезім мүшелеріне тікелей әсер етуінен пайда болған мидағы бейнелерді туйсік деп атайды.Түйсік арқылы заттардың түсін, иісін, дәмін, қатты-жүмсақ-тығын, кедір-бүдырлығын т.б. осы секілді қасиеттері ажыратылады. Сондай-ақ түйсік денеде болып жататын түрлі өзгерістер жөнінде де, яғни дененің қозғалысы мен оның кеңістікке орналасуын, жеке бөліктерінің жүмысы жайлы хабарлайды. Сыртқы дүниені танып-білу түйсіктен басталады. Ол білім атаулының алғашқы көзі. Мәселен, жолдасыңнан көзін жүмуын өтініп, оның алақанына белгісіз бір затгы тигізсең, сосын одан оның не екенін сұрасаң, ол: «қатты, жылтыр, мүздай, жүмсақ, жылы, кедір-бұдыр бір нәрсе» деп жауап береді. Заттардың нақты атауы емес, тек түрлі қасиеттерін білдіретін осы сөз тіркестері түйсік болып табылады.Адам түйсіктерінің ерекше жетіліп, дамуына еңбек процесі, тарихи-әлеуметтік жағдайлар, екінші сигнал жүйесінің (тілдің), сананың пайда болуы күшті себеп болды. Адам түйсіктерінің жануарлар түйсіктерінен сапалық айырмашылығы болатындығы, олардың тіршілік жағдайына байланысты түрліше көрінетіндігі ғылымда әлдеқашан дәлелденген жәйт.Мәселен, құстардың дене құрылысын да, психикасын да айқындайтын негізгі факторлардың әуелде үшып жүріп тіршілік етуге бейімделгендігі. Бұл үшін құстардың көзі қырағы, құлағы естігіш болуы аса қажет.
        
        Оңтүстік Қазақстан Мемлекеттік Педагогикалық Институты
СӨЖ
Тақырыбы: Адам түйсіктерінің түрлері мен рөлі
Орындаған:Түзел Ш
Тобы:113-25
Қабылдаған: Райымбек ... Адам ... ... мен ... ... негізгі заңдылықтары
2. Түйсіктердің турлері
3. Түйсіктердің дамуы мен қалыптасуы
Қорытынды
Кіріспе. Адам түйсіктерінің түрлері мен ... ... ... мен ... жеке ... ... мүшелеріне тікелей әсер етуінен пайда болған мидағы бейнелерді ... деп ... ... заттардың түсін, иісін, дәмін, қатты-жүмсақ-тығын, кедір-бүдырлығын т.б. осы секілді қасиеттері ажыратылады. Сондай-ақ түйсік ... ... ... ... ... жөнінде де, яғни дененің қозғалысы мен оның кеңістікке орналасуын, жеке бөліктерінің ... ... ... ... ... танып-білу түйсіктен басталады. Ол білім атаулының алғашқы көзі. Мәселен, жолдасыңнан көзін жүмуын ... оның ... ... бір ... тигізсең, сосын одан оның не екенін сұрасаң, ол: деп жауап береді. Заттардың нақты атауы емес, тек түрлі қасиеттерін ... осы сөз ... ... ... табылады.Адам түйсіктерінің ерекше жетіліп, дамуына еңбек процесі, тарихи-әлеуметтік жағдайлар, екінші сигнал жүйесінің (тілдің), сананың пайда болуы күшті себеп болды. Адам ... ... ... ... ... болатындығы, олардың тіршілік жағдайына байланысты түрліше көрінетіндігі ғылымда әлдеқашан дәлелденген жәйт.Мәселен, құстардың дене ... да, ... да ... ... факторлардың әуелде үшып жүріп тіршілік етуге бейімделгендігі. Бұл үшін құстардың көзі қырағы, құлағы естігіш болуы аса ... ... ... көзі аса ... ... олар өз жемтігін алыстан көруі қажет, ал иттерде иіс түйсігі ерекше дамыған. Әйтсе де, құстар да, иттер де заттардың ... ... ... ажырата алмайды. Адам түйсіктерінің ерекшелігі олардың ойлау, сөйлеу әрекетімен тығыз ... ... ... ... және ... ... ... алу қабілетін сезгіштік деп атайды.Сезгіштікті: 1) абсолюттік, 2) ... ... деп ... ... ... ... -- ... мүшелерінің өте әлсіз тітіркендіргіштерді түйсіне алуы. Сезгіштік түйсіктің табалдырығымен тығыз байланысты. Мәселен, абсолюттік ... ... ... ... ... табалдырық -- түйсік табалдырығының шегі. Абсолюттік табалдырық тітіркендіргіштін ... ғана ... ... ең аз ... ... ... шамасы азайған сайын адамның абсолют сезгіштігі арта түседі. Мәселен, біреу алақанындағы бір ми ... ... ... салмақты 3 гр-нан бастап сезетін болса, екінші біреу осындай жерге түскен салмақты алты грамнан бастап сезеді. Бұдан соңғы ... ... ... екі есе артық та, абсолюттік сезгіштігі екі есе кем ... ... Егер ... ... ... төмен жатса, оңда түйсік пайда болмайды. Мәселен, адам денесіне қонған тозаңды сезе алмайды, көз улътра күлгін сөулелерді көрмейді, құлақ ... ... ... Өйткені осы тітіркендіргіштердің бірде-біреуінде түйсік туғызарлықтай күш жоқ.
Айырма сезгіштік деп сезім мүшелерінің тітіркендіргіштердің арасындағы болмашы ... ... ... ... ... ... сипаттау үшін не айыру табылдырығының мөлшерімен пайдаланады. Мәселен, егер алақанға жүз грамм салмақ салып, оған тағы бір грамм ... ... ... білінбейді. Оны айыра білу үшін 3-4 граммқосу керек, Айыру табалдырығы түйсіктің түрлерінде әртүрлі болып келеді. ... ... ... ... күші ... тең. Бүл айтылғандарды мынадай фактілермен дәлелдейді. 100 шамдық жарық Күшіне тағы бір шамдық жарық қосылса, сонда ... ... та ... артатындығы байқалады. Ал жүз кісі қатынасқан хорға тағы да он адам қосылса, хордың даусы аздап болса да ... ... ... әсер ... ... біртіндеп бейімделуге байланысты да өзгеріи отырады. Бүл кұбылысты адаптация дейді.Адаптация ... адам ... ... ... ... ... отырадьь Түйсіктердің қай-қайсысы да адап-тацияланады. Мәселен, көру түйсігіндегі адаптацияны алайық. Жарық жерден қараңғы үйге кіру бізде ... ... ... Жарық жерден қараңғы бөлмеге кіргенде көздің қарашығы 17 есе үлғаяды. Бүл қарашыктан өтетін жарықтың мөлшері 17 есе көбейеді деген сөз. ... ... ... ... қабықтың шетіне орналасқан таяқшалардың әсері етс күшті. Олардың нашар жарықты да жақсы сезе алатын қасиеті бар. ... 30-40 ... ... ... көру сезгіштігі 200 мың есе артады. Ал қараңғыдан жарыққа қарай сезгіштіктің өзгеруі жарық адаптациясын көрсетеді. Алғашқыда күн ... ... көз ... ... қүбылысына перифериялық нерв жүйесімен қатар ми қабығы да қатысады.Адаптация тері (тактиль) түйсіктерінде де күшті ... ... ... ... ... ... түйсінбей де қалады. Температуралык. түйсіктердің де адаптациясы мол.Мәселен, судың бірқалыпты салқындығына дене тез уақыт ішінде төселеді де, адамның терісі ... ... ... ... ... ... дәрежеде көрінеді. Мәселен, камфараның иісі 1-2 минуттан кейін сезілмейтіы болса, горчица мен нашатыр сгшртінің иісіне ... ... ... ... адаптация өте әлсіз, ауырсыну организмнің қалыпты жүмысының бүзылғандығын, осы сигнал-дың биологиялық рөлін көрсетеді. Адаптация қүбылысы үнемі өзгеріп отыратыы ... ... ... ... ... да бейімделе алатындығын байқатады.
Егер адаптация анализаторлардың сезгіштігінің түрлі жағдайла-рға байланысты артуының төмендеуінің көрсеткіші болса, сенси-билизаңия сезгіштіктің тек ... ғана ... ... ... ... ... ... әсерінен басқаларының сезгіштігі артып отырады. Мұны былайша түсіну ... ... ... өзімен бірге әсер етіп түрған басқа тітіркендіргіштердің сезгіштігін арттырады. Мәселен, көзге жеткілікті мөлшерде түскен жарық оның көру қабілетін арттыру-мен қатар есту ... ... ... да ... ... ... түс адамның ақ, қара түстерді дүрыс ажыратуына жәрдемдеседі. Түнгі үшуға дайындық кезінде үшқыштардың көздеріне 20-30 ... ... ... көзілдірік киетіндері осыдан.С. В. Кравков, К. X. Кекчеев зерттеулерінде адамның дамыл-дамыл таза ауада дем ... ... дене ... ... ... ... ... сүртінуі көру сезгіштігін арттыратындығы дәлелденген.Сыртқы дүниенің затгары бір ғана анализатормен түйсінілмейді. Бір ... ... ... ... қалған сезім мупіелеріне де әсер етедЬТүйсіктердің бір-бірімен байланысқа түсуі сыртқы дүниенің ... ... ... ... ... Болар-болмас дәм түйсігі (кышкыл нәрсе) көру сезгіштігін артгырады, түз ерітіндісін ... ... таза ... өзі тэтті болып көрінеді? Осындай өзара байланыс көру, сипай сезу, қозгалыс түйсіктерінде де көп ... ... ... ... өте айқын көзге түсетіні контраст (қарама-қарсылық) қүбылысы. Мәселен, айналасын ақ түске бояған сүр тік бүрыш айналасын қара түске бояған сүр тік ... ... ... Ал осы сүр тік бүрыштың айнадасын қоңыр түске бояса, жасыл тартып, сары түске бояса, көгілдір ... ... ... ... ... ... ... ыссы нәрседен кейін салқынды түйсіну өзінен-өзі белгілі. Жүйке процестерінің өзара ... ... (бір ... ... ... ... мүшелерінің біреуінде ғана түйсік туғызудың орнына сол сәтте басқа түйсіктердің, пайда болуына да жағдай жасайды. Мәселен, кейбір ... ... ... естігенде, бүған қоса түрлі дәмдер мен түстерді де сезінуі мүмкін. Мүндай ... бірі ... ... жылылыкты, екіншілері -- көгілдір-жасыл түстен ... ... ... ... ... ... синестезия дейді. Есту, көру, сипай сезу, иіс, дәм түйсіктерінде кездесіп ... осы ... ... онша жиі ... ... ... -- түйсіктердің өзара байланы-сының мөлшерден тыс дамыған бір көрінісі.Тітіркендіргіш әсерінің ... ... аз ғана ... ... да, ... өз ... қалатын кездерін бірізді образдар деп атайды. Бұлар көру, есту, иіс, дәм тактиль түйсіктерінде жиі ... ... адам 2-3 ... бойы көз ... шамға қарап отырып, содан кейін көзін жүмса (көзді жүмғанда ... ... ... үшін ... ... ... ... жарықтың ізігі айқын көре алады.
Түйсіктердің турлері
Түйсіктердің түрлерін үлкен үш топқа бөлуге болады.1. ... ... ... мен ... жеке ... бейнесі болыи табылатын түйсіктер.Бүлардың рецепторлары дененің бетінде немесе оған жақын орналасқан. Осындай сыртқы анализаторлардың рецепторларын экстероцептор дсп атайды. ... ... ... иіс, дом, тері ... ... Ішкі мүшелеріміздің күйін бейнелейтін>>(хабарлайтын) түйсіктерге түрлі ... ... ... ... ... деп ... Дене ... қозғалысы мен бірқалыпты орналасуын қозгалыс немесе кинестезиялық туйсіктер хабарлап отырады. ... ... ... деп ... Енді осы ... түйсіктерге жеке тоқталып өтейік.
А. Көру туйсіктері
Көру түйсіктері біздің көзімізге электромагнит ... әсер ... ... ... ... Егер бір ... ... көзімізге үзындығы 380-нен 780 миллимикронға дейін (миллимикрон мм-дің 1/1000 000 бөлімі) электромагнит толқындары әсер ... біз ... ... ... ... бар әр ... толқындар әсер етсе ғана көз заттардың түсін (бояуыы) ажыратады. Мәселен, қызыл түс үзындығы 700 миллимикрон, жасыл түс 300 миллимикрондай ... ... ... әсер ... ... болады.Спектрге қараған кезде одан табиғаттағы жеті ... ... және ... ... ... ... болады. Ересек адам түстің 180-дей жеке түрлерін және он мыңнан астам реңктерін ажырата алады.Түстер хроматикалық, яғни бояулы (қызыл, ... ... ... ... көк, ... ахроматикалық, яғни бояусыз (ақ, кара және барлық сүр түстері) болып екіге бөлінеді.Хроматикалық түстер үш түрлі сапамен (түстің ... өңі, ... ... түстер тек жарықтылығымен ғана ажыратылады.Түстің жарықтылығы -- түстердің қара түстен айырмашылық дәрежесі. Мәселен, ақ түс ең ... түс, қара түс ... ең ... түс ... табылады.Түстердің өңі дегеніміз бір түстің екінші түстен өзіндік ерекшелігін көрсететін сапасы.Түстің қоюлығы -- жарықтылығы бірдей сүр ... жеке ... ... Ең қою түс -- ... түс ... мүшесі -- көз. Оның негізгі бөлімі -- көз ... Көз ... үш ... ... (ақ ... және ... ... шар тәріздес нәрсе.Ә. Есту түйсіктеріЕсту мүшесін тітіркендіретін ауа ... ... -- ... ... Ауа ... ... ... жиілігі, амплитудасы (құлашы) және тербелудің түріне қарай ... ... ... есту түйсіктерінің үш жағы болады. Олар: дыбыстың жоғарылығы -- бұл тербелу жиілігінің сәулеленуі, ... ... -- бұл ... ... сәулеленуі, тембрі -- тербеліс түрінің сәулеленуі. Біздің құлағымыз бір ... ... 16 ... немесе герцтен 22 мың герц (тербеліс) ішіндегі дыбыс толқындарын сезе алады. Жиілігі ... ... ... ... шала ... Өйткені бұлар өте жіңішке, ультрадыбыстар. 16 герцтен төменгі дыбыстарды да құлақ шала ... ... ... түрін инфрадыбыстар деп атайды. Құлағы ең сақаң-күстар дегенде ең алдымен жарғанат айтылатыны белгілі. Оның есту қабілеті 175 мың Гц, одан соң ит -- 100 мың Гц, ... -- 90 мың Гц, ... -- 38 мың Гц ... Адамның естігіштік қабілеті -- сайрауық кұстармен бір деңгейде -- 20 мың Гц болады екен.
В. Дәм туйсіктері
Дәмді ... мүше -- ... дәм ... Оны ... ... дәмі бар, суға ерігіш түрлі химиялык зат-тар. Дәмді тәтті, ащы, түзды, қышқыл деп төртке ... Дәм, иіс ... ... ... ... адам ... ... де дұрыс айыра алмайды. Мәселен, тұмауратқан адамның дәмді айыруы бәсең болатындығы -- дәм, иіс ... ... ... ... ... ... ... бөліктері дәмнің жоғарыда аталған төрт түрін түрліше сезеді. Мәселен, ... ... -- ... үшы, ащыны -- тілдің түбі, қышқылды -- ... екі жақ ... ... ... үшы мен екі шеті ... ... Егер дәмі бар ... тілдің ортасына салса, адам көпке дейін оның дәмін ажыра-та алмайды. Өйткені, дәм сезетін бүршіктер тілдің ортасында ... Тері ... ... рецепторы -- денедегі терінің өн бойына орналасқан. Тері түйсігі, сондай-ақ тілдің, мүрынның кілегей кабықтарында да мол. Тері ... өзі ... ... ... ... ... ... дуыл түйсіктері), температура (жылыны, салқынды білдіретін түйсіктер) және ауырганды білдіретін туйсіктер. Тері түйсігі рецепторларының есебі жоқ. Тек ауырғанды білдіретін нүктелердің өзі ғана ... 900 ... асып ... ... ... алаптарында сезгіштік бірдей емес.
Ғ. Сипай сезу туйсіктері
Адамдардың еңбек әрекетінде ерекше орын ... ... бірі -- ... сезу ... ... ... екі түрі бар. Біріншісі -- пассив сипай сезу. Бүған тері түйсігі түгелдей кіреді. ... -- ... ... ... ... сипай сезу тері және қозғалыс түйсіктерінің ұштасып келуінен көрінеді. Актив сипай сезу түйсігінің рецепторы адамның қолында (саусақ, алақан) орналасқан. Осы ... -- ... ... бір ... ... күшті дамып отырады.
Сипай сезу түйсіктерінің жалпы еңбек ... ... ... ... оқушыларды қол еңбегінің дағдыларына үйретуде, сондай-ак, соқыр, мылқау, керең адамдардың тіршілігінде ерекше орын алатыны ... ... ... ... ... -- ... ... жатады. Бұлардың рецепторлары ішкі мүшелердің қабаттарына (өңеш, қарын, ішек, тамыр, өкпе, жүрек т. б.) орналасқан. Ашыққанда, ... не ... ... ... ... іш ... және т. б. осындай жағдайларда болатыы сезінулер ... ... ... Адам тоқ, деыі сау кезінде немесе іс-әрекет үстінде түйсіктердің бүл түрін байқай бермейді.
И. М. Сеченов сондықтан да ... бүл ... деп ... И. П. ... мектебінің зерттеулері көрсеткендей, дені сау адамның органикалық түйсіктері оның жалпы негізі болып табылады.
Е. Кинестезиялық туйсіктер
Кинестезиялық туйсіктер ... жеке ... бір ... ... ... ... Кинестезиялық түйсіктерді кейде қозғалыс түйсігі деп те атайды. Оның рецепторлары - ет, тарамыс, сіңірлердегі жүйкелерінің ұштары.
Ж. Тең басу ... -- ... ... ... деп те ... Статикалық түйсіктердің рецепторлары ішкі құлақтағы вестибулярлық аппаратга орналасқан. Статикалық туйсік -- ... ... ... ... алып ... ... яғни адамның тең басуын бейнелейді.
3. Вибрациялық туйсіктер
Вибрациялық түйсіктер қозғалған дененің ауаны толқытуын бүкіл өн бойымызбен сезінген кезде пайда болады. ... ... ... мүшелері) сау адамдар көбінесе өздерінде бүл түйсіктердің болуын байқамайды. Көзі, қүлағы, тілінен бірдей айрылған американдық Елена Келлер мен орыстың ғылыми ... ... ... ... мен ... ... ... адам қаларлық жағдайда бір-бірімен байланысып отыратындықтарын, әсіресе, мұнда вибрациялық түйсіктердің ... ... ... ... ... дамуы мен қалыптасуы
Балада түйсіктер дүниеге келген күннен бастап дамиды. Мәселен, туғаннан ... ... ... соң бала қант ... ... ... ... алады. Оның аузына хинин ерітіндісін тамызса, ерітінді ыңғайсыз реакция білдіреді. Осы айтылғандар балада дәм ... ерте ... ... Баланың есту түйсігі біртіндеп дамиды. Алғашқы күндері оның күлақ түтігі суға толы ... да ... ... ... ... кейін ғана бала дыбысқа біртіндеп реакция көрсетеді. Егер бала үш ... ... ... елендемесе оның саңырау болып қалуы ықтимал. Мундайда анасы ... ... ... ... ... Үш ... бала ... еркелеткен даусын естіп кеңілденеді, қатты жекіре сөйлесе, кемсеңдеп жылайтын болады. 2-3 айдан былай қарай бала ... ... ... ... ... бүра бастайды, қозғалмалы затгарға көзін тоқтатуға тырысады. Жарықты түйсіну тіпті жаңа туған нәрестелерден де байқалады.
Мәселен, шала туған баланың өзі де ... ... ... ... пен ... түрліше реакция білдіреді. Заттың түсін айыру кейінірек дамиды. Мәселен, 5 айлық бала ... ... ... ... оның ... ... соң барып бояуына көңіл аударатын болады. Бала тілінің шығуы, оның жүрт ... ... да- ... ... әсер етеді. Мектепке түскенге дейін туйсіктердің негізгі түрлері (көру, есту, сипай сезу, қозғалыс т. б.) біршама қалыптасып үлгереді. ... ... ... да ... ... ... Егер адам алдына өзінің сезгіштік қабілетін арттыруды нақтылы міндет етіп қойса және осыған жаттығатын болса, онда ... ... дами ... ... ... ... ... дамып отыратындығын, көптеген мамандықтардың тәжірибелері айқын сипаттайды.
Қорытынды
Психологиядағы таным ерекшеліктерге мыналар жатады:
Ойлау,зейін,ес,қабылдау, түйсік,ерік.
Ойлау дегеніміз- сыртқы дүниедегі болмыстың жалпы ... ... ... ... ең биік сатыдағы бейнесі. Мысалы: Жеке адам ойлауы ... ... ... Ойлаудың жеке ерекшеліктері адамның танып білуінің сапалық сипатттарымен ерекшеленеді.Зейін дегеніміз- адам санасындағы қоршаған ортадағы белгілі ... мен ... ... бағытталуын айтамыз. Психологияда жеке адамның зейіні ерекше болып келеді ... ... ... жеке ... ... бір ... ықылас- ынтасымен берілгендігін көруге болады.Қабылда у дегеніміз- дүниедегі заттар мен құбылыстардың біздің сезім ... әсер ету ... де ... ... сол ... мен құбылыстардың т ұтас қасиеттерінің адам саласындағы бейнесі. Заттар мен нәрселерді қабылдаудағы тұрақтылық жеке ... ... ... байланысты болып отырады.Түйсік дегеніміз- дүниеегі затар мен құбылысталдың біздің сезім мүшелерімізге әсер ету нәтижесінде пайда болып, сол ... мен ... ... ... ... ... Ол қарапайым психологиялық процесс деп атағанмен ол жеке адамның шындық пен болмысты дұрыс бейнеленуіне мүмкіндік тудыратын мидың ... ... ... ... дегенімі- бұл алға қойған мақсатты орындау жолында кездесетін қиындықтар мен кедергілерді жеңуге бағытталған адамның саналы психолгиялық іс- ... ... мен ... ... эмоциялық әрекеттері туа біткен іс- әрекеттерде аңғарылады.

Пән: Психология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 9 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
"Экономикалық теория негіздері."11 бет
«Шағын және орта кәсіпкерлік»15 бет
«Қаржы нарығы және делдалдар» пәні бойынша негізгі дәріс материалдары75 бет
Аграрлық секторды мемлекеттік реттеудің қажеттілігі мен мүмкіндіктері20 бет
Бағалы қағаздардың қалыптасуы мен даму48 бет
Билирубин4 бет
Бюджетті атқарудағы қазынашылықтың рөлі30 бет
Еуразия көшпенділерінің потестарлық билік жүйесінің ерекшеліктері89 бет
Еңбек биржасы67 бет
Еңбек биржасының теориялық негіздері33 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь