Сақ дәуірі тайпаларының шаруашылығы, тұрмысы және қоғамдық құрылысы

Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығына өту

Ертедегі халыктың ұлан-байтақ далалық, таулы-далалық және шелейт кеңістіктерді игеру дәуірі, Европа мен Азия далалары тайпаларының ша-руашылық кәсібінің жаңа формасы — экстенсивті мал шаруашылығы-ның қалыптасу дәуірі б. з. б. 1 мыңжылдықтың бас кезімен байла-нысты.
Қазақстан аумағында мал шаруашылығы шаруашылықтың жетекші саласы ретінде қола дәуірінде орнықты. Алдыңғы андронов кезінде-ақ отырықшы тайпалардың кешенді шаруашылығы, үй жанында мал өсіру, кетпенді егіншілік, аң және балық аулау пайда болған. Алғашкы кез-дерде бұл бірыңғай өндіруші шаруашылық болды, онда мал шаруашы-лығы мен егіншілік әлі де дербес өндіріс салалары ретінде бөлінбегенеді. Б. з. б. II мыңжылдықтың ортасына қарай көрініс өзгерді: шаруа-шылықта, археологиялық деректердің көрсетіп отырғанындай, алыс жерлерге көшуге және кыстыгүні тебінгілі жайылымға бейімделген қой мен жылқы сияқты жануарлардың үлес салмағы күрт өседі. Тұрғындар-дың көшіп-конуы артып, далалық жайылымдық алқаптарды игеру үрдісі жүріп жатты. Мал шаруашылығының жеделдете дамуы барысында ежелгі тұрғындар арасынан шаруашылықтың осы саласымен айналысатын бақ-ташытайпалар бөлініп шықты. Қазақстан аумағында б. з. б. II мыңжыл-дықтың орта шенінде болған тұңғыш ірі қоғамдық еңбек бөлінісі шару-ашылық қызметінің жаңа түрі көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығының біржола қалыптасуы үшін кджетті алғышарттар жа-сады.
Б. з. б. I мыңжылдықтың бас кезінде-ақ Қазақстанның далаларында, шөлейт және таулы аудандарда жартылай көшпелі және көшпелі мал шару-ашылығы негізгі, ал содан соң үстем шаруашылықтүріне айналады. Мұндай езгерістер біркатар себептерге байланысты еді, ал олардың ішіндегі ең бас-тысы бір-бірімен аса тығыз байланысты табиғи-географиялык және әле-уметтік-экономикалык факторлар болатын.
Б. з. б. II мыңжылдыклың аяғы мен I мыңжылдықтың басында, басқа далалық аудандардағы сияқты, Қазақстанда да климат өзгеріп, ол барған сайын куаң тарта берді. Табиғи су көздері кеміді, оның өзі үлкенді-кішілі өзендердің жайылмаларында егіншіліктің ерістеуін тежеді, ал кейбір аудан-дарда оны күрт кьіскзртты. Уакыт еткен сайын малшылык-егіншілік тайпа-лары ішінде үздіксіз көбейе түскен халық пен ендіргіш күштердің осы ха-лықты күнкөріс кұралдарымен қамтамасыз ете алмайтын үйлесімсіз төмен деңгейі арасында сәйкессіздік пісіп-жетіле бастады. Ежелгі тайпалар өз ендірісін тез жетілдіре алмады да, орын алған жағдайдан шығудың жолы бір ғана нәрсе — жер аумағын кеңейту деп білді. Қазақстанның суы аз жерлер-дегі суармалы егіншілікті дамытуға мүмкіндік бермеген далалық аудандары халкының көпшілігі үшін алғашқы экономиканың халык саны артуының ендіргіш күштеріне кысымын жоятын бірден-бір бағыты мал шаруашылығының көшпелі және жартылай көшпелі түрлеріне ауысу болды. Орасан-зор жайылымдық алқаптары жағдайында мұндай шаруашылык бағыты мүмкін әрі тиімді болған еді.
Көшпелі мал шаруашылығына көшу дала мен шөлді жерлердегі тайпа- ларының өмірінде экономикалык ірі прогресс, алғашқы қоғамның өндіргіш күштері дамуына ілгері басқан кадам болды. Адам еңбегі неғүрлым өнімді бола түсті, өйткені шаруашылықтың мамандандырылуы мал, сондай-ақ ет, сүт, тері, жүн және т. б. түрінде артык, өнім өндіруге кең мүмкіндіктер ашып берді.
Өнімдердің артығын қорға жинау және иемдену мүмкіндігі көбейді, мал
        
        САҚ ДӘУІРІ ТАЙПАЛАРЫНЫҢ ШАРУАШЫЛЫҒЫ, ТҰРМЫСЫ ЖӘНЕ ҚОҒАМДЫҚ ҚҰРЫЛЫСЫ
Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығына өту
Ертедегі халыктың ... ... ... және ... игеру дәуірі, Европа мен Азия ... ... ... ... жаңа ... — экстенсивті мал шаруашылығы-ның қалыптасу
дәуірі б. з. б. 1 ... бас ... ... аумағында мал шаруашылығы шаруашылықтың жетекші саласы ретінде
қола дәуірінде орнықты. ... ... ... ... ... шаруашылығы, үй жанында мал өсіру, кетпенді егіншілік, аң ... ... ... ... ... ... бұл бірыңғай өндіруші
шаруашылық болды, онда мал шаруашы-лығы мен ... әлі де ... ... ретінде бөлінбегенеді. Б. з. б. II мыңжылдықтың ортасына ... ... ... ... ... ... алыс ... көшуге және кыстыгүні тебінгілі жайылымға
бейімделген қой мен жылқы сияқты ... үлес ... күрт ... ... ... ... ... алқаптарды игеру үрдісі
жүріп жатты. Мал шаруашылығының жеделдете дамуы барысында ежелгі тұрғындар
арасынан шаруашылықтың осы саласымен айналысатын ... ... ... ... б. з. б. II мыңжыл-дықтың орта шенінде болған
тұңғыш ірі қоғамдық еңбек ... ... ... жаңа ... және ... көшпелі мал шаруашылығының біржола қалыптасуы үшін
кджетті алғышарттар жа-сады.
Б. з. б. I ... бас ... ... ... және ... ... ... көшпелі және көшпелі мал шару-ашылығы
негізгі, ал содан соң үстем ... ... ... ... ... байланысты еді, ал олардың ішіндегі ең бас-тысы бір-
бірімен аса тығыз ... ... және ... ... болатын.
Б. з. б. II мыңжылдыклың аяғы мен I мыңжылдықтың ... ... ... сияқты, Қазақстанда да климат өзгеріп, ол барған сайын
куаң тарта берді. Табиғи су көздері ... оның өзі ... ... ... ... ... ал кейбір аудан-
дарда оны күрт ... ... ... ... ... ... ... көбейе түскен халық пен ендіргіш күштердің осы ха-лықты
күнкөріс кұралдарымен қамтамасыз ете ... ... ... ... сәйкессіздік пісіп-жетіле бастады. Ежелгі тайпалар өз ... ... ... да, орын ... жағдайдан шығудың жолы бір ғана нәрсе —
жер аумағын кеңейту деп білді. Қазақстанның суы аз ... ... ... ... ... ... аудандары халкының
көпшілігі үшін алғашқы экономиканың халык саны ... ... ... жоятын бірден-бір бағыты мал шаруашылығының көшпелі және жартылай
көшпелі түрлеріне ауысу болды. Орасан-зор жайылымдық алқаптары ... ... ... ... әрі тиімді болған еді.
Көшпелі мал шаруашылығына көшу дала мен шөлді ... ... ... ... ірі ... алғашқы қоғамның өндіргіш күштері
дамуына ілгері басқан кадам болды. Адам еңбегі неғүрлым ... бола ... ... ... мал, ... ет, сүт, ... ... т. б. түрінде артык, өнім өндіруге кең мүмкіндіктер ашып берді.
Өнімдердің артығын қорға жинау және иемдену мүмкіндігі ... мал ... ... ... көп ... ... ... ие болды да, мал
өсірушілер мен егіншілер арасындағы айырбастың дамуына жағдай жасады.
¥лан-байтақ кең ... ... ... б. з. б. I мың-1
жылдыктың басында ерекше кең өріс алған ... ... тез ... ... Дала тұрғындарының мініс атын пайдалануы, атты әскердің
пайда болуы жекелеген ... ... ... ... ... ... көршілерімен, шалғай тайпалармен,
халықтармен, мемлекеттермен экономикалык, және мәдени байланыстар жасалуын
қамтамасыз етті.
Мал шаруашылыганың түрлері
Ежелгі авторлардың еңбектерінде ... ... мал ... шаруашылығы мен түрмыс салты сипатталады. Оларда «Суы мол, шөбі
шүйгін өріс қарап, бір жерден екінші жерге кешіп-конып ... ... ... ... жиі кдйталанады. Мүндай жадағай суреттеу көне ... ... сан ... ... мен ... ашып көрсетпейді.
Археология және этнография деректері сол уақытта мал ... үш ... ... жартылай көшпелі және отырық-шы түрлері болған
деуге мүмкіндік береді. Мал шаруашылығының сипатына сәйкес ... үлес ... да ... ... ... түрі Батыс және ... ... ... ... мен ... жыл бойы ... ... Бұл жерлерде егіншілік дами коймады, ал шөп шабу ... ғана ... ... кой, түйе мен ... әсірілді, ірі қара аз
болды. Тайпалар өздерінің малымен бойлық ... ... да, ... ... да ... ... киізбен жабылған күркелі арбаларда топ-топ
болып көшіп-қонып жүрді. Жылдың суық ... ... жел мен ... ... күм ... ... ... кыстау-тұрактарда не
үлкенді-кішілі дала өзендерінің жағала-рында өткізді. Бұл тұрақтарда ... ... ... тағы да ... келесі қыстауға колайлы
жайылымдар тандап, жаңа ... ... ... ... ... ... аң аулау ерек-шеленеді. Екінші, жартылай көшпелі
шаруашылықтүрінде қыстап шығатын түрак-ты үйлер болды, мүнда мал ... ... ... ... отырды. Шаруашылық кәсібінің бұл түрі Тянь-Шань
және Алтай ... ... қоса ... және ... Қазақстан аудандары
сияқты дала, орман және биік тау араласып отыратын шебі ... ... ... ... ... бір-бірінен онша қашык болған жок,
сондықтан шаруашылықтың бірінші түріне карағанда ... ... ... жақын болды. Бәрінен де көшіп-конудың тік әдіс деп аталатын
түрі кең ... өзен ... ... тау ... ... одан әрі биік таулардағы шөбі шүйгін жайлаула-рга
көшетін болды. Осыған байланысты Жетісуда, Шығыс Қазақстанда және ... ... ... ... ... ... ... кауы-мдық-рулық
және тайпааралык шекаралар көлемінде пайдаланудың жайы-лымдық жерлер мен ... әр ... үшін ... отырумен сипатта-латын көшпелі-жайылымдық
жүйесі өте ертеде, б. з. б. I ... ... ... Қыстау
маңындағы жерлерде тәлімі егіншіліктің маңында сақталды, ... ... ... ... ... Қой және ... іпаруашылығы ірі қара өсірумен
толыктырылды. Пішен дайындалып, мал неғұрлым бағалы тұкымдарын кыста қодда
үстау ... ... Қы-с ... ұзақ ... болу ... тастан,
қанеден қаланған үлкен қималардың және киіз үй тәріздес құрылыстардың ... ... салу ... ... ... шаруашылығының үшінші түрі — отырыкхиы мал шаруашылығы бәрінен де
гөрі Оңтүстік Қазақстан аудандарында ... Шу, ... Арыс ... ... ... баурайларында, табиғи су қойм-алары мен кең-байтақ
шабындық ... бар ... ... ... ... ... және
Соғды мен Ферғананың егіншілік орталықтары-на жақын орналасуы шаруашылықта
суармалы және тәлімі егіншіліктің ... ... ... ... ... б. з. б. I ... аяғында, мал есіретін ірі
қауымдардың жерге ... ... ... ... ... ерте пайда болуына се-беп болды. Ішінде ірі кара әжептеуір көп
болған малды көктемгі-жазғы және күзгі жайылымдарға ... бағу ... ... шеңберінде жекелеген отбасылар атқаратын болды.
Әрине, бұдан кейінгі уақыттағы сияқты ежелгі жайылымдық-экстенсивті
мал ... ... үш түрі ... да ... ... ... ... экономикалык аудандармен тұйықталып ... ... ...... пен мал шаруашылығы арасын-да ғана емес,
шаруашылығы әр кезде тұтас бір типті болмаған ... ... ... де ... өзара қарым-қатынастың күрделі үрдісі болып жатты.
Ол кездегі экономиканың ала-құла болуының тағы бір ... ... ... ... бөлінуіне көбіне сәйкес келмеуіне қоса, неғұрлым
кең ұғым болатын. Туыстас ... бір ... ... ... айналысуы, ал екінші тобының егіншілік дәстүрлерін сақтауы
жиі кездесетін. Мәселен, ... ... ... мал шаруашылығының
басым болуымен бірге ... ... ... ... ... ... ... жартылай көшпелі мал шаруашылығы болған.
Ертістің далалық ... мен ... ... ... ... ... ... нұсқалары әр түрлі. Солтүстік Қазакстанның орманды-
далалық ... мал ... ... ... және ... шаруашылық болды деуге кебірек келеді. Елек, Үлкен Қобда, Ор
өзендері жағалаулары бойында ... ... ... ... ... ... ... Қазакстанның савромат тайпаларының мал өсіретін
шару-ашылығының жартылай кешпелі сипатта болғанын дәлелдейді, өйткені олар
өз зираттарын маңындағы малшылардың бәрі ... ... ... ... салған. Савроматтар тайпаларының нақ сол одағына кіретін ... ... ... «таза» көшпелілер болды.
Жартылай көшпелі мал шаруашылығы негізінен суармалы егіншілік ... кең ... ...... Қазакстанда да дамьщы. Жар-тылай
отырықшы сақ тайпаларынан Түгіскен мен ... ... ... обалы
қорымдар қалған.
Алайда малдың басым көпшілігін жыл бойы жайып бағу ... ... ... ... мал ... экономикасының
барлык нұсқаларынын ортак сипаты болды. Ертедегі мал ... ... ... мен ... қысы суық ... ... ... астынан аршып жеуге бейімделген мал тұқымдарын ... ... ... аударуы тегін емес.
Сақтардың мал шаруашылығының негізгі бағыты қой ... ... ... ... ... қой ... — ет тағ-амдары
қалдықтарының табылуы дәлел бола ... ал б. з. б. I ... ... грек ... ... ... ... деп атаған.
Қой етті мал ретінде ғана өсірілген жок, одан киіз ... ... есу ... жіп иіру үшін жүні де ... ... ... ... дәлелдеп отырғанындай, сақтар киіздің неше түрін: киіз үйге ... ... ... арнап қарапайым калың, қара киіздер және киім мен ... тігу үшін жүқа әрі ... ... ... баса ... қабірлерден шыккан мал сүйектерін зерттеу осы заманғы қазақтың
күйрықты және үяң ... ... ... кой ... ... Отарда
қылшық жүнді қой басым болған, бірак, биязы жүнді қой да есірілген.
Көшпелі малшы және жауынгер сақтың тұрмысында жылқы үлкен рөл ... ... ... екі ... ... Тез ... және кысқы тебінге
әбден төзімді, жатаған ... ... ең көп ... ... болды. Олар жабы
(берк)"5 тұқымдас далалық казақ ... ... еді. Сақ ... ... кдбірлерінен жылқының шоктығы биік, міністік тұкымы да
(Пазырык, Тасмола)116 ұшырасады.
Жауға мінетін ең жақсы ... ... ... ... ... ... айрықша жоғары бағалады, сірә, оған тек ру-тайпа ақсүйек-терінің
қолы жететін болса керек. Олар жауынгердің жеке ... ... және ... ... оның хеке ... ... кемілген.
Тегінде, Қазақстан мен Алтай аумағының ертедегі тұрғындары жергілікті
тұкымдарды Орта Азия тұкымдарымен будандастыру ... ... ... ... ... далалык малдың жақсыларын тұқымға қалдырып ... ... ... іріктеп алынғанын Страбонныңхабарынан аңға-руға
болады117.
Табылған сүйектердің біршама аздығына қарамастан, Қазакстанның ор-
манды-далалық және ... ... сиыр ... да ... ... ... мен ... жерлерді мекендеген сақ малшылары айыр еркешті
түйе ... Б. з. б. II ... орта ... ... ... ... ... Қазақстанның андроновтық тайпала-рының қоныстары ... ... ... Алексеевка) кездеседі. Бұл ... ... ... ... және ... ... суреттерінде көп кездеседі. Айыр өркешті түйенің бейнесі
сарматтардың қола және ... ... ... ... мен ... ... бедерлерінде жиі ұшырас-ады, ал оның сүйектері Соғды мен
Хорезмнің отырықшы-егіншілік қалал-арының жүртын казу кезінде табылды.
Сақ заманында доңғалақты ... та одан әрі ... ... ... ... ... (Таңбалы, Қойбағар, Арпаөзен) жартастарын-дағы
суреттері, Таулы Алтайдың обаларынан табылған ... жүк ... мен ... ... ... ... болған деуге мүмкіндік береді. Жүк арбалары
екі, төрт және алты ... ... Олар ... ... ... сақталған. Мәселен, Гиппократ скиф-тердің түрмысын суреттей
келіп, былай деп ... ... өте ... төрт ... ... бір алты доңғалақты арбалар киізбен жабы-лады; үйге ұксас екі және үш
қабат киіз ... ... ... ... олар ... мен ... ... Бұл арбаларда балаларыменмыстан жылы тұрақты ... үй ... ... Іле ... ... ... казған кезде бере-
әйелдер тұрады, ал ерлер қашанда ат ұстінде болады»118. Мұндай арбала-рға
өгіздер, аттар мен түйелер жегілген.
Соғыс және ... ... ... екі ... және доңғалактар
кұрылысының мейлінше әр ... ... ... ... ... ... кезеңінің арбаларына орнатылған түтас донғалактардың
орнын баскан төрт ... ... ... ... ... мен ... ... сурет-терінде
ұшырасқан күймелер мен жүк арбалардың көптеген сұлбалары соңғы андроновтық
тайпалар мен сақ тайпаларында осындай көлік түрлерінің тарағанын көрсетеді.
Солтүстік ... ... ... күймеге жегілген қос аттың ілуде
бір ұшырасатын ... ... ... және ... ... ... ... сирек кезде-сетін көрінісі (Арпаөзен қойнауы) табылды. ... ... ат ... ... ... ... ... Европадан
және ба-сқа да аудандардан осындай ондаған суреттер ... Ат ... ... ... деректер ежелгі иран және ежелгі үнді текс-терінде
- ... ... ... бар, олардың Қазакстан жерінен де кеп
табылғаны мәлім. Сонымен бірге одан түйе жегілетін соғыс күймелері ... сак ... жүк және ... ... тән ... — көлік
жегудің тертелі деп аталатын қарапайым әдісі болды: қос ат неме-се ... ... ... не тертеніч ұшына бекітілген мойынтұ-рыктын, ... ... ... ... ... ... Мұндай әдіс
жартастардағы суреттерде жақсы көрсетілген. Тертелі, кұрылысы күрделі әсем
арбаның тамаша ... ... ... ... Б. з. б. ... ... ... қол-| айлы әрі төзімді ... ... ... ... кембесінен табылған күйменің алтын
көшірмесінен-ақ көлік жегудің осы жаңа ... ... ... ... — мал шаруашылығы мен, егіншіліктен баскд
бірқатар сақ тайпаларында косалқы кәсіп ... ... ... ... де қоса ... ... ... тайпаларда аңды
салт атпен каушілап аулау, иттердің көмегімен куып аулау ... ... ... ... ... ... дуадақ ауланған.
Балық аулау Ертіс жағалауында және ... ... ... ел»і ... ... атырауында тарады. Қуаңдария мен Жаңадария-ның ... ... ... жүрттарынан балық аулайтын көптеген құралдар
табылды.
Қолөнер
Сақтардың тұрмысында үйдегі ... ... мәні ... Еңбек
күралдарын, киімдер, қару-жарақтар, тұрғын үйлер, түрлі аспаптар жа-, сауға
керекті шикізаттардың көпшілігін ертедегі мал ... ... ... ... ... шеберлер ез қауымы мүше-! лерінің кажет ... ... оған ... ауыл ... ... ... Қауым ішіндегі
айырбаскд коса руаралық және тайпаа-ралық айырбас та кеңінен тарады. Кен-
руда ... ... ... ... ... ... алғай
жерлерден тасып әкелінді. Бірак неғұрлым ... ... ... ... — сақ ... ... дамымағандығымен және
мал шаруашылығына тығыз байланыстылығымен ерекшеленеді, үй кәсібі де ... ... кете ... ... з. б. I мыңжылдықтың басы бұрынғы КСРО ... ... ... ... мекендеген тайпалар мен халықтар үшін ада-мға
темір кызмет керсете бастаған заман ... Орта Азия және ... ... ертедегі халықтары өздерінің
батыстағы көршілері — скиф-сармат тайпаларына қарағанда темір-мен неғұрлым
кейінірек танысты деп ... ... ... ... ... ... ... «темір және күміс олардың күнделікті тұрмысында
мүлде жок, өйткені бұл елде ол ... ... ... ... онда ... мен мыс мол» деп тура ... Алайда, зерттеудің
көрсеткеніндей, мұндай пікір тым асырып айты-лған пікір болып шықты.
Б. з. б. I ... ... ... ... ... ... және коңыр темір тасы, магнитті темір жылтыры сияқты тез
балкитын кен түрлерімен ... ... Мұны ... ... ... коныс-жұртын қазу кезінде Тоғай-1 кенішінен ... ... ... ... үйіндісіне карап білуге болады123. Б. з. б.
VII—VI ... ... ... ... ... ... ... обаларынан табылған едоуір жиынтығы (темір қанжарлар, пышақтар,
жүген ... ... ... ... ... ертедегі сақтар
түрақтарындағы тікелей рудадан алынған ... ... ... мен
қоқыстар) кептеген іздері де осыны дәледдейді124. Қазақстанның бірқатар
аудандарында, негізінен орталық бөлігінде (Шығыс ... ... ... ескі ... ... ... біра-зы сол кезде
пайдаланылған125.
Дегенмен, ежелгі Кдзақстанда мыс пен калайы ... ... ... ... пен Жезқазғандағы, Қалба мен Нарымдағы ірі-ірі ... ... ... ... ... ... және ... бар кол-адан
жасалған жоғары сапалы кола бұйымдары темір бұйымдарынанжем туекен ... ... ... кеміртегі мол болат қорытуды үйре-нген кезде
барык қана коланын. орнына темір колданылатын болды.
Сақ заманында кен ісі мен руда ... ... ... техникасы
андронов дәуірімен салыстырғанда едәуір ілгеріледі. Сақтайпалары әсіресе
кола құю ісі мен ... ... ... ... ... ... және ... мақсаттарға арнап алуан түрлі
бұйымдар жасалды. Құйма ... ... кыш, ... кейде тас пайда-
ланылды. Жебенің кұйма ұштары мен қанжарлар жасау үшін олар екі неме-се үш
ұялы ... ... ... ... ... ... сақ
металлурггері металл бұйымдарын жасаудың ... ... ... ... ... ... де білген. Оның мәні балауыздан немесе тоң майдан
үлгі жасап ... оның ... ... ... болатын. Балшық кепкеннен
кейін калып тұтас кыздырылып, еріп кеткен балауыздың немесе майдың ... ... Нақ ... ... ірі ... ... мыс қазандар,
күрбан шалатын үлкен үстелдер, үлкен қоңыраулар күйы-лды. Құйма ... ... ... ... тіректер
ретінде кұбырлар деп аталатын арнайы істелген ... ... ... ... куыс мүсіндерін жасау үшін ... ... ... ... ... ... жасалған заттардың кебі кейін
қырналып, тегістелді, қажет ... ... ... аптау техникасын меңгеру ертедегі құюшылардың елеулі жетістігі
бодды. ... ... ... ... әрі ... ... металы арасында кола және мыс ... ... ... ... жиынтығы ерекше көп орын алады, олар Жетісу сақтарының өнері
мен керкем кұймаларының жалпы жұрт таныған ... ... ... ... деңгейі мен керкем кұйма енері сақ заманы қола ... ... ... ... ... жаңа түрлері,
мәдениеттің біршама биік деңгейге ... ... ... қиындауы келе-келе
еңбек күралдарының, қару мен түрмыс және табыну заттарының алуан түрлі
болуын ... ... ... қола ... шой ... ... ... шоттары, қырлы және ұшты қашаул-ары, жетісулык үлгідегі деп аталатын
орақтары сияқты қола бұйымдарының ең мінсіз түрлері сақталып қалды.
Ертедегі кұймашылар ... ... пен ... керек-
жарақтар жасауға ерекше назар аударды. Көне сақ заманының жүгендері
ебедейсіз әрі ... ... Оның қола ... екі үшы ... ... етіліп жасалды. Үзеңгі тәріздес ауыздыктар жүген жақтау-
ларына айшыкгармен жалғастырылды; үш ... ... ... бар бүл ... ... ... жасалды.
Б. з. б. V ғасырдан бастап жүгендер барынша ыңғайлы етіліп жасалатын
болды; ауыздықтардың ... ... екі ... айшықтар шықты,
түтас алғанда жүгеннің құрылысы біршама қарапайым бола ... Осы ... ... ... ... болды. Ат әбзелдерінің басқа да ... ... ... ... ... каптырмалар, тартпалардың
айқасқан жерлеріне арналған алуан түрлі өткер-мелер де мәлім.
Сақтардың ... ... ... ... парсылар ақинак деіг
атаған, шабуға да, түйреуге де ... ... узын ... ... және ... әр ... (бір жағы ... не жалпақ
жүзді, екінші жағы балға секілді ұзын сапты қарулар) ... ... ... Сақ ... ... ... ... дулыға-дан,
шағын қалқаннан және жебе салынған қорамсақ ілінген белдіктен ... ұшы әр ... ... ... ... ... ... және
кысқа сапты түрлері болды. Үңғылы түрлері сүйір жапырақ ... ... ... бір жағы сүйір ромб тәрізді болды. Жебелердің сапты
үштарының қанды басы үш ... ... ... з. б. V ... ... Қазақстан аумағында, сірә, скифтерден ауы-
сқан болса керек, қанды басы үш кырлы, ұңғылы жебелер тараған. Жебе-лердің
үштары ... ... ... ... болу үшін ... ... келеді де,
бұрынғы үлгілер біртіндеп кала бастайды. ... ... ... шыға
бастайды, бұлардың бастапқылары үш кырлы сапты қола ұшта-рдың бітіміне
ұқсас ... ... ... II—III ... темір жебе ұштары
барлык жерде тарала бастайды.
Б. з. б. VII-VI ғасырларда соғыс ... ... ... ... ақинақтардың ерекше белгісі саңырауқұлақ тәрізді калпакша немесе
шомбал кесек бәйегі, көлденең келген сопақша қалағымен ... қол ... қоса ... сабы ... ... ... ... Нүрманбет-4
қорымынан табылған ақинак өте шебер жасалған126. ... ... ... тұтқыры б. з. б. VI ғасырдың аяғынан бас-тап ұштары төмен
немесе жоғары қараған ... ... ... ... ... қүс - самұрыктың бас бейнесімен безендірілді немесе сақиналанып
тұйыкталды. ... ... ... ... жағынан көбелектің
қанатына үқсас болды немесе ... ... ... ... ... (Есік) табылған семсерлер мен қа-нжарлар алтынмен апталған. Б.
з. б. VI ғасырдың аяғында-ақ темірден не қола ... ... ... кездеседі. Солтүстік Қазақста-ндағы Айдабол корымынан ... ... ... ... ... ... мысалы бола алады127.
Б. з. б. IV—III ... ... ... ... тек темірден ғана
жасалатын болды.
Қорамсақтар мен ақинақтар әдетте жауынгерлердің ... ... ... ... салмақтылығымен ерекшеленген, әдетте
құрастырмалы болып, іші куыс ірі қола ... ... ... ... беті ою-өрнекпен әшекейленді, кейбіреуі мүсіндер
тәріздендіріліп жасалды.
Тұрмыстық ... ең көп ...... ... ... ... ... тікше, сабының үшы дөңгелетіліп жасілған немесе тура
сабының өзіне дейін тесілген болады. Б. з. б. VI ... ... ... ... ... ... темір пышақтар жасалатын бол-ды. ... ең ... ... — б. з. б. VII—V ... ... ... суықтай соғу әдісімен жасалады. Б. з. б. ... ... ... ... ... дөңгелек табақша қола айна-лар
кеңінен тарады. Олар айнаның сыртына ... ... ... ... Б. з. б. V—IV ... ... орнына дәңгелегі жай-
пақ және жиегіңде қарапайым тұткдсы бар айналар шыкты. ... бір ... ... ... алдындағы андронов айналарынан айырмашылығы —
олардың ... ... ... ... ... өзі оларды жыл-тыратып
түрған.
Сақ заманында металл әндеумен бірге қоленердің түрмыстык, ыдыс-аяқ
жасау, тас ... ... ою, тері ... жіп иіру және ... сияқты
басқа түрлері де болды.
Сақтайпаларының басым ... ... ... ... жаңа
түрлерін туғызып, жаңа материалдарды — металл, тері және ағашты кджет етті.
Кешпелі тұрмыс басым болған Орталық Қазақстанда ... ьдыс тым ... ... ағаш және ... ... ... Жетісу, Ертіс бойы ... ... ... аудандары сияқты басқа ... ... ... ... ... ... ... түрі қола
дәуіріндегі отырықшы, бақташы тайпалардың ыдыстарынан басқаша болды.
Жетісуда кешіп-қонғанда алып жүруге қолайлы ... ... ... ... ... ... ... жайпақ дөңгелек тостаған-дар, шомбал
саптыаяқтар, текше тәріздес ыдыстар мейлінше жиі ... Түбі ... ... және ... ... мал ... де пайдаланған, ол
бірінен бірі үлкейе беретін жеке-жеке таспа
сияқты саздан жасалған. Керамика жасаған ... ... ... ... мата үлгі пайдаланылған. Жетісудың обалы молаларынан жай-пақ
табақтар мен астаулар ... ағаш ... ... ... ... ... алуан түрлі тағандар мен аяктары бар үлкен кола қазандар
да көп кездесті.
Шығыс Қазақстанның таулы аудандарының ... түрі ... кыш ... ... ... ... ... және тік мойынды кұмыралар мен аласа
кезелер жиі кездеседі. Б. з. б. V—IV ғасырларда мүндай күмыралардың сыртына
көбінесе коңыр түсті ... ... ... ... ... Пазырық обаларынан ағаш және тері ыдыстардың өте мол
жиынтығы ... ... ... ... ... (оба тоңы) онда
алуан түрлі нақыштармен әшекейленген торсықтар, мал және аң ... ... ... ... биік ... бар ағаш ... оларды маталар, тұс киіздер мен ... ... ... тері илеу ... және ... басқа да түрлерінің жан-
жақты ... ... ... ... дәуірінен бізге тас пен сүйектен жасалған бұйымдар жет-
кен. Сақ заманында таска кашап өрнек салу, бір және екі ... ... және ... ... ... ... ... кемел-денді.
Қанжармен және пышақпен бірге белдікке тағылып жүретін кайрақ тас сақ
малшысы мен ... ... ... ... болған. Белдікке
таққанда ынғайлы болу үшін оның жоғарғы жағы арнайы тесілетін болды. Кайрак
таскд ... ... ... құм тас ... Бүл тас ... ... ... күрбан шалатын үстел жасау ... ... ... ... өз ... ... шебер өзекті әрі өрнекті құм тастың
неғұрлым әдемі түрлерін іріктеп ... ... ... материал ретінде оларға шаруашылық кәсіп пен
аңшылықтың өзі ... ... ... Ең ... жылқының, койдың,
маралдың жілік сүйектері, жылқының такта сүйектері, марал мен таутекенің
мүйіздері өнделді. Барлык ... ... ... ұзақ ... ... күралдардың жиынтығы пайдаланылып, сүйек-тен және мүйізден
жебе ұштары, ... ... ... ... ... ... тізбелер, жайпак бедерлі тоғалар мен ілгектер, шаш түйрегіштер
жасалды.
Іле өзеніндегі Бесшатыр корымының Тянь-Шань шыршасымен ... ... ... ағаш ... мен ағаш ... салу-дьщ кейбір
ерекшеліктерін білуге мүмкіндік ... ... ... салу ... ... ... карсы беттегі жағасынан 200—250 шақы-рым, Іле
Алатауынын, ... ... Ағаш ... ... ... бөренелерге кертелер салынған. Дайындалған бөренелер арнаулы
ағаш сүйретпелермен взеннің ... ... ... ... бай-ланып, кдрсы
бетке өткізіліп, кұрылыс орнына жеткізілген. Ауыр бөрене-лерді үш метрден
астам биіктікке ... ... ... мен ... ... ... ... өндеу іздері балташылык кұрал-сай-мандарының ішінде
ауыр кола балталар — шапашоттар, алуан түрлі шоттар, ... ... ... ... ... ағаш ... да ... Ағаштан сүт кұятын ыдыстар,
ағаш ... ... ... және үй ішінің басқа да керек-жарактары
жасалды, кабықтан ... және ... ... күрделі өрнектер киылды,
олармен ер-тоқымдар, ағаш табыттар, жебе ... ... әр ... ... ... ... ... з. б. I мыңжылдықтың басы сақ қоғамындағы алғашқы ... ... жаңа ... ... ... ... ... жүруімен
сипатталады.
Қазақстан жерінде бұл ұзакка созылған ... ... сақ ... қола ... ... ... Сол ... өзінде-ак, алға-шқы ірі
қоғамдық еңбек бөлінісінен, мыс пен қола металлургиясының тууы мен ... ... ... ... ал одан ... ... және ... оқшаулана бастады.
Археологиялық деректер жеке адамдык, ал кейін барып отбасылық
меншіктің ... ... ... Мұндай арнаулы әлеуметтік ... — б. з. б. II ... ... және I ... ... ыдыстар мен кейбір қола заттарга салынған жеке ... ... ... ... ... ьщырауы сақ заманында, б. з. б.
I мыңжылдықтың алғашқы жартысында одан әрі жалғаса ... ... ... ... және ... көшпелі мал
шаруашылығына көшуден, металлургия өндірісінің өсуінен туған ... ... ... шапшаң өсуіне, айырбастың ... ... ... және ... ... ... ... элемент-терінің
шығуына әкеліп соқты. Өндірістің негізгі кұрал-жабдықтары мен ... бөлу ... бір ... ... ... ... ... деректемелер бойынша айқын аңғарылатын мүлік теңсіздігі келіп
шықты. ... ... ... ... ... ... ... жеке
меншік пащг* болды.
Бір кезде әмбебап әлеуметтік ұя болған, өзіндегі өндірістік ... ... ... ... ... ... астаскан ру
туыстык жағынан емес, аумақтык-ендірістік принцип бойынша қүры-лған ... орын бере ... ... ... ... ... ... байланыстарға тікелей тәуелділігінің әлсіреуіне, ал түптеп келгенде
кауымдардың ... ... ... ... және аумақтық мүдцелер
негізінде құрылуына алып келді. ... ... ... меншіктенуші болған
суармалы егіншілік елдерінің көпшілігінде осындай бодды. ... ... ... ... ... ... ... түсті. Шаруашы-лығының негізгі түрі көшпелі және жартылай кешпелі
мал шаруашылығы ... ... ескі ... тәртіптер жаңа қоғамдық
күрьшымдарда ұзақ уақыт сақталды, бірак енді ... ... ... ... ... ... пен қанаудың шын мәніндегі
қатынастарын бүрке-мелеген рулық байланыстар ... ... ... ... ... ... ... демократия кезеңі немесе
алғашқы көршілестік қауым кезеңі деп атайды. ... ... ... ... ... жиі қолданылады, ейткені ол ... ... ... неғұрлым дәл береді130. Бірақ
коршілсстік (жер) қауымның түрлері бірдей болмады, ... ... ... анықтама деп атауға болмайды. Екі ұғымның да — әскери
демократия мен алғашқы көршілестік ... ... ... і ... атап ... жен. Олар тек алғашқы қауымдық құры-лыстың ыдырау
заманындағы қоғамдық құрылымынын әр ... ... баса ... аударады.
Патриархаттың пайда болуы — оның бастапқы кезеңі, ал соңғы шебі таптық
құрылыскз көшу ... ... ... ... ... ... ... былайша
елестетуге болады: шағын туыс отбасылар тобы (патронимия) ... ... ... — тайпалар одағы. Бұл кұрылымның патронимия деп аталған төменгі ұясы
өрбіген үлкен патриархаттық-рулық әулеттің ... ... ... ... Ол бөлінген әулет бас-шысының есімімен аталды132.
Көшпелі-жайылымдық қауым патронимиялар жиынтығынан қүрылды. Оның ... ... ... ... ... ... және ... көшпелі
қауымдарға тән белгі ... ... ... ... ... ... олар -дың ықпалының күштілігінде болды.
Тайпа коғамдық кұрылыстың маңызды сатысына айналды. Тайпаға тән ең ... және ... ... ... оның өз ... ... және осы
тайпаға тән диалектінің болуы, діни ... және діни ... ... істерді талқылау үшін тайпалық кең-естің, жоғарғы көсем
мен сіскери ... ... тән ... Бұл енді ... ... ... ... билік пен баскарудың ұйымдастырылу түріне ... ... ... коғамның ыды-рау заманының әлеуметтік ортақтығының
жаңа және жоғарғы үлгісі бол-ды.
Ертедегі темір дәуірінде Қазақстан ... оның ... ... ... ... мекендеген тайпалардың кәбі сақ тайпалық одағы-на, ал
оның батыс және ішінара солтүстік ... ... ... савромат
тайпалар бірлестіпне кірген. Б. з. б. I ... орта ... ... ... ... ... сатысы болды. Сайланып
қойылатын көсемдердің қолына азаматтық және олардың бас-шылығымен ... ... ... ... құрылды.
Қазақстан аумағындағы тайпаларда таптық қоғам мен мемлекет құры-луының
тарихи үрдісі баяу жүріп, ... ... ... ... ал ... ... тұрақты деуге келмейтін мал шаруашылығы жағдайларында
косымша өнімнің алғашқы қорлануының ерекшелігі шешуші ықпал ... ... ... ... ... материалдар бұл онша дұрыс емес және
проблеманы шешуде Қазақстанның әрбір ... ... ... ... ... ... ... оңтүстігі (Оңтүстік Қазақстан мен Жетісу) ... ... ... ... мен Орталық және Орта Азия
мемлекеттерімен сан ғасырлықсаяси, ... ... ... ... ... ... ... өзгеше, үдемелі қаркынмен дамыды және қоғамдык құры-лыстың неғұрлым
жоғары сатысында тұрды. Мұны ... ... ... ... Бұл ... ... Бесшатыр коры-мы мәдени және ежелгі сәулет
өнерінің ескерткіші ретінде ғана емес, соны-мен қатар ... ... ... де ... назар аударта-
226
ды. Жетісу атырабында «патша обалары» деп аталатындардың көп болуы ... мал ... ... ... (б. з. б. VII—IV ... мүлік
геңсіздігінің айқын анықталғанын көрсетеді134.
Бұл орайда мұндай ескерткіштер қоғамның әрбір ... ... ... ... олар ... ... тобының еншісіне айна-лған деген
корытынды дәлелдеуді керек етпейтін негізгі пікір бола алады. Мындаған
шағын ... ... ... ... ... аз ... қоғамның
екі топқа: артыкшылығы бар азшылық пен кедей кепшілікке бөлінгенін ... Ал, ... ... ... б. з. б. II мыңжылдықтың екінші
жартысының аяғында сонау соңғы қола дәуірінде-ақ каланған еді. ... ... ... ... аз ... негізгі халык
бұкарасымен салыстырғанда едәуір артықшылыктары болған. Бұл артықшылықтар
қоғамдағы азшылықтың үстемдігі мен байлығы бола ... еді. Ал ... яғни ... мен ... ... — мүлік жағынан әлеуметгік
тенсіздіктің дәлелі, ... ... ... ... ... ... з. б. V—IV ... өзінде-ақ жетісулык малшы сақтар (Бесша-тыр мен
Есіктегі кабірлер сол ... ... ... ... неғү-рлым жоғары
сатысында тұрды. Мұнда оған ... ... ... ... ... ... ... сияқты, Жетісуда да б. з. б. VIII—
VII ғасырларда шаруашылықтың прогресіііл жаңа ... ... ... кешпелі мал шаруашылығына көшу аяқталды. Бұл ... ... мен оның ... одан әрі ... ... себеп болды.
Шаруашылықтың жаңа түрі көшпелі мал шаруашылығы да материал-дык игіліктер
өндіру үшін мол мүмкіндіктер берді. ... мал ... өз ... кезеңінде шаруашылықтың прогресшіл түрі болған еді. Малдың тез
көбейетіндігі және ... ... ... ... онша ... мал өсіретін кейбір рулардың, отбасылар мен адамдардың
біршама байып, баскдларының кедейленуіне ... ... Бұл ... ... ... кезеңіне жататын тарихи факті-лер дәлелдеп бере ... ... б. III—II ... сақ-усун этникалык,-мәдени кауым арасында, ежелгі
әулеттік хроиикаларда хабарланғандай, сол кезде-ақтөрт-бес ... ... ... ... ... ... атты усун билеушісінің (гуньмо)
ұлан-байтақ жер иеліктері болға-ны, мұның езі ... ... бір ... алып ... ... жеке ... бұл түрі ... сақтар заманында қалыпт-асқан деп
топшылауға болады, дегенмен, олардағы мүліктік және ... ... ... ... ... ... Сондықтан археоло-гиялық
деректерден алынған ... ... ... ... ... скиф-сақтарының жерлеу ғұрпы туралы, ханша Заринаның мәйіті үстіне ... алып ... ... ... ... ... және аз ... қоғамның жоғарғы билеушілерінің — патшалардың есімдерін ... ... салу ... мәңгі есте қалдыру женіндегі тұрақты
этникалык-мәдени дәстүр деп түсіндіруге болады.

Пән: Қазақстан тарихы
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 14 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 400 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Шіліктідегі жүргізілген қазба жұмыстары22 бет
Азаматтық қоғам дамуының алғышарттары9 бет
Әлеуметтiк жұмыс жүйесiндегi қоғамдық және қайырымдылық ұйымдар4 бет
X-XII ғасырлардағы Қазақстан халықтары мен тайпаларының мәдениеті43 бет
«Жәми ат-тауарих» шығармасындағы Орта және Кіші жүз негізін құраған ХІ-ХІІІ ғғ. түркі тайпаларының тарихы50 бет
Герман тайпаларының діні мен әдет-ғұрыптары7 бет
Герман тайпаларының наным-сенімдері мен әдет-ғұрыптары4 бет
Н.А.Аристовтың «Түркі халықтары мен тайпаларының этникалық құрамы туралы жазбалар мен олардың саны жөніндегі мәлімет» атты еңбегіндегі түркі тайпалары13 бет
Найман, керейт, қоңырат, жалайыр , меркіт тәрізді түрік тайпаларының қалытасуы27 бет
Савромат-сармат тайпаларының археологиялық ескерткіштерінің зерттелу тарихы51 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь