Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия

1 Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану
2 Әлемдегі және қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014.2015 ж.)
3 Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу.
Бірлестіктер экологиясы немесе синэкология (гірек тілінен аударғанда syn - бірге) – әр түрге жататын өсімдіктер, жануарлар мен микроорганизмдердің популяцияларының ассоциацияларын (биоценоздар), олардың қалыптасу жолдары мен қоршаған ортамен өзара әсерін зерттейтін экологияның бөлімі. Жеке ғылыми бағыт ретінде синэкология 1910 жылы Халықаралық ботаникалық конгрессте бөлініп шықты. «Синэкология» ұғымын ғылымға енгізген швейцар ботанигі К. Шретер болып есептеледі. Әр түрдің популяцияларының макрожүйелерге бірігуінен – бірлестіктер немесе биоценоздар түзіледі.
1. А.Т. Қуатбаев «Жалпы экология». Оқулық. – Алматы. 2012 ж. 102-297 беттер аралығы.
2. Г.С. Оспанова, Г.Т. Бозшатаева «Экология». Оқулық. – Алматы. 2002 ж. 82-196 беттер аралығы.
        
        Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министірлігі
Семей қаласының Шәкәрім атындағы мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Бірлестіктер экологиясы және ... ... 1 ... қорлар және оларды тиімді пайдалану 2 Әлемдегі және қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.) 3 Өнеркәсіп пен ауыл ... аз ... ... ... ... ... А.К.
Тобы:ВС-403
Семей - 2015
Бірлестіктер экологиясы немесе синэкология (гірек тілінен аударғанда syn - бірге) - әр ... ... ... ... мен ... популяцияларының ассоциацияларын (биоценоздар), олардың қалыптасу жолдары мен қоршаған ортамен өзара әсерін зерттейтін экологияның бөлімі. Жеке ... ... ... ... 1910 жылы ... ... ... бөлініп шықты. ұғымын ғылымға енгізген швейцар ботанигі К. Шретер болып есептеледі. Әр түрдің популяцияларының макрожүйелерге ... - ... ... биоценоздар түзіледі.
Экожүйелердің энергиясы - Материяның барлық түрлерінің өзара әсері мен қозғалысының жалпы сандық өлшемі. Ол ... ... ... ... ... ... жұмыс орындалған кезде жүреді.
Табиғи ресурстарға - адам пайдаланатын және материялдық игіліктерді жасау үшін ... ... ... ... ... ... сарқылатын және сарқылмайтын болып екіге бөлінеді.
Биоценоз (гірек тілінен bios - өмір, koinos - жалпы, ортақ) - ... ... ... ... бірге тіршілік ететін өсімдіктер, жануарлар мен микроорганизмдер популяцияларының жиынтығы. ұғымын 1877 жылы неміс зоологы К. Мебиус (1825-1908) ұсынды.
Белгілі бір ... ... ... ... ... ... бір ... (биоценоз) қоныстандырылған кеңістік - биотоп (гірек тілінен аударғанда topos - ... деп ... Кез ... ... ... ... одан да жоғары деңгейдегі биологиялық жүйе - ... ... ... 1940 жылы В.Н. ... ұсынды.
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия.
Табиғатта әр түрге жататын популяциялар бірігіп, қауымдастық немесе биоценоз түзеді. Биоценоз тірі ... жай ... ... ... бір - бірімен байланысқан фитоценоздан (өсімдіктер жиынтығы), зооценоздан (жануарлар жиынтығы), микоценоздан (саңырауқұлақтар жиынтығы) және микробоценоздан (микроорганизмдер ... ... ... ... bios - өмір, koinos - жалпы, ортақ) - бірдей орта жағдайларында бірге тіршілік ... ... ... мен ... ... ... ... бөліктері
Ешқандай биоценоз қоршаған ортадан тәуелсіз не одан тыс өздігінен дами алмайды. Белгілі бір дәрежеде ... ... ... ... ... бір ... қоныстанған кеңістік - биотоп деп аталады.
Яғни, биотоп -- тірі ... ... ... ... ... ... ... биотоп бірлесіп - биогеоценозды құрайды. Алғаш рет бұл терминді ғылымға 1940 жылы В.Н. ... ... ... ... - ... + ... ... диалектикалық бірлестігі. Ол төмендегідей құрамдас бөліктерден тұрады: ... ... ... ... ... ... - ... қоректі жәндіктер; екінші - жануар тектес қоректілер); ыдыратушылар (микроорганизмдер) және өлі табиғат компоненттері. Міне, осы ... ... ... ... ... ...
Егер биотопты биоценоз тіршілік ететін орын ретінде ... онда ... ... бір ... ... тән, ... ... организмдер кешені деп қарауға болады.
Біркелкі өсімдіктер жамылғысы бар ... ... ... ... ... ... деп атайды. Біршама майда қауымдастықтарға: , , және тағы басқа да ұғымдары қолданылады. Адам ... ... ... деп ... ... ... ... құрылымы - ондағы бөліктердің байланыстары мен арақатынастарындағы заңдылықтар. Биоценоз құрылымы көпқырлы, соған байланысты оны зерттеу кезінде әртүрлі ... ... ... ... ... ... ... қарайды.
Биоценозды зерттеуші ғылым саласы -- ... деп ... Ал, ... ... тек биоценоз бен биотоп жиынтығы ғана емес, ол ... ... және ... даму ... бар күрделі жүйе. Сондықтан табиғаттағы биологиялық бірлестіктер -- кез ... ... мен ... ... кішігірім жәндік (жануар) інінен бастап, мұхиттардың биотасын қамтыйтын табиғи бірлестіктер. Ең үлкен биологиялық жүйе -биосфера немесе экосфера. Ол жер ... ... тірі ... мен оның ... ... ... ... қамтиды. Ғылымда биоценоз ұғымының баламасы ретінде термині жиі қолданылады. Оны 1935 жылы ... ... Шын ... екі ұғымда бірдей мағынаны білдіреді, әрі бірін-бірі ... ... ... ... ... ... уақыт пен кеңістікке байланысты -- автотрофты және гетеротрофты организмдерге жіктеледі. Егерде биогеоценоз ұғымы көбінесе зерттелетін объектінің құрамына сипаттама ... ... ал ... ондағы атқаратын функциясын көбірек сипаттайды.
Мәселен, экожүйелер: 1) энергия ағымына, 2) қоректік ... 3) ... пен ... ... көптүрлілік құрылым, 4) биогенді элементтер айналымы, 5) эволюция және даму, 6) басқару, 7) компоненттердің қарым-қатынастарын толық қарастырады. Сондықтан ... -- ... ... ... ... Оның ең ... қызметі - ондағы компоненттердің бір- ... ... ... ... етуі. Биоценоздағы қарым-қатынастардың ең бастылары қоректік және кеңістіктегі байланыстар. Қоректік қарым-қатынастарды ғылымда -- биотикалық факторлар деп ... ... ... ... дегеніміз -- тіршілік барысындағы организмдердің бір- біріне тигізетін әсері немесе ықпалы.
Аталған факторлар біртүрлі сипат ала отырып, бір ... ... ... ... ... анық ... байқаусыз түрде білініп отырады. Мәселен, өсімдік -- өсімдік қоректі организм (фитофаг) үшін ең қажетті роль ... өз ... ... да ... ... азайтып, қолайсыз жағдай туғызады.
Биоценоздың түрлік құрылымы
Биоценоздың түрлік құрылымы деп - ондағы түрлердің ... ... және ... ... мен ... ... ... айтады. Түрге бай және кедей биоценоз түрлері бар. Жылуы аз полярлық арктикалық шөлдерде және солтүстік ... ... ... ... ... ... ... ластанған ақба суларда - бір немессе бірнеше факторлардың орташа оптималды мөлшерден ауытқыған орталарда қауымдастықтар ... ... ... ... ... ... ... жағдайында тек аз ғана түрлер тірішлік ете алады. Сондай-ақ жиі - жиі ... ... ... ... жыл ... ... ... шығып су басып қалатын, гербицидтер қолданылып, жер жыртылатын егістіктерде немесе басқа да антропогендік әсерлерге ұшырап ... ... да ... ... ... болады. Керісінше, ортаның абиотикалық факторлары оптималға жақын жерлердің ... ... ... ... бай ... Бұларға мысал ретінде тропикалық ормандарды, маржанды рифтерді, шөлді аймақтардағы өзен аңғарларын айтуға болады.
Микроскопиялық организмдер болуына және ... ... ... ... ... байланысты биоценоздағы түрлердің санын білу өте қиын. ... ... ... ... ... қатар, түрлік құрылымына сипаттама беру үшін олардың ... ... де ... дұрыс.
Саны жағынан көп түрлер доминантты болып есептеледі. Мысалы, біздің шыршалы ормандарда шырша доминант, сол ... ... ... ... өз ... ... құстар мен кемірушілер арасында да өз доминанттары болады. Қауымдастықта доминанттар ... ... ... доминант түрлер биоценозға әсер ете бермейді. Осы түрлердің ішінде тіршілігі барысында қауымдастық үшін ... орта ... ол ... ... ... ... етуі қиын болатын түрлер болады. Мұндай түрлерді эдификаторлар деп атайды. ... ... ... ... ... ... ... кезекте биотоптың микроклиматына әсер етіледі.
Биоценоздың түрлік құрамындағы жеке бір түрдің рөлін білу үшін ... ... ... ... ... Белгілі бір көлемдегі немесе кеңістіктегі бір түрге жататын особьтардың санын - түрдің молдығы деп атайды. Кейде түрдің молдығын ... үшін ... ... ... ... ... салмағының мәнін есептейді. Биоценоздағы түрлердің бірқалыпты немесе әрқалай таралуын кез болудың жиілігі деп атайды. Ол ... ... ... ... ... ... ...
Биоценоздың кеңістіктегі құрылымы
Биоценоздың кеңістіктегі құрылымы ондағы өсімдіктер жабынымен (фитоценоз) - ... жер асты және жер үсті ... ... ... ... ... ... алғаш рет қоныстанғаннан бастап көптеген экологиялық факторлаға байланысты орналасады. Организмдер жердің рельефіне қарай горизонтальды (көлденең) немесе вертикальды (тігінен) бағытта ... ... Ол үшін ... жеке түр ... ... ... ... Соның биоценоздағы бір көрінісі -- ярустылық (қатарлық). Ярустылық - биоценоздардың биіктік бойынша жиіктелуі. Тіпті ярустылық жер асты ... де ... ... ... тән оның ... ... ... бейімделу белгілері жіктелген.
Биіктігі әртүрлі өсімдіктер өсетін фитоценоздан анық білінетін ярустылық бөлінуді байқауға болады: ассимиляция жүретін ... жер үсті ... және ... жер асты ... ... ... ... орналасады. Жалпақ жапырақты ормандарда 5-6 ярусты ажыратуға болады:І немесе жоғарғы ярус үлкен ... ... ... ... т.б.) ... II ярус - ... ағаштардан (шетен, алма, алмұрт, тал, т.б.) құралған; III яросты бұталар (шие, итмұрын, т.б.) құраса; IV ярус - биік ... ... ... ... V ярус - ... ... өсімдіктерден (қымыздық, шайқурай); ал VI ярусты өте аласа ... ... ... ... ... ... жер асты бөлімдерінде айқындауға болады. Әрбір ярусқа тән оның ... ... ... ... ... жіктелген.
Топырақтағы, судағы организмдерден де өзіне тән ярустылықты байқауға болады. Бірақ, мұңдағы экологиялық факторлар мен талаптар әр ... ... ... Сол сияқты ярустылық заңына бағынбайтын түрлер де бар. Мәселен, олардың қатарына ... ... ірі ... мен ... жатқызуға болады.
Биоценоздың экологиялық құрылымы
Әрбір биоценоз организмдердің белгілі бір ... ... ... Олар ... ... ... қореқ т.б. факторларға байланысты жіктеліп отырады және өзіндік қызмет атқарады. Экологиялық құрылым -- биоценоздағы түрлерді, ... мен ... ... ... Биоценоз -- уақыт пен кеңістікке қатысты және антропогендік факторларға байланысты өзгеріп ... ... ... жәй және күрделі типтерін ажыратуға болады. Мәселен, тропика ... мен ... ... ... ... ... ... болмайды. Олар бір-бірімен түрдің көптүрлілігімен де, биомассамен де ерекшеленеді. Атап айтқанда, шөл-шелейтті, тұндыра ... жәй ... ... ... ал ... орманды дала, тропикалық биоценоздары күрделі биоценоздар болып есептеледі. Су биоценоздары құрлықпен салыстырғанда қарапайым болып келеді. Ол көбінесе су жүйесінде құрлықтағыдай ... мен ... ... әрі ... ... (жарық, температура, қорек, қысым, оттегі, т.б) бірегей болмауы үлкен роль ... ... ... бірдей қызмет атқаратын түрлерді орнын басатын (викарирующие) түрлері деп атайды. Құрғақ ... ... ... ... ... мен ... ал ылғалы мол биотоптарда гигрофиттердің , тіиті гигрофиттердің басым ... - ... ... қарым-қатынастардың түрлері
Бәсекелестік - бір немесе бірнеше түрге жататын организмдердің өзара қореқ тұрағы, т.б. ресурстардың жетіспеушілік жағдайындағы қарым-қатынастарының көрінісі. Кезінде Ч. ... түр ... ... ... үшін ... ... әрі ... формасы ретінде бағалаған. Бұл көрініс өсімдіктер мен жануарлар арасында жиі байқалады. Мәселен, кәдімгі шыршалардың өздігінен сиреуі немесе ... ... ... ... ... бәсекелестік әр түрге жататын түрлер арасында болады. Ол бірде айқын білінсе, бірде ... ... ... ... Г.Ф. ... ... бойынша екі түрге жататын популяциялар еш уақытта бір жерде өмір сүре алмайды. Оның біреуі активті түр ... ... ... ... ... ... жойып жібереді. Бұл, әрине, қоректік ресурсқа тәуелді болған ... іске ... ... ... бәсекелестік қоректік фактор арқылы емес басқа да (мінез-құлық, тұрағы ... ... т.б.) ... ... де ...
Жыртқыштық - қорек, аумақ, т.б. ресурстар үшін бірін-бірі өлтіру, қуу, жеу ... ... ... ... ... ... болатын қарым-қатынастардың ең жоғарғы формасы.
Қорегін тауып жеуі бойынша олар бірнеше категорияларға ... 1) ... ... 2) ... жеу; 3) жайылып қоректену.
Қоректену әдістерінің әртүрлі болуына қарамастан организмдер бір- бірімен ... ... ... ... да ... ... ... организмдер үшін оңайға түспейді. Ол үшін жыртқыш жемтігін алдымен іздеп тауып ... ... Ал, ... өз ... ... деген қорғаныс қабілеті немесе жоғары бейімделушілік қасиетке ие болады. Бұл құбылыстар ғасырлар бойы дамып, организм бойыңда морфологиялық, физиология, биохимиялық т.б. ... ... ... Олар өсімдіктердетікен, қабық, жағымсыз иіс түрінде білінсе, ал жануарлар дүниесінде улы бездер, панцирлер, қорғаныс түстер, мінез- құлқының өзгеруі, түрін өзгерту, ... ... ... ... тастау, қашып кету, жасырыну, т.б. құбылыстар арқылы ... ... ... ... түз ... сес ... ... шабу, қатты дыбыс шығаруға дейін бейімделген. Эволюция барысында кейбір жыртқыштар жемтігін таңдап жеуге, ... көп ... ... ... ... көп ... ... ал кейбір құстар тек балықпен қоректенуге бейімделген. ... ... ірі ... ... ... ... өзіне тән агрессивті, баяу, кейбірде пассивті (өлекселермен көректенетіндер) формалары келіп шыққан.
Паразитизм - бір түрдің өкілінің екінші бір түр ... ... ... ... ... ретінде пайдалану арқылы тіршілік ету.
Паразиттік құбылыс организмдер арасында ... ... ... ... ... ... Бұл ... бактериядан бастап, жоғары сатыдағы организмдер арасында болады. Әсіресе, ... ... ... ... ... ... ... Сол сияқты өсімдікпен өсімдік, жануарлармен жануар және ... ... ... да ... ... ... ... Паразиттердің қоректі пайдалануына, бейімделуіне қарай монопаразиттер, олигополипаразиттер болып жіктеледі. Кейбіреулері сыртқы (эктопаразиттер) және ішкі (эндопаразиттер) паразиттер болып бейімделген. ... ... ... да немесе өте қауіпті ауру тарататын түрлері де баршылық. Бірақ, олардың кай түрі ... ... орны ... ролі бар. ... ... ... ... зиянкес жәндіктердің паразиттері олардың табиғаттағы санын реттеп ауыл ... мол ... ... Бір ғана құм ... ... ... ішкі ... паразиттің 19 түрі табылған. Ал, адамның ішек-қарын, өкпе, бауырларында кездесетін аскарида, эхинококк, т.б. организмдер паразиттер ... ... ... ... ... тіптен қатерлі аурулар (сүзек, тырысқақ, безгек, энцефалит, оба, т.б.) таратады. Олардың қатарына Қазақстан территориясында жиі кездесетін маса, сона, ... ... ... ... ... республикамыздың шөл-шөлейтті зоналарында кездесетін маса, бүрге, кенелердің биологиясын білу, олармен күресті, сақтануды жеңілдетері сөзсіз. Көптеген ... ... ... ... ... ... т.б.) паразиттерді таратушылар ретінде роль атқарады. Ал, Алматы, Шығыс Қазақстан облыстарының таулы алқаптарында кең ... ... ... энцифалитінің қауіпті паразит екенін білгеніміз жөн.
Организмдерге теріс ықпалын тигізу арқылы карым-катынас жасаудың тағы бір түрін - ... деп ... ... - бір түрдің тіршілігі арқасында екінші түрдің қорек немесе ... ... ... ... құбылыс. Бұл симбиоздың бір формасы ретінде белгілі. Яғни, бір түрдің қоректік қалдығымен екінші ... ... ... оған ... зиян ... Ал, ... ... организм біріншісін қозғау құралы немесе қорғанысы ретінде де пайдаланады. Мәселен, ірі ... ... ұсақ ... ... ... етуге бейімделген. Егерде комменсалдар бір-біріне зиян келтіре бастаса оның біреуі паразиттік немесе бәсекелестік жолға түседі.
Аллеотопатия - организмдердің денесінен өзіне тән ... ... ... ... ... ... жолы. Яғни, өсімдіктерден бөлінген заттар басқа жануарларға ... ... ... тигізетін қасиетке ие болады. Мәселен, кәдімгі жусан иісі көптеген өсімдіктерге (жүгері, картоп, томат, т.б.) теріс ... ... ал ... ... ... ... тежейтін көрінеді.
Өсімдіктерден бөлінетін заттар жануарларға еліктіргіш (аттрактивті) немесе жиркендіргіш (репеллентті) түрінде әсер етеді. Бұл қасиеттер, әсіресе, ... ... және ... үшін өте ... ... да ... жағымды кейде жағымсыз келетін әр түрлі активті заттар бөліп өзінің жауына ... ... ... ... беру ... ие ... ... активті заттарды көп организмдер бөледі. Мәселен, көпке белгілі антибиотиктер: ... ... ... ... жиі ...
Симбиоз - екі түрге жататын организмдердің кеңістікте бір-біріне ешбір зиянын тигізбей керісінше селбесіп пайдалы тіршілік етуі. Мәселен, ... мен ... ... ... ... мен актиния арасындағы селбесіп тірішілік ету осы қарым- қатынасқа жатады. Өсімдіктер арасындағы қыналар -- ... мен ... ... ... ... етудің көрінісі болып табылады.
Мутуализм - әр түрге жататын организмдер бір-біріне қолайлы жағдай туғыза отырып, селбесіп тіршілік етуі. Мәселен, ... ... мен ... ... ... ... кұмырсқа мен өсімдік биті арасындағы байланыс осының жарқын мысалы.
Зоохория - жануарлардың орын ауыстыруы арқылы ... ... ... ... ... Зоохория -- өсімдіктер мен жануарлар дүниесінің бір тобының ұзақ жылдар бойы ... ... ... ... ... ... тұқымында жабысқыш ілгектер, қылшықтар пайда болып олар құстар, сүт қоректілердің, басқа да жәндіктердің денесіне жабысуға бейімделіп осы ... алыс ... ... ... ... ... бұл жол мен таралуын-эктозоохория дейді. Ал, кейбір өсімдіктердің тұқымдары жануарлардың нәжістері арқылы таралады. Оларды - эндозоохориялық таралу жолы деп ... ... - бір ... екі түрдің бірге тіршілік етуі оларға пайда да, зиян да ... ... ... ... үшін ... тыс агрессивті болып келеді. Мәселен, кейбір құмырскалар көршілес құмырска илеулерінен жұмыртка мен ... ... ... ... Бұл ... организмдерде болатын инстинктің жоғарғы деңгейдегі көрінісі болса ... ... ... ... ірі ... ... бәрі де Күн ... энергиясының 1 %-нан аспайтын жиынтық энергияға ие. Энергияның ... заңы ... ... ... етуге арналған Жер көлемінің есебін және т.б. экологиялық-экономикалық есептерді жасауға қолданылады. Күн энергиясы ағыны арқасында Жерде ауа мен ... ... ... айналмы жүреді. Ауа массасының жылжуы механикалық әсерлердің (жел, толқын, ағыстар) басқа ... ... ... су буы мен шаң ... ... құрамындағы аэрогендік миграциясының жүруін қамтамасыз етеді. Күн радиациясының әсерінен атмосферада әртүрлі фотохимиялық реакциялар - су фотолизі, озонның, ... ... ... орын ... ... ... ... мен жұмсалатын энергияны ескергенде, Жердегі ең үлкен ... ... ... су ... ... Жылына бұл процеске қатысатын бүкіл гидросфера массасының небәрі 0,04 % болса да, секундына 16,5 млн.м3 және 40 млрд МВт Күн ... ... ... ... Күн энергиясының арқасында жүретін су мен ауаның физикалық айналымынан басқа көптеген химиялық ... мен ... ... ... ... ... келтірілгендей биоценоздағы организмдер арасында тұрақты қоректік байланыстар қалыптасқан. Осы қатынастар белгілі бір ... ... ... ... Ол ... ... бірнеше құрамдас бөліктерден тұруы мүмкін. Ол үш бөлімнен тұрады.
Біріншісі -- ... ... ... ... ... жасыл өсімдіктер органикалық заттар түзіп, алғашқы биологиялық ... ... және күн ... жұмсайды (сіңіреді).
Екінші - консументтер, бұған жануарлар жатады.
Үшінші -- редуценттер немесе қайта қалпына ... ... ... ... ... ролі ерекше. Яғни, заттарды ыдыратып, қайта қалпына келтіріп, зат айналымын жалғастырып отырады.
Барлық қоректік ... бір -- ... ... және тәуелді болып отырады. Әрбір деңгейден екінші, үшіншіге өткен сайын зат немесе энергия беру ... ... ... бәрі ... қоректік тізбектің күрделілігін және біртұтас жүйе ретінде әрекет ететіндігін көрсетеді.
Зат және энергия ағымы
В.И. Вернадскийдің ... ... ... ... ... тірі ... ... табиғаттағы үздіксіз айналымы жемісінің нәтежесі екенін айтқан болатын. Өйткені, тірі заттардың элеметтері қоршаған табиғи ортаға ... одан соң тірі ... ... қайтадан айналымға ауысатыны белгілі. Осылайша әрбір элемент тірі организмдерді әлденеше рет пайдаланып отырады. ... ... жер ... ... ... үнемі даму үстінде жүзеге асып, биоценоздағы биогенді айналымды жүзеге асырады. Бірақ та, заттардың биогенді ... ... ... деп ... ... Себебі, айналымдағы заттар бір трофикалық деңгейден екіншісіне өткен кезде әлсін-әлсін зат айналымына түсіп ... ... ... ... жер ... ... ... қоры (торф, көмір, мұнай, газ, жаңғыш сланц) жинақталады. Бұл қорлар да өз кезегінде жұмсалып, қайтадан ... ... зат ... ... ... ... жалғастырып жатады.
Экологиялық пирамида
Экожүйелердің әрбір трофикалық ... ... таза ... және ... өнімдерді құрудың және шығындаудың жылдамдығы әртүрлі. Алайда барлық экожүйелерге өнімдер пирамидаларының ... деп ... ... өнім мен ... ... ... бір ... қатынастары тән. Биоценоздағы қоректік тізбектегі қоректің (азықтың) ... ... ... ... ... ... жинақталуына жұмсалмайды. Оның біразы организмнің энергия қуатына: тыныс алу, қозғалу, көбею, дене температурасын ұстап тұруға жұмсалады. Сондықтан бір тізбектің ... ... ... толық өңделмейді. Егер ондай болған жағдайда табиғатта қор ресурсы таусылған болар еді. Осыған байланысты әрбір келесі қоректік тізбекке өткен сайын ... ... ... ... Нәтижесінде , бір трофикалық деңгейден екіншісіне өткен сайын биомасса, сандық құрамы және энергия қоры ... ... ... Бұл ... кезінде эколог Ч. Элтон зерттеп өзінің есімімен деп атаған.
Экологиялық пирамиданың негізгі 3 типі бар: 1) Саны ... - ... ... ... жеке ... ... ... 2) Салмағы бойынша - биомасса пирамидасы - жалпы құрғақ салмақты немесе анықтайды. 3) ... ... ... - ... пирамидасы - энергия ағымының қуатын немесе жылу энергиясын анықтайды.
Төменгі ... ... ... дейін белгілі заңдылықпен азаяды, оны деп атайды.
Экологиялық пирамидалар ережесі
Егер энергияны, өндірілген өнімдерді, биомасса немесе организмдер ... ... ... ... үшбұрыш масштабында бейнелесек, онда олардың орналасуында пирамида түріне ие болады.
Энергияның пирамида ережесі - энергия саны организмде ... ... ... ... ... келесісіне қарағанда мәні аз болып келеді.
Экожүйе тұрақтылығы мен динамикасы
Биоценоздардағы организмдер ... ... ... ... ... ... ... Кейбір организмдер түнде автивті келсе, кейбіреулері керісінше болып келеді. Сондықтан биоценоз құрамындағы түрлер сан және сапа жағынан да үнемі ... ... Бұл ... ... жер шарының климаттық белдеулері мен табиғат аймақтарына да көп байланысты.
Экологиялық сукцессия
Автогенді өзгерістерді экожүйенің дамуы ... ... ... деп атайды.Экологиялық сукцессияға анықтама берген кезде мынандай 3 жағдай ескерілуі тиіс:
1) Сукцессия қауымдастықтың, яғни экожүйенің биотикалық компонентінің ықпалымен жүреді. Өз ... ... ... ... мен ... ... даму ... межелейтін физикалық ортаның өзгерістерін туындатады.
2) Сукцессия дегеніміз қауымдастықтың түрлік құрамының және оның ішінде өтіп жатқанда процестердің өзгеруіне байланысты жүретін ... ... ... ... белгілі бір бағытта жүреді, демек оны болжауға болады.
3) Сукцессияның шарықтау шегі (кульминациясы) - энергия ағымы бірлігіне ... ... саны ... биомасса түр аралық әсерлесулердің тепе-тең күйдегі экожүйенің қалыптасуы болып табылады.
1.Табиғи қорлар және ... ... ... ... ... ... алу үшін,жаратылыста кездесетін табиғи корларды, шикізаттарды өңдеп, ... әр ... ... ... ... ... ... Демек, адамзат табиғи қорларды, олардағы шикізат көздерін, зат айналым циклына ... ... ... ... ... - адамның өз мұқтажын қамтамасыз ету және көздеген ... жету үшін ... ... ... ... ... ... денелердің жиынтығы. Оларға ауа, күн, жел, су, жер, орман, табиғи құрылыс материалдары, пайдалы қазбалар және тағы басқалар жатады.
Адамзат баласының ... қор ... ... бір ... бірнеше түрін, өзінің өндеу, пайдалану барысының сатысында тасымалдауы, олардың өзгеріске ұшырауы -- қордың айналымы (ресурсный цикл) деп ... ... ... ... ... - ... түрі. Бұл белгіге сәйкес олар табиғи құбылыстар (күн энергиясы, жел, мұхиттрадағы судың келуі мен қайтымы), өсімдіктер әлемі, жануарлар әлемі, табиғи ... (су, ауа, ... және ... ... ... алтын т.б. әртүрлі рудалар) болып бөлінеді. Сонымен қатар пайдалы қазбалар ... ... ... ... ... тұз) және өңдеуді қажет ететін (мұнай, синтетикалық тыңайытқыштар) болуы мүмкін.
Табиғи қорлардың екінші белгісі - ... ... Бұл ... ... ... ... және ... деп бөледі.
Сарқылмайтын табиғи қорлар - табиғатты ұзақ пайдалану кезінде саны мен сапасы өзгермейтін немесе аздапқана өзгеретін табиғи ... ... және ... ... ... Күн ... жел энергиясы, қозғалыстағы су энергиясы, жер қойнауы энергиясы жатады. Қоршаған ортаның ауасы мен суы саны ... ... ... ... адамның тіршілігі барысында сапасы төмендеуі әбден мүмкін. Бұл табиғи байлықтар қазіргі таңдағы техника мен технологияның көмегімен (су, шаң, газ ... ... - ақ ... - ... шаралар) сарқылмайтын бола алады.
Сарқылатын табиғи байлықтар - ... ... ... саны мен ... өзгеретін табиғи физикалық құбылыстар және денелер.
Табиғи қорлардың классификациясы:
Үшінші классификациялық белгі - сарқылатын табиғи байлықтардың ... ... ... Бұл белгісі бойынша сарқылатын байлықтардың мынадай түрлері бар:
- ... ... - ... ... және ... ... ... келмейтін - миллиондаған жылдар бойы жер қойнауында түзілген пайдалы қазбалар (қара, түсті, асыл және сирек кездесетін, радиоактивті металдар ... ... газ және т.б.);
- ... қалпына келетін - пайдалануға қарағанда орнына қайта келуі баяу жүретін қорлар (құнарлы қара топырақ, үлекен жастағы ағаштар - ... ... және т.б.). ... ... бұл құбылыстардың қандай масштабта: планетада, үлкен аймақта (континент), жеке географиялық ауданда немесе белгілі бір ... ... ... ... жөн.
2.Әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және ... ... ... ... ж.).
Демография (грек. demos - халық, grafo - жазамын) - тарихи - ... ... ... ... өсу ... ... ұрпақтарының үнемі жаңарып отыруы) туралы ғылым. Демография ұғымын 1855 жылы ... ... А. ... кітабының тақырыбында қолданды. Ал 19 ғасырдың соңы мен 20 ... бас ... бұл ұғым ... ... ... ... демография ғылымының негізін қалаушы ретінде алғаш рет Лондон қаласы тұрғындарының өлуін бейнелейтін кестені құрған ағылшын ғалымы Дж. Граун (1620-1674жж.) деп ... ... - ... өлу, ... ... ажырасу және жалпы ұрпақтың жаңаруын, олардың заңдылықтары мен әлеуметтік шарттары процестерінің өзара әсерін зерттейді.
Демографиядағы ең басты мәселе - ... ... ... өсу ... дамуын анықтау. Халықтың ұдайы өзгерісі - ұрпақ алмасу, туу мен өлу, яғни ... ... ... ... асады. Белгілі бір аймақтағы халықтың өсу мөлшерінің өзгеруі адамдардың басқа жерлерден көшіп келуі (иммиграция) мен олардың бөтен аймақтарға қоныс аударуына ... яғни ... ... ... да ... ... халық санының өзгеруі адамдардың жасына, отбасы жағдайына, балалар санына немесе білім деңгейіне, мамандығына, әлеуметтік ахуалына орай бір күйден ... ... бір ... екінші топқа ауысуына тәуелді. Кең мағынасында алғанда, халықтың ұдайы өзгерісі дегеніміз оның санының, ... мен ... ... ... және ... ... қарай өзгеріп отыруы. Отбасының құрылуы, оның дамуы мен күйреуі демографияда ... ... ие. ... ... және оның ... ... тек сан жағынан ғана емес, сонымен қатар сапалық ... да ... ... ... ... әр түрлі құбылыстар барлық халықтың да, сонымен бірге дербес зерттеу нысаны ретінде оның ... бір ... да ... ... ... Демографиялық процестердің өзара байланыстарын, олардың әлеуметтік-экономикалық құбылыстарға тәуелділігін және халық дамуының әлеуметік-экономикалық салдарын зерттей отырып, демография ... саны мен ... ... заңдары мен заңдылықтарын анықтайды. Нақтылы қоғамдық ортада өтіп жатқан халық өзгерісін сол қоғам өмірінің әлеуметтік-экономикалық жағдайлары айқындайды. ... үшін ... - ... ... ... ... ықпалдасуы болып табылады. Демография әлеуметтік-экономикалық процесс заңдылықтарының жалпы халықтың ұдайы өсуіне ықпалын ғана емес, керісінше халық өсімінің қоғам дамуына тигізетін ... де ... ... бұл ... ... ресурстарының құрамы мен қозғалысының, сондай-ақ халықтың тұтынушы ретіндегі үлес мөлшерінің терең зерттелуі аса маңызды рөл ... ... бұл ... ... деп ... ... ... бірі - халықтың ұдайы өзгерісінің заңдылықтарын зерттеу негізінде мемлекет тарапынан жүргізілетін демографиялық саясат негіздерін тұжырымдау. ... ... ... ... және ... ... ... іздеу Томас Сальтус (1766-1834 жж.) есімімен тығыз байланысты. Ол өз еңбектерінде халық санының тез өсуі экологиялық зардаптарға алып келетіні туралы ... Т. ... ... . Яғни , Жер ... ... ... өсуі тамақ өнер кәсібінің дамуынан басып озуда. Қазіргі таңда халық санының күрт өсуі ... жеке ... ... ... ... қатынастарғада әсері өсіп жатыр.
Дүниежүзі бойынша халық санның өсуі табиғи және әлеуметтік - ... ... ... Бұл ... ... ... оңтүстік және солтүстік бөліктерінде қатты байқалады. Оңтүстік аймаққа шартты түрде Азияның дамушы елдері, Африка және Латын Америкасы ... ... ... ... экономикасы дамыған Солтүстік Америка, Европа және Солтүстік Азия елдері жатады.
Оңтүстік және ... ... ... ... бір - бірінен қатты айырмашылығы бар. 20 ғасырдың екінші жартысында басталды. Демографиялық процестердің стихиялы ... осы ... ... бір дәрежеде ретке келтіруді қажет етуде. Мұның бірден - бір жолы - туылу ... ... ... Осы мақсатта бағдарламасы пайда болды. Яғни, бұл саясаттың мәні - осы ... ... ... материялдық және моралдық көтермелеу.
Демографиялық саладағы соңғы көрсеткіштерді жағымды деп айтуға болады. Агенттік төрағасының ... ... ... 2012 ... ... бері Қазақстанның халық саны 42 мың адамға өсіп, 2013 жылдың 1 ... 16 млн. 953 мың ... ... Осы 2012 ... ... екі ... 66,4 мың сәби ... келді. Бұл өткен жылдың көрсеткіштерінен 0,8 пайызға артық. Өлім ... 2012 ... ... екі айымен салыстырғанда 2,3 пайызға кеміп, 25 мың адам болды. Біздің елге келгендер - 3209 ... ... ... - 2650 адам, осылайша миграциялық сальдо 559 адамды құрады. Алдын ала ... осы жылы ... рет ... ... халық саны 17 миллиондық межеге жетеді.
Жалпы, демографиялық мәселе ... ел үшін ... ... ... бірі. Кеңес Одағы орнаған тұста қазақ халқының демографиялық потенциалы өте ... ... Сол ... қазақтар Орталық Азияда басқа этностардың арасында саны жағынан ең көбі болды. Қазіргі күнді алатын болсақ, көршілес Өзбекстанның халық саны 30 ... ... ... ал ... 17 ... жуықтап қалды (оның ішінде 11 млн. қазақ).
Кейбір тарихи оқиғалар қазақ халқының демографиясына үлкен ... ... Оның ... қазақ даласында орын алғанашаршылықтың зардабы ауыр болды. Белгілі демограф Мақаш Тәтімовтың айтуынша, аштық ... ... ... санының жартысына жуығынан айырылған. Сонымен қатар, екінші дүниежүзілік соғыста 2 ... аса ... 350 мыңы ... қайтыс болды. Демографтың ойынша, егер осы оқиғалар болмағанда, қазақтардың саны осы күні 32-35 миллионға жетуі мүмкін еді. ... ... ... ... толығырақ тоқталайық. Территориясының көлемі бойынша тоғызыншы орын алатын Қазақстанда бір шаршы шақырымға не бары 6,2 адамнан ғана келеді екен. ... ... ... ... әлем елдері арасында 184-орында тұр. Тәуелсіздік алғаннан кейін Кеңес Одағының ... ... ... ... да ... дағдарыс басталды. Экономикалық жағдайдың нашарлауы бала туу көрсеткішінің күрт төмендеуіне алып келген болатын. Бірақ соңғы ... ... ... ... бала ... үздіксіз өсуіне септігін тигізді.
Халықтың демографиялық ахуалының бір көрінісі ретінде халықтың орташа жас ... ... ... ... Орташа жас дегеніміз - халықтың тең жартысы сол жастан төмен, тең жартысы сол жастан жоғары ... ... ... айтуынша қазіргі таңда қазақ халқының орташа жасы 26-27 шамасында, орыс халқында әр түрлі деректер бойынша 45-47 төңірегінде ... ... ... ... ... адамдардың үлесі жоғары. Ал еуропалық этностарда туудың төмен болуы және ... ... ... ... ... ... ... адамдардың басым болуы олардың демографиялық жағдайларының нашарлануына өз септігін тигізуде.
Соңғы 10 ... ... ... ... ... 2,1 есе өсті, бала туу деңгейі 1999 ... 14,6 %-дан 2010 жылы 22,5 %-ға ... ...
Дегенмен, БҰҰ-ның демографиялық қартаю мәселесі бойынша Қазақстандағы халық қартаю қарсаңында. Аталған процесс, әсіресе, республиканың солтүстік, шығыс және ... ... тән. ... ... ... санағы елімізде Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2007 ... 28 ... № 1138 ... ... 2009 жылы 25 ... 6 ... дейінгікезеңде өткізілді.
2009 жылғы 1 қаңтардағы дерек бойынша елімізде 15 ... 778 мың адам ... ... ең көп шоғырланған өңірлер - Оңтүстік Қазақстан облысында 2 миллионнан астам, Алматы ... 1 ... 600 мың, ... ... ... 1 ... 400 мың тұрғын бар.
2009 жылғы санақ нәтижесі бойынша Қазақстан Республикасының халық саны ... 800 ... ... ... (1999ж.) санақпен салыстырғанда 1млн.022мың 900 адамға немесе 6.8% өсті. Дүниежүзі халқы 1987 жылы 5 млдр, 1999 жылы 6 ... 2011 жылы 7 млрд ... ... - ... ... халық санын реттеуге немесе халық санын өсіруге ... іс- ... ... Үндістан мен Қытай халық санын реттеуге бағытталған саясат жүргізсе, ... ... ... санын өсіруге бағытталған саясат жүргізеді.
Жер шарындағы саны жөнінен ірі халық болып қытайлар саналады. Олардың саны 1млрд 334 млн ... ... ... ... ... ... ... ерекшеленеді. Мысалы Қытай, Ресей көп ұлтты елдер болса, Жапония, Швеция, Дания, Корея бір ұлтты елдер болып саналады. Себебі мұнда ... ... ... бір ... үлесі өте жоғары болады.
Урбандалу деңгейі дегеніміз белгілі бір елдегі жалпы халық санындағы қала халқының үлесі. Мысады урбандалу деңгейі Қытайда 45% ... ... 98%-ды ... ... ... - ірі қаланың маңына орташа және шағын қалалардың шоғырлануы. Қазақстандағы ең ірі агломерация Қарағанды- Теміртау агломерациясы. Жақын орналасқан агломерациялардың бірігуінен ... ... ... ... ... ... ... ұғымы 20 ғасырдың 70-ші жылдарында Рим клубындағы баяндамасынан (1972 ж.) кейін пайда болды. Бұл баяндаманы американдық ғалым Д.Л. ... ... Д. ... ... ... ... ресурстарының азаюына, қоршаған ортаның ластануына және дамушы елдердегі байланысты әлемдік апараттардың болуы) сүйеніп дайындаған еді. Бұл ... ... ... ... ... ... ... тапты.
Бір-бірімен байланысты ғаламдық проблемалардың ішінде азық-түлік мәселесі ерекше орын ... ... ... өмір сүруі және денсаулығы азық-түліктің қоры мен сапасына байланысты. Бұл ... Жер ... ... ... ... проблема туындатушы фактор деп айтуға болады.
21 ғасырдың басына қарай азық-түлік ... ... ... жаңа екі ... ... болды. Біріншіден, азық-түлік өндіру және оған кететін өзіндік құн да баяулай бастайды. ... ... ... ... әсер ... де, ... ... дамуы үшін адамзат алдында сол азық-түліктің экологиялық бағасы өсе бастады. Бұл өз ... ... мен оның ... әсердің қайтымсыз екенін және осыған байланысты қоршаған орта мен адам ... ... ... ... көрсетті.
БҰҰ - ның Азық-түлік және ауылшаруашылық мекемелерінің мәліметтері бойынша өңделетін ауылшаруашылық жерлердің көлемі соңғы 30 жылда 33,13%-дан ... ... ... ... ... ... - адам ... шаққанда егістік жерлердің көлемінің қысқарып, басқа мақсаттарға пайдалануы және топырақтың эрозияға ұшырауына ... ... ... өзгеруі, жер мен судың өнеркәсіптік және ауылшаруашылық өнімдерімен ластануы, минералдық тыңайытқыштар мен улы ... ... ... тамақ өнімдерінде адам денсаулығына зиянды заттардың жинақталуына алып келеді. Кейбір мәліметтер ... ... ... ісік ... 60-80% ауа ... ... ... өнімдерінде химикаттардың болуына байланысты. Басқа да көптеген ауру белгілері - тез шаршау, депрессия, қозғалыстың баяу болуы, бас ауруы, ... ... ... мен ... ... ашушаңдық, есте сақтау қабілетінің төмендеуі және т.б. ауру белгілері шын мәнінде қоршаған ... ... ... ... сапасына да байланысты. Осының әсерінен әлемде тамақпен уланудың саны ... ... ... ... дамушы елдерде жыл сайын 1,5 миллард адам диареяға ұшырап, 5 ... ... 3 ... бала қайтыс болады. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының ресми мәліметі бойынша, диареяның 70% сапасыз тамақ өнімдеріне ... ... жылы ... ... ... ... қаласында елдерінің басшылары ашаршлықтың себептерін айқындау және оны болдырмаудың ... ... ... ... ... ... жобаларды қолдау;
- азық-түлік қауіпсіздігі мәселесі туралы кешенді бағдарламалармен қамтамасыз ету; - ынтымақтастықты ... ... ... ... рөлдерін нығайту;
- кездесуіндегі және Питсбургте өткен кездесуіндегі қаржылық міндеттемелер деңгейін қолдау.
Адамдарда жас ... ... ... ... ... ол ... ... ереже болып қалады.
Демографиялық жағдайларға келесідей факторлар кіреді: әлемде 3,3 млрд. адам күн ... ... және 5000 млн. ...
1 ... астам- кедейшілік шегінде тұр.
0,5 млрд -жартылай немесе толық жұмыссыз.
0,8 млрд -астам ... ...
0,2 млрд - бала ... ... ... проблемасы халық санымен байланысты. 6,1 млрд. адам ... ... үшін мал ... 4 есе, ал ... ... 3 есе ... ... пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу.
Адам баласының кез-келген шаруашылық әрекеті әр түрлі қалдықтармен биосфераны ластайды, бұл халықтың ... мен ... ... мен ... ... ... ... ортадағы тепе-теңдікке қауіп-қатер тудырады. Кең үйінділерін, өнеркәсіп ... ... қала ... тек ... ... бұзатын ластағыштар деп санауға болмайды, олар құнды шикізат көздеріне жатады. Қазіргі кезеңдегі ғылым мен ... даму ... ... ... ... ... ... байланысты, оларды өндеп құнды өнімдер алу әзірше жолға қойылмаған, сондықтан бұларды сақтауға, ... ... ... ... ... ... ... қаражат, энергия, уақыт жұмсалып отыр. Қалдықтар шығаратын негізгі көздерге өнеркәсіп, ауыл-шаруашылығы, үй-жай шаруашылығы ... ... ... ... ... пайдаланудыңхалықшаруашылық маңызы өте зор. Екінші реттік энергоресурстар дегеніміз тікелей тап осы өндірістің өнімдерінің, қалдықтарының, жанама және аралык өнімдерінің энергетикалық ... ... ... энергоресурстар 3 топқа бөлінеді:
1) жанғыштар (Н2, СН4, СО, пеш газдары, май, шайыр целлюлоза және т. б.);
2) жылу ... ... ... ... ... ... ... экзотермиялык реакциялардікі);
3) технологиялық аппараттардан шығатын газ бсн сұйықтықтардың қысымы.
Екінші реттік энергоресурстар химиялық өндірістің азот күкірт, фосфор, хлор қосылыстарын, ... ... және ... салаларыңда пайдаланылады. Жанғыштар қазандыктарда отын ретінде қолданылады. Бөлінген жылу калдықтарды өндейтін кондырғыларда, жылу айырбастағыштарда кейбір заттарды кыздыруға қолданылады, осы ... ... ... ... төмендетуге болады. Қысым утилизациялык турбиналарда компрессорларды, насостарды, желдеткіштерді жүмыс істетуге қолданылады және ... ... ...
Екінші реттік энергетикалық ресурстарды жүзеге асыру жылу мен ... ... ... ... ... жылу ... азайтып, қоршаған ортаны қорғауға себебін тигізеді.
Қалдықтар проблемасы қолымызда бар ... ... ... ... ... Бір ... ... күйіп кеткен лампалардан вольфрам алу түкке тұрмайтын іс сияқты. Жанып кеткен бір лампочкада 10 мг-дай вольфрам болады, ал оның ... ~ 10 кг. ... осы ... ... ... 10 кг алу үшін ... ... бар минераддар -- вольфрамит, шеелиттің 1 тоннадан кем емес көлемі өңделеді, сонымсн қатар, біраз энергия мөлшері ... ... ... ... қоры не бәрі 1 млн. тоннадай. Жер шары масштабымен есептегенде ашылған қор 50 ... ғана ... ... бұрынғы Одаққа кіретін мемлекеттерді есепке алмағанда, жылына дүниежүзі бойынша вольфрам рудасының 25 мың тоннасы өндіріледі. Бұл мәлімет вольфрам қосылыстарын тастауды ... ... ... ... ... ... ... көрсетіп отыр.
Руминияның аяқ-киім өнеркәсіп институтында тері қалдықтарынан ... ... ... ... жоқматериал шығаруға бағытталған пластикалық масса алу жолы жасалып өндіріске енгізілген. 1 кг қалдыктан 0,9 кг материал алынады.
Ерекше назар ... және ... ... ... қалдықтарға тұрмыстық қалдықтар жатады, себебі осы қалдыктардың мөлшері мен әртүрлі аурулар эпидемиясының арасында тікелей байланыс бар. ... ... ... ... 41%-і болып топтастырылады, ал Венгрияда 33,5%-і, Францияда -- 6%-і, Ресейде -- 10%-і, Ұлыбританияда -- 3%-і, ... меи ... -- 0,3%-і. ... ... ... ... ... қалдықтың мөлшері 16 млн. м3 , Алматыдан -- 3 млн. м3 ... ... ... ... бір ... шаққанда жалпы 300 кг тұрмыстық қалдық келеді, оның ішінде азық-түлік калдыктарының жылдық мөлшері 80-90 кг. 1 т азық-түлік қалдықтарының ... орта ... 250 кг ... жем- ... ... келеді. Ресей ғалымдарының мәліметтеріне сүйенсек, осы мөлшерді жем ретінде мал өсіру саласында пайдаланғанда 45 кг-ға дейін шошқа етін алуға болады. ... ... ... тастайтын болсақ, онда әртүрлі ауруларды қоздыратын ошақтың көзін ашуымен қатар, біраз жер ... ... ... ... ... ... компоненттерге келетін мөлшер массалық %-пен алғандай: қағаз (30-40), азық-түлік қалдықтары (30-40), металдар (2-4), ағаш (1,5-3), кездемелер (2-4), шыны (3-6), ... (1-2), ... ... (1-2), ... (1-1,5). Қала ... жинайтын негізгі жер қоқыстар үйіндісі, шамалы мөлшері қайтадан өнделеді немесе арнайы ұйымдастырылған зауыттарда жағылады.
Тұрмыстық қалдықтарды бірнеше ... ... ... бар, ... ... жанатын газ және синтетикалық мұнай, құрылыс плиталарын, қағаз және тағы да көптеген заттарды алуға болады. Ең алғашкы қоқысты жағуға ... ... 1975 жылы ... ... ашылған, оның жылдық өнімділігі 150 мың тонна шамасында. Жану процесінің нәтижесінде бөлінетін жылу іске ... бу ... ... пайдаланылса, шлактан іріктеп жиналған металл қалдықтары металлургия өнеркәсібіне, ал шыққан шлактар кұрылыс материалдарын өндіруге колданылады. Тұрмыстық қалдықтарды жою, яғни негізгі ... ... ... ... ... ... ... кажетті өнімдерді -- жылу, металл, ... да ... ... ... азык-түлік қалдықтарының мөлшері 20%-тен төмен болса, олардан тұрмыстық тыңайтқыш ... ... ... ... ... микробтардың қатысуымен жүретін биохимилык процесс. Бұл микробтардан өте көп мөлшерде жылу бөлініп шыққандықтан қоқыс 70 0С-ге ... ... Бұл ... ауру ... микробтар жойылып, шикізат қызып, тұрмыстық тынайтқышқа айналады. Табиғи жағдайда бұл процесс айлап жүрсе, ... ... ... ... 2-3 ... аяқталады. Ал қалдықтарда азық-түлікке жағатын компоненттер аз болса процестін жүру жылдамдығы күрт төмендейді. ... ... ... өндеу үшін магниттік сепарация әдісі де қолданылып келеді.
Қорытынды. . ... ... ... - ... + ... диалектикалық бірлестігі. Ол төмендегідей құрамдас бөліктерден тұрады: ... ... ... ... және өлі табиғат компоненттері. Міне, осы компоненттер арасында үнемі ... ... ... ... ... ... ұғымының баламасы ретінде "Экожүйе" термині жиі қолданылады. Оны 1935 жылы А. Тенсли енгізген. Шын мәнінде, екі ... ... ... ... әрі ... толықтыра түседі. Сондықтан экожүйе -- экологияның функциялды бірлік өлшемі. Оның ең басты қызметі - ... ... ... ... ... ... етуі.
Биоценоз -- табиғи жағдайлары бірегей жерлерде тіршілік ететін өсімдіктер жануарлар және микроорганизмдердің жиынтығынан тұрады. Биоценоз ұғымын алғаш рет ... ... ... К. ... (1877 ж.). Биоценоз құрамындағы организмдердің бір-бірімен қарым-қатынасын биоценотикалық тұрғыда қарастыру қажет. Өйткені, кез келген биоценоз өзімен-өзі жеке ... Ол әр ... өлі ... ... ғана өмір ... ... ... компоненттерінің қолайлы тіршілік ортасы -- ... ... ... ... -- тірі ... ... тіршілік ететін орта. Нәтижесінде биоценозбен биотоп бірлесіп-биогеоценозды құрайды. Алғаш рет бұл ... ... 1940 жылы В.Н. ... енгізген.
Табиғи қорлар - қоршаған ортадағы заттардың, құбылыстардың, ... ... ... ... ... ... ауа, күн, жел, су, жер, орман, табиғи құрылыс материалдары, пайдалы қазбалар және тағы басқалар жатады. Табиғи ... ... ... - ... ... ... сәйкес олар табиғи құбылыстар, өсімдіктер әлемі, жануарлар әлемі, ... ... және ... ... ... бөлінеді. Табиғи қорлардың екінші белгісі - олардың ... Бұл ... ... ... ... және сарқылмайтын деп бөледі.Демография - белгілі бір халықтың, ұлттың, ... ... ... ... ... мен ... ... бөлінуін, өсу не кему динамикасын қоғамдық-тарихи жағдайлармен ... ... ... ... саласы. Демография адам популяциясын оның көлемі мен құрылымына сәйкес, яғни жынысы, жасы, отбасылық жағдайы және этникалық шығу тегі ... ... осы ... туу, өлу және ... ... ... ... статистикалық зерттеу. Адам баласының кез-келген шаруашылық әрекеті әр түрлі қалдықтармен биосфераны ластайды, бұл халықтың денсаулығы мен өміріне, флора мен ... ... ... қоршаған ортадағы тепе-теңдікке қауіп-қатер тудырады. Кең үйінділерін, өнеркәсіп тастандыларын, қоқыстарды, қала шөп-шалаңдарын тек ... ... ... ... деп ... ... олар құнды шикізат көздеріне жатады. Қазіргі кезеңдегі ғылым мен техниканың даму деңгейіне сәйкес әбден жетілдірілген технологияның жоқтығына байланысты, оларды өндеп ... ... алу ... ... қойылмаған, сондықтан бұларды сақтауға, жоюға, тасуға, көмуге, зиянсыз түрде айналдыруға көптеген ... ... ... жұмсалып отыр. Қалдықтар шығаратын негізгі көздерге өнеркәсіп, ауыл-шаруашылығы, үй-жай шаруашылығы жатады.
Пайдаланылған әдебиеттер:
1. А.Т. Қуатбаев . Оқулық. - ... 2012 ж. 102-297 ... ... Г.С. ... Г.Т. ... . ... - ... 2002 ж. 82-196 беттер аралығы.

Пән: Экология, Қоршаған ортаны қорғау
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 25 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия жайлы10 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия жайлы ақпарат12 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия жайлы мәлімет36 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия туралы ақпарат23 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия туралы мәлімет15 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. 1 табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану. 2 әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.) 3 өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу28 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану . Әлемдегі және қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу15 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану Әлемдегі және қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.) Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу13 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану. Әлемдегі және қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.) Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу17 бет
Бірлестіктер экологиясы және экожүйедегі энергия. Табиғи қорлар және оларды тиімді пайдалану. Әлемдегі және Қазақстандағы демографиялық жағдай және азық түлік мәселесі (2014-2015 ж.). Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығында аз қалдықты технологиялар енгізу12 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь