Қазіргі қазақ тіліндегі сыпайы қарым-қатынастың вербалды және бейвербальды амалдары және олардың зерттелу жайы

ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СЫПАЙЫ ҚАРЫМ.ҚАТЫНАСТЫҢ ВЕРБАЛДЫ ЖӘНЕ БЕЙВЕРБАЛЬДЫ АМАЛДАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУ ЖАЙЫ
1.1Қазақ және басқа тілдердегі сыпайылық категориялар
2 СӨЗ МӘДЕНИЕТІ . ҚАЗАҚ ТІЛ БІЛІМІНДЕГІ ЭТИКАЛЫҚ ҰҒЫМ
2.1 Сөйлеу мәдениетінің қолдану аясы
2.2 Сөйлеу этикетінің ұлттық мәдени ерекшеліктері
ҚОРЫТЫНДЫ
ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
Қарым-қатынас тілдік қатынасқа қоса немесе сөйлесімге көмекші қызмет атқаратын бейвербалды амалдарды қажет етеді. Өйткені, қатынас немесе көркем мәтін тілдік қарым-қатынастың сыртында дауыстың құбылмалы реңктерінен, тембрінен, қарқындығынан, қимыл-әрекеттерінен, дене қимылдарынан, бет-әлпеттегі өзгерістерден де құралады. Олардың әрқайсысы баяншы мен қабылдаушы арасындағы қатынастың мақсатын ашады, түсінуге мүмкіндік береді.
Ұлы грек философы Платон дене қимылдарын қолдануды жоғары бағалаған. Тіпті екі мың жыл бұрын өмір сүрген Цицерон шешендерге барлық жан қимылы ишаралармен үстемеленуі тиіс екендігі жайлы кеңес берген. Мұнан байқайтынымыз тілсіз қарым-қатынасқа деген қызығушылық ежелгі дәуірден-ақ бастау алгын.
Бейвербалды амалдарды алғаш зерттеу Г.Спенсер, В.Вундт, Ч.Дарвин еңбектеріннен бастау алған. Ч.Дарвиннің 1872 жылы жарық көрген «Эмоцияның адам және жануарларда бейнеленуі» [1, 103 б]атты еңбегінде тілдің шығу тарихы мен ым-ишараның дамуындағы байланыстарды ұштастырады. Зерттеуші күнгі адамда байқалатын айтайын деген бір ұғымды жеткізуге арналған қозғалыстардың біразы біздің ерте кездегі ата-бабаларымыздың тіршілігінде елеулі орын алған әрекеттердің қалдығы екендігін айтады. Ч.Дарвиннің қазіргі «бейвербалды амалдарға» қатысты айтқан тұжырымдары мен бақылауларын бүгінгі күні әлемнің барлық ғалымдары мойындайды. Көптеген ғалымдар бейвербалды амалдардың сөйлесудегі ерекшеліктерін анықтай келе, адам өмірінде қайсысы қандай қызмет атқаратынына айрықшп назар аударған. Мәселен, француз психологы Альберт Мейербиан қарым-қатынас кезінде вербалды амалдар – жеті пайыз, дыбыс, интонация – отыз сегіз пайыз, бейвербалды амалдар – елу бес пайыз қолданылады деген пікір айтқан. Ал, профессор Бердвислл адамдар қарым-қатынасында отыз сегіз пайыз – сөз, алпыс бес пайыз – хабар бейвербалды амалдардың көмегімен беріледі деп тұжырым жасайды. Сөз етіліп отырған бейвербалды амалдардың қарым-қатынас құралына айналуында адамның дене мүшелерінің бәрі де қатысады. Осыған байланысты шетел және орыс тіл білімінде «Язык жестов», «Язык тела», «Язык лица» т.б. еңбектер, зерттеулер жарық көрген [2, 77 б].
1. Леонтьев А.А. Речевая деятельность // Основы теории речевой деятельности. – М.: Наука, 1974. – 307 с.
2. Основы теории коммуникации. – М.: Гардарики, 2007. – 615 с.
3. Беляева Е.И. Модальность и прагматические аспекты директивных речевых актов в современном английском языке: автореф. докт. диссерт. – М., 1988. – 33с.
4. Ошанова О. Ж. Сөйлеу мәдениетінің негіздері: оқу құралы. – Өңд., толықт. 2-басылым. – Алматы: Қазақ университеті, 2012. – 186 б.
5. Бейсенова С.Б. Невербальные компоненты коммуникации в казахском языке.- Алматы, 2002. –26с.
6. Сейсенова А.Д. Лингвистикалық мәдениеттану: этикет формаларына салғастырмалы талдау. Филол. ғыл. канд. ғыл. дәрежесін алу үшін дайындалған диссертация. А., 1998, -121 б.
7. Қобланова А. Қазақ сөз этикеті. – Алматы, 1993. – 178 б.
8. Дуанбекова М. А. Ауызша іскери қатынас тілінің мәдениеті. – Алматы, 1999,-154 б.
9. Уәлиев Н.Сөз мәдениеті. Алматы: Мектеп, 1984. - 107 б.
10. Әлкебаева Д. А. Сөз мәдениеті: Оқу құралы. – Алматы: Қазақ университеті, 2011. – 196 б.
11. Сәрсеке Г.Ә. Тіл мәдениеті. Оқу құралы. Павлодар: ПМПИ баспасы, 2011. - 114 б.
12. Алпатов В.М. Категории вежливости в современном японском языке.- Москва: Наука, 1973.-190 с.
13. Takiura Masao. Nihon no keigo. Poraitonesu riron karano saikento. -Tokyo, 2005. - 315 с.
14. Оно Масаки, Ямаока Масаки, Макихара Цутому. Коммуникация және этикет формулалары. -Токио: -Мейдзи, 2010. -248 б.
15. Хасанұлы Б. Мемлекеттік тіл: терминология, іс қағаздары мен бұқаралық ақпарат құралдарының тілі. -Астана, 1999. – 187 б.
16. Пиз А. Язык теледвижении (как читать мысли других людей по жестам). Новгород, 1992. – 262 с.
17. Сыздық Р. Тіл мәдениеті және оның проблемалары / Р. Сыздық // Тілдік норма және оның қалыптануы.-Астана: Елорда, 2001.- 230 б.
18. Жанпейісов Е. М. Әуезовтің «Абай жолы» эпопеясының тілі. Алматы: Ғылым, 1976. - 168 б.
19. Байтұрсынұлы А. Бес томдық шығармалар жинағы. 3-том. Тіл қүралы (қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері). Алматы: Алаш, 2005. - 352 б.
20. Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Алматы: Атамұра, 2003. - 208 б.
21. «Тіл білімі сөздігі» // Жалпы ред. басқ. проф. Э.Д. Сүлейменова. – Алматы: Ғылым, 1998. – 541б.
22. Момынова Б.Қ., Бейсембаева С. Қазақ тіліндегі ым мен ишараттың қазақша-орысша түсіндірме сөздігі. – Алматы: Қазақ университеті, 2003. – 133 б.
23. Қазақша-орысша, орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Мəдениет жəне өнер: 34 томдық. – Алматы: Рауан, 2000. – 248 б.
24. Бектаев Қ. Үлкен қазақша-орысша, орысша-қазақша сөздік – Алматы: Қазына, 1999. – 491 б.
25. Қазақ тілінің 4 томдық түсіндірме сөздігі 380-381 б.
26. Мағжан С. Қазақ тіліндегі бейвербалды элементтердің көп мағыналылығы. филол. ғыл. канд. – Алматы, 2007.
27. Сәрсеке Г.Ә. Тіл мәдениеті. Оқу құралы. Павлодар: ПМПИ баспасы, 2011. - 114 б..
28. Жұбанов Қ. Қазақ тілі жөніндегі зерттеулер. – Алматы: Ғылым, 1999. – 581 б
29. Аманжолов С., Сауранбаев Н. – Қазақ тілінің II синтаксис. – Алматы, 1939. – 113б.
30. Асылов Ұ., Нұсқабайұлы Ж. Әдептану. 2002. –288б.
31. Бодуэн де Куртенэ И.А. Избранные труды по общему языкознанию. Т.1.- М.: Издательство АНСССР, 1963.-384с.
        
        ҚАЗІРГІ ҚАЗАҚ ТІЛІНДЕГІ СЫПАЙЫ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫҢ ВЕРБАЛДЫ ЖӘНЕ БЕЙВЕРБАЛЬДЫ АМАЛДАРЫ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ЗЕРТТЕЛУ ... ... ... қоса ... сөйлесімге көмекші қызмет атқаратын бейвербалды амалдарды қажет етеді. Өйткені, қатынас немесе көркем мәтін тілдік қарым-қатынастың сыртында дауыстың құбылмалы ... ... ... ... дене ... бет-әлпеттегі өзгерістерден де құралады. Олардың әрқайсысы баяншы мен қабылдаушы арасындағы қатынастың мақсатын ... ... ... ... ... грек ... Платон дене қимылдарын қолдануды жоғары бағалаған. Тіпті екі мың жыл бұрын өмір сүрген Цицерон ... ... жан ... ... үстемеленуі тиіс екендігі жайлы кеңес берген. Мұнан ... ... ... ... ... ... ... бастау алгын.
Бейвербалды амалдарды алғаш зерттеу Г.Спенсер, В.Вундт, Ч.Дарвин еңбектеріннен бастау алған. Ч.Дарвиннің 1872 жылы ... ... [1, 103 б] атты ... ... шығу ... мен ... ... байланыстарды ұштастырады. Зерттеуші күнгі адамда байқалатын айтайын деген бір ұғымды жеткізуге арналған қозғалыстардың біразы ... ерте ... ... тіршілігінде елеулі орын алған әрекеттердің қалдығы екендігін айтады. Ч.Дарвиннің қазіргі қатысты айтқан тұжырымдары мен бақылауларын бүгінгі күні әлемнің барлық ... ... ... ... ... амалдардың сөйлесудегі ерекшеліктерін анықтай келе, адам өмірінде қайсысы қандай қызмет атқаратынына айрықшп назар аударған. Мәселен, ... ... ... ... ... ... вербалды амалдар - жеті пайыз, дыбыс, интонация - отыз сегіз ... ... ... - елу бес пайыз қолданылады деген пікір айтқан. Ал, ... ... ... қарым-қатынасында отыз сегіз пайыз - сөз, алпыс бес пайыз - ... ... ... ... беріледі деп тұжырым жасайды. Сөз етіліп отырған бейвербалды амалдардың ... ... ... ... дене ... бәрі де ... Осыған байланысты шетел және орыс тіл білімінде , , т.б. ... ... ... ... [2, 77 ... ... тіл ... паралингвистика деп, грек тілінде ара - ... ... және ... lingua - тіл ... ... ... деп ... Паралингвистика терминін қырқыншы жалдары американгдық зерттеуші, ғалым А.Хилл енгізген. Лингвистикалық түсіндірме ... бұл ... ... ... ...
1. ... қолданылатын мағыналы хабар жеткізуші, бірақ тілге жатпайтын құралдар.
2. ... ... ... ... емес құралдардың жиынтығы [2, 243 б].
Бейвербалды амалдар - өз мәні мен өзектілігін қазіргі таң да жоғатпаған мәселелердің бірі. XX ... ... ... бастап бұл сала аса үлкен қарқынмен зерттеледі. Шетел тіл ... ... ... ... ... ... ... алынды.
Терминді алғаш ұсынған ғалым А.Хилл болса, жаңа ғылым саласының зерттеу нысанын белгілеген, бейвербалды амалдар мәселесін алғаш ғылыми тұрғыдан зерттеушілердің бірі - ... ... ... ... ... және ... деп ... бөліп қарастырады. Паралингвистикалық амалдарға просодикалық яғни, дыбыстық ерекшеліктерді жатқызады [2, 108 б].
Қазақ тіл білімінде қарым-қатынастың бұл түрі тек ... ... ... болса да, бейвербалды ертеден кездесуге болады. Атап айтсақ, бейвербалды ... ... ... ... ... ... филологиясының тұңғыш профессоры Қ.Жұбанов еңбегінде кездеседі. Ғалым ымның ерекшелігі туралы былай дейді. . ... ... ... ... ауызекі тілдің ажырамас бөлігі екенін, соңымен қатар қарым-қатынасқа көмекші компонент ретінде рөл атқаратынын ... ... [4, 57 ... ... ... ... ... де бейвербалды амалдарға қатысты мәселелер сөз етіледі. Ғалым бейвербалды амалдарды сөйлесудің қосымша амал-әрекеті ретінде қарастырады. , - деп ... ... ... ... мен тұрмысында кездесетін ұлттық-мәдени сипатқа ие бейвербалды амалдарды алғаш психология ғылымымен байланыстыра талдайды. М.Мұқанов қазақ халқының тұрмысында ... ... ... 28 ... ... ... ... топқа жіктейді: сәлемдесу амалдары (көрісу, сәлем ету); алғыс айту амалдары (ас қайыру, сарқыт беру, бата беру); ... ... ... ... қошеметтеу амалдары (бас беру, жездеге төс беру, ауыз тию, ... ... ақ ... ... ... (бата беру); кемсіту немесе қорлау амалдары (теріс бата беру, келген кісіні табалдырықта қабылдау, келген адамға ішек-қарын беру); қайғы амалдары ... ... ... салт-дәстүр амалдары (ерулік, із келсе шығарып салу); таңғалу амалдары ... ... ... ... ... ... ... амалдары [3, 88 б].
Ә.Қайдар қазақ ауқымында өзіндік мағына-мәні бар тізе ... қол ... ... түю, сақал сипау т.б. амалдарды бейвербалдық әрекеттер деп қарастырады [3, 67 ... ... ... халқының тұрмысында қолданылатын ишаралар мен опера, драма қнерінде кездесетін ишараларды салыстыра ... ... [4, 99 б], - деп өз ойын ... атты ... ... еңбегінде коммуникацияның бейвербалды компоненттерінің ұлттық-мәдени ерекшеліктері сараланды және олардың аудармасы, фразеологизмдермен сәйкестік дәрежесі анықталды. Ғалым ... ... ... қарым-қатынастың бейвербалды компоннттерінің классификациясы алғаш рет ұсынылды [5, 17 б].
Ғалым М.Ешимовтың диссертациясы әр түрлі халықтар қарым-қатынасындағы бейвербалды амалдардың ... мен ... ... ... арналған.
Ал Г.Сәрсекенің зерттеу жұмысынан бейвербалды амалдарға қатысты пікірлерді көптеп кездестіруге болады [11, 29 б]. ... ... ... ... кейіпкерлердің бет өзгерісін, ым, дене қимылы және дене тұрысын сипаттайтын сөздер мен сөз тіркестері қарастырылған. , [6, 78 б]- дей ... ... ... ... ... қасын керді, ерні дірілдеді, аузын ашты т.б. сияқты мысалдар келтіреді.
Жалпы бейвербалды амалдарға байланысты зерттеулерді герман тілдерінен кездестіреміз. ... ... . ... ... ... . И.В.Серяковтың . О.А.Яноваяның атты ғылыми еңбектері ағылшын тілі материалы бойынша жазылған болса, Р.Ф.Шлапаковтың тәрізді еңбектері ... ... ... ... ... ... - ... сөйлеу тілінің ажырамас бөлігі боп табылады. Қарым-қатынас кезінде бейвербалды амалдар тілдік ... ... ... сөйлесім әрекетін жеңілдетеді. С.Аленикова: [6, 83 б], - деп тұжырымдайды.
Т.М.Николаеваның: [5, 67 б], - деген ... ... ... сөйлеудегі атқаратын қызметін аңғаруға болады.
В.М.Верещагин, В.Г.Костомаров бейвербалды ... ... ... ... ... Соматизм тілі. Бұл топқа ишара, дене қалыбы, мимика, бет-әлпет ... және әр ... адам ... ... психосоматикалық симптомдарды енгізеді.
* Ғұрыптық тіл. Бұл топқа бір әлеуметтік топтың әдет-ғұрпымен, этикетімен, салт-дәстүрімен байланысты дене қимылдарын ... ... ... алып ... та, ... ... ... айтылған көптеген құнды ойлар мен тұжырымдарды кездестіруге болады. Ғалым ... ... ... шолу ... ... атты ... былай дейді: [6, 93 б].
Бейвербалды амалдар тек қана қазақ тіліне ғана тән ... ғана тән ... ... ... ... бар құбыс.
Қарым-қатынастың тілдік амалдары сияқты бейвербалды амалдар да ... ... ие. ... ... әр халықтың ұлттық-мәдени ерекшеліктерінің көрсеткіші болып табылады. Ұлттық-мәдени негіздегі бейвербалды амалдардың мағыналық астарында халық өмірінің бүкіл қыр-сыры жан-жақты сақталған.
Қазақ халқының ... ... бірі - ... ... салт-дәстүрі. Қай халықтың болмасын өзінің өмір сүрген дәуіріне қарай тұрмыс-тіршілігі, сол ... ғана тән ... ... ... ... ... мінез-құлық ерекшеліктері мен дүниетанымының сыр-сипаты көрінеді. Бейвербалды амалдары сол халықтың мәдениетімен тығыз байланысты. Бейвербалды амалдар әр этностың ұлттық-мәдени ... ... ... рөл ... коммуникативтік актіде қазақ халқының салт-дәстүр, әдет-ғұрпына қатысты бейвербалды амалдар өзіндік көркемдік таныммен ерекшеленеді. Мысалы, ата-бабамыздың ежелден келе жатқан ... бірі - біз ... Бұл - ... ... ... хабарды аңғартатын бейвербалды амалдардың бірі. Қазақ халқы жолаушылап жүрген адамдарды жылы қарсы алып, сый-сыяпатын көрсетіп, аттандырып салатын. Біз шаншуға келгендер ... ... ... ... жүргенін де айтпайды. Қонақасын ішкеннен кейін үн-түнсіз ... ... ... ... соң, үй ... сырмаққа қадалған бізді көрсе: [7, 67 б], - деген ұсынысты сөзсіз түсінген.
Сырға салу - ... ... ие ... халқының салт-дәстүрінің бірі. амалы ерте кезден келе жатқан дәстүр екені ... ... келе ... ... ... ... үйінде оң босағада отырған қызы болса, керегедегі түскиізге сырға іліп ... Осы ... ... ... зергерлік Р. Шойбеков былай дейді: деген ой түйген. Мұның аяғы кейде құдалыққа ұласып жататын.
Сол сияқты құда түсудің тағы бір ... - ... іліп ... ... ... келген жігіттің әкесіне шешесі деген. Жігіт әкесі деп үйдің төріне қамшысын іліп ... [7, 89 ... ... ие ... ... бірі - ... ... Бұл ұлттық салт-дәстүр, әдет заңының жолы бойынша шешендер мен билердің, талапкерлердің дау-шар кезінде сөз ... ... ... саналады. Дау-жанжал, ақылдасу сәттерінде ер адам бір тізерлей отырып, ... ... ... қадаса, бұл бітімге келушілік белгісін аңғартқан. Қамшы - өте ерте ... бері ... келе ... ... ... ... ертеректе әдептілікті байқатады деп есептеген.
Осы кезге дейін ата-бабаларымыздың жалғасып келе жатқан ... бірі - ... ... ... ... ... басталуы - арты той-томалаққа ұласып, игілікті істерге ... ... ... ... ... ... ... түскенде, қыздың жасауы келгенде, отау көтергенде, бәріне шашу арнайды. Гендерлік ерекшелікке байланысты шашуды әйел адамдар шашады [7, 94 б]. ... ... ... ант ету, ант беру дістүрінде: құранды кеудеге басу, нан ... нан жеу, ... қан ... ... қимылдары да кездесіп отырады. Психолог М.Мұқанов: сарқыт беру, аң ... ауыз тию, ... ... адамға ішек қарын беру, жездеге төс беру, жолаушының түсуі, ақ байлау сияқты дәстүрлерді де ... ... ... амалдар қатарына жатқызады. Ұлт болмысын танып білуде бейвербалды амалдардың қосар үлесі зор. Көптеген ... ... ... тіл ... ... ... дене қимылдарымен демек, бейвербалды амалдармен көп нәрсенің мән-жайын жеткізе білуге тырысқан. Қазақ халқының ұлттық-мәдени ерекшеліктері бейвербалды амалдармен толығып отырады [7, 65 ... ... ... ... да бір ... оқиғаларға байланысты қимыл-әрекеттер қолданылып отырады. Солардың бірі - ... ... Бұл ырым ... ... ... бас кезінде күн күркіреп, найзағай жарқыраған шақта әйелдер сыртқа шөміш алып шығып, үй айнала шөміш қағады. Бұндай ... ... ... ... - сүт көп, ақ мол, төл аман болсын деп жаратқанға жасалған ақ тілеу болып табылады.
Халқымыздың ерте заманнан келе ... ... бірі - бата ... Бата ... ... ... Бірі - оң ... екіншісі - теріс бата. Әдетте, оң бата жолың болсын, ісің сәтті ... ... ... тілекті білдіреді. Оң бата берерде адам екі алақанын алға қарай жайып тұрып, ақ ... адал ... ... қос ... ... сипайды. Қаламгер шығармаларында бата беру дәстүрі молынан ұшырасады. Қазақ дәстүрінде жайылған дастархан батасыз өтпеген. Мұның өзі бір ... үй ... ... ... ... ... жағынан, нанды қадірлеу, ас-суды құрметтеу нышанын білдіреді.
Батаның екінші түрі - ... ... Бұл бата ... ... ... риза ... ... көрсетеді. Мұндай кезде қатты ренжіген адам, екі қолын теріс қаратып ... ... ... ... ... ... ... ұғым қарғысқа ұшыраудан лағнет айтудан туған. Екі қолын теріс ... бата беру ... ... ер адамдар қолданысында кездеседі [8, 58 б].
Қонақты күле қарсы алу, аттан ... ... ... ... ... ... ... қос қолдап ұсыну, кетер қолтығынан демеп аттандыру барлығы сый-құрмет ... ... ... табылады.
Қазақ халқы ертеден-ақ ерекше қастерлеген. Қазақ үйінде қонақасылық еті бола тұрса да, құрметті қонағына арнап мал сойған. Қазақ ... ... ... ... ... ... беделді ақсақалдарға тартады. Қазақ дәстүрінде қонаққа - ... ... ... жол, ... ... ... жол>> ... мағынаны білдіреді. Бас тартылған қонақ оның тұмсығын өзіне ұстап, алдымен деп тұмсығының ұшынан бармақтай етіп ... ... ... ... ... ... қойылады. Бұдан кейін бастың оң жақ езуінен бастап кесіп, бірінші өзі жеп, содан кейін ... ... ... ... ауыз ... соң, құлағын кесіп алып сол үйдің кенже ұлына немесе балаларының біріне береді. Одан әрі бір ... өзі алып ... ... ... үй ... ... Оның мағынасы дегенді меңзейді. Енді қойдың таңдайын алып, үйдегі қыз бала мен ... ... үш рет ұрып ... ... мағынасы деп бас бермейді. Қонаққа қойдың басын тісін қақпай ұсыну қазақ этномәдени ұжымының өзінде екі ... ... ... ... ... ... тұтастық пен берекенің белгісі болып табылса, енді бірде оған қарама-қарсы мағынадағы үй иесінің қонаққа деген көңілінде назы, өкпесі бар екенінің ... ... ... ... ... ... ілтипатын, адал сезімін, бір-біріне деген сүйіспеншіліктерін сәлемдесу арқылы білдірген. ... ... ... бұрын пайда болған амандасу әдептерінің бірі - қолымен ишарат ету, белгі беру. Қол ... ... - ерте ... келе ... ... ... - ... шығармаларындағы сәлемдесу рәсімінде кеңінен қолданылған бейвербалды амалдардың бірі. Сөз етеліп отырған амандасу рәсімдері ... ... ... ... ... ... ... халықтың дістүріне, мәдениетіне ұласып жатады. Қазақ халқында қолдасып амандасу - бар ықыласыммен сәлемімді ... ... ... ... ер ... ... ... салты деген сөзден басталады. Ол жақсы тілек деген сөз. Жас адам жолы ... ... ... ... қос ... ... сәлем беруші адам оған жауап, яғни сәлемді қабылдау ретінде деп оң қолын ұсынады. ... қос ... ... - ... ... тек ер ... қарым-қатынасында басым кездеседі. Мұны жазушы О.Бөкейдің шығармаларынан мысал келтіру арқылы дәлелдей түсейік.
Жазушының шығармаларында сәлем ... ... ... ... ... қос қолдап амандасу арқылы білдіреді. Амандасудың бұл түрі халқымыздың ұлттық-мәдени ерекшеліктерін аңғартатын бейвербалды амалдардың бірі ретінде қаламгер шығармаларында жиі кездеседі.
Тентек ұлды ... үйге қуып ... да, ... үшін кешірім өтінгендей, қос қолын ұсынып қауқалақтай амандасты ().
Коммуникативтік актіде қол соматизміне байланысты жиі қолданатын келесі бір дене ... - қол ... ... бұл түрі ... ... көбінесе, коммуниканттардың арасындағы қашықтыққа байланысты қолданылады.
Кабина терезесінен ... ... ... ... ... күліп, қолын бұлғады ().
Осы сеңдей соғылысқан вагонның біріне жабысқан Дархан қолына қолақшасын ұстап күле қарап тұрған стрелочник жігіттің жанынан өте бере қол ... ... жасы ... ... кіші ... көп адам жиналған жерге келгенде кісі ең алдымен көпшілікке сәлем береді. Мұндай жағдайда сәлемдесудің вербалды түрімен қатар бас изеу ... да ... ... ... ... ... бастығы көпшілікпен бас изесіп амандасқан болды да, анадай тұста отырған Әкімді төрге шақырады (). ... ... ... ... амалдың бірі - иек қағу. Сәлемдесудің ... түрі ... ... өте ... ... алдына келіп: деп, дауыстағаныңща байқамас еді, Ыржия күліп бетіңе қарайтын да деп иегін қағып өте шығар еді ... - ... ... ... ... ... ... тілімізде фонетикалық өзгеріске түсіп, қалыптасқан түрі. Сәлемдесу - тұңғыш рет ... ... ... бір ... ... кездескен таныс және бейтаныс адамдардың дәстүрлі сөз, ишара не дене ... ... бір - ... ... ... ... білдіріп, жылы шырай танытуы. делінетіні де сондықтан. Тегінде, әдеп, адамшылық - амандасудан басталады. Адам баласының ... ... қолы ... зор ... - сәлемдесу. Оның шарапаты мен кереметі сонда - адамзат әдебінің қалыптасуында, ... ... ... бір -- біріне жылы мейір мен кең пейіл көрсетуінде, ... ... ... ... аса зор ... ие. ... ... ең алдымен үлкенге сәлем беру әдебін үйрету қажет. Адам баласы қашанда тыныш - ... басы ... ... ... бір ... тату - ... ... өмір сүруді аңсап, армандаған. Соның негізін сәлемдесу салған [25 б].
Көбінесе, балаларды жастайынан ең ... ... ... ... соң, беті - ... жуып ... ата - ... отбасы мүшелеріне, қонақтарға сәлем беруге дағдыландыру керек. ... әр ... іс - ... ... ... ... ... қошеметтен басталатынын сәбиге түсіндіру керек. Қазіргі таңда сәлемдесудің түрлері өте көп, бірақ балаға соның ... ең ... ... ... жөн. ... басқа сәлемдесу түрлеріне қарағанда балаларға және деп ... ... ... ... араб ... ... дегенді білдіреді. Алайда, балаға құр ғана айтып, бір міндеттен ... ... тоң - ... ... ... емес ... ... кісі көңіліне қаяу түсіретін қылық болып табылатынын айтқан жөн. Сәлемдесудің әдеп ретіндегі ең басты шарты - жылы ... Онда ... ... мен ... қас - қабақ, бет - жүз құбылысы, даусы маңызды қызмет атқарады. Міне, осылардың бәрін балаға үйрету өте маңызды. Дұрыс ... ... өзі ... ... сөз әдебін қалыптастыруға көп көмегін тигізеді. Осындай тәлім - тәрбие арқылы бүлдіршіндер дұрыс сөйлеуге үйренбек.
Сөз этикетінің өз ... ... бір ... -- қоштасу. Оны дербес сала дейтініміз -- оның өзіндік мақсаты, арнайы жұмсалатын тілдік таңбалары, қолданылатын ... орны бар. ... да ... өте көп. ... , , , т.б. ... ... ... жерінде лайығымен қолдануға үйрету әдептілік әліппесі болып табылады. Себебі қоштасу түрлерінің қолданылуында өзіндік жүйе, қалыптасқан дәстүрлі ... бар. Бала ... ... ... әдеп ... тиіс [9, 84 ... ... сөздерді жергілікті жерде қолданылу, белгілі бір аймаққа таралуына қарай зерттеу де қызғылықты әрі тілдік, әрі ... ... ... сөзсіз.Кейбір сөздер диалектолог ғалымдардың ғылыми жазбаларына түскенімен, олар тілдің этикеттік ... ... ... ... ... ... ... сөз этикетінде жиі қолданылатын әдеби тілде ... ... ... ... ... Түрікменстан қазақтарының тілінде (Ә.Нұрмағамбетовтың деректері бойынша) деген мағынаны білдіреді. Әрине, мұндай тілдегі ауытқушылықтарды бала ... ... ... ... ... ... ... астында болмайды, яғни бүлдіршіндерге тек қоштасу сөздерін ғана емес, қоштасуға дайындық ... де ... ... атап ... , , , ... сөздері.Яғни, қалыпты қоштасу сөздерінің құрылымы тұтастай алғанда формуладан -- негізгі актіден және ... ... ... ... ... -- қатынастарды балаға үйрету арқылы сөз әдебін қалыптастыруға болады [8, 52 б].
Бастық пен оның қарамағындағы адамның қарым-қатынасы:
* Қай ... ... ... ... ... оның ... тәсілдері мен әдістерінің жиынтығына, іске деген ыңғайына, адамдарға, ... ... ... ... ... ... ... Әрқашан да қарамағындағы қызметкерлер үшін бастықтың оң үлгі-өнегесі қажет. Егер бастық беделді және сыйлы болса, оған ұқсауға, оның ... ... ... әдеттерін, сөйлеу ырғағын өзіне қабылдауға тырысады.
* Қарамағындағы қызметкер бастықтың тарапынан ілтипат пен сыйластықты сезінуі қажет. Егер ... ... ... қате ... оны ... және әдептілікпен айту қажет.
* Қарамағындағы қызметкерге жолдастарының, ... ... ... ... ұрсуға болмайды. Жасалған теріс қылыққа байланысты қарамағындағы қызметкерге кез-келген ескерту оның ар-намысына тигізбей жеткізілуі керек.
* Басшы қарамағындағы қызметкерлерімен қарым-қатынаста өзін ... ... ... ... ... ... жоймауы тиіс. Объективті және әділ болуы керек, біржақтылыққа жол ... және өзін ... және ... ұстауы қажет.
Телефонмен қалай сыпайы сөйлесу ережелері:
* Алдымен сыпайы болу тиіс, және мүмкіндігінше қысқаша әрі нақтылықты сақтау керек. Телефон бойынша тек ... ... ал ... ... ... ... ... тұтқаны алуға асық, ал "алло"дегеннен кейін, сәлемдесуге жауап беру ...
* Егер сені ... ... ... ... ... сенің - "бұл кім?", "ол саған неге керек?" - деген құмарлығын дөрекі болады. ... ... ... ... ... өзі айтады. Ал сұрап тұрғаны, үйде болмаған жағдайда, бірдене табыс ету ... па деп, ... ... ол сен ... ... және ізгілікті болады.
* Егер сенің қолың бос болмаса, онда кешірім сұрап, қайта хабарласатыныңды айу ...
* ... ... ... алу ... егер оны ... жаттап алғанына сенімді болмасан, теріп алма. Ал егер қателескен болсан, ешбір жағдайда, сұрастырма, қайда түскенінді және бұл қай ... ... деп. ... ... мен қателесіппін", деп айтып тұтқаны қойған абзал;
* Әнгіме бастағанда, сәлем бер сосын өзінді ... Егер сен ... өз ... сен оны ... ... жоқсын ба және қазір сенімен сөйлесе алады ма деп, онда сен дұрыс ... ... ... - ол ... бір дәрежеде күтпеген визит. Сенің қоңырауын біреу үшін бірінші немесе соңғы болуы мүмкін. Сондықтан тәрбиелі ... ... ... ... ... ... тек ... бойынша хабарласады.
1.1 Қазақ және басқа тілдердегі сыпайылық категориялар
Сөйлеу әдебі сөйлеу әрекетіндегі сөйлеу ережелері мен әдеп нормаларынан тұратынын Н.Уәлиев өз ... ... айта ... [9, 67 б]. Сөйлеу әдебі сыпайылықты білдіретін қосымшалардан немесе тіркестен тұруы мүмкін. Әдетте сыпайылықты білдіретін тілдік формулалар стандартталып келіп, көбінесе ... ... ... ... ... ... ... білдіру, алғыс айту, кешірім сұрау, өтініш айту, шақыру, кеңес беру, көңіл айту, жұбату, құптау, марапаттау т.б тілдік конструкцияларда жиі кездеседі. ... ... ... ... бұл ... ... мен ... жасы, жынысы, қоғамдағы орны, қызметіне қарай тілдің бірнеше қызметін анықтап, атқарып отырады.
Сыпайы сөйлеудегі әр түрлі сөз орамдарын, ... ... ... сөз ... ... тілдерде кездестіруге болады, алайда жапон тіліндегі этикет формалары лексикалық құрамының көптігімен қоса, грамматикалық қатар түзуімен ерекшеленеді. Жапон тілінде ... ... фор - ... ... ... үшін ... жыл, көп ... керек. Шетелдік азаматтар қате қолданып жатса жапондықтар оларға кешіріммен қарауы мүмкін, алайда өз араларында сақтамаған адамға өте қатал. Жапон ... ... ... екі ... категориясын бөледі. Бірі сөйлеушінің сұхбаттасушыға, екіншісі әңгіме болып отырған тұлғаларға қарым-қатынасын білдіреді. (семантикалық субъект және/немесе іс-әрекет объектісі). ... ... ... адрессивті және гоноративті категориялар ретінде айқындайды [12, 35 б]. Гоноратив категориясында формалардың үш тобын бөлуге болады: гоноративті ... ... ... және ... ... ... сыйластық қарым-қатынастың мелиоративтік типіне жатқызылады, онда коммуникативті мән берілген лексема сыйластық қарым-қатынастың объектісін . ... ... ... ... ... ... - сөйлеушінің өзін-өзі төмендетуін білдіреді. Бейтарап формалар гоноративті емес те, депрециативті емес те болып табылады - олар сөйлеушінің ... ... ... сыйластық қарым-қатынасы туралы ешқандай ақпаратты бермейді. Гоноративті және депрециативті ... бір ... ... ... ...
Жапон тілінде адрессивті және гоноративті формалардың және деген мәнін сипаттайтын дифференциалды ... ... Олар ... ... ... немесе әңгіме болып отырған тұлғаға (гоноратив) қарым-қатынасын айқындайды. Әлеуметтік-тұлғалық қарым-қатынастар мәнге ие болады, бұл ретте аталған тұлғаны ... ... ... ... жағдаятына басқа да тұлғалардың қатысуы едәуір ықпал етуі мүмкін.
Адрессивті формалар немесе ретінде қарастырылатын ... ... ... ... ... ... емес ... әдетте, сұхбаттасушыларға қатысты немесе ретінде пайдаланылады. Адрессивті де, адрессивті емес те ... ... ... ... ... табылатын тұлғалармен әңгімелесуде кездеседі. Сыпайылық деңгейін таңдауды айқындайтын белгілер кейде ... ... ... ... да, жопандық, осылайша, сөйлеу тілінде үнемі олардың басымдығы туралы мәселені шешеді. Жапон ауызекі тілінде сөйлеуші бір ғана ... ... ... және ... емес мәндегі сөз формаларын қолданған кезде, сөйлеуде адрессивті және адрессивті емес формалар қолданылуының тұрақсыздығы ... ... ... ... ... табылады. Гоноративті (сыпайылық) формалары сыйлы тұлғалардың (сөйлеушінің көзқарасы бойынша) іс-әрекеттерінің сипаттамасын беру үшін ... ... ... ... ... ... үшінші тұлға - іс-әрекеттің немесе жай-күйдің семантикалық субъектісі болмайтын ... ... Егер ... ... ... ... табылса, гоноративті және бейтарап формалар арасында таңдау болғанда, сөйлеушінің аталған субъектіге қарым-қатынасы ғана емес, сонымен қатар, ... мен ... ... қарым-қатынастар да ықпал етеді. Гоноративті формалар ретінде қарастырылатын тұлғалар туралы сөйлеуде пайдаланылмайды (осылайша, аталған формаларды өзі ... () ... ... ... емес). Гоноратив категориясы ретінде қарастырылатын тұлғалар туралы сөйлеуде де, тіпті сұхбаттасушы іс-әрекет субъектісі болып ... да ... ... ... ... іс-әрекеттерін сипаттау кезінде гоноративті формалар және белгілерге, бейтарап - ... ... ... ... атап ... ... тілінде сыпайы сөз формаларын пайдалана отырып әңгімелесу үшін, басты қиындық аталған жағдаят үшін сыпайылық деңгейін ... ... ... ... жапон қоғамындағы этикеттік қарым-қатынастардың ерекшеліктері туралы білуі тиіс. Көптеген ... ... ... ... ... міндетті түрде ескерілетін факторлардың түпкілікті жинағын көрсетуге тырысады. ... ... ... ... ... ... ... рөл атқарады және сыпайы сөз формаларын өзекті таңдау мәселелері бойынша, әдетте, ақпарат берушілер арасында бірыңғай пікір жоқ. ... ... мен ... ... мен ... алушы, мұғалім мен студент, бастық пен қызметкер және т.б. арасындағы қарым-қатынастарда, әдетте, кімнің дәрежесі жоғары, сол өзі сөйлеген ... ... не ... форманы пайдаланады; сұхбаттасушы тек қана сыпайы орамдарды пайдалануы тиіс. Сатушы мен сатып алушы арасындағы әңгімелесу жапондықтармен ішкі түйсігінде ... ... ... ретінде түсініледі, онда біріншісі мырзаның, екіншісі қызметшінің ... ... бұл ... ... ... ... ... толы қарата айтылған сөзге мүлде назар аудармаған ... ... ... ие болады. Бір-бірімен таныс емес адамдардың әңгімелесуінде көп жағдайда сыпайы сөйлеу пайдаланылады. Сыпайы орнықты сөйлеу танысу кезінде, сондай-ақ ... ... ... ... жоғары бағаланатын адамдарға қатысты қарым-қатыныста қолданылады.
Келесі жапон тіліндегі сыпайылық категорияларының жасалу жолдарына тоқталсақ:
Гоноратив ... ... ... жолдары:
Кейбір етістіктер гоноратив категориясында түбірімен өзгереді. Мысалы, suru(әрекет ету, істеу) nasaru, hanasu(сөйлесу) oshyaru деп ... ... ... бір ғана ... қолданылады. Мысалы, iku(бару), kuru(келу), iru(бар болу) тек бір сөбен irashyaru болып, ал taberu(ас ішу), ... ішу) ... ... ... [13, 207 б]. ... барлық етістіктер гоноратив формасында түбірімен өзгере бермейді. Басқа етістіктер негізгі етістікке префиксі және ... ... ... ... ... жалғануы арқылы жасалады.
Тұрақты грамматикалық конструкциялар жиі кездесетін конструкция, yoku setsumeishite+ itadakimashita [13, 106 б]. ... ... мен ... зат ... ... арқылы гоноратив жасалады. Мысалы, seenseino otaku - сыпайылықты білдіретін префикс, kiten , сонымен қатар адам ... ... san' sama ... ... ... ... ... ерекше сыпайылықты білдіретін сөздермен ауысады. Мысалы, жапон тіліндегі бейтарап формадағы сөз гоноратив формасында деп өзгереді.
Депрециативтік форманың жасалу ... ... ... ... ... ... формасы kenjougo депрециативтік деп ата - лады. Сыпайы сөйлеуде қолданылатын сөздер мен тұрақты ... ... жа - ... ... ... өзгеруі.
Негізгі етістікке префиксі мен немесе көмекші сөзінің жалғануы ... ... ... oshirase ... , деп ...
қосымшаларының жалғануы арқылы жасалады. Мысалы, [13, 201-205 ... ... ... зат ... ауысуы арқылы жүзеге асады. Мысалы, hito- mono. teineigo бейтарап ... ... ... ... ... әрпі ... орнына , көмекші сөзінің жалғануы арқылы және префиксі арқылы жасалады. ... бір ... ... ... ... ... тармағы - сөзді әсерлеу категориясы. Жапонша bikago немесе танка жинақтарында gago деген атқа ие. ... ... ... ... ... бір түрі ретінде саналады.
Зат есімге префиксінің жалғануы арқылы жасалады. Мысалы, cha (шай), senbei (күріштің ұнтағы) сияқты зат есімдердің ... ... ... , деп ...
Ochani osenbei yokuaimasune
Otakusamakaraitadaita okashiha oishyuu gozimashita
Егер зат есімдегі сөз жапондық оқылуымен жазылса, онда ... ... ... ... ... ... формасын жасай аламыз. Мысалы, okane ал егер сөз қытай оқылуымен берілсе, ... ... ... gohan.
Мәдениаралық коммуникация шеңберінде зерттеудің бірнеше бағыттары айқындалды. Оның бірі белгілі бір топ ... мен тыс ... ... ... ... стильдерді зерттеумен байланысты. Екінші бағыт өкілдері әртүрлі мәдениеттердегі дискурстық мінез-құлық ерекшеліктерін қарастырады. Кросс-мәдени прагматика шеңберінде жұмыс ... ... ... ... ... ... С.Левинсон еңбектерінде сыпайылық қағидасына көп көңіл бөлінген. Олар сыпайылықтың екі негізгі типін бөліп қарайды: оң және теріс сыпайылық. Оң сыпайылық ... ... ... ... ... қарым-қатынас. Теріс сыпайылықта сөйлеуші мен тыңдаушы арасында дистанция ұсталады. Бұл жіктеудің негізінде ... ... ... төнетін страгегиясы туралы ой бары анық. Бұл стратегия қазіргі жапон тіл білімінде FTA (face threating act) деген терминмен белгілі. Де - мек, ... ... ... - ... ... нәтижелеріне жетуге бағытталған стратегия - лар жиынтығы, алайда әңгімелесуші әрбір байланыс жағдаятында қауіп төне бермейді. Теріс сыпайылық иерахиялық ... орын ... Онда жасы ... қызметтік дәрежесіне қарай этикеттік бірліктер мен сыпайылықты дұрыс қолдануына қатты мән беріледі. Дәрежесі жоғарының өзінен төмен тұрғанға ... ... ... ... ... форманы қолданбайды. Сонымен қатар, қоғамда жынысына қарай да ... ... ... ... ... ... жапон тілінде кездесетін тек әйел адам қолданатын бірліктер немесе әйел адамның ер адамға қатысты қолданатын есімдіктер ... ... [14, 188 б]. ... ... ... әдебіндегі ерекшеліктерге келсек, жапондықтардың қарым-қатынас кезінде бірнеше сөйлеу стратегиялары байқалады. Жапон ... ... ... ... ... ... ... кезіндегі келесі стратегияларды атап көрсетеді.
* Сөзді жанама жеткізу. Жапон тұлғааралық байланысында әртүрлі жағдайларда байқалатын жанама қарым-қатынас стилі қолданылады. Мысалы, > ... , ... , ... және т.б. Бұл ... ... ... іздеуде, ойларды білдіруде, өтініш білдіру, шақыру т.б. жиі кездеседі.
Жапондықтар өтініш ... тік ... ... . Кең ... ... (ең төменгіден жоғарғы сыпайылық деңгейіне дейін) , деп келеді.
* ... ... ... ... стратегиясы. Кедергілер ойдың тура бол - мауына тосқауыл жасап, жұмсарту құралы болады. Аталмыш стратегия алғашқы стратегиямен тікелей ... ... бұл ... ... де ... қою жиі ... Сұрақ қою тікелей ойды жанамаға ауыстырады. Сұраулы сөйлемдер жиі қозғаушы ... ... ... ... ... ... ... құралдары бар: мәселен, кедергі, немесе U-n, chotto muzukashi: desunee. Тура аудармасы. Иа, ... ... ... >> және т.б. ... - ... . ... . ... мәселен, [14, 233-237 б].
* Құрмет пен ізет көрсету. Сыпайы сөйлеңіз.
* ... ... ... ... ... ... ... жасаудан әрі оны сөз арасында білдіруден аулақ болыңыз (істің орындалуына күдікпен қарау). Яғни, ... ... ... ... ... бұл оған әсер ету ... азайтады. Мысалы, [14, 233-237 б].
Сөйлеуші мен тыңдаушыны жалқылықтан босату. Бұл стратегияның мақсаты , есімдіктерін ... ... ... ... ... ... және ... жапон халқы қарым-қатынас кезінде әдетте теріс сыпайылық стратегиясын ұстанады делінеді. Адамдардың ... ... ... ... ... ... ... шектеп ұстауынан туындайды. Теріс сыпайылық иерархиясы жоғары қалыптасқан, адамдар арасындағы алшақ дистанцияны ұстауды ... ... ... ... және ... ... өз ... тәуелсіз адресатқа қауіп төндіру арқылы соған баруға себеп болады деп ойласа, көп ... ... ... Мысалы,
* Көрсеткен қызметі үшін алғыс білдіруді. Moshi [~]shite itadaketara issho: on ni kimasu. Егер сіз маған жасай алсаңыз [~], ... ... ... ...
* Әдетте жапон қоғамында сыйлық беру кезінде қолданылатын стандартталған этикет формуласы. .
* Тегі мен ... ... ... ... адамның есіміне қызметіндегі лауазымын тіркей қолдану сыпайылық болып табылады, мәселен , ... ... ... ... қосу ... [14, 237 б]. ... ... жоғарыда айтып өткен оң және теріс сыпайылық, ол негізгі коммуникативтік актінің ... ... акт ... - ... бір ойды ... және ... алмасу, оған кем дегенде екі адам, демек, хабарлаушы мен қабылдаушы қатысады. Лингвистикалық атаулардың сөздігінде хабар берушіні трансмиссор, ал ... ... - ... сол ... ... ... - адресант, экспериент, сөйлеуші және қабылдаушыны - ... ... деп те ... ... ... кем ... төрт ... бөлігі болуы шарт, олар - сөйлеуші, тыңдаушы, тіл және ... ... Кез ... сөйлеу әрекетінің құрамында мынандай бірліктер болады: мақсат, орны, қатынас әдісі, қатынас түрі (ауызша-жазбаша), ... өту ... ... ... сөйлеуші мен оның әлеуметтік рольдері, адресат пен оның әлеуметтік сипаттары. Демек, ... ... ... ... ... пен ... олар ... барысында белгілі бір әлеуметтік рөлдер жүйесіне сай ... ... [14, 184 б]. ... ... адамдар мәртебелік, позициялық және ситуациялық рөлдер атқарады. Коммуниканттардың жынысы, мамандығы, ұлты, білімділігі, нәсілі, азаматтығы т.б көп жағдайда тұрақты болып, тек жасы бір ... ... баяу ... отырады. Ал күнделікті тұрмыста орын алатын жолаушы, сатып алушы, тұтынушы т.с.с. рөлдері қарым-қатынасың өту ... ... ... ... критерий бойынша , ал жас мөлшеріне байланысты деп анықталады. Егер әңгімелесушінің екі не одан да көп сипаттары бір деңгейде ... онда ... ... деп аталады. Ал егер олар елеулі белгілер бойынша ерекшеленетін болса, қарым-қатынас асимметриялы болады. Бұл жағдайда әңгімелесушілердің бір - біріне ... ... ... осы ... ... ... ерекше қызмет атқарады.
Жапон тіліндегі коммуникация мәселесін ... ... - деп ... келе ... үлгі ...
1. ... ...
- Жас мөлшері: X, Y - тен жасы үлкен
- Жыныстық иерархия X - ер адам, Y - әйел адам
- ... ... X - ... Y - ... ...
- Қызмет көрсету саласы: X - клиент, Y - қызмет ... ...
2. ... қатынастар
- Туыстық қарым-қатынас: X пен Y туысқан немесе туысқан емес
- Достық қарым-қатынас: X пен Y ... ... ... ... ... емес [14, 177 б]. ... ... қарым-қатынасты түсіндіру кезінде өзім және өзге оппозицияларын назарға алу керек.
Өзім және өзге ... ... ... ... ... пен тілдік сананың құбылысы ретінде көрініс табады. жалпы тәуелділікке тән, басқалардан ерекшелігіде осында ... ... ... Осы ... ... ... ... оның , концептісімен байланысына жатады. Бұл концептіге басқаша айтқанда де байланысты. Соңғы тілде есімдік, өздік идеясын ... ... ... әр ... ... құралдармен берілуі мүмкін. Белгілі қоғамның қалыптастырған және қолданған жеке есімдер ... ... ... ... ие ... ... ... негізінде кейбір концептің көріну зонасы сыртқы кеңістікті және ішкі концептуалды зоналарын көрсету мүмкін болады. Олар:
1) ... ... ...
2) сыртқы келбет және беттің бөліктері;
3) адамның жекелік заттары. ... ішкі ... ... ... ... ... ... түсініктерге келер болсақ, олар ерте кезде архаикалық сананың ерекшеліктерін және ... өмір ... ... ... ... ... үшін қалыптасқан. Сананың мұндай ерекшелігін ұжымдық ұғымдармен байланыстырады. Ұжымдық ұғымдардың құрылымдық концепци - ясын ... ... Ол ... ... ... және ... түсініктерінде дәлме- дәл танылған элементтер және мифологиялық ... ... бар. ... ... тән ... бірі ... оғаштығы, томаға тұйықтығы, ерекше түрі, көзінің, тұр-әлпетінің ерекшелігі, киім киюінің, сөз қолданысының ерекшелігі. Қалалық немесе жат жерлік болуы да ... ... ... жат ... ... ... ... ғана түсінілмейді, таза емес күштің белгісі, дәстүрлі киім-кешек деп ... ... ... ... ... түсініледі. қарама- қарсылығының мазмұнын ашу жеке адамды этномәдени бірлік ретінде түсінуді тұспалдайды. Мұндай қатынаста жеке адамдар туралы айтпайды, керісінше ... ... ... ... ... ... айтқанда, объективті және субъективті мазмұны зор этникалық сана сезімге негізгі рөл беріледі. Бұл дегеніміз жеке адам жалпы белгілердің ... мұра ... ... қасиеттің негізінде өзін белгілі қауымның этно-мәдени қауымдастығының мүшесі ретінде сезінеді.
Қазақ тілінде ... ... ... ... ... есімдігіне жалғыз ғана сөзі жатады. Қазақ тілінде бұл ... ... ... ... ... және ... ... түрде қолданылады. Қазақ тілінде тәуелдік есімдіктерін сәйкес есімдіктер жоқ ... олар ... ... мен ... ... ... жұрнақтар және өздік есімдіктері арқылы беріледі. Бұл кімнің үйі? - ... ... Өз үйім - өлең ... ... ... өзім ... аясы кең, өзге ... аясы тар. Өзімнің жатқа айналуы сирек жағдай. Өзгенің өзіме айналуы жиі кездеседі. Жапондарда өзімнің өзгеге ауысуы, өзгенің өзіме айналуына қарағанда ... деп ... ... ... ... формаларды қолданған кезде ұғымдарына аса мән беріледі. Мысалы, басқа бір компания қызметкерімен гоноратив формасында емес, ... ... ... ... ... егер өзге ... өкілімен өз бастығыңыз жайлы айтатын болсаңыз бастығыңызды өзім деп қабылдап биязы (дипрециативті) форманы қолдану керек. Өзге және өзім ... ... және ... ... ... жүзінде салыстырып өтсек:
Өзге және өзім ұғымдарының отбасында және жұмыстағы қолданысы
Кесте -1
Өзім ... ... ... ... ... ... roufu (қарт әкесі), oyaji, chichioya, boufu (дүниеден қайтқан әкесі)
Otousama, gosompusama, gosendaisama басқа адамның әкесіне қатысты қолданылады
Haha (ана), roubo ... ... boubou ... ... анасы)
Okaasama, goboudosama
басқа адамның анасына қатысты қолданылады
Chichi(күйеуінің әкесі) gifu
Ohichijyousama, Ofutusamaана
Otto, shyujinn, taku
Goshyujinsama, ... ... ... ... оппозициялары
Кесте - 2
Өзім
Өзге
Қызметі жоғары басшыларға
tencho, shacho
Gojoshi, kishashacho, kishabucho, kishatencho
Тұрғылықты жер
Jyutaku,toho, shotaku, kochira ... ... oie, ... көзқарас
shiken,guko
Goiken, takusetsu, takuken
Тауар, зат жайында
Sohin, ... ... ... ... сыпайылық жүйесінде тұрған қайшылықпен қоса, белгісіне ... мән ... ... Кестелерге қорытынды жасай келе, жапон тіліндегі ұғымындағы сөздер деген мағынаны білдіретін , деген ... ... , ... ... ... , деген мағынаны білдіретін префикстері арқылы іске ... Ал, ... ... деген мағынаны білдіретін , мағынасындағы және ... ... адам ... және ... ... ... ... Бұны да жапон қоғамының ерекшелігі деп білеміз.
Жапон тілінде сыпайылық ... ... ... Жапон тіліндегі этикет сөздердің құрылымы өте күрделі. Олар жапон халқының әлеуметтік құрылымында бұрынғы феодалдық-патриархалдық қарым-қатынасты көрсететіндей. Әлеуметтік ... ... ... ... орын ... сөзсіз.
Сонымен, жапон тіліндегі этикет формалары лексикалық құрамының көптігімен қоса, грамматикалық ... ... ... ... ... ... ... мәдениетінің қайталанбас ерекшеліктерінің бірі. Браун және Левинсон теориялары бойынша ұсынылған сыпайылық ... ... ... теріс сыпайылық түрі жапон қоғамында кең қолданысқа ие.
2 СӨЗ МӘДЕНИЕТІ - ... ТІЛ ... ... ... мəдениеті тілдік нормаларға иек артып соның аясында қарастыру оның басқа көкейкесті мəселелерін назардан тыс қалдыру болып саналады. Сөйлеу мəдениетінің тілдік ... ... ... ... ... мен ережелері, қарым қатынастың этикалық нормасы қазіргі қоғамдағы ... ... ... қарама қарсы құбылыстарды тану əрі оқып үйрету, меңгертуге жəне дағдыландыру. Сөз ... - ... тіл ... ... нысандарының ішінде кейінірек қолға алған сала. Сөз мəдениеті тілдің басқа салалардан айырмашылығы оның күнделікті өмірмен ... ... ... сөйлеу мəдениетімен тығыз байланыстылығында. Қазақ тілін үйренушілер көбінесе қазақ тілінің грамматикасын меңгеруге күш салады. Ал қазақ тілінде (қазақтардың өзі де) ... ... ... көп ... ... Тілші ғалымдармен бірге басқа да маман иелері тіл мəдениеті ... өз ... ... пікірлерін мəдениетті сөйлеуге қажетті ой-пікір, ұсыныс, көзқарастарын жиі айтады. Бүгінгі мəдени коммуникацияда сөйлеу мəдениеті қандай болу керектігі өте көкейкесті мəселе ... ... ... ... тыс ... Сөз ... қарастыратын мəселесі жеке тұлғаның немесе социум өкілдерінің мəдениетті сөйлеуімен ғана шектелмейді. Мемлекеттік ... алып ... ... жатқан іс шаралар аз емес сияқты, жазу мəдениетіндегі орфографиялық қателер, емле ... ... ... атауларының дұрыс жазылмауы т.б. мəселелер туралы бұқаралық ақпарат құралдарының бетінде қанша айтылып, жазылып жатса да əлі бір жүйеге түспеген көкейкесті ... ... ...
... термин көп мағыналы болып келеді. Сөз мəдениетінің ең ... ... ... үшін ... ... жүргізілетін іс шаралар маңызды орын алады, ол қоғамдағы сөз мəдениетінің қоғамда толық орнығуын қамтамасыз етуге тікелей ықпал ... Атап ... ... тіл ... тіл ... тілді жоспарлау, тілдік ситуация, тілге қатысты бағдарламалар т.б. Кез ... ... ... ... ... өз ... ... тілін құқықтық, əлеуметтік, саяси идеялогиялық жақтан қорғап бақылап отырады, тілдік ситуацияны реттеп отырады. Сөз ... нің ... ... ... ... басқа тілден тысқары факторлардың да ролі басымдылық танытады. Сөз мəдениетінің ... ... ... ... ...
* Сөздің тазалығы
* Сөздің анықтығы
* Сөздің дұрыстығы
* Сөздің көркемдігі.
Сөздің тазалығы: ... ... ... не? Таза сөз ... ... бар ма? ... таза қазақша сөйлейді деген сөйлем айтылып жатады. Сөздің тазалығы сөйлеуші өз сөзінде ұлттық тілдің табиғы таза болмысын ... ... ... ... ... ... өз сөзінде өзінің қосып сөйлейді. Қалай айтсам екен, иə, яғни, деп қойсақ, ... бе, ... бе т.б. ... өз ... ... бос ... қосып сөйлесе, тыңдаушыны ыңғайсыз жағдайға қалдырады.
Сөздің анықтығы. Сөздің анықтығы дегеніміз тыңдаушыға түсінікті сөз мазмұны. Сөз анық, ... болу үшін ... ... ... ... ... ... мəліметі болу керек. Айтушының ойының екіұштылығы, көпмағыналы ... жиі ... сөз ... қиындатқандықтан сөздің анықтығы сақталмайды. Ол үшін ақпарат беруші сөзіне нақты, дəл мағына беретін ... ... ... ... ... ... керек. Мысалы айтушының сөзіндегі бірнеше мағына беретін тілдік бірліктер тыңдаушының түсінігіне қиындық келтіреді. Сөздің анықтығы адам ойының логикалық түсініктілігіне де ... ... ... анық ... ой миға əр ... келе бермейді. Қазіргі заман-ақпарат ғасыры. Ақпараттың дамуы, ғылымның параметерлік масштабының көптігі, жаһандану ... ... т.б. ... адам ... ... ... ... қызметіне түрлі қиындықтар тудырып жатады. Б.Борисов былай дейді: . Сөздің анықтығы ойдың анықтығына байланысты екені дау тудырмайды, бірақ ой ... ... ... дəл беріле қоймайды, бірақ сөз мəдениетінде сөз анықтығы басты критерийлердің бірі болып қарастырылады.
Сөздің дұрыстығы. ... ... ... - сөз ... ... ... нормаларды сақтау. Сөздің дұрыстығы сөздің көммуникативтік сапасының басты межесін анықтайды. Коммуникативтік сапаның ... ... ... ... ... тіл ... ... норманың түйіскен сəтінде анықталады.
Сөздің көркемдігі: Көркемдік өнер, жазу, сөйлеу тəжірибесінде адам ... ... ... қабылдаушыға əр түрлі ықпал етеді. Сөздің көркемдік сипаты қабылдаушының тілдік санасына бірдей ықпал етпейді. Сөздің көркемдігі - ... ... ... ... ... ... көркемдікке құрылған мəні адам санасына ерекше стилистикалық əсер тудырады. Сөз көркемдігі - ... ... ... ... топтамасы. Айтушының сөзіндегі көркемдік қасиеттің көп болуы коммуникативтік актіге қатысушылардың прагматикалық масқатының сəтті орындауына ықпал етеді - деп Д. ... сөз ... ... ... атап өтеді [10, 103-122 б].
2.1 Сөйлеу мәдениетінің қолдану аясы
Сөйлеу мәдениеті дегеніміз - ең ... ... және ... әдеби тіл өлшемдерін, яғни айтылу ережелерін, екпін, сөз саптау, ... және ... ... ... ... тілдің барлық мәнерлі амал-тәсілдерін айтылған ойдың мазмұнына сай қарым-қатынас процесі барысында қолдана алу әрекеті. Тіл білімінің мамандары сөйлеу ... ... ... ретінде нақтылық, жүйелілік, айқындылық, туралық, тіл тазалығы сияқты нормативті белгілері анықтауда. ... ... ... тіл табайлығы, грамматикалық конструкциялардың алуандылығы, көркем әдеби мәнерлілік сияқты сөйлеу шебершілілігіне тән бірліктерді сөйлеу әрекеттерінде үйлестіру коммуниканттардың ... ... ... мақсаттарға жетуінде орасан зор нәтижелер береді.
Д.Әлкебаева өз зерттеуінде былай дейді: [10, 78 б] ... ... ... ... жан ... ... ... мен мәдениетімен тығыз байланыста қарау В.Фон Гумбольдт, И.Гердер, Г.Пауль, В.Вундт, Г.Штейнталь, Э.Сепир, Б.Уорф, ... т.б. ... ... ... зиялылары: А.Байтұрсынов, М.Жұмабаев, М.Балақаев, К.Аханов, Т.Қордабаев, Ы.Маманов, Н.Уәлиев, Р.Сыздықова, А.Жапбаров, Ә.Болғанбаев, С.Исаев, А.Ысқақов, Р.Әміров, ... т.б. ... ... ... сан ... ... тоқталады. Сөйлеу табиғатының қыр-сырына терең жан-жақты үңілу - ғалым А.Байтұрсынұлынан бастау алып, Қ.Жұбанов ... өз ... ... ... ... ... болсақ, мәдениет - деген ұғымға беті-қолын жуғаннан бастап, ... ... ... ... ең ... биігіне дейінгі барлық ұғым енеді [10, 98 б], - деп М.И.Калинин атап көрсетеді.
, - дейді тілші-ғалым М.Балақаев ... атты ... ... ... ... ... ... Н.Уәлиев тағы да басқа ғалымдардың зерттеулерін негізге ала отырып, сөйлеу мәдениеті жөнінде сөз ... ... - тіл ... аса ... кең ... мәселелердің бірі. Сөйлеу мәдениеті қоғамдағы жүріс-тұрыс мәдениетінің ең негізгі құрамды бөлігі, ал жүріс-тұрыс ... - ... ... өмірде байқалатын мінез-құлық түрлерінің жинағы, адамдарды құрметтеу, сыпайылық, әдептілік, өнегелік, өзгенің уақытын үнемдеу, т.б. әрекеттерді қамтиды.
Сөйлеу мәдіниетінің ... ... ... ісі өте маңызды және ерекше құбылыс. Қарым-қатынас орнату өнері тек тіл қату немесе әңгімелесу ғана емес, одан да мәнді және ... ... бар ... ... Ол ... жан дүниесін ашу, түсіну өнері. Ізетті де сыпайы қатынастар көңілді марқайтып, жүректе жылы нұр қалдырады. Осындай ғажап ... ... және ... ... ... үлкенді құрметтеп, қадір тұту, екі жақты сыйласа білу сияқты жүріс-тұрыс ережелерінің ... ... ... ... ... ... қарым-қатынасты халқымыз ерекше бағалап, , , , , , және т.б, нақыл сөздерді кейінгі ұрапақтарға қалдырған. Осы ... ... ... ... әр ... да ... ... да кішіпейіл адамдарды үлгі өнеге ете білгендігін, жас ұрпақтың тәлімді әрі ... ... ... ... ... ... Бұл жайттардың бәрі қарым-қатынас әрекетінде толығымен байқалған. Өз кезегінде коммуникативтік акт дегеніміз - ... ойды ... және ... ... оған кем ... екі адам, демек, хабарлаушы мен қабылдаушы қатысады. Лингвистикалық атаулардың сөздігіне хабар берушіні трансмиссор, хабар қабылдаушыны - ... сол ... ... ... - адресант, эксперимент, тыңдаушы деп те атайды.
Қарым-қатынастың мақсаты мен өтіп отырған орнына, коммуникаттардың саны мен ... ... ... ... түрін білуге болады:
Коммуниканттардың уақыт пен кеңістігі орнына байланысты жанасқан - аралық қатынастар. Жанасқан қатынаста әңгімелесушілер бір-біріне жақын ... ... ым мен ... ... ... рөл ... Бұл жағдайда бәрі де басынан бастап түсінікті, көбіне көз ... сөз ... ... мен ... ... маңыздылардың ьірі деп саналады. Ал аралық қатынаста коммуниканттар уақыт пен кеңістік өлшемдері бойынша алшақ орналасқандықтан, оған ... ... ... ... ... ... ... болу, болмауына байланысты тіке, тура- жанама қатынас түрлері бар. Тура ... ... ... ... ... ... жатса, ал жанама түрге - телефонмен сұхюаттасу, хат алысу, хабарды радио, теледидар және кітап ... беру ... акт ... ... ... ауызша-жазбаша деп бөлінеді. Ауызша қатынас жанасқан, тура қарым-қатынаспен байланысты, ал жазбаша ... ... ... қатынаспен ұқсас. Жазбаша мәтін ой жүгіртіп байқауды талап ... ... мен ... ... ... Ауызша айтылған хабар айналадағы орта мен жағдайға байоланысты, ым мен ... ... ... кей жағдайда ой толық айтылуы мүмкін.
Қарым-қатынас процесіне қатынасушылардың санына және сөйлеуші мен тыңдаушының ауыспалы, тұрақты ... ... ... ... қатынас түрлері ажыратылады. Диалог - және рөлдерінің алмасуынан туады да ... ... ... ... - тілдік қатынастың бастапқы және табиғи түрі ... ... ... саны ... ... қарай қарым-қатынас процесі полилог ретінде қарастырылады.
Комуниканттардың өзара байланысына қарай жеке ... ... және ... ... ... бар. ... ... кезінде жүріс-тұрыстың ережелері стериотипті және оған қатысушылар белгілі-бір әлеуметтік өкілдері ретінде жүріп-тұрып қатынас орнатады. Жеке ... ... ... ... ... ... дос-жаралық немесе тұрпайы жағдайлары болуы мүмкін. Қарым-қатынастың мақсатына байланысты: белгілі-бір ақпаратты беру қызметі - ... ... ... ... ... ... нандыру - сендірту функциясы; эмоционалдық - адамның жай күйін, сезімін ... және ... ... арқылы жеткізу; үгіт-насихат түрі - айқындалған мақсатқа жету үшін ... ... ... әрекеттену;
Сөйлеу жағдайына байланысты: кәсіптік қатынас - мүдделері мен мамандығына байланысты мақсат-міндеттері ортақ адамдардың арасына коммуникативтік акт. Ол ... ... ... т.б. ... болады; күнделікті қарым-қатынас күн сайнығы тұрмыстық, әлеуметтік, отбасылық мәселелерді шешудегі жақын адамдардың арасындағы байланыс;
Қарым-қатынас процесінің кем дегенде төрт ... ... ... ... олар - ... ... тіл және талқылау тақырыбы.
Сөйлеу актісінде қарым-қатынасқа қатысушылардың коммуникативтік мақсатына жетуі және олардың бір тақырып көлеміндегі ірлері мен ... ... ... ... ... ... өтуі ... қатынасқа түсуге ынтығы, сөйлеушінің коммуникативтік ниетіне көңіл аудару, ... ... ден қою, ... қағидаларының стереотиптері және әлеуметтік-мәдени нормалармен таныс болу, грамматика мен ... ... ... ... білу сияқты факторларға байланысты.
Осыдан шығатыны сөйлеу әрекеті. Бұған Б. Хасанұлы мынадай анықтама бере кеткен: [15, 56 б]. Тілдік қатынас ... ... ... ... ... ... сөйлеу әрекетінде сөйлеуші мен тыңдаушының реттеуші қызметіне ан пікқтамалар берген. Мәселен, . Қатынастың кез-келген түрінде коммуниканттар белгілі-бір ... ... ... бір-бірімен араласады. Сөйлеу мәдениетінде сөйлеуші мен тыңдаушыға қатысты орныққан жүріс-тұрыс қағидалары ... ... көбі ... және ... ... пен қоғамдық орындарда өзін-өзі ұстай білу ұғымдарымен тығыз байланысты.
А.Сейсенова коммуникативтік акт барысында сөйлеушінің мынадай ... ... ... орнатып, қарым-қатынасқа түсетінін айтады:
> [6, 37 б].
Ал Роджер Т.Белл бұл жөнінде, дәлірек айтқанда тыңдаушының қатынас процесі кезіндегі мынадай ережелерге сай ... ... ... Егер ... тіл ... жұмыстарын ысырып қойып, әлгі кісіні жақсылап тыңдауы керек. Әрине, сөйлеуші қолы бос емес адамды мазаламауы дұрыс, себебі ондай ... ... бола ... да ... ... ... сөйлесушіге тілектес екенін білдіріп, құрмет сезімін танытып, әңгіме тым ... ... ... ... ... жөн, әңгімені ыждаһаттылықпен көңіл қойып аяғына дейңн тыңдауы дұрыс. Қатынас барысында серігіне құрмет көрсету - ... ... бірі ... ...
* ... барысында сөйлеп отырған адамның сөзін, ойын бөліп, жөн-жосықсыз ... ... қосу ... белгісі болып есептеледі, сондықтан оған жол бермеу керек.
* Бірінші кезекте сөйлеушінің мүлде мен ... ден ... оған ... ... ... Оның өзі мен ... ықылас қойып, назар аударғанын көз қарасы, ым, дене қимылы, бас шұлғу, одағай сөздерді қосу сияқты қимылдармен білдірген жөн.
* Уақытында әңгімелеушінің сөзі мен ... ... ... немесе қолдамайтынын ретті жерінде білдіріп, қойылып отырған сұрақтарға жауап беріп, талап қойғанда сөзбен немесе іспен ойын білдіріп отырудың еш ... жоқ. Бір ... ... ... мен ... ... үйлестіре біліп, диалогқа жедел енуі дұрыс. Бұл ережелер бір-бірімен өзара тығыз байланыста, себебі сөйлеуші мен ... ... ... бөлінбейтін және ажырамас екі жағы. Сөйлеуші адресаттың көңілін аудартып, ... ... не ... ... ... оның ... әрі қабылдауға лайық болуын қадағалап отыруы керек. Ол ойын ... де ... ... ... сұхбат барысында қойылған сұрақтарға жауап беріп, қарым-қатынасты жалғастыру жөн. Ал тыңдаушы жаңа бір хабарды қабылдауына ... ... ... ... ... сөзін ықыласпен тыңдап, дер кезінде айтылған пікірді мақұлдағаны немесе толығымен келіспейтіндігін білдіргені дұрыс. Демек, кез-келген қарым-қатынас процесінің ... ... ... ... ... ... арқауынан хабардар екендігін білдіру, өз пікірі мен көзқарастарын шын ниетімен таныту сияқты әрекеттер туындайды. Бұлардың барлығы да ойын нақты түрде ... ... ... ... ... ... сай қолдану әрекетімен ерекшеленеді. Диалогтар мен полилогтарда ... ... ... және одан әрі ... ... ... маңызды кезеңдердің бірі болуы себепті сөйлеу мәдениетінің негізгі қағидаларына сүйене отыра ... ... ... орын ... ... ... негізгі субъектілері - сөйлеуші мен тыңдаушы қарым-қатынас барысында мәртебелік, позициялық және ситуациялық рөлдерді атқаруына байланысты, ... атап ... ... ... ... ... ұлты, білімділігі, қоғамдағы орны, қызмет бабы, әлеуметтік сипаттары ерекше ескеріліп, ассиметриялық және симетриялық қатынастар түрлері ... ... ... ... [16, 28-34 б]. ... ... жұптың кез келгенін алсақ та олардың әрқайсысы коммуникативтік актіде сөйлеу мәдениетінің негізгі қағидаларын ... өте ... Әр адам ... ... ... ... бола отыра жоғарыда сөз болған ережелерді ескеріп, қарым-қатынас орнатса, сөз әдебіне сай өзінің ... мен ... ... мен ... таныта алады.
Дегенмен, А.Сейсенова: , - деп айтады. Бұндай ... ... ... ... ... есімдіктер және т.б. бірліктер жатады. Адамның жанына жағымды сөздер оның көңіл-күйінің кілті іспеттес. Жылуы мол, жан жадыратар шуақты сөздер туралы ... , , , , және т.б. ... ... мен ... реттерінің маңызы, қоғамдағы орнын бағалаған [6, 86 б].
Ал, белгілі ... ... [17, 167-175 бб], - деп ... ... бере кеткен.
Әлемдік мәдениетке бетбұрған бүгінгі жаһандану кезеңіне тұспа тұс келген тіл тағдыры әр түрлі деңгейде дамып келеді. Қай кезеңде болмасын ... ... ... ... ... өз ... ... сөйлей білу, тіл тазалаған сақтай отырып, жауапкершілікпен қарау - адамзаттың ... [17, ... - ... ғасырға, ұрпақтан ұрпаққа қаймағы бұзылмай жеткен асыл қазына. Тіл мүмкіндігі Қазақстанның егемендік алуымен бірге ... ... тіл ... ... ... ... ... жайып, қолданыла бастады. Қазақ тілі - тек ... тілі ... ... ... деңгейде іскерлік бағытта біршама мүмкіндіктерге ие болды.
Жалпы сөз мәдениетінің сапалық ... ... ... ... Р.Сыздық зерттеулер жүргізіп, осы салада ғылыми тұрғыда өз үлестерін қосты. Жалпы тілші ғалымдар әдеби тіл нормасына қайшы келетін сөздерді, сөз ... ... ... ... ... ... талабы білім мен қабілетті, мәдениет пен еңбекті өз ... ... ... іскер мамандарды қажет етеді. Іскерлік қарым-қатынастың өзіне ғана тән ... ... ... ... ... бар. Сонымен қатар, іскерлік қарым-қатынастағы ауызша сөйлеу тілі үшін сауаттылық та өте маңызды. Белгілі бір мекемеде қызмет барысында пікірлесу, құжаттар ... ... ... келісім-шарт жасау, жиналыстар, дөңгелек үстел өткізу үшін іскерлік қарым-қатынас тілі ... рөл ... ... тілі ... ... бір ... ... жүйелі білімін, біліктілігін, кәсіби тіл шеберлігін қажет етеді. Маман өз ... ... ... ... ... барысын таныстыру, өз жұмысының жоспарын қысқаша түсіндіру барысында әдеп пен мәдениет деңгейін сақтау қажет. Нақты ұсынысты, жоспарды талқылауда басқа ... ... ... ... ... ... тек ... пікірін біржақты дұрыс санау іскерлік қарым-қатынаста өзара тіл табысуға да ... ... ... ... өз заманында ұлы қаламгер М.Әуезов нақты дәлелмен мысалдар келтірген: [18, 15].
Олай болса, іскерлік қарым-қатынас тілінің маңызды ерекшелігі - әдеп пен ... ... ... және ... ... ... тақырып жөнінде жан-жақты білім қажеттілігі, нақты деректерді дәлелдеу болмақ.
Іс қағаздарын жүргізу, құжаттарды талдау, ортада, көпшілік алдында мағыналы сөйлеу, ойды ... ... ... - ... ... ... ... есеп беру;
- талқылау;
- хабарлау;
- өз ойын жеткізу
- маңызды ақпарат;
- жұмыстың нәтижелі жолдарын қарастыру;
- өзге пікірлермен санасу;
- ... ... ... мәселеге қатысты пікірлерді айқындау;
- нақты қорытынды жасау;
- сөйлеу мәдениетін сақтау
Мамандар сөйлеудің мазмұнға сәйкес, мағыналы ... үшін ... ... ... ... ... бір жағдаятқа қатыстылығы;
- мәселенің айқындалуына жаңа ой-пікірлердің әсері;
- ойды ... ... ... жеткізу;
- қосымша пікірлердің қарастырылатын мәселеге қатысты ... ... ... сөйлеуші мен тыңдаушы арасындағы байланыс.
Пікірталас - ... ... ... ... ... ... ... сөйлеушінің өз пікірін дәлелдеу мақсатында шешім қабылдау, яғни, тілдік қарым-қатынас орнату. Қандай да бір ... ... ... ... ... ... кезеңі бар, ол - сөйлесуге деген қызығушылық. Бұл іскерлік сұхбаттың алғы шарты, сыпайылықтың этикет формулаларымен, аргументтердің ақиқаттылығымен көрінетін шынайылық пен ... ... ... үлгілері. Пікірталастың мақсаты - екі тараптың ортақ шешім табуы.
Сұхбаттасуда адамның жеке басының мәдениеті, тәрбиесі ... ... ... ... құрметпен қарауы, асыра сөйлемеуі - әдептіліктің бір белгісі. Осындай ... ... ... ... бірі ... аяғына дейін тыңдап, өз ризашылықтарын білдіруі тиіс. Сөз әдебі - адамдық қасиеттерді ... ... ... ... ... ... Екі тараптың әңгімелесу кезінде келісімге келмеу белгілері байқалса, тақырыпты ... ... ... ... ... Бұл да - әдеп ... ... қарым-қатынаста сөздің әсерлілігі, сөйлеушінің дауыс ырғағы, сөйлеу әдебі жұмыстың атқарылу барысына өз әсерін тигізеді. Қоғамдағы ғылым мен техниканың дамыған кезеңінде ... ... жаңа ... ... терминдердің атқаратын қызметі де ерекше. Кейбір жаңа сөздер әлеуметтік-тұрмыста қолданылса, кейбір терминдер белгілі бір ... ... ... Сөйлеу этикетінің ұлттық мәдени ерекшеліктері
Күнделікті өмірімізде қолданып жүрген сөйлеу этикеті белгілі-бір заңдылық пен ережелерге сай қызмет етеді. ( Өмір ... ... ... ... қатар, орыс тілінен енген, демек, әкесінің атын өз есімімен қоса айтатын қаратпа формалары ресми жағдайда немесе таныс емес ... ... жиі ... Қазақ тіліндегі сөйлеу әрекетәнде кісі есіміне - тай,-жан ... ... ... пайда болатын вокативтер экспрессивті-эмоционалдығ реңкпен ерекшеленеді;
> (>, С.Е., 142):
> (, С.Е 318) .
Бұндай қаратпалар жағсы ... ... ... ... ... бірдей адамдардың арасында және еркелету мағынасында қолданылады.
Халқымыздың үлкендері сыйлап, сыпайылық танытып, сыйлы адамдарды құрметтеу дңстүрлі ... бір ... ... ... ... байқалады. Ұлттық мңдени сипаты бар бұндай этикет формалары жалқы ... -еке, -ақа, -ке, -қа, -е, -а ... ... және олардың жалғанып және олардың түрленуі нәтижесинде пайда болады;
> (, ... ). ... ... ... бір этностың мәдениеті мен салт-дәстүріндегі ерекшеліктер кейіпкерлердің сөйлеу әрететәнде көрсетәледі. Әдеби туындыларды аудару барысында тәржімәшілар сипатталып отырған тарихи-оқиға немесе ... ... ... ... ... психологиялық күйі мен ішкі жан дүниесі т.б. жағдайларда ерекше тілдік бірліктер мен сөйлеу этикеті формалары арқылы беріледі;
> ( И.Е.,407).
Қазақ және орыс ... ... акт ... кісі ... ... атауларды қосу арқылы пайда болған қаратпа формалары жиі кездеседі;
> ( Аманат, І.У., 374);
> (І.Е., 239).
Орыс тілінде мәтәндерде түпнұсқадағы ... түрі ... еш ... ... (>, И.Е., 11)
Кешегі күнге дейін советтік дәуірдәі ... ... ., және >, ... ... кісі есімі немесе фамилиясымен өосарланып қаратпа формаларын құрған . Мысалы:
> (, І.Е.,86)
Тарихи романдарда кісі ... өоса ... ... мен ... атақ ... мен өоғамдағы орны т.б. сипаттарын атайтын сөздерді қаратпа ... ... ... мысалы:
> (> І.Е.,18)
Сонымен қатар, халқымыздың тарихы мен өткенін бейнелейтін шығармаларда кісі есіміне сөзінің тіркесуі арқылы ... ... ... кеңінен қолданылады.
Қазақ этносының сқйлеу мәнерінде әңгімелесушінің ел- жұрты, шығу тегі, яғни руының атын негізгі есімімен өолдану салты бар. ... ... ... салт - ... мен ... - ... ... ретінде қарым- қатынас процесінде қаратпа рөлінде қызмет етеді. Аудармаларда олар сол күйінде қолданылады:
" - Говори ... ... - Мы все ... ... ... Кобыланды!"
Қос тілде де антропонимдер қарым-қатынасты орнату, жалғастыру функцияларын орнату кезінде тілдесуге ұлттық сипат беріп ... ... ... немесе сый-құрмет таныту формалары ұлттық тілдің сөзжасам қорын анық байқатады. Сөйлеу этикетінің осы белгілі ... ... тілі мен ... ... ... мен ... әсері процесінде ерекше рөл атқарады.
Күнделікті қарым-қатынас кезінде біз таныс немесе бейтаныс, туыс немесе мүлдем ... емес ... ... ... және замандастарымызбен тілдесеміз. Сөйлеу әрекеті барысында адресаттың көңілін аударту үшін белгілі бір ... ... ... ... ... ... өтеді. Бұндай жылы және жағымды қарым-қатынастың орнауына қаратпалардың екінші түрі - ... ... ... бұл тобы ... ... ... жасы мен жынысы, мамандығы мен қызмет дәрежесі, білімділігі мен тұрақты жері т.б. ... ... ... туыстық атаулар, әңгімелесушінің қызметі, лауазымы, мамандығы, мінез-құлығы, жасы т.б. ... ... және ... ... деп ... ... Апеллятивтер кез келген тілдің ұлттық мәдени ерекшеліктерін анықтап отырады. Олар үлкен жүйе ... кең ... және көп ... ... ... Апеллятивтердің ішіндегі ең үлкен топ туыстық атаулар, олардың мағынасы мен ... ... ... ... дәрежесі т.б. өлшемдер жіктеуге мол мүмкіндік береді. Мәселен, орыс тіліндег туыстық атаулар тіке ... ... туыс емес ... ... ... ... некелік қатынастарға байланысты терминдер, үрім бұтақ және ұрпақтарды атайтын сөздер деп бөлуге болады.
Қазақ тіліндегі ағайын туыстың ... ... ... ... ... ... әрқайсысы туыстық және қарым-қатынас ерекшеліктеріне байланысты сөйлеу әрекетінде іріктеліп, ... ... ... ... ... ... ... тұрғысынан талдау жасауда, біз ең алдымен, олардың қандас туыстықты ... ... ... ... ... сұрыпталатын түрлерін қарастырдық, сонымен, ер адамдарға қатысты "баба, ата, әке, ... іні, ... ұл" т.б. ... қолданылады. Ал әйел кісілерге "әже,апа, шеше, тәтей, апай, қарындас, сіңлі, қызым "формалары айтылады. Жоғарыда аталған және осы туыстық ... ... ... ... ... ... туыс емес немесе мүлдем таныс емес адамға да қатысты айтыла береді.
Балаларға қатысты қазақ және орыс тілдерінде туыстық атаулардың ... ... қыз, ұл- ... ... ... ... сын, ... сыночек" т.б. вокативтер қолданылады. Сонымен қатар, қазақ халқының өкілдері балараға қатысты "тұңғыш, ортаншы, ... ... ... апеллятивтерді де айтады. Ұлдың немесе қыздың баласы, ұрпағы ... ... ... ... және халқымыздың ұлттық мәдени ерекшеліктерінің бір көрінісі болып есептелетін туыстық атаулардың тағы бір ... ... ... ... ... ... тұлғаның екінші жұрты - нағашыларға байланысты ... ... ... бір тобы бар. ... ... ... атау ... этносының ежелден келе жатқан және халықтың салт-дәстүрімен байлаысты ұлттық мәдени ... ... ... ... туыстарын атауда "нағашы" сөзі тіркесіп келеді, мысалы, "нағашы ата, ... апа, ... аға, ... іні" т.б. ... ... қыздың баласы жиен болғандықтан, жоғарыда аталған "жиен, жиеншар" атаулары қолданылады.
Қазақ тіліндегі туыстық атауларды ... ... пен ... байланысты терминдер деп екі үлкен топқа бөлуге болады. Құдандалық пен некеге байланысты қолданылатын туыстық атаулар қазақ тілінде балама ерекше және ... топ ... ... орыс ... ... ... жоқ ... адекватты аударма жасау қиынға түседі. Халқымыздың салт-дәстүріне сай қызмет атқаратын осы туыстық атаулар үлкен жүйе болып, бірнеше ... ... Олар ... өз ... ... мен ... жер, ... түскен жері, күйеуі мен қайын жұрт, апалы-сіңлілердің күйеулері мен ағалы-інілердің әйелдерінің арасындағы қатынасты анықтайды.
Орыс тіліндегі ... ... бұл ... ... В.В. ... "термины свойства" деп белгілеп, некеге байланысты туған атауларға ерлі-зайыптылардың бір-біріне қатысты вокативтер, зайыбының ... мен ... ... ... ... ... ... "муж, жена, свекровь, свекор, тесть, теща,зять, сноха, деверь, ... ... ... ... ... ... ... тіліндегі неке туыстық терминдерге тоқталатын болсақ, ең алдымен ... ... екі ... ... ... терминдер, демек "әйел/күйеу/, ер/келіншек/" және эвфемизмдер ретінде қолданылтын "зайып, жолдас, жұбай" т.б. атау жөн. Тұлғалардың атастырған немеес үйленген уақыты мен ... ... ... ... ... қатын, бәйбіше, тоқал, ер, әйел, ерлі-байлы, жар, зайып, жұбай, ерлі-зайыпты, қосақ, жолдас, нақсүйер, қыздай алған, ... ... ... бар. ... отбасындағы халқфмыздың салт-дәстүрі мен тұрмыс-тіршілігіне байланысты қалыптасқан осы туыстық атаулардың көпшілігі күнделікті қарым-қатынас барысында және ... ... жиі ... Жігіттің үшінші жұрты- әйелінің туыстары, яғни қайын-жұрты. Халқымызда "Пайғамбар да күйеуін сыйлаған" ... ... бар, ... да ... ... ... ... отырады. Қарым-қатынас барысында жігіттің жолы мен жасына байланысты "күйеу, күйеу ... ... ... ... ... қалыптасып келе жатқан дәстүріне сай қыз бала тұрмысқа шыққаннан ... ... ... "келін" атанады. Орыс тіліндегі бұл атаудың баламасы ретінде "сноха" немесе "невестка" терминдері қолданылады. С.Елубаевтың шығармасындағы осы атау аударма мәтінінде еш ... ... Жасы мен жолы ... ... "келін" болса, ал кішілерге "жеңге" атанады. Бұл атау ... ... әр ... ... ... - жан, - тай аффикстерінің жалғануы арқылы, тәуелдік ... және ... ... ... (жеңеше, жеңгетай, жеңгемқайыр) т.б. формада болады.
Қазақ тілінде некеге байланысты, соның ішінде қайын жұртқа қатысты атаулар өте көп. Олар белгілі бір жүйе ... және ... мен ... ... ... ... ... келін келген жеріндегі ерінің туысқандарын "қайната, қайынене, қайнаға, қайынсіңлі, қайынбике" деп атайды. Қазақ халқының дәстүріндегі бір ... ... ... пен ... ... пен сыпайылылық танытуды көздеген кезде әдет- ғұрыптардың ішінде ат тергеу ... ... ат қою ... Ұлтымыздың қалыптасқан дәстүрі бойынша келін түскен ауылының үлкен-кішісінің атын атамай, оларға ... ат ... Ат ... ... ерекше тапқырлық танытып қайын жұрт еліндегі адамдардың түрі мен мінезі, кәсібі мен ... ... ... ат таңдаған. Олардың арасында (мырзаға, молда жігіт, сынықшы ата, аңшы ... сал ... қара ... көзі ... үкілі жан, тетелес) т.б. бар.
Ат тергеу барыснда пайда болған апеллятивтерде эмоционалдық ... реңк ... ... ... ... мен қайын сіңлілеріне арнап қойған аттарда жақсы көру, сұлулыққа және сүйкімділікке баулу мағынасындағы ішкі ... ... ... ... ... бір ... ... қазақ тілінде апеллятивтердің балаларға қатысты айтылатын, еркелету мағынасы бар экспрессивті- эмоционалды қаратпа формаларын атауға ... ... ... ... ... ... қарағым, қалқашым, балақай, шырағым, жалғызым, жарқыным" т.б. Балаларға деген ыстық ықылас пен әкелік сезім және аналық ... осы ... ... ... ... беріліп отырады.
Қорыта келгенде, қаратпалардың антропоним және апеллятив ... ... ... ... ... ... ие, сол ... этностың тұрмыс-тіршілігі мен әдет-ғұрпының сипаттары мен айқындалып отырады. Қаратпалардың барлық түрі коммуникативтік актінің негізгі ... ... тіл мен ... ... ... анықтауда өте маңызды. Олардың белгілі бір формасын қолдануда қарым-қатынас барысында ... пен ... ... пен ... ... орны ... ... әсер етуші тілден тыс факторларды да зерттеушілерімізге сүйене отырып айта ... жөн ... ... жылдары негізгі зерттеулер прагматика аясында, яғни сөйлеуші және жазушы субъектілердің, олардың түрлі төңірегінде, адресант пен ... ... мен ... ... мен оқырманның арасындағы қарым-қатынас, сөзбен әсер ету, иландыру т.б. түрінде жүргізілуде.
Сөйлеу актілерінің ... ... ... ... ... ... бұған дейінгі айтылыммен, тыңдаушының ақпараттық деңгейімен, өзінің және ... ... ... ... ... ... Әрине, айтылым мазмұнының пропозициясы оның нақты семантикасы болып табылады. Себебі шынайы өмір тілдің ... ... де, ... ... ұғымның қалыптасуы да семантикада жүзеге асады. Ал айтылымның өзіндегі ақпарат субъекті, оның пікірі, айтылғанды қабылдауы туралы ... ... ... ... ... тұсы - ... номинативтік мағынасы мен коммуникативтік қызметінің үйлеспейтін кезі. Ғылымдағы қазіргі ұстанымға сүйенсек, сөйлеу актісініндегі сөйлеуші мен тыңдаушының қатысуынсыз әрі ... ... ... ... ... ... ... сипаттама беру негізсіз болып шығады. А.А.Леонтьевтің айтуы бойынша: [1, 21б].
[2, 174 б]. ... ... ... мен ... тыңдаушының арасындағы қатынасты анықтайды, не үшін сөйлеп тұр, сөйлеуші бұны нендей оймен айтты деген тәрізді ... ... ... ... ... ... шарт ... шарт түрінде келе бермейді. Қарым-қатынас барысындағы сөйлеушінің мақсатын басты бағдарға алғанда, тілдік тұрғыдағы сөйлем предикатының морфологиялық тұлғасы ... ... ... ... сөйлеу жағдаяты шешуші болады. Шартты рай формасымен жұмсалған сөйлеу актілері ықпал етуші ... ... ... тыңдаушы мен сөйлеушінің ниет етуі, қалауы, өтініші, ұсынысы, ескертуі, наразылығы, ... т.б. ... ... ... ... ... прагматикалық және коммуникативтік контексінің типтерін анықтау арқылы ғана білуге болады. Айтылымда бұл модальділік арқылы байқалады. Біз мақаламызда бұрықты сөйлемдегі ... ... ... сөйлемдерде тілдік емес (экстралингвистикалық) факторлар да маңызды болып келеді. Атап айтқанда, айтылым жағдаяты, айтылымға қатысушылар, коммуниканттардың ... ... жас ... ... ара ...
Бұйрықты сөйлемдегі ой тура сөйлеу актісі, яғни бұйыру түрінде айтылатын ... біз бұл ... ... ... оған қатысушылардың әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерімен байланыстырып талдауды ұсынамыз. Бұйрықты сөйлемдегі коммуникативтік контекстердің типтерін Е.И. Беляеваға ... ... ара ... пен рөлдік қатынастарды жіктедік [3, 26 б].
Симметриялық коммуникативтік контекст:
А. Жақын әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтағы өзара тең ... ... ... - ... маған қандай ағалық ақыл айтасың? - деді ... - ... ақыл бере ... болсам, мен бүйтіп жүрмес едім ғой. - Халел Едігені бір қолымен қаусыра құшақтап, арқасынан қақты. - Ал қыз ... ... ... ... айтады ғой, әркім өзінше ақылынан алжасады деп, көңілің қалай қаласа, солай ... ... сүй ... ... ... өзі дұрыс шығар .. Біз қайдан білейік (М.Мағауин). Бұл - айтылымға қатысушыларды ... ... ... ... өтіп ... ... Дәлірек айтсақ, сауық кешіндегі, аға мен інідей жақын болып кеткен достарға тән айтылым.
Ә. Алыс ... ара ... ... тең ... айтылым. Мысалы: - Қойшы-ей, мынау дөй ғой, ей, - деп Есікбай сілекейін Аянға тағы жақты. - Жүр ал, ... ... ... ... кеп ... Айтылым пресуппозициялары:
- ойынға жаңадан бір бала қосылды;
- сөйлеушінің сол ортадағы өзге ... ... ... тыңдаушы ол тәртіпке бағынғысы келмейді.
Айтылымға қатысушылар - ... тете ауыл ... ... ... өту орны - ауыл ... Сөйлеушінің айналасына ықпалды екенін Есікбай көкеңнің жұдырығын иіскегің кеп ... ... ...
Ассиметриялық коммуникативтік контекст:
А. Жақын әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтағы үлкен-кіші арасындағы айтылым.
- Қит етсе ... қашу ... не ол? Көп ... ағаң ... ... ақылым - ол келмей тұрғанда көзіңді құрт.
- Келсе келсін. Бәрін айтам. Қарындас намысы қымбат ... өзі ... ... ... - жеңгесі мен қайын сіңлісі; айтылым ... өту орны - ... үйі. ... қайын сіңлісі күйеуіне өкпелеп, ағасының үйіне келіп отыр;
- сөйлеуші (жеңгесі) тыңдаушының қаламайды;
- тыңдаушы ашулы. Сөйлеушінің сөзінен , , ... қыз ... ... ... ... ... ... Алыс әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтағы кіші-үлкен арасындағы айтылым. - Әй, кім де ... ... ... ... де ... сорпадай қайнатам. Кәне, шық бері!.. Әсет қолындағы таяқты қыса ... ... ... тартып тым-тырыс қатып қалған. Бала тағы біраз тұрды да ақыры: - Жарайды, бір жолға иттерді ... ал енді ... ... болсаң аяйды екен деме! - деп ескертті де үйге кіріп кетті. Әсет кейін қайтты. - деп ... ... ... ... ... ... қыз үйін ... жүр;
- сөйлеуші (қыздың інісі) бейтаныс адамға сес көрсетіп тұр;
- тыңдаушының әрекеті нәтижесіз болып тұр. Айтылымның өту орны - ... қыз ... ... ... ... - ... інісі мен қараңғыда көрінбей тұрған жігіт.
Б. Жақын әлеуметтік-психологиялық ара ... ... ... ... - Қарағым, жолың болсын, - деді жыламсырап. - Жақсыдан қалған тұяқ ең, ... ... де аман бол. Адам ... ... ... әлі ... ... пресуппозициялары:
- үлкен кісі ұл баламен қоштасып тұр;
- сөйлеуші оның алыс ағайыны, әйел ... ... ... ... ... тапқан.
В. Алыс әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтағы кіші-үлкен арасындағы айтылым. - Біріншіден, маған неге ұрыспайсыз? Мен жұмысты тастап ... ғой. ... ...
- ... адам әрқашан үлгіреді. Одан бұрын ұғысуды ойлау ... ... ... жауап алдым деп ойласаңыз, екінші сұрағыңызға көшіңіз (Ә.Нұршайықов). Айтылым ... өту орны - ... ... - бастық пен оның қабылдауына келген қызметкер. Айтылым пресуппозициялары:
- еңбек тәртібі ... ... ... ... ... ... әрекетін іштей құптап отыр.
- Кругом! - ... ... оған ... ... ... ... ... кейін бұрылып, есікке қарап тұрады. - Сен еркек болсаң, онда шашыңды еркекше алдырып кел. ... ... ... өту орны - ... үйі; ... ... - Баукең мен журналист жігіт.
... Бастық ашуланады. - Ол материал программада тұр. Шашың ... ... ... да ... ... осында болсын! - деп бұйырады ол ... ... ... жағдаятының өту орны - редакция; коммуниканттар - бөлім бастығы мен журналист жігіт. ... ... ... ... ... ... туралы материал шығуы керек;
- сөйлеуші тыңдаушыдан шашын қысқартуын талап ... ... сән ... ... ұнатады.
Сонымен, бұйрықты сөйлемдерде негізгі мақсат бұйыру болғанмен, тілдік емес (экстралингвистикалық) факторлар да маңызды болып келеді екен. Атап айтқанда, айтылым жағдаяты, ... ... ... ... ... жас ... әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтары.
Негізгі мақсат - ... ... ... ... ... ... салу, тыңдаушыны әрекетке бағыттау, кеңес беру, өтініш, тілек мақсаттары бұйрықты сөйлемдердің прагматикалық сипатын ашады.
Бұйрықты сөйлемдер қарсылықты ... ... ... ... ... Мысалы:
- Бұның ойын емес, шық ұзын жолдан.
- Өз ... ... ... ... ... ... шықпаймын.
- Жоқ, шық ұзын жолдан.
- Шықпаймын.
- Ойнамаймын сенімен, - деп Жанар ұртын бұртитып, дойбыны ... ... ... қой, - ... мен де ... ... келмей (Б.Соқпақбаев).
Бұйрықты сөйлемдердегі сөйлеушінің тыңдаушыға ескерту мақсаты ... ... ... ... ... ... Алайда айтылымда ескерту мақсаты болғанда шарт мән сақталады деу дұрыс дей алмаймыз. Оның себебі: шар жалпы ақиқат ... ... ... ескерту айтылым жағдаятына, тыңдаушыға тікелей бағытталады. Мысалы: - Ал бұдан былай бүйтіп жүгіре беретін болсаңдар, екі ... ... ... бір ... ... ... (С.Шаймерденов).
Кейде ескерту инверсиялық қолданыс түрінде жұмсалады: - Көлденең сөз тыңдап отырар ... жоқ, ... ғой ... ... анталап күтіп отырған жұртты, тоқ етерін айтсаң...(С.Шаймерденов).
З.Ерназарова бұйрықты сөйлемдердегі жанама түрде жұмсалатын бұйрық-кеңес беру, бұйрық-әрекетке итеру, бұйрық-тыйым салу ... ... ... ... бұл ... ... байланыста қарастыру арқылы оларға толық сипаттама береді. Кеңес беруді мақсат ... ... ... бағалаумен қоса беріледі. Мысалы: - Үйде болсаң, әлгі қызыл бұзауды тауып әкеп, қораға кіргізіп қойшы. Мына ... енді ол ... ... ... бір ... ... арқылы (мына ыстықта жайылар деймісің) тыңдаушыға екінші әрекетті орындау жөнінде кеңес береді (бұзауды қораға кіргізіп қой). ... ... ... ... ... түрінен айырмашылығын З.Ерназарова нақты сөйлеу жағдаяты алғашқысында болып, соңғысында толық қамтылуында деп ажыратады. ... ... ... ... ... ... ... біз үшін құны бес-ақ тиын. Кетсең жолың әні (С.Шаймерденов). Сөйлеу жағдаяты бөлім бастығы мен жас ... ... ... тұр. ... ... ... ... адамға тамадалық та осал қызмет емес. Гүлжан. ... ... ... ... ... ... о не дегенің, төреңізге құлдық, бас шұлғимыз да отырамыз (Қ.Мұхамеджанов). ... ... бас ... ... ... ... достарға қатысты. Бұйрық-әрекетке итеру - .
Махмет. Бибі, сөз тыңда. Бибінің даусы. Ал, ... ... ... ... , - деп ... ешкімге. Тістеріңнен шықпасын. Білдің бе?Білсең сол(С.Шаймерденов). Жағдаят телефонмен сөйлесіп жатқан сөйлеушінің тыңдаушы үшін ықпалды екенінен хабар береді (бұйрық-тыйым салу).
Бұйрық-тыйым салу ... ... тура ... ... Сенің де қулығың белгілі болды. Сақалды басыңмен өзің қуып бармақсың ғой. Махмет. Сақалға тиіспе, шырақ. Ерте қызмет ... ... мен ... төрт-ақ жас үлкенмін (С. Шаймерденов) (бұйрық-тыйым салу).
Иосиф Татаевич. Егер ғылыми советте біреу дәл сен ... ... деп қуып ... едім ... ... ... ... отырғанымыздай, тыйым салу ұнамсыз сыпайылыққа негізделген. Тыйым салудың өзі сыпайылық мәнерді бұзу ... ... Ал ... ... жанама түрде жеткізу жасырын берілетіндіктен, онда ұнамды сыпайылық басты орын алады. Жантуар. Білмеймін, Шәкеңнің ұнатқаны , ал мен ... Иә, ал сен ... ... Мен ... ана чех ... ... па деп ...Шәмшігүл. Қазіргі жұрт аузында жүргені осы . Соны ... ... ... ... де айта ... ... ... Жантуарға бағытталып тұр: .
Бұйрықты сөйлемдер өтінішті ... ... ... ... бағытталып, тура сөйлеу актісімен айтылады. Бұнда да шартты рай формасы шарт семантикалық компонентін жоғалтып, тыңдаушыға ... ... ... ... ... мән ... ... қалауына көбірек жақындайды. Мысалы: - Сіз маған ... ... ... болғанға дейінгі өміріңізді, Бекке айтқандай етіп баяндап берсеңіз. Мен содан очерк ... ... мен ... ... ... және қойып отырсам деймін (Ә.Нұршайықов). Бұл мәртебесі тең алыс әлеуметтік-психологиялық ара қашықтықтағы коммуниканттарға қатысты өтініш; бірі - ... ... ... - ...
Дәлірек келгенде, қарым-қатынас барысындағы сөйлеушінің мақсатын басты ... ... ... ... сөйлем предикатының морфологиялық тұлғасы негізгі мақсат болмайды. Өйткені сөйлеу жағдаяты шешуші болады. Шартты рай формасымен жұмсалған ... ... ... ... ... ... ... тыңдаушы мен сөйлеушінің ниет етуі, қалауы, өтініші, ұсынысы, ескертуі, наразылығы, таңдануы т.б. білдіреді. Сөйлеу ... ... ... ... және коммуникативтік контексінің типтерін анықтау арқылы ғана білуге болады.
ҚОРЫТЫНДЫ
Сыпайылық - ізеттілік пен тәрбиенің, жылы лебіздің нышаны. ... ... ... ... ... ... отыратын және олардың шынайылық деңгейін анықтайтын, әдепсіздік пен дөрекілікті шектейтін адам мінез-құлқына тән ізеттілік, инабаттылық, кішіпейілділік, ... т.б. ... ... ... ... ұғым боп ... Көбінесе жұртшылықтың біразы дерлік, сыпайылық дегенді деп ... ... ... ... ... байланыс үзілмейді.
Сыпайылық әлеуметтік-лингвистикалық құбылыс болғандықтан да, оның өзіне тән қарым-қатынастық вербалды, бейвербалды амалдары бар. Жоғарыда біз осы ... ... ... ... ... ... бере алатынын ғалым, зерттеушілерімізге сүйене отырып айттық.
Дипломдық жұмыс барысында мұндай қарым-қатынас амалдары ауызекі тілдің ажырамас ... ... ... Мұндай амалдар қарым-қатынас кезінде тілдік амалдармен қатар қолданылып, сөйлеуді жеңілдетеді. Омының ... ... ... ... үш түрлі атқаратын қызметі айқындалды:
* Қарым-қатынас кезінде бейвербалды амалдар вербалды компоненттерді қайталай ... ... ... ... ... компоненттерді жартылай алмастырады;
* Бейвербалды амалдар вербалды компоненттерді жартылай алмастыра алады.
Вербалды және бейвербалды қарым-қатынас ... ... ... ... және ... амалдары қарым-қатынастың екеуіне де тән амалдар екені айқындала түсті.
Вербалды тілдер ерекшеліктеріне байланысты бір-бірінен ажыратылатындығы сияқты бейвербалды амалдар да ... ... ... ... ... ... Мұндай амалдар барлық халыққа тән болғанымен, әр ұлттың амалдар жүйесі әртүрлі болып келеді. Бұл айырмашылық сол елдің ... ... ... ... ... ... ... Мұндай амалдар әр халықтың ұлттық-ментальдық ерекшеліктерінің белгісі болып табылады.
Дипломдық жұмыс барысында бұл амалдардың салт-дәстүрлік сипаты айқындалды. Әр ... ... ... ... дәстүрінен, әдет-ғұрпынан байқалатындығы анықталды. Салт-дәстүр, әдет-ғұрып әр түрлі амалдар ... ... ... ... ... халқымыздың ұлттық ерекшелігінен хабар береді.
Сыпайылық - тілдің бір бөлшегі, шағын жүйесі ... ... ... ... ... бәрі сөйлеу этикеті арқылы жүзеге асырылып отырады. Демек, вербалды және бейвербалды қарым-қатынас амалдары сөйлеу этикетінің құрамдас бір бөлігі болап ... ... - ... ... ... ... үшін жұмсалатын, сол байланысты жалғастыра беру мақсатында қолданылатын ұлттық ерекшелігі бар стеоретипке айналған ... мен ... сөз ... ... табылады.
Сөз этикетіндегі негізгі ерекшеліктің бірі - ... ... ... ... ... ... ... стандартталуы. Кез келген тілде амандасу, қоштасу, рахмет айтудың қалыптасқан стандарт түрлері бар. Олардың жас, жыныс т.б. ... ... ... бір ... қолданғанмен әр адам, я автор амандасу, қоштасу, ... айту ... ... ... ... ... өзіне тән арнаулы қызметтері болады. Олар негізінен, зерттеушіліердің көрсеткеніндей, қарым-қатынас жасаушылардың арасында ... ... ... ... ... сыпайылықты білдіру, көңіл күй көтеру қызметтерінде жұмсалады. Осы жұмыс барысында ең негізгісі - ... ... ... айқындай түстік.
Сөз этикеті бірліктерінің, жалпы этикеттік таңбалардың негізгі ерекшеліктернің бірі - ... ... ... ... ... болуы.
Жалпы адамзатқа тән этикет нормалары кез-келген халықтың мәдениетімен, салт-дәстүрімен, әдет-ғұрпымен ұштасып жатады. Дегенмен, әр халықтың ... ... ең ... ол елде ... ... этикет формаларынан бірден байқалады.
Қорыта келгенде, сыпайылық қарым-қатынас ... бәрі сөз ... ... ... ... Сыпайылық - адамдардың қарым-қатынасы аясында жұмсалатын этикалық ұғым боп табылады. Ал сөз ... ... ... ... ... ... ... сөз жұмсаудың ұлттық сипатқа ие мәдениеті мен қарым-қатынас жағдаятына қарай жұмсалатын арнайы ... ... ... да түрліше болады. Бірақ сөз этикетін үлкен бір ... ... алып ... ... ... ... ... қарамастан, ол жалпыланған біртектес жүйе ретінде танылады.
Адам баласы табиғатында темірдей төзімді, гүлдей нәзік. Қапелімде айтылған бір ауыз ... ... ... де, ... да ... Сөз ... ... Не бір сөз асылын айтпағанның өзінде, күнделікті қатынаста жүрген этикет сөздердің ... ... ... ... ... ... әдеппен қолданып, мүмкіндігін аша білсек, ізгілікке нұсқап, ізеттілікке ... ... ... ... ... ... арасындағы ынтымаққа ұйытқы болады. Жас ұрпақты адамгершілікке баулып, коллективизм рухында тәрбиелеуге ... ... деп ... ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ
* Леонтьев А.А. Речевая деятельность // Основы теории речевой деятельности. - М.: ... 1974. - 307 ... ... ... ... - М.: ... 2007. - 615 ... Беляева Е.И. Модальность и прагматические аспекты директивных речевых актов в современном английском языке: ... ... ... - М., 1988. - 33с.
* Ошанова О. Ж. Сөйлеу мәдениетінің ... оқу ... - Өңд., ... ... - ... ... университеті, 2012. - 186 б.
* Бейсенова С.Б. ... ... ... в казахском языке.- Алматы, 2002. - 26с.
* Сейсенова А.Д. Лингвистикалық мәдениеттану: этикет формаларына салғастырмалы талдау. Филол. ғыл. ... ғыл. ... алу үшін ... ... А., 1998, - 121 ... ... А. ... сөз этикеті. - Алматы, 1993. - 178 б.
* Дуанбекова М. А. Ауызша іскери қатынас ... ... - ... 1999, - 154 б.
* Уәлиев Н.Сөз мәдениеті. Алматы: Мектеп, 1984. - 107 б.
* Әлкебаева Д. А. Сөз мәдениеті: Оқу ... - ... ... ... 2011. - 196 ... Сәрсеке Г.Ә. Тіл мәдениеті. Оқу құралы. Павлодар: ПМПИ баспасы, 2011. - 114 б.
* Алпатов В.М. ... ... в ... ... ... Москва: Наука, 1973.-190 с.
* Takiura Masao. Nihon no keigo. Poraitonesu riron karano saikento. -Tokyo, 2005. - 315 с.
* Оно ... ... ... Макихара Цутому. Коммуникация және этикет формулалары. -Токио: -Мейдзи, 2010. -248 б.
* Хасанұлы Б. Мемлекеттік тіл: терминология, іс ... мен ... ... ... ... -Астана, 1999. - 187 б.
* Пиз А. Язык теледвижении (как читать мысли других людей по ... ... 1992. - 262 с.
* ... Р. Тіл мәдениеті және оның проблемалары / Р. Сыздық // ... ... және оның ... ... 2001.- 230 ... ... Е. М. Әуезовтің эпопеясының тілі. Алматы: Ғылым, 1976. - 168 ... ... А. Бес ... ... ... ... Тіл ... (қазақ тілі мен оқу-ағартуға қатысты еңбектері). Алматы: Алаш, 2005. - 352 б.
* Байтұрсынов А. Әдебиет танытқыш. Алматы: ... 2003. - 208 ... // ... ред. ... ... Э.Д. ... - Алматы: Ғылым, 1998. - 541б.
* Момынова Б.Қ., ... С. ... ... ым мен ... ... ... сөздігі. - Алматы: Қазақ университеті, 2003. - 133 б.
* Қазақша-орысша, орысша-қазақша ... ... ... жəне өнер: 34 томдық. - Алматы: Рауан, 2000. - 248 б.
* Бектаев Қ. ... ... ... ... - ... Қазына, 1999. - 491 б.
* Қазақ тілінің 4 томдық түсіндірме сөздігі 380-381 б.
* ... С. ... ... ... ... көп ... ... ғыл. канд. - Алматы, 2007.
* Сәрсеке Г.Ә. Тіл мәдениеті. Оқу құралы. Павлодар: ПМПИ баспасы, 2011. - 114 б..
* ... Қ. ... тілі ... ... - ... ... 1999. - 581 б
* Аманжолов С., Сауранбаев Н. - Қазақ тілінің II синтаксис. - ... 1939. - 113б.
* ... Ұ., ... Ж. ... 2002. - 288б.
* ... де ... И.А. ... труды по общему языкознанию. Т.1.- М.: Издательство АНСССР, 1963.-384с.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Дипломдық жұмыс
Көлемі: 59 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Лингвистикадағы бейвербалды амалдар71 бет
Азаматтық – құқықтық қатынастың мазмұны және түрлері6 бет
Азаматтық – құқықтық қатынастың мазмұны және түрлері туралы12 бет
Азаматтық-құқықтық қатынастың түсінігі мазмұны және түрлері72 бет
Ашық жүйелердің өзара қарым-қатынастың эталондық моделі10 бет
Балалар психологиясының дамуына қарым- қатынастың рөлі27 бет
Египет Араб Республикасы мен Қазақстан Республикасы арасындағы қарым қатынастың даму тарихы (1992-2003 жылдар)46 бет
Жеке тұлға- азаматтық құқықтың қатынастың субъектісі15 бет
Жеке тұлғаның дамуы, тәрбиесі және қалыптасуында іс - әрекеттің және қарым қатынастың алатын орны38 бет
Жеке тұлғаның дамуында қарым-қатынастың рөлі3 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь