Жеке кәсіпкердің табысына салынатын салық


Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 Жеке кәсіпкердің табысына салық салудың теориялық аспектілері
1.1 Табысқа салық салудың пайда болу алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..5
1.2 Орта және жеке кәсіпкерліктің экономикалық мәні және қажеттілігі ... ... .8
1.3 Кәсіпкерліктің табысына салық салу салудың шетелдік тәжірибесі ... ... .13

2 Жеке кәсіпкердің табысына салынатын салықты талдау
2.1 Арнайы салық режимі бойынша жеке кәсіпкерліктің табысына салық салу механизмі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 17
2.2 Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын субъектілердің салықтық түсімдері және олардың бюджет кірістерін қалыптастырудағы ролі ... ... ... ... ... ... ... .21
2.3 Жамбыл облысы бойынша жеке кәсіпкерлердің табысынан салықтық түсімдер жағдайын талдау ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 25

3 Жеке кәсіпкердің табысына салық салудың дамыту жолдары
3.1 ҚР орта және шағын кәсіпкерлік субъектілерін дамыту тенденциялары..30
3.2 Жеке кәсіпкердің табысына салық салуды жетілдіру бағыттары ... ... ... . 34

Қорытынды ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..39

Қолданылған әдебиеттер тізімі ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... .41
Салық салу бойынша жүз пайыздық тиімділікке жету дамыған нарықтық экономика жағдайында мүмкін еместігін әлемдік тәжірбие көрсетіп отыр. Кез-келген мемлекет өзінің экономикалық саясатын жүзеге асырған кезде салықтық реттеу құралдарының кең спектрін қолданады. Салықты шаруашылық қызметті реттеуші құрал ретінде қолдану мүмкіндігі салықтың өзінің табиғатынан, ішкі мәні мен қызметінен шығады. Бұл мүмкіндікті қолдану салық механизмі арқылы жүзеге асады. Қаражаттарға деген қажеттілікті сезе отырып мемлекет салықтық құрал арқылы қаржылық қаражаттардың максималды мүмкін болатын көлемін алуға ұмтылады.
Мемлекет бұл жағдайда төлеушіге қатысты ашық әділетсіздікке баруға даяр: дұрыс әрекет етуге қажетті ресурстардың бір бөлігін алып қалуға, салық ауыртпалығын табыспен мүлік иесінен өнімді немесе қызметті сатып алушыға жүктеуге, қосарланған салық салуға, тағы басқаға баруы мүмкін. Осындай фискалды саясат кәсіпорынының қаржылық әрекет етуін бұзып, ал өзінің күн көруін жоққа шығара алады, салықтан жалтару көпшілік сипатқа ие етіп, экономикадағы қаржылық қылмыстарды көбейтеді. Салықтық ауыртпалықты қаталдату әрдайым, салықтық түсімдерді көбейтеді.
1. Табысқа салық салу пайда болу алғышарттары сайт: www.massaget.kz
2. Бисенғазиев М.Б. Хамитов А.Ш. « Кәсіпкерлік негіздері» Алматы қаласы, 2008 жыл, 256 б.
3. Райхан «Шағын кәсіпкерлік: бүгіні мен ертені» эконмикалық шолу . Ақиқат -1999 № 2 15-20 бет.
4. Қазақстан Республикасының Салық кодексі, 2009 жыл
5. Мейірбеков Б.К. Шағын кәсіпкерлік пен қолдау жолдары мен дамыту әдістері . Алматы 2004 24 бет .
6. Бердалиев. Қазақстанның экономикалық басқару негіздері.
7. http// www. minfin.kz.
8. Облыс бюджетінің 2012 жылдың 1 қазанына атқарылуы туралы сайт: http://www.e-kyzylorda.gov.kz
9. Шағын және орта бизнес сайт: http://www.e-kyzylorda.gov.kz
10. Кашкин, В.В. Проблемы кредитования малого и среднего бизнеса [Текст] / В.В. Кашкин // Банковское дело. – 2010. − № 4. – С. 36-42. Лаврушин, О.И. Банковское дело: современная система кредитования [Текст]: учебное пособие / О.И. Лаврушин, О.Н. Афанасьева, С.Л. Корниенко. – М. : КНОРУС, 2007. – 264 с.
11. Указ Президента республики Казахстан, имеющий силу Закона "О государственной регистрации юредических лиц" от 17.04.1995 г.
12. Налоги. Под ред. Д.Г. Черника // М. Финансы и статистика, 1999 ж.
13. Курс экономики. Под ред. Б,А- Райзбергд // М., Инфра-М, 2000 г.
14. Мельников В.Д., Ильясов К.К. Финансы // Алматы, К/аржы -қаражатДООЗ ж.'.
15. Смит А. Исследование о природе и причинах богатства народов. // М., 1962, т.2.
16. Құланбай Э. Шағын бизнес иелері текке шырылдамайды. // Егемен Қазақстан, 26.12.2002 ж.
17. Идрисова Э.К. Қазақстандағы салық және салық салу. Оқулық.// Алматы. 2003ж.
18. Ермекбаева Б. Ж. Салық салу негіздері. Оқу құралы // Алматы, 2003
19. Черник Д.Г. Налоги в рыночной эконоомике // М., ЮНИТИ, 1997 г.
20. Кенесов Б. Американский бизнес требует перемен // Деловая неделя, №3, 24.10.1997 г.
21. Юткина Т.Ф. Налоги и налогооблажение. // М., Инфра-М, 1999г.
22. Бухгалтерлік бюллетень №49 (258) желтоқсан 2003 ж.
23. Алипов А. Механизм налогооблажения малого и среднего бизнеса // Деловая неделя, №39, 24.Ю.1997Г.
24. Томпиев М.К."Малое предпринимательства и ее проблемы" Алматы, 2003г.
25. Ваксян И.М. "Эффективные методы и приемы налогового контроля в отношении малых предприятий". Налоговый эксперт, №1 2002 г.
26. Туржанов. С. О состоянии малого бизнеса г.Алматы и некоторых проблемах развития малого предпринимателства/ Вестник пердпринимателя, 2004г. №1 ст.5-10
27. Туржанов С.А. большие проблемы малого бизнеса// Налоговый эксперт №5(30), 2002г.
28. Дауранов И., Рудецких А. Роль и место малого бизнеса в решении проблем занятости. Қаржы-қаражат. 2004г. №5 ст.5-10 "В"
29. Байниетова М. Основные препятствия деятельности субъектов малого предпринимательства//Саясат. №8, 2004аг.

Пән: Салық
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 47 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 1000 теңге




МАЗМҰНЫ

Кіріспе ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..3

1 Жеке кәсіпкердің табысына салық салудың теориялық аспектілері
1.1 Табысқа салық салудың пайда болу
алғышарттары ... ... ... ... ... ... ... ... ... ...5
1.2 Орта және жеке кәсіпкерліктің экономикалық мәні және
қажеттілігі ... ... .8
1.3 Кәсіпкерліктің табысына салық салу салудың шетелдік
тәжірибесі ... ... .13

2 Жеке кәсіпкердің табысына салынатын салықты талдау
2.1 Арнайы салық режимі бойынша жеке кәсіпкерліктің табысына салық салу
механизмі ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..17
2.2 Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын субъектілердің салықтық түсімдері
және олардың бюджет кірістерін қалыптастырудағы
ролі ... ... ... ... ... ... ... .21
2.3 Жамбыл облысы бойынша жеке кәсіпкерлердің табысынан салықтық түсімдер
жағдайын
талдау ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ..25

3 Жеке кәсіпкердің табысына салық салудың дамыту жолдары
3.1 ҚР орта және шағын кәсіпкерлік субъектілерін дамыту тенденциялары..30
3.2 Жеке кәсіпкердің табысына салық салуды жетілдіру
бағыттары ... ... ... . 34

Қорытынды ... ... ... ... ... ... .. ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
... ... ... ... ... ... ... ... ... ... 39

Қолданылған әдебиеттер
тізімі ... ... ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ... ... ... ... ... ... ..
...41

Кіріспе

Салық салу бойынша жүз пайыздық тиімділікке жету дамыған нарықтық
экономика жағдайында мүмкін еместігін әлемдік тәжірбие көрсетіп отыр. Кез-
келген мемлекет өзінің экономикалық саясатын жүзеге асырған кезде салықтық
реттеу құралдарының кең спектрін қолданады. Салықты шаруашылық қызметті
реттеуші құрал ретінде қолдану мүмкіндігі салықтың өзінің табиғатынан, ішкі
мәні мен қызметінен шығады. Бұл мүмкіндікті қолдану салық механизмі арқылы
жүзеге асады. Қаражаттарға деген қажеттілікті сезе отырып мемлекет салықтық
құрал арқылы қаржылық қаражаттардың максималды мүмкін болатын көлемін алуға
ұмтылады.
Мемлекет бұл жағдайда төлеушіге қатысты ашық әділетсіздікке баруға
даяр: дұрыс әрекет етуге қажетті ресурстардың бір бөлігін алып қалуға,
салық ауыртпалығын табыспен мүлік иесінен өнімді немесе қызметті сатып
алушыға жүктеуге, қосарланған салық салуға, тағы басқаға баруы мүмкін.
Осындай фискалды саясат кәсіпорынының қаржылық әрекет етуін бұзып, ал
өзінің күн көруін жоққа шығара алады, салықтан жалтару көпшілік сипатқа ие
етіп, экономикадағы қаржылық қылмыстарды көбейтеді. Салықтық ауыртпалықты
қаталдату әрдайым, салықтық түсімдерді көбейтеді. Бұл Лаффер теориясымен
дәлелденген салықтың екінші жағы мемлекеттің экономикаға реттеуші әсерін
сипаттайды. Бұл жағдайда салық өзінің әсер ету бағытына қарай мемлекетпен
тумалас болады, яғни ол қызметтердің қоғамға қажетті арналарға бағыттайды.
Осыған сәйкес салықтық механизм бұл жағдайда мемлекеттік табыстардың
кепілді түрде түсуін талап ететін жағдайларға қарағанда мүлдем басқаша
қағидалармен құрылады. Бұл жерде басты назар төлеушіні белгілі бір әрекетке
ынталандыруға ауысады. Сонда мемлекет өзіне қажетті тиімді нәтижеге жету
үшін салықтық қаражаттарын уақытша жоғалтуға барады. Жоғарыда айтылып
кеткендерді ескере отырып, шағын және орта бизнес субъектілерінің әрекет
етуін реттеу үшін салық құралдарының қолданылуы Республикамызда қоғамның
барлық экономикалық қызығушылықтарына сай келеді.
Экономикасы жаңа дамып отырған елдер үшiн орта және шағын бизнестi
жандандыру шешушi рөл атқарады. Кәсiпкерлiк қызмет бұл елдер үшiн
дағдарыстан алып шығатын бiрден-бiр сара жол болып отыр. Оның аясында жалпы
iшкi өнiмнiң үлес салмағын артып, экономикалық тұрғыдан жұмысқа жарамды
тұрғындар жұмыспен қамтамасыз етiледi. Бұл индустриалды, дамыған
экономикасы бар және өтпелi кезеңдi басынан кешiрiп отырған елдер
экономикасы үшiн тым жағымды көрiнiс.
Курстық жұмыстың мақсаты жеке кәсіпкердің табысына салық салудың
теориялық аспектілерін қарастыру, жеке кәсіпкердің табысына салынатын
салықты талдау, жеке кәсіпкердің табысына салық салудың дамыту жолдарын
қарастыру.

Мақсаттан мынадай міндеттер туындады:
- Табысқа салық салудың пайда болу алғышарттарын кеңінен ашу;
- Орта және жеке кәсіпкерліктің экономикалық мәнін ашу және
қажеттілігін қарастыру;
- Кәсіпкерліктің табысына салық салу салудың шетелдік тәжірибесін
қарастыру;
- Арнайы салық режимі бойынша жеке кәсіпкерліктің табысына салық салу
механизмін қарастыру;
- Кәсіпкерлік қызметпен айналысатын субъектілердің салықтық түсімдері
және олардың бюджет кірістерін қалыптастырудағы ролін көрсету;
- Жамбыл облысы бойынша жеке кәсіпкерлердің табысынан салықтық түсімдер
жағдайын талдау;
- ҚР орта және шағын кәсіпкерлік субъектілерін дамыту тенденцияларын
көрсету;
- Жеке кәсіпкердің табысына салық салуды жетілдіру бағыттарын
қарастыру;
Қазақстан Республикасында салық салу ерекшеліктері кәсіпкерлікті
қолдау мен экономиканы мемлекеттік реттеудің негізгі құралы болып отыр.
Соның өзінде экономиканы мемлекеттік реттеу және кәсіпкерлікті қолдау өзара
байланысты элементтерді құрайтын жүйе болып қалыптасады. Бұл жүйеде басты
орынды кәсіпкерлікке салық салу механизімі алып отыр.
Осыған байланысты салық салумен байланысты проблемалар өзекті және
кәсіпкерлікті дамыту жолында біраз қиыншылық көрсетеді.
Ескі салық кодексі бойынша қызмет еткен салымдар мен алымдар көп
жағдайда нарықтың жаңа шарттарына сай болмағаны бәрімізге белгілі.
Айта кету керек шағын және орта кәсіпорындардың дамуы импорт
ауыстырушы тауар өндіру, жаңа жұмыс орындарын дайындау, бюждетке ақша
массасының ағылып келіп түсуін қамтамасыз ету.
Осының барлығы нарықтық экономика дамуының басты мәселесі болып
келеді.

1 Жеке кәсіпкердің табысына салық салудың теориялық аспектілері

1. Табысқа салық салудың пайда болу алғышарттары

Салықтар кез-келген өркениетті мемлекеттердің негізгі кіріс көзі.
Қазақстан Республикасы аумағында қолданылып жүрген заңды тұлғалардан
алынатын барлық салықтар мен алымдардың ішінде табыс салығының алатын орны
ерекше. Әлемнің қандай мемлекеті болмасын, барлығында табысқа не пайдаға
салық салынады. Бұл экономикалық категориялардың мазмұны, әсіресе олар
салық салу объектісі ретінде қызмет атқарса, олар тұрақсыз болады. Жалпы
алғанда, пайда дегеніміз шығыстарды шегергеннен кейінгі табыс, ал табыс-
шаруашылық субъектілерінің өз тауарын,қызметін, жұмысын сатқаннан түскен
түсім. Табыс категориясы қашанда пайда ұғымынан кең екендігі белгілі.
Қазақстанда қабылданған салықтық есеп ережесіне сәйкес, табыс – бұл
есепті кезеңдегі активтердің өсуі немесе міндеттемелердің азаюы. Табыс
алынған немесе алынуға тиіс өткізу құны бойынша бағаланады. Өткізу құны
салық төлеуші мен сатып алушы немесе активтерді қолданушы арасындағы
келісіммен анықталады.[1]
Қазақстан Республикасының табысқа салық салудың қысқа ғана тарихы бар.
Қазақ ССР-нің 1991 жылғы ақпанның 14-дегі Кәсіпорындардан,
бірлестіктерден және ұйымдардан алынатын салықтар туралы заңына сәйкес
салық салу объектісі ретінде пайда алынады. Осы заңды ауыстырған Қазақстан
Республикасы Президентінің 1994 жылғы ақпанның 12-дегі Пайда мен табысқа
салық салу туралы Заң күші бар Жарлығында салық салу объектісі ретінде
табыс та, пайда да алынады. Ал 1995 жылдың 24 сәуірінде қабылданған
Қазақстан Республикасы Президентінің Салықтар және бюджетке төленетін
басқа да міндетті төлемдер туралы заң күші бар Жарлығы мен қазіргі Салық
кодексінде де табыс салығы нысанына тоқтады және салық салудың ерекше
категориясы салық салынатын табысты енгізеді.
Сонымен қатар Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығында заңды
және жеке тұлғаларды қамтитын табыс салығының біртұтас конструкциясы
енгізілді. Бірақ бұл субъектілер арсында олардың табыс түрлері мен оны алу
әдістерінде айтарлықтай (едәуір) айырмашылық болуы бұл біріктірудің
тиімсіздігін көрсетті және заңды және жеке тұлғаларға салық салудың екі
режимі сақталды. Бұған қоса Қаржы Министрлігі заңды және жеке тұлғалардан
алынатын табыс салығын есептеу мен төлеудің тәртібі туралы бөлек 2
нұсқаулық дайындады. Жаңа Салық Кодексінде осы кемшіліктер ескеріп Салық
Кодексінің табыс салығына байланысты ең негізгі ерекшелігі заңды және жеке
тұлғалардан алынатын табыс салығының бір тұтастығы бұзылып, жеке-жеке салық
болып бөлінген және дүниежүзілік халықаралық стандартқа сәйкес заңды
тұлғалардан алынатын табыс салығы корпорациялық табыс салығы деген жаңа
терминмен алынатын болды. Қабылданған концепцияға сәйкес корпорациялық
табыс салығының салық салу негізінде заңды тұлғалардан алынатын табыс
салығының салық салу принциптері алынған. Салық заңдылықтарының нормаларын
біркелкі түсіндіруді қамтамасыз ету, салық төлеушінің қолдануын жеңілдету,
салық тәртібін сақтау деңгейін жоғарлату мақсатында Салық Кодексінде
нормативтік-құқықтық актілерінің бірнеше ережелері біріктірілген, яғни
Салық Кодексінде бұрынғы салық заңдылығындай, салықтың төлеушілері, салық
салу объектісі, Жылдық жиынтық табысты қалыптастыру әдістемесі, оны кейін
түзету мүмкіндіктері, шығындарды шегеріске жатқызу, сол сияқты табысты
анықтау, залады көшіру құқығы және бюджетке төлеуге жататын салықты есептеу
жолдары анықталған.
Заңды тұлғалардан алынатын табыс салығы салық жүйесінің құрамының бір
бөлігі болып табылады. Бұл салық заңды тұлғалардың табысына салынатын
тікелей салық.
Салық төлеушілер салық жылында салық салынатын табысы бар заңды
тұлғалар (мемлекеттік кәсіпорындар, шаруашылық серіктестіктері, өндірістік
кооперативтер, коммерциялық емес ұйымдар).
Оның ішінде:
- Қазақстан Республикасы Ұлттық банкісінен басқа резидент және
резидент емес заңды тұлғалар;
- кәсіпкерлік қызметінен алынған табысы бойынша коммерциялық емес
және бюджеттік ұйымдар.
Салық салу объектісі болып, салық салынатын табыс саналады.
Салық салынатын табыс жылдық жиынтық, табыс пен белгіленген шегерістер
арасындағы айырма ретінде анықталады.
Жылдық жиынтық табыс – заңды тұлғалардың күнтүзбелік жыл ішінде түрлі
көздерден алған табысы. Заңды тұлғаның жылдық жиынтық табысына кәсіпкерлік
қызметтен түскен табыстардың барлық түрі жатады, оларға:
1. өнімді (жұмысты, қызметті) өткізуден түскен табыс жанама
салықтарсыз;
2. үйлерді, ғимараттарды, сондай-ақ амортизациялауға жатпайтын
активтерді, олардың құның инфляцияға орай түзетуді ескере отырып
сату кезіндегі құнының өсімінен түскен табыс;
3. сату операцияларынан тыс табыстар, соның ішінде:
- проценттер, берілген кредиттер мен депозиттер үшін төлемдер және
процент бойынша басқа да табыстар;
- заңды тұлғаға қатысудан түскен акциялар бойынша алынғанда
дивиденттер, сондай-ақ заңды тұлғаны тарату кезінде мүлікті бөлуден түскен
табыс,бұған инфляцияны ескере отырып жарғылық қорға қосылған жарналар
кірмейді;
- тегін алынған мүлік пен ақша қаражаты;
- роялти;
- өтелетін шегерістер;
- басқа да табыстар;
- есепті жылы анықталған өткен жылдардағы табыс;
- банк және сақтандыру ұйымдарының резервтік қорларының
мөлшерін азйтудан түскен табыстар;
Резидент емес заңды тұлғаның табыс мөлшерінің мынадай ерекшелігі
бар:
-Резидент емес заңды тұлғаның барлық қызметінен жалпы түсімдегі
Қазақстан Республикасындағы өткізілген өнімнен алынатын жалпы түсімнің үлес
салмағы;
-Резидент емес заңды тұлға шығысының сомасындағы Қазақстан
Республикасының аумағындағы қызметке байланысты шығындардың үлес салмағы.
Жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы жалпы мемлекеттік салықтар
қатарына жатады.
Жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы азаматтардың табысынан алынатын
тікелей салық. Салық жылы салық салынған табысы бар жеке тұлғалар табыс
салығын төлеушілер болып табылады.
Қазақстан Республикасының азаматтары, шет мемлекеттің азаматтары және
азаматтығы жоқ адамдар табыс салығын төлеуші жеке тұлғаларға жатқызылады.
Резидент – Қазақстанда салық жылы басталатын немесе салатын кез келген
тізбекті 12 айлық кезеңде 183 күн немесе одан да көп күндер бойына
Қазақстанда жүрген не шетел Қазақстан Республикасының мемлекеттік
қызметінде төлеуші жеке тұлға.Жеке тұлға өзінің келген жылының алдындағы
жылы Қазақстанның резиденті болса ғана өзінің келген кезіңнің алдындағы
кезең үшін резидент ретінде қаралады. Жеке тұлға өзінің Қазақстанда болған
жылы аяқталған жылдан кейінгі жылы резидент болса ғана ол Қазақстанда
болған кезеңнен кейінгі кезең үшін резидент ретінде қаралады.
Салық төлеушінің бір жылғы жиынтық табысы мен табысты алуға шыққан
шығындардың арасындағы айырма ретінде есептелген табысы табыс салығын салу
объектісі болып табылады.
Салық төлеуші резиденттің жылдық жиынтық табысы резидентінің қандай
көздерден алынғанына қарамастан Қазақстан Республикасында және Қазақстан
Республикасынан сырт жерде алған табыстарынан құралады.
Салық төлеуші резиденттің жылдық жиынтық табысына оның Қазақстан
Республикасында немесе одан сырт жерде алынғанына қарамастан Қазақстандағы
көздерден алынған табыстары кіреді.
Кәсіпорындардан, мекемелерден, ұйымдардан немесе негізгі жұмыс орнынан
басқа жерде кәсіпкерлік қызметпен айналысушы жеке тұлғалардан ақшалай
немесе заттай нысанда табыс алушы жеке тұлғалардың табысы айлық есептік
көрсеткіштің белгіленген мөлшердегі сомасына азайтылмайды.

1.2 Орта және жеке кәсіпкерліктің экономикалық мәні және қажеттілігі

Кәсiпкерлiк қызметке талдау жасау – оның жалпы экономикалық ой-пiкiр
сияқты ұзақ тарихы мен терең тамырының бар екендiгiн көрсетедi. Көне тарих
пен орта ғасыр ғылымдарында кәсiпкерлiк туралы, оның индустриялық кезiне
дейiн қалай аталғанына қарамастан, ерекше пiкiрлер қалыптасқан. Нарықтық
экономикасы дамыған елдерде әрбiр азаматтың кәсіпкерлікпен айналысуға
құқығы бар. Алайда оны жүзеге асыру қоғам мүшелерiнiң кез-келгенiнiң
қолынан келе бермейдi. Сондықтан, кәсiпкерлiктiң шын, нақты субъектiсi –
бұған деген алғышарттары бар, ең бастысы капитал иемдену құқығы бар
субъектілер жатады.
кәсiпкерлiктiң соңғы нәтижесi өндiрiлген өнiм мен көрсетiлген қызмет
және ең бастысы – әр кәсiпкер оның тек өзiне тиiмдiсiн, пайдалысын ғана
жасайды. Мiне, осы себептен кәсiпкерлердiң басты мақсаты – өз кәсiпорынының
пайдасын барынша жоғарылату немесе шығындарын барынша азайту болып
табылады. Ал, кәсiпкердiң табысы көбiне оның бизнестi ұйымдастыруына
тiкелей байланысты. Қызметiнiң бастапқы кезеңiнде кәсiпкер қатаң бәсеке
жағдайында нарықтан шығып қалмас үшiн өндiрiс факторларын жүйелеудің жаңа
жолдарын iздейдi, яғни, бұл кәсiпкерлiктiң ең басты мәселесi [2, 24 б].
Бірқатар авторлар шағын және орта бизнес монополияланған экономика
жағдайында маңызы ерекше бәсекелестік ортаны құрайды деп пайымдайды. Кейбір
зерттеушілердің пікірі бойынша, шағын және орта бизнес өзінің табиғаты
жағынан монополияға қарсы, ол оның қызметінің әртүрлі жақтарында көрінеді.
Бір жағынан ол, монополияны қалыптастырушы элементтердің сирек және
қозғалыс жылдамдығының жоғары деңгейде болатындығынан монополиялауға аз
ұшырайды. Екінші жағынан, тар мамандану және жаңа техниканы пайдалану
барысында шағын және орта бизнес ірі корпорациялардың монополистік
позицияларын бұзатын, қауіпті бәсекелес ретінде болады.
Шағын кәсіпкерліктің басқа артықшылықтарынан, автолар айналымдылықтың
жоғары жылдамдығымен, құрылыс мерзімдерінің қысқартылуымен, негізгі
қорлардың жалпы құнындағы белсенді бөлігінің жоғарлауымен, басқару
персоналдарын ұстау шығындарының төмендігімен, ірі капиталды тарту
қажеттігінің жоқтығымен қамтылған күрделі және ағымдағы шығындардың тиімді
қолданылуынан көреді.
Сонымен, кәсіпкерліктің ұсынылған тұжырымының және шағын және орта
бизнестің қолдағы бар тұжырымдарын талдау негізінде, шағын және орта
бизнестің келесі анықтамасын көрсетуге болады: Шағын және орта бизнес – бұл
шаруашылық жүргізуші субъектілердің толық экономикалық жауапкершілігіне,
ынталы, инновациялық қызметіне негізделген, қаржы қорларының шектелген
жағдайларында жұмыс істейтін, қауіптің және белгісіздіктің жоғарғы үлесімен
жанасатын, табысты алу мақсатымен өндірістің барлық факторларын қозғалысқа
келтіретін және меншік иесінің өндіріспен басқару үдерісіне жеке қатысуын
талап ететін, өзін-өзі ұйымдастыру және өзін-өзі жаңарту жүйесі болып
табылады.
Құрамдас бөлігінің бірі – бизнес инкубаторлары болып табылатын
кәсіпкерлік ортаның дамуына ықпал ететін нарықтық инфрақұрлымның қалыптасуы
орын алды. Қазіргі уақытта бизнес инкубаторлар 10 облыста құрылған. Жалпы
елде 31 бизнес инкубаторлар қызмет атқаруда. Бизнес инкубаторлар
территориясында өндірістің түрлі саласында 200-ден астам кәсіпорындар
әрекет етуде.
Соңғы кездерде ШОБ-ті қолдауды және дамытуды реттейтін заңнамалық және
нормативтік база құрылды. Кәсіпкерлікті қолдаудың және дамытудың бұрынғы
мемлекеттік бағдарламаларын (1992-1994 жж., 1994-1996 жж., 1999-2000 жж.,
2001-2004 жж., 2005-2007 жж.) талдау оларды іске асыру республикада
кәсіпкерлік секторды қалыптастыруға және дамытуға оң әсер еткенін көрсетті.
Тауарлар мен қызметтер көрсетудің бәсекелі нарығы құрылды және шағын
кәсіпкерлікті қолдаудың және дамытудың институтционалдық шаралары
айқындалды.
Нарықтық реформалар жылдарында кәсіпкерлік сектор қоғамда елеулі орынға
ие болды. Басты стратегиялық мақсатқа: кәсіпкерлікпен айналысу мүмкіндігі
республика азаматтарының конститутциялық құқықтарының шынайы және ажырамас
бөлігіне айналуына қол жеткізілді, ол үшін мемлекет қажетті жағдайларды
жасады.
Ресми статистика деректері бойынша республикада осы сектор дамуының оң
серпіні, шағын және орта бизнес субъектілерінің тұрақты өсуі 2011 жылы
521,5 мың шағын кәсіпкерлік субъектілері есепке алынған, оларда шамамен 1,2
миллион адам жұмыс істейді. Шағын кәсіпкерлікте жұмыс істейтіндердің үлес
салмағы жұмыс істейтіндердің жалпы санының 17,6%-ын құрайды.
Экономикасы жаңа дамып отырған елдер үшiн орта және шағын бизнестi
жандандыру шешушi рөл атқарады. Кәсiпкерлiк қызмет бұл елдер үшiн
дағдарыстан алып шығатын бiрден-бiр сара жол болып отыр. Оның аясында жалпы
iшкi өнiмнiң үлес салмағын артып, экономикалық тұрғыдан жұмысқа жарамды
тұрғындар жұмыспен қамтамасыз етiледi. Бұл индустриалды, дамыған
экономикасы бар және өтпелi кезеңдi басынан кешiрiп отырған елдер
экономикасы үшiн тым жағымды көрiнiс. Ол бәсекелестiкке сай келе алатын
динамикалық диверсификациялық бағытта халықтың жұмыспен қамтамасыз
етiлуiне, оның әлеуметтiк тұрмыс жағдайын көтеретiн шын мәнiндегi қуатты
экономикаға жол ашады [3, 67 б].
2011 жылы шағын кәсіпкерлік субъектілері тауарлар сату мен қызметтер
көрсетуден 625,5 млрд теңгеге жуық сомада кіріс алды. Елдің жалпы ішкі
өнімінің құрылымындағы шағын кәсіпкерліктің үлесі осы жылдың алдын ала
жасалған қорытындылары бойынша 2010 жылмен салыстырғанда 2,9%-ға өсуге және
19,5%-ды құрауға тиіс. Шағын кәсіпкерлікті реттеудің нормативтік құқықтық
негізі құрылды. 2009-2011 жылдардың ішінде Қазақстан Республикасының Салық
кодексіне шағын бизнес субъектілері үшін салық ауыртпалығын одан әрі
төмендетуге байланысты өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Банк секторын
тұрақты дамуы қаржылай қызметтер көрсету нарығын дамытуға және шағын
кәсіпкерлік кәсіпорындары активтерінің ұлғаюын ынталандыратын қаржы-
кредиттік қамтамасыз етудің көп деңгейлі жүйесін әзірлеуге мүмкіндік
береді.
Дегенмен, зерттеу барысында шағын және орта бизнес алдында тұрған
проблемалардың жеткілікті екендігі анықталды және олар терең ғылыми
ізденісті талап етеді. шағын және орта бизнестің дамуына кері әсер ететін
бірқатар факторларды былайша топтауға болады:

Кесте 1 – Шағын және орта бизнестің дамуына кері әсер етуші факторлар
Кедергілер 2009 ж. 2010-2012 жж.
Салық саясаты 2 1
Жалпы экономикалық жағдайдың тұрақсыздығы 1 2
Несие саясаты 4 3
Өнімді өткізу мәселесі – 4
Шикізатпен қамтамасыз ету мәселесі 5 5
Мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл 3 6

Келтірілген мәліметтерден көріп отырғанымыздай Қазақстан нарығында
шағын кәсіпорындардың тиімді қызмет етуіне кедергі болып отырған
мәселелердің бірі – салық саясатының жетілмегендігі. Қазақстандағы шағын
және орта бизнесті дамыту факторларын атайтын болсақ онда мына төмендегі
жағдайды көруге болады. Аталған мәселелерді салық заңнамасында шешу үшін
мыналар қажетті болып келеді:
- жаңа өндірістік – инновациялық кәсіпорындарға салық салудың
жеңілдетілген режимін енгізу;
- өндірістік сектордағы кәсіпорындардың несиені өтеу кезінде
салық салу процедурасын қайта қарау;
- ынталандырушы салық режимін орындау жолымен шағын бизнеске
жанама қаржылық талдау көрсету;
- салық саясаты шағын кәсіпкерлік субъектілер санының өсуін
ынталандырушы, жұмыс орындарының өсуіне, өндірілген жұмыстар мен
көрсетілген қызметтердің экономикалық реттеушісі болуы керек.
Шағын бизнес субъектілерінің жұмысына кедергі болатын мәселелердің
екінші түрі – жалпы экономикалық жағдайдың тұрақсыздығы. Яғни, АҚШ
доллары бағамының тез өзгеретіндігі, макроэкономикалық жағымсыз
өзгерістерге байланысты инфляция және жоғары тәуекелдер, әлемдік қаржы
дағдарысының орын алуы және т.б.
Үшінші орында кәсіпкерлер несиені алу кезінде туындайтын қиыншылықтар
мәселесі. Шағын кәсіпкерліктің дамуына кедергі келтіріп отырған бұл мәселе
субъектілердің өзінің инвестициялық және айналымдағы мұқтаждарын қамтамасыз
ету үшін жеткілікті қаржы ресурстарының жоқтығы болып табылады. Республика
бойынша шағын және орта бизнес субъектілермен жүргізілген анонимді
сауалнаманың мәліметтері бойынша, шағын бизнестің алдында тұрған ең негізгі
мәселе-несиелік ресурстарға шығу жолының қиындығы.
Төртінші мәселе – шикізатпен қамтамасыз етілуі мен өнімді өткізуі.
Өнімді өткізу кезінде қиыншылықтардың пайда болуының бірден-бір себебі –
бәсекелестік ортаның жоғарылылығы. Шағын кәсіпкерліктің дамуына кері әсер
ететін басқа да факторлар шағын кәсіпкерліктің қызметін реттейтін
қолданыстағы заңнамадағы нормалардың жетілдірілмеген және кей жағдайда
нақты нормалардың болмауы болып табылады, бұл әкімшілік кедергілерді
ұлғайтуға әкеледі.
Шағын бизнесті дамытудағы және жұмысбастылық мәселесін шешудегі
мемлекеттік саясатты жасап, жүргізу үшін жоғарыдағы факторларды бөліп
көрсетуге болады. Аталған факторлар өз кезегінде шағын бизнестің дамуын
тежейтіндіктен бірінші кезектегі міндеттерді анықтауға мүмкіншілік береді.

Кесте 2 – Шағын кәсіпкерлік субъектілерінің құрылымының өзгеру
деңгейі
Көрсеткіштердің Жылдар 2012
аталуы 2007
ж, %
2007 2008 2009 2010 2011 2012
1. Тіркеуге алынған ШКС 514,4 331,5 372,5 388,2 408,5 449,9 87,4
саны, соның ішінде:
шағын кәсіпорындар, мың 318,4 109,0 110,1 111,7 103,2 114,8 36,0
бірлік
жеке кәсіпкерлер, мың бірлік196,0 225,5 262,5 276,6 305,2 335,1 171,0
2. Қызмет ететін ШКС, саны 248,2 280,9 329 353,7 382,2 376,4 151,6
мың бірлік, соның ішінде:
- шағын кәсіпорындар, мың 52,2 58,4 66,5 77,0 77,0 97,1 186,0
бірлік
3. Тіркеуге алынған 48,3 84,7 99,2 91,1 93,7 83,7 173,3
субъектілердің жалпы
санындағы қызмет ететін ШКС
үлесі, %соның ішінде:
- шағын кәсіпорындар үлесі, 10,1 17,6 17,9 19,9 18,8 21,6 213,9
%
4.Тіркелген шағын
кәсіпорындардың жалпы 16,4 53,6 60,5 69,0 74,5 84,6 515,8
санындағы қызмет ететін
шағын кәсіпорындардың үлесі,
%

Шағын және орта бизнес қызметін арттырудың негізгі нәтижелері кестеде
көрсетілген. 2007 жылды базалық жыл деп алып 2012 жылмен салыстыратын
болсақ, соңғы жылдары тіркелген кәсіпорындар мен қызмет ететін бизнес
субъектілерінің әлдеқайда азайғанын байқауға болады. Мысалы, тіркелген
шағын кәсіпкерлік субъектілері 22,6%-ға төмендеген.
2011 жылы тіркеуге алынған шағын кәсіпкерлер субъектілері (бұдан әрі -
ШКС) жалпы саны 514,4 мың бірлікке тең болса, оның ішінде шағын
кәсіпорындар үлесі 61,9 %, жеке кәсіпкерлер, соның ішінде шаруа (фермерлік)
қожалықтары 38,1%-ды құрайды. Бұл жылы 318,4 мың шағын кәсіпорындар
тіркеуге алынды, олардан тек 16,4% ғана қызмет ететіндер. Көріп отырғандай,
жыл ішінде Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы және Жеке
кәсіпкерлік туралы негізгі заңдарды қабылдау нәтижесінде ШКС санының күрт
өсуі байқалады.
2011-2012 жылдар аралығында шағын кәсіпкерлік сферасындағы жұмыс
істейтіндер саны 930,7 мың адамнан 1407,6 мың адамға дейін немесе 51,2%
көбейді. Жеке кәсіпкерліктегі жұмыскерлер санының өсу қарқыны шағын
кәсіпорындарға қарағанда жоғары.
Егер, 2007 жылда, яғни базалық жылда қарастырылып отырған
субъектілердің жұмыскерлер саны өзара тең болса, онда 2012 жылы жеке
кәсіпкерліктегі жұмыскерлер саны 715,4 мың адамға тең, ал шағын
кәсіпорындарда 692,2 мың адам, ол жеке кәсіпкерліктегі жұмыскерлер санынан
23,2 мың адамға жоғары.
Көп өңірлерде кәсіпкерлердің біліктілігі мен оларды оқыту проблемасы
шешілмеген күйде қалуда. Жүргізілген талдау шағын кәсіпкерлікті қолдау
жұмыстары өткен жылдардың тәжірибесі негізінде жүйелеу жолымен
экономикалық, құқықтық және институтционалдық – құрылымдық реформаларды
тереңдету қажеттігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасында ендi ғана жанданып келе жатқан шағын бизнеске
несие беретiн субъект – екiншi деңгейдегi коммерциялық банктер болып
табылады. Коммерциялық банктер көбінесе заңды тұлғаларды және қысқа
мерзімді несиелеуді жақтайтыны – тарихи қалыптасқан жағдай. Қазақстандық
шағын және орта бизнес субъектілерінің екiншi деңгейдегi банктерден
коммерциялық несиелер алуы кәсіпорындарды дамыту үшін қаражаттарды
толықтырудың іс жүзіндегі негізгі көздерінің бірі болып табылады. Алғашқы
құрылу кезінде шағын бизнес несиесіз өз жұмысын атқара алмайды [4, 93 б].
Қазіргі кездегі республикадағы шағын және орта бизнесті несиелеуді
дамытуға кедергі болып отырған негізгі факторлар мыналар:
– несие алу барысындағы шарттардың қатал болуы;
– несиенің мерзімі мен пайыздық ставкаларының бизнеске қолайсыздығы;
– несиені рәсімдеу процедурасының ұзақтылығы және оны сақтандыру
қажеттігі;
– коммерциялық банктердің кепілге қоятын талаптарының жоғарылығы;
– әлемдік несие нарықтарындағы дағдарыстар әсерінен несиелік
ресурстарға қол жеткізу қиындықтары және коммерциялық банктердің жеке
ресурстарының аз болуы;
– мемлекеттік инвестициялық-несиелік институттардың ресурстарының
тиімсіздігі;
– мемлекеттің казына қоры арқылы шағын және орта бизнесті несиелеуге
бөліп отырған қаражатының аз болуы және оның шарттарының
қолайсыздығы.
Банктер кез келген уақытта, қарыз алуға ниет бiлдiрген субъектiлердi
несиелеген кезде пайда болатын несиелiк тәуекелге ұшырайды. Жалпы отандық
несиелеу тәжірибесі көрсеткендей банктердің кәсіпорындарды қаржыландыру
кезінде келесідей факторлар өз әсерін тигізеді (3-кесте).
Банк несиелерді қайтарымдылық, жеделдік, тиімділік принциптерін қатаң
сақтау, несиелерді мақсатты пайдалану мен заңда қарастырылған және екі
жақпен келісілген жағдайда коммерциялық негізде береді.
Шағын және орта бизнестің күрделі мәселелерінің бірі – несиелік
ресурстарды алудың қиындығы. Өйткені, несие алу үшін кепілге қоятын мүлік,
бизнес-жоспар дайындауда қиыншылықтар жеткілікті.

1.3 Кәсіпкерліктің табысына салық салу салудың шетелдік
тәжірибесі

Жеке табыс салығы Қазақстанда ғана емес, сонымен қатар басқа да
көптеген елдерінде де бар. Бірақ оның жеке тұлғалардан алыну тәртібінде,
салынуында кейбір өзгешеліктер бар. Мысалы Ұлыбританияда табыс салығы
заңмен шешілген жеңілдіктер шегерімі есебінде жылжық жиынтық табыс
ретіндегі салық салынатын табыстан ұсыталынады. Сонымен қатар ол жалақылық
және инвестициялық (еңбекпен табымаған) болып бөлінеді.
Төлем көзінен жалақы мен айлықтан түскен табыстан тұратын жалданған
еңбек тұлғасы үшін салық декларациясы толтырылмайды. Басқа жағдайларда
табысқа салынатын салық заңмен белгіленген мерзімде, салық төлеушімен
ұсынылған декларация негізінде жүргізіледі.
Британиялық табысқа салынатын салық шешуші деңгейде 1965 және 1973 жж.
реформалар көмегімен ұйымдастырылды. 1965 жылға дейін табыс салығын жеке
тұлғалар сияқты заңды тұлғалар да, оның ішінде корпорациялар төледі.
Корпорация пайдасына жеке салық енгізілгеннен кейін, оның әрекет ету саласы
жеке кәсіпкерлік қызметпен айналысатын немесе іскерлік серіктестік партнері
ретінде танылатын адамдарды қосқанда, азаматтардың жеке табысына дейін
қысқарады.Табысқа салынатын салыққа елеулі өзгерістер 1973ж. реформа
негізінде енгізіледі, нәтижесінде жалақылық және инвестициялық табыстарға
ставкалардың бірыңғай шкаласы бойынша салық салына бастады. Бұл салық салу
техникасын жеңілдетіп қана қоймай, сонымен қатар жеңілдіктер мен түсімдерді
есептеуге арналған шедулалар міндетін түпкілікті деңгейде өзгертті [5, 142
б].
Универсалды және ең маңызды жеңілдік – табыс көзінен тәуелсіз барлық
салық төлеушілердің пайдалануға құқығы бар жеке жеңілдік және отбасы
басшысына салық салынуда есептелінетін қосымша отбасылық жеңілдік. Жеке
және отбасылық жеңілдік мөлшері бөлшек сауда бағасы индексінің өсімі
есебінде (және де ерекше экономикалық жағдайларға байланысты Парламент
Үкімет ұсынысы бойынша жеңілдік мөлшеріне тыйым салуға құқылы) әр қаржылық
жылда автоматты түрде қарастырылып отырады. Қазіргі кезде Ұлыбританиядағы
жеке жеңілдік 3445фунт стерлинг мөлшерінде анықталады.
Табыс салығының үш түрлі ставкасы әрекет етеді. Салық салынатын табыс
(барлық жеңілдіктер есебінен кейін) – 2500фунт стерлингке дейін – 20%, 2501-
ден 23700фунт стерлинге дейін – 25% және 23700фунт стерлингтен жоғары –
40%.
Келесі қарастыратын мемлекет – Франция. Осы елдің салықтары ірі үш
топқа бөлінеді. Оның бірінші тобы табысты алу кезінде алынатын табыс
салықтары. Табыс салығының тобында жеке тұлғалардың табыс салығы маңызды
орын алады. Оның үлес салмағы Францияның мемлекеттік бюджетінде 18%-дан
асады. Берілген салық өткен қаржылық жыл қорытындысы бойынша жыл басында
мағлұмдаған табыстан жыл сайын алынып отырады. Салық фискалды бірлікке –
ерлі-зайыпты және олардың асырауындағы адамдардан тұратын отбасыға
салынады. Жалғыз адамдар үшін фискалды бірлік , әрине, бір адам. Табыс
дегеніміз есеп беру жылы ішінде түскен барлық ақша түсімдері: еңбекақы,
сыйақылар, зейнетақы, ғұмырлық рента, жылжымалы мүліктен түскен табыстар,
жерді пайдаланудан түскен табысар, өнеркәсіптік және коммерциялық қызмет
табыстары, коммерциялық емес сипаттағы табыстар, бағалы қағаздар
операцияларынан түскен пайда және т.б. Сонымен қатар меншік құқығын
тапсырудағы алынған бір жолғы табыстар да есепке қабылданады. Салық салу
бизнесінен заңмен арнайы анықталған шығындар, мысалы, тамаққа берілетін
мақсатты жәрдемақы алынады. Кейбір шегерімдер белгіліәлеуметтік топтарға:
қарт адамдар, мүгедектер және т.б. пайдаланылады.
Жеке тұлғаларға салынатын табыс салығы прогрессивтік сипатта, 0-ден
56,8% ставкасында.
90-жылдарда жеке тұлғалардан табыс салығы салықтық сипаттағы
әлеуметтік аударымдармен толтырылды. Қаржы туралы заңмен белгіленген жалпы
әлеуметтік аударым жылжымалы және жылжымайтын мүліктен түскен барлық
табыстың 1,1%-ды құрайды. Мұнымен қоса, салым бойына пайыз түрінде алынған,
табыс базасында есептелген әлеуметтік аударымдар бар. Аударым ставкасы –
1%. Сондай-ақ арнайы әлеуметтік аударымдар да бар.
Германияда табыс салығы прогрессивті. Оның минималды ставкасы – 53%.
Салық салынбайтын минимум, жалғыз адамдар үшін, айына – 1536 марка және
отбасыдағы екі адам үшін – 3072 марка. Бұдан соң балалардың салық
жеңілдіктері, жасқа байланысты жеңілдіктер, төтенше жағдайлардағы
жеңілдіктер (ауырып қалу, төтенше жағдай). Мысалы, 64 жасқа келген
максималды ставкасы, табысы 120 мың маркадан асатын азаматтар үшін, 240 мың
марка отбасылық екі жан үшін пайдаланылады.
Табыс салығының салу обьектісі – адамн.ың барлық табысы : жалдамалы
еңбек, өзіндік жұмысы, кәсіпшілік қызмет немесе ауыл және орман шаруашылығы
қызметіндегі, капиталдан түскен, мүлікті жалға беруден және алудан, сондай-
ақ басқа түсімдер.
Салық салынатын табысты анықтау үшін, түсімдерден шығындар алынады.
Бұл жағдайда ерекше шығындар есепке алынады, мысалы,
ерлі-зайыптылар айрылысқаннан кейінгі алимент, медициналық сақтандыру
жарналары мен өмірді сақтандыру, шіркеулік салық, кәсіптік білім алудағы
шығындар және тағы басқалар. Жалдамалы жұмыскерлерден алынатын табыс
салығын, жұмыс беруші оларға еңбекақы төлеген кезде ұстап қаладыжәне
органдарына аударады.
Еңбекақы салығын анықтауда салық класстары, салық кесетелері мен салық
карталары сияқты категориялар пайдаланылады. Жалдамалы жұмыскерлер мен
қызметкерлер топталатын, алты салық класы бар.
І класс – балары жоқ бойдақ жұмыскерлер;
ІІ класс – бойдақтар, баласы бар айырылысқан немесе жесір қалған
адамдар;
ІІІ класс – үйленгендер, егер дн отбасында ерлі-зайптының біреуі ған
жұмыс істесе. Егер екеуі де жұмыс істесе, оның біреуі өзара келісіммен Ү
класқа көшеді;
ІҮ класс – күйеуі мен әйелі жұмыс істеген жағдайда, екеуі де салықты
бөлек төлейді;
Ү класс – жұмыс істейтін үйлегендер, оның біреуіне ІІІ класс бойынша
салық салынады;
ҮІ класс – бірнеше жерде еңбекақы алатын жұмыскелер;
Салық кестелері кластары, отбасныдағы шаруашылықтың бірлесе немесе
жеке жүруін есепке алады. Кестелер сондай-ақ салық жеңілдіктерін есепке
алады.
Еңбекақыдан салықты ұстау салық картасының негізінде жүргізіледі.
Карта тұратын жері бойынша қауыммен толтырылады. Онда салық класы, балалар
саны, жұмыскердің дін тұтуы куәландырылады. Сондай-ақ мүгедектігі, 64 жасқа
толғаны және т.б. көрсетіледі.
2009 жылы Германия салық түсімі түрінде 786 млрд. марка алады. Олар
былай бөлінген: федералды бюджетке – 379 млрд. марка, жер бюджетке – 269
млрд., қауым бюджетіне – 97,3 млрд., Еуропа Одақ қорына – 40,7 марка
көлемінде [6, 231б].
Көптеген дамыған елдердегідей, Италиядағы мемлекеттік табыстың көзі
жеке тұлғалардан алынатын табыс салығы болып табылады. Табыс салығы
прогрессивтік сипатта және күнтізбелік жыл ішінде жеке тұлғалармен алынған
кешендік таза табыс ескеріледі. Салық жер меншігінен, капиталдан, жалдау
бойынша жұмыстан, кәсіпкерлік қызмет пен басқа да көздеоден алынған
табыстардан құрылады.
Жеке тұлғалардан алынатын табыс салығының ставкасы прогрессивтік
сипатта. Өзгерістер инфляция индексі есебінде жыл сайын енгізіліп отырады.
1993 жылшы 7,23 млн. лирге дейінгі табыстар 10%-қ ставка бойынша, 7,2 млн-
нан 14,4 млн. лирге дейінгі табыс – 22%, 14,4 млн-нан 30 млн. лирге дейін –
27% және осы түрде 50%-ға дейін салынған. Асырауында адамдары бар отбасы
тұлғалары немесе 5,1 млн. лирден төмен табыс табатындар салық жеңілдіктерін
пайдаланады.
Табыс салығы, төлеушінің салық органдарына тапсырған табыс туралы
декларацияны толтыру жолымен есептеледі.

Кесте 3 – Табыс салығының салыстырмалы кестесі
№ Мемлекет атауы Салық ставкалары
1 Қазақстан дивидендтер түріндегі табыстарға - 5 %;
қалған табыстарға - 10 %
2 Ұлыбритания Табыс салығының үш түрлі ставкасы әрекет етеді.
Салық салынатын табыс (барлық жеңілдіктер есебінен
кейін) – 2500фунт стерлингке дейін – 20%, 2501-ден
23700фунт стерлинге дейін – 25% және 23700фунт
стерлингтен жоғары – 40%.
3 Франция Жеке тұлғаларға салынатын табыс салығы
прогрессивтік сипатта, 0-ден 70% ставкасында.
4 Италия Табыс салығының ставкасы прогрессивтік сипатта.
Өзгерістер инфляция индексі есебінде жыл сайын
енгізіліп отырады. 7,23 млн. лирге дейінгі табыстар
10%-қ ставка бойынша, 7,2 млн-нан 14,4 млн. лирге
дейінгі табыс – 22%, 14,4 млн-нан 30 млн. лирге
дейін – 27% және осы түрде 50%-ға дейін салынған.
Асырауында адамдары бар отбасы тұлғалары немесе 5,1
млн. лирден төмен табыс табатындар салық
жеңілдіктерін пайдаланады.
5 Германия Германияда табыс салығы прогрессивті. Оның минималды
ставкасы – 53%. Салық салынбайтын минимум, жалғыз
адамдар үшін, айына – 1536 марка және отбасыдағы екі
адам үшін – 3072 марка. Бұдан соң балалардың салық
жеңілдіктері, жасқа байланысты жеңілдіктер, төтенше
жағдайлардағы жеңілдіктер (ауырып қалу, төтенше
жағдай).

2 Жеке кәсіпкердің табысына салынатын салықты талдау

2.1 Арнаулы салық режимі бойынша жеке кәсіпкерліктің табысына
салық салу механизмі

Арнаулы салық режимiн қолданатын жеке кәсiпкерлер арнаулы салық режимi
қолданылатын қызметiнен түскен табыстарынан жеке табыс салығы бойынша
декларация табыс етпейдi.
Арнаулы салық режимі шағын бизнес субъектілері үшін, төлем көзінен
ұсталатын салықтарды қоспағанда, әлеуметтік салықты және корпорациялық
немесе жеке табыс салығын есептеу мен төлеудің оңайлатылған тәртібін
белгілейді. Осы тармақта аталмаған салық және бюджетке төленетін басқа да
міндетті төлемдер бойынша есептеу, төлеу және салық есептілігін табыс ету
жалпыға бірдей белгіленген тәртіппен жүргізіледі.
Қазақстан Республикасының аумағында және оның шегінен тыс жерлерде
алынған (алынуға жататын) табыстардың барлық түрлерінен тұратын салық
кезеңі ішіндегі  табыс патент немесе оңайлатылған декларация негізінде
арнаулы салық режимін қолданатын салық төлеушілер үшін салық салу
объектісі  болып табылады.
Шағын бизнес субъектілері салықтарды есептеу мен төлеудің, сондай-ақ
олар бойынша салық есептілігін табыс етудің төменде санамаланған
тәртіптерінің біреуін ғана дербес таңдауға құқылы:
– жалпыға бірдей белгіленген тәртіп;
– патент негізіндегі арнаулы салық режимі;
– оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режимі.
– Жалпыға бірдей белгіленген тәртіпке ауысқан кезде жалпыға
бірдей белгіленген тәртіп  күнтізбелік екі жыл қолданылғаннан
кейін ғана арнаулы салық режиміне қайта ауысуға болады.
Арнаулы салық режимін:
– филиалдары, өкілдіктері бар заңды тұлғалардың;
– заңды тұлғалар филиалдарының, өкілдіктерінің;
– әртүрлі елді мекендерде өзге де оқшауланған құрылымдық
бөлімшелері және (немесе) салық салу объетілері бар салық
төлеушілердің;
– басқа  заңды тұлғалардың қатысу үлесі 25 проценттен асатын  
заңды тұлғалардың;
– құрылтайшысы арнаулы салық режимін қолданатын басқа заңды
тұлғаның бір мезгілде құрылтайшысы болып табылатын заңды
тұлғалардың қолдануға құқығы жоқ.
– Арнаулы салық режимдері мынадай қызмет түрлеріне:
акцизделетін өнімді өндіруге;
– консультациялық, қаржылық, бухгалтерлік қызметтерге;
– мұнай өнімдерін өткізуге;
– шыны ыдыстарды жинауға және қабылдауға;
– жер қойнауын пайдалануға қолданылмайды.

Патент негізіндегі арнаулы салық режимін мынадай талаптарға сай
келетін:
– қызметкерлердің еңбегін пайдаланбайтын;
– жеке кәсіпкерлік нысанындағы қызметті жүзеге асыратын;
– салық кезеңіндегі табысы тиісті қаржы жылына арналған
республикалық бюджет туралы заңда белгіленген ең төменгі
жалақының 200 еселенген мөлшерінен аспайтын дара кәсіпкерлер
қолданады.
Дара кәсіпкер патент негізінде арнаулы салық режимін қолдану үшін оны
қолдана бастағанға дейін орналасқан жері бойынша салық органына салықтық
өтінішті табыс етеді.
Қайтадан құрылған дара кәсіпкерлер аталған өтінішті дара кәсіпкер
ретінде мемлекеттік тіркелген күннен бастап күнтізбелік он күннен
кешіктірмей табыс етеді.
Дара кәсіпкер ретінде мемлекеттік тіркелген күн аталған дара
кәсіпкерлер үшін арнаулы салық режимін қолдану басталатын күн болып
табылады.
Дара кәсіпкерлердің салықтық өтінішті осы тармақта аталған мерзімдерде
табыс етпеуі,  олардың жалпыға бірдей белгіленген тәртіпте бюджетпен есеп
айырысуды жүзеге асыруға келісімі деп саналады. Патент негізінде арнаулы
салық режимін қолдануға салықтық өтінішпен бір мезгілде уәкілетті орган
белгілеген нысан бойынша  патент алуға арналған есеп-қисап (осы тарауды
қолдану мақсатында бұдан әрі  – есеп-қисап) табыс етіледі.
Бюджетке төленген патент құнын, әлеуметтік аударымдарды төлеуді,
міндетті зейнетақы жарналарын аударуды растайтын құжаттар есеп-қисапқа қоса
беріледі.
Кезекті патентті алуға арналған есеп-қисап патент негізінде арнаулы
салық режимін қолдануға салықтық өтінішті табыс етпестен осының алдындағы
патенттің қолданыс мерзімі аяқталғанға дейін табыс етіледі.
Салық органдары есеп-қисап пен есеп-қисапқа қоса берілетін құжаттар
табыс етілгеннен кейін бір жұмыс күні ішінде патент беруді жүргізеді немесе
уәкілетті орган белгілеген нысан бойынша патент беруден бас тарту туралы
шешім шығарады. Шешім екі данада ресімделеді, оның біреуін салық төлеушіге
қол қойылып тапсырылады.
Оңайлатылған декларация негізіндегі арнаулы салық режимі шағын бизнес
субъектілері үшін оларда жалдамалы қызметшілердің болуы
қарастырылғандықтан, мемлекетпен есеп айырысудың басты түрі болып табылады.

Егер мынандай шарттарға сай келсе:
– жеке кәсіпкерлер үшін – жұмыс берушінің өзін қоса алғанда,
қызметкерлердің саны 25 адам болса, ал тоқсандық табысы 10 млн теңгеден
аспаса;
– заңды тұлғалар үшін – тоқсан ішіндегі қызметкерлердің саны 50
адамнан аспай, тоқсандық табысы 25 млн теңгеден аспаған жағдайда, ШБС-нің
осы режимді қолдануға құқы бар.
Оңайлатылған декларация негізіндегі ар­наулы салық режимінің
қолайлылығы – са­лықтық міндеттер тоқсан аяқталғаннан кейін нақты алынған
табысы бойынша есеп­теледі. Оның үстіне, салық бірыңғай ставка бойынша
есептеледі, шығынға есеп жүргізудің қажеті жоқ. Табыс мөлшеріне қарамастан,
жеке кәсіпкерлер де, заңды тұлғалар да салықты 3 пайыздық ставка бойынша
төлейді.
Салық сомасын азайту мүмкіндіктері нақты сақталады. Егер жеке
кәсіпкерлер мен заңды тұлғаның жалдамалы қыз­мет­кер­лерінің жалақысы ең
төмен жалақының 2 еселенген және 2,5 еселенген мөлшерінен асып кеткен
жағдайда, түзетулер қол­да­ны­лады. Ондай жағдайда салық сомасы әр
қызметкердің салық сомасынан 1,5 пайыз мөлшерінде азайтылады. Сондықтан
қыз­меткерлер саны және жалақысы қанша көп болса, салық төлеуші аз салық
тө­лейді.
Оңайлатылған декларацияға ауысу үшін салық төлеуші қызметін жүзеге
асыру орны бойынша салық органына тоқсан бас­талғанға дейін белгіленген
нысандағы өтінішті тапсырады. Бұл ретте салықтық өті­ніш табыс етілген
күннен кейінгі салық­тық кезеңінің бірінші күні арнаулы салық ре­жимін
қолдануды бастау күні болып табы­ла­ды.
Жаңадан құрылған жеке кәсіпкерлер оңай­латылған декларация негізінде
ар­наулы салық режимін қолдануға арналған са­лықтық өтінішті салық органына
жеке кә­сіпкер ретінде мемлекеттік тіркелген күннен бастап он жұмыс күнінен
кешіктірмей табыс етеді. Заңды тұлғалар – әділет органында заң­ды тұлға
ретінде мемлекеттік тіркел­ген­нен кейін 20 жұмыс күнінен кешік­тірмей
табыс етеді.
Жеке кәсіпкердің немесе заңды тұл­ға­ның мемлекеттік тіркелген күні
арнаулы са­лық режимін қолдануды бастау күні болып табылады.
Салық төлеуші салықтық өтініш берген күн­нен бастап үш жұмыс күні
ішінде арнаулы салық режимін қолдану немесе қол­дануды қабылдамау туралы
шешім шығарылады. Салық төлеушінің Салық кодексінің 428 және 433-баптарында
көр­сетілген талаптарға сай келмеуі арнаулы салық режимін қол­да­ну­дан бас
тарту үшін негіз болып табылады. Оңай­латылған дек­ларация негізінде
арнаулы салық режимін қолдануды тоқтату камералды ба­қылау нә­ти­желері
бойынша анықталған бұзу­шылық­тар айқындалған жағдайларда са­лық
ор­га­нының шешімі бойынша не салық­тық өтініш негізінде жүргізіледі.
Егер салық төлеуші оңайлатылған дек­ла­рация негізінде арнаулы салық
режимін қолдануды өз еркімен тоқтатуға шешім қабылдаса, аталған режимді
тоқтату тиісті өті­нішті тапсырған айдан кейінгі айдан бастап жүргізіледі.
Оңайлатылған декларация бойынша жұмыстың артықшылығы салықтық есеп
айырысудың, салық есептілігін тапсырудың қарапайымдылығы болып табылады.
Сондай-ақ тағы да бір ұтымды жағы – оңай­латуды қолданушы барлық
субъек­ті­лер үшін салық кезеңінде жалпы табысқа бірыңғай салық ставкасы
қолданылады.
Оңайлатылған декларация бойынша жұмыс жасаудың оңды жағына салықты
төлеу мерзімінің ыңғайлылығы мен кәсіп­керлер үшін мерзімнің ұзартылуын
жат­қы­зуға болады. Оңайлатылған декларация са­лық органына есепті салық
кезеңінен кейінгі екінші айдың 15-інен кешіктірілмей табыс етіледі, ал
салықтарды бюджетке тө­леу есепті салық кезеңінен кейінгі екінші айдың 25-
інен кешіктірілмей жүргізіледі, яғ­ни мамыр, тамыз, қараша, ақпан ай­лары.
Оңайлатылған декларацияда төлем көзінен ұсталатын жеке табыс
салығының, міндетті зейнетақы жарналары мен әлеу­меттік аударымдардың
есептелген со­ма­лары көрсетіледі. Олар да тоқсан сайын, есепті салық
кезеңінен кейінгі екінші айдың 25-іне дейін төленеді.
Салық салу объектiлерi бар жеке тұлғалар жеке табыс салығын төлеушiлер
(бөлiм бойынша бұдан әрi салық төлеушiлер) болып табылады.
Жеке табыс салығы салынатын объектiлер мыналар:
1) төлем көзiнен салық салынатын табыстар;
2) төлем көзiнен салық салынбайтын табыстар.
Салық төлеушінің табыстарына 10 проценттік ставка бойынша салық
салынуға тиіс.
Сыйақылар (жинақтаушы сақтандыру шарттары бойынша сыйақыларды
қоспағанда), ұтыстар түріндегі табыстарға 10 проценттік ставка бойынша
... жалғасы
Ұқсас жұмыстар
Қазақстан Республикасындағы жеке тұлғалардың табысына салық салу мен өндіріп алу
Қосылған құнға салынатын салық
Жеке табыс салығы және төлем көзінен салық салынатын табыстар
Жерге салынатын салық
Көлік құралдарына салынатын салық
Көлік құралдарына салынатын салық жайлы
Меншікке салынатын салық: мүлік салығы
Жеке тұлғалардың мүліктеріне салынатын салық төлемдерін есепке алудың ақпараттық жүйесі
Көлік құралдарына салынатын салық түрлері
Жер қойнауын пайдаланушыларға салынатын салық
Пәндер

Қазақ тілінде жазылған рефераттар, курстық жұмыстар, дипломдық жұмыстар бойынша біздің қор №1 болып табылады.

Байланыс

Qazaqstan
Phone: 777 614 50 20
WhatsApp: 777 614 50 20
Email: info@stud.kz
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь