Ежелгі түркі мәдениеті: Орхон, Енисей жазбалары

Түркі мәдениеті
ОРХОН . ЕНИСЕЙ ЖАЗБА ЕСКЕРТКІШТЕРІ
Пайдаланған әдебиеттер
Түркі мәдениеті - ежелгі заманнан өмір сүріп келе жаткан түркі тайпалары негізінде қалыптасқан мөдениеттің жалпы атауы. Түркілердің алғашқы ата қонысы Шығыс Тянь-Шань мен өңірі болған. "Халықтардың ұлы қоныс аударуының" нәтижесінде қазіргі Қазақстан, Орта жөне Алдыңғы Азия, Шығыс Еуропа территорияларына кең таралып орналасқан түркілер қазіргі түркі тілдес халықтардың барлықтарының субстраты болып табылады. "Түркі" деген термин тұңғыш рет 542 жылы аталады. "Түркі" этонимі алғашқы кезде белгілі бір ақсүйектерден шыққанын білдірген (ғылымда этносқа қатысты "түркі"терминін қолдану қалыптасқан, біз соған арқа сүйейміз). Орталық Азияны мекендеген көптеген тайпалық одақтардан біріккен феодалдық мемлекет Түркі қағандығы өмір сүрген. Түркі қағандығының әлеуметтік-саяси және қоғамдық өмірінде әскери істер аса маңызды орын алған.
1. Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / Жалпы редакциясын басқарған э.ғ.д., профессор Е. Арын – Павлодар: «ЭКО» ҒӨФ. 2007.
2. Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, мәдениет және денсаулық сақтау министрлігі, Қазақстан даму институты, 1998 жыл, 509 бет.
3. Отырар. Энциклопедия. – Алматы. «Арыс» баспасы, 2005
4. Абылхожин Ж.Б., Бурханов К.Н., Кадырбаев А.Ш., Султанов Т.И. Страна в сердце Евразии.-Алматы: 1998г.
5. Айдаров Ғ. Орхон ескерткіштерінің тексті. –Алма-Ата: 1990.
6. Арон Атабек. Руны и годы или Слово об Учителе. //Отан. 2002.№3, с.40
        
        Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігі
Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университеті
СӨЖ
Тақырыбы: Ежелгі түркі мәдениеті: Орхон, ... ... ... ... ... ... П.С
Семей-2015
Түркі мәдениеті - ежелгі заманнан өмір сүріп келе ... ... ... ... қалыптасқан мөдениеттің жалпы атауы. Түркілердің алғашқы ата қонысы Шығыс Тянь-Шань мен ... ... ... ұлы ... аударуының" нәтижесінде қазіргі Қазақстан, Орта жөне Алдыңғы ... ... ... ... кең таралып орналасқан түркілер қазіргі түркі тілдес халықтардың барлықтарының субстраты болып табылады. "Түркі" деген термин тұңғыш рет 542 жылы ... ... ... ... ... ... бір ақсүйектерден шыққанын білдірген (ғылымда этносқа қатысты ... ... ... біз ... арқа сүйейміз). Орталық Азияны мекендеген көптеген тайпалық одақтардан біріккен феодалдық мемлекет ... ... өмір ... ... қағандығының әлеуметтік-саяси және қоғамдық өмірінде әскери істер аса маңызды орын алған.
Түркілердің алғашқы көсемдерінің бірі Бумын ... ... ... ... ... түркі тілінің өрісі барынша кеңіп, ұланғайыр өлкедеғі негізгі тілге айналған. Түркілердің жазуы да болған. Сол көне түркі ... ... ... ... ... ... көп мағлүмат алуға болады. Көне түркілер аспан денелерінің қозғалысына ... ауа ... жыл ... ... ... күні ... ... алған. Көне түркілер геометрия, математика ғылымдарынан біршама хабардар болған, оны су жүйелерін салуға, күрделі ғимараттар, карауыл төбелер ... т.б. ... Олар ... ... минералдарды еріту әдістерін, шөптердің емдік қасиеттерін білген. Емдеудің неше түрлі әдістерін де жетік меңгерген. Ежелгі түркілер, ... қос ... - ... және ... ... болған. Көк Тәңірінің рақымымен елді билеген қағандар "Аспанда туған және ... ... ... деп аталған. Ежелгі түркілер үшін Көк пен Жер-Судан кейін тұрған құдіретті күш әйел, ошак басы ... ... ... ... ... ... ... шексіз аспан әлемімен қатар аспан шырақтары, құтты мекен, отсуға да бас ... ... ... ... ... - ... ... ЕСКЕРТКІШТЕРІ
Орхон - Енисей ескерткіштерінің зертелу тарихы ХVII ғасырдың екінші жартысынан басталады. Ең алғаш рет (1662ж.) Орхон - ... ... ... ... ... адам - ... қаласының бургомистрі Н.Витзен.
1697 жылы Тобыл қаласының бояры С.Ремезовтың атты ... ... ... Сол ... ... бойындағы жер атап көрсетілді. Көне түркі жазба нұсқауларын зертеуші ғалымдардың пікірі бойынша, осы жер ... ... ... ... ... тұсқа сай келеді.Ал Орхон - енисей ескерткіштері үлгілерінің ... ... ... ... 13 жыл ... ... швед офицері Ф.И. Табберт - ... ... ... байланысты. Оның 1730 атты еңбегінде көне ескерткіштер туралы көптеген қызғылықты аралаған Д.Е.Мессершмидтің күнделік жазбаларында да көне түркі жазбаларының кейбір ... ... ... ... орта ... ... сібір жерлерін аралаған жиһангер Совет заманында өзгерген өңірдің салтанатты, әсем қалаларын, зәулім заводтарын, алып фабрикаларын қызықтап - ... ... ... ... ... қол ... мүлгіген жансыз, меңіреу балбал тастарға да, опат соғыстардан қирап жер астына түскен ескі ... ... ... қорғандарына да, сол бір жойқын бүліншіліктерге төтеп берген сәулет өнерінің не бір ... ... де кз ... ... ... ой ... өтері де ақиқат. Бүкіл әлемге әйгілі болған ақын тас, жыршы тас - орхон ескерткіштері (VIIIғ.) жайында, ... ... ... ... ... құлпытастағы жазулар жайында.Онда VIIIғасырдың іргелі мемелкеті - Түркі қағанатының құрамындағы толып жатқан рулардың өзара есепсіз жауласуы, сабылған ... мен ... ... Бұл ... ... кейіпкерлері хандар, бектер, болғанмен, біз олардан неше түрлі қанау-тонауды көрген, азап-мехнат шеккен бұқара халықтың аянышты өмірін ... ... да анық ... ... ... ... ... деректер жиынтығына жатқызса, енді біразы оларды тарихи ерлік жыры деп тануда.Енисей, Орхон және Талас жазба ескерткіштерінің тілі ... сөз ... ... онда ... ... ... айта ... орынды. Түркі тілдері тарихындағы ең алғашқы әліпби осы жазулар әліпбиі болып ... ... ... және ... ... ... тамыры мен оның таралу жолдары жөнінде күні бүгінгіге дейін ... жоқ. ... - ... ... ... түп - төркіні жөнінде түрколог ғалымдар арасында бірталай талас пікірлер бар. В.Томсон, В.Радлов., С.П.Толстов., П.Мелиоронский, С.Доннер, ... ... ... ... арамей жазуынан тараған деп қарайды. Онда ол араб жазуымен негіздес болып шығады. Ғалымдардың айтуынша, арамей әріптері көне ... ... ... ... ... ... ... пайда болған. Осыған орай, В.Радлов, С.В.Киселев және И.А.Батманов жазуды шығыстан емес, батыстан келген болуы керек деп топшыласа; тарихшы С.Г.Кляшторный бұл ... Орта ... ... ... қолданған иран тілді батыс көршілердің ауысуы ықтималдығын айтады.П.М.Мелиорионский енисей және талас жазулары деген пікірді сынай отырса да, көне түркі ... осы жазу ... ... ... ... мүлде теріске шығармайды.Г.Вамбери Орхон- енисей әліпбиінің ерекшеліктреі жөнінде айта келіп: , -- деп ... ... ... ... ... және ... әліпиін сол кездегі деп бағалады.Жоғарыда аталған жазулардың ең ескісі енисей жазба ... ... ... ... сияқты ғалымдар орон жазуымен салыстырғанда енисей жазуы әлдеқайда көне деп есептейді. Бұл жөнінде К.А.Батманов былай деп ... , ... ... және ... ... ... ... іргесінен асталып, орта Азия мен Венгрия жеріне дейін тарап, кең жайылған. Осыған орай, бұл жазулардың арасында жазылу ... ... де ... ғасырдың басы еді. Орыс армиясының қолына түскен тұтқын щвед ... ... ... ... ... түгел аралап, Орхон өзенінің бойын жағалай жоғары өрлеп келе жатты. Ұзақ жүрді, ... бұл ... ... тіршіліктің белгісін көре алмады. Әбден шаршап-шалдыққан саяхатшы алдағы жолдың қызығынан біржолата күдер үзгендей еді, бір кезде сонау көз ... ... ... ... ... көзі ... болды.Қызыл көрген бүркіттей шаршағанын ұмытып, Иоганн жүрісті жылдамдата түсті. Жақындаған сайын оны әрі ... әрі ... бір ... ... билей бастаған тәрізденді. Ол ұзақ ойланды, ұзақ толғанды; бірақ түпсіз шыңырау, тұңғиық ойдың түбіне жете алған жоқ.Содан бері үш жүз ... ... ... ... сол ... ... ... дүниежүзі ғалымдарын әлі күнге дейін тамссандырып келеді. Бұл мұралар жайындағы ... ... 18 ... ... ... бастайды. 19 ғасырдың алғашқы ширегінде біраз мағлұматтарды өзі шығарып тұрған журналнда Григорий Спаски жариялайды. Оның мақаласы көп ... латн ... ... да ... ... ғалымдарына да белгілі бола бастайды, бұл хабарды естіген археологиялық қоғамы 1875 жылы Минусинскіге екі рет ... ... 1889 жылы ... ... 32 ... 8 ... ... жариялайды. Ескерте кететін бір жай жазбалардың әліппесі табылған бұл ... фин ... өз ... ... деп ... ... жылы орыс зерттеушісі Н.М.Ядринцев Орхон өзенінің бойына, ... ... ... табылған ескерткіштерден әлдеқайда үлкен белгісіз таңбамен жазылған зәулім қолдан қашалған төрт қабырғалы биік ... ... ... ... ... ... ... - 3,5 метр, төменгі ені -1,32 метр, жоғарғы жағының ені 1,22 метр. Биіктеген сайын жіңішкере береді. Жоғарғы бөлігі ... ... ... бірдей жазылған батысқа қараған бетінде қытай жазуы да ... ... ... ... ... ... Көп ... Н.Ядринцев Россия археологтарының 8-ші конгресінде ғалымдардың назарын сол орхон бойындағы көне мұраларға ... ... ... ... тек Енисей ескерткіштері депқна аталып келген жазбалар енді. Орхон яки Орхон Енисей жазулары деген атқа ие болды.1892 жылы сы екі ... да ... ... суретімен екі үлкен атлас түрінде жарияланып бұл атлас дүниежүзі ғалымдарынң алдына ауыр да жауапты міндет - ... ... оқу ... ... Міне дәл ... зерттеуші - дания ғалымы Копенгаген университетінің салыстырмалы тіл білімі ... ... ... ... ... шықты.1877 жылы бслып шықан ерте русь және ... ... ... ... арналған тарихи еңбегінен соң Томсен оңтүстік сібірден табылған Орхон ... ... ... ... ден ... ... 1893 жылы орхон жазуының табады.Біздің ғалымдарымыздың көбісі осылай тапты деп жалпылама бір ... ғана ... жүр де, ал ... ... ... мәселенің ең қажеті жағы айтылмай келеді.Ғалымның назарын енді мына бір таңбаларын (оңнан солға қарай оқимыз). і - р - ң - т, ... тңрі ( ... ... - М.Ж) деп оқиды.Ғалымның назарын енді мына бір таңба тобы ... ... бұл ... ... ... де кездеседі де, екіншісінде кездеспейді. Томсон мынадай шешімге келеді. Бұл таңба осы ескерткіш арналған ... ия ... ... болуға керек.Қытай тексінде оның аты - Кюэ-те-гин. Қытай тілінде сөздің соңғы буында л дыбысының болмайтындығын және ... ... ... сөздерді беруде л - дың түсіп қалатындығын ескере отырып зертеуші таңбалар тобын Күлтегін ... ... ... осы ... қарағанда қытай тексіндегі Би-кя ескерткіштің (екінші таста) мынадай таңбалар тобымен сәйкес келеді. Оның мағынасы білге деген сөзді білдіреді.Енді Томсен ескерткіштің ... ... ... ... ... Бұл ... құрамындағы алғашқы үш таңба ғалымға белгілі. Ежелегенде ... ... ... ... ... үш ... түр болып шығады. Демек бұл түрк деген сөз болу керек.Сөйтіп к дыбысының таңбасын табады. Бұл дыбыстың бір ... біз ... ... ... ... ... едік.Ескертетін бір жай қытай текстерінен аталған ескерткіштің тілі қай ... ... ... ... ... ол ... - ту-кюэ халқы. Демек бұл сол ... ... ... ... ... ... ... әлдеқайда әрідегі таза түркі диалектісінің тілі.Сонымен моңғолия жерінде Орхон өзенінің бойынан табылған бұл ... кім ... және олар ... халықтардың қайсысына жақынырақ. Ескеркіштерді жасаушыларда оның бас кейіпкерлері де түркі халқы, ... ... оның ... Ал көне ... ... ... көне ... тайпалары деп ұққан жөн болады.
Орхон ескерткіштерінің аударылуы.Орхон ескерткіштерінің бүгінгі таңда орыс тілінде жарияланған аудармасының екі ... ... атай ... - ... ... мағыналық аударма. Бұған В.В.Радлов., П.М.Мелиоранский, С.Е. Маловтардың аудармасы жатады.Екіншісі - И.Стеблеваның өлең аудармасы.Біріншіден Малов біздіңше ескерткіштің ... ... ... басты мақсат етіп қойған. Сондықтан да ондағы жыр шумақтары бүтіндей ескерілмей ... ... жеке ... ... дәл бермеген және түп нұсқадағы кеәбір сөздері түсіп қалған. Мәселен күлтегінге арналған кіші жазудың алғашқы шумағындағы ... сөзі ... ... оның керісінше күлтегінге арналған жазуда кездеспейтін іті сөзі түсіп қалған.
Пайдаланған әдебиеттер:
* Орысша-қазақша түсіндірме сөздік: Лингвистика / ... ... ... ... ... Е. Арын - Павлодар: ҒӨФ. 2007.
* Энциклопедия. Алматы: Қазақстан Республикасы Білім, ... және ... ... ... ... даму ... 1998 жыл, 509 бет.
* ... Энциклопедия. - Алматы. баспасы, 2005
* Абылхожин Ж.Б., Бурханов К.Н., Кадырбаев А.Ш., Султанов Т.И. Страна в ... ... ... Айдаров Ғ. Орхон ескерткіштерінің тексті. - Алма-Ата: 1990.
* Арон Атабек. Руны и годы или Слово об ... ... ... с.40

Пән: Жалпы тарих
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 6 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Патшалық ресейдің бағынышты түркі халықтарының орыстандыру саясаты22 бет
Қазақстанның білім мәселесі кеше, бүгін, болашақта9 бет
Қазақ әдебиетінің ежелгі дәуірі көне Түркі ескерткіштері13 бет
Ұлды және қызды асырап алуды тәркеу, тегін, әкесінің атын өзгертуді тіркеу7 бет
Ежелгі түрік мәдениеті: Орхон, Енесей жазбалары7 бет
Ескі заман ескерткіштері. орхон-енисей жазу ескерткіштері7 бет
Күлтегін жазбалары- түркі халықтарының баға жетпес байлығы23 бет
Көне түрік жазбаларындағы алғы философиялық ойлар9 бет
Көне түркі руникалық жазбаларының тарихы17 бет
Орхон - Енисей ескерткіштерінің зерттелуі11 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь