Сан есім

Заттың санын, ретін, мөлшерін, бөлшегін білдіретін сездердің қанша? неше? нешінші? деген сұрақтарға жауап беретін тобын сан есім дейді. Мысалы, бір, екі, жиырма бес, қырық, бір мың тоғыз жүз тоқсан, біреу, жетеу, бірінші, бес-алты, жиырма шақты т.б.
Сан есім тұлғасына қарай дара және күрделі сан есім болып екіге бөлінеді. Дара сан есімдер бір сөзден тұрады. Олар: бес, он, елу, бесінші, екеу, жүз, мың, миллион т.б. Күрделі сан есімдер екі не одан да көп сан есімдерден құралады. Олар: он бес, тоқсан тоғыз, жүз бес, қырық-елу, екі мың төртінші, отыз қаралы, үштен бірі т.б.
Сан есімнің өзге соз таптарынан ерекшелігі: ол басқа сөз таптарынан жасалмайды.

САН ЕСІМНІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТҮРЛЕРІ

Мағыналық ерекшелігіне қарай сан есім алты топқа бөлінеді: есептік, реттік, жинақтық, болжалдық, топтау, бөлшектік сан есімдер.
Заттың дәл, нақты санын білдіріп, қанша? неше? деген сұрақтарға жауап беретін сандық ұғымдағы сөздерді есептік сан есім дейді. Мысалы, бір, екі, үш, он, мың, отаз үш, тоғыз жүз тоқсан т.б. Сан есімнің басқа түрлері есептік сан есімдерден жасалады.
Заттың рет санын білдіріп, нешінші? деген сұрауға жауап беретін сан есімнің түрі реттік сан есім деп аталады. Ол есептік сын есімге -ыншы,
-інші жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Мысалы, Отыз бес-інші, қырқ-ыншы, бір-інші, жет-інші т.б.
Заттың жинақталған санын білдіріп, нешеу? деген сұраққа жауап беретін сан есімді сан есім дейді. Жинақтық сан есім есептік сан есімге -ау, -еу жұрнағы жалғану арқылы жасалып, жетіге дейінгі сандарды қамтиды. Мысалы, бір-еу, екеу, үш-еу, төрт-еу, бес-еу, алт-ау, жет-еу. Екі, алты, жеті сан есіміндегі соңғы -ы,-і дыбыстары дауысты дыбыстан басталған қосымшаның әсерінен түсіп қалған.
Заттың санын топтап көрсететін, қаншадан? нешеден? деген сұраққа жауап берстін сан есімді топтау сан есімі дейді. Топтау сан есімі дара сан есімдер мен қосарланған сан есімдер мен екінші сыңарына шығыс септігінің жалғауы жалғану арқылы жасалады. Мысалы, елу-ден, алпыс-тан, бес-бестен, он-оннан т.б.
Заттың санын дәл атамай шамамен, болжалмен көрсетіл, қанша? неше? қаншадан, қай шамалы? деген сұрақтарға жауап беретін сан есімнің түрін болжалды сан есім дейді. Болжалды сан есім септік сан есімдерге -лаған, -леген, -даған, -деген, таған-теген, лап - леп, -дап, -деп, -тап, -теп, -дай, -дей, -тай, -тей жұрнақтары жалғану арқылы: мың-даған, жүз-деген, мың-деп, жүз-деп, мың-дай, жүз-дей; есептік сан есімдерге көптік және жатыс септігінің жалғауы жалғану арқылы: жиырма-лар-да, жүз-дер-де, елу-лер-де жасалады. Болжалды сан есімдер есептік сан есімдердің қосарлануы арқылы да: отыз-қырық, бес-алты, отыз-қырықтарда және есептік сан есімдерге шамалы, шақты, қаралы, жуық, таман, тарта деген сөздердін тіркесуі арқылы да жасалады: жүзеге тарта, елу шақты, мың қаралы, отызға тарта т.б.
Бүтін санның білгілі бөлшектерін есепке алып қанша? неше? деген сұраққа жауап беретін сан есімнің бір түрі бөлшектік сан есім аталады. Бөлшектік сан есім есептік сал есімдерге жарым, жарты, ширек сөздерінің тіркесуінен: бес жарым, екі жарты, төрт ширек және жай бөлшек түрінде: онның екісі немесе оннан екі 10,2 жүздің бесі немесе жүзден бес 100,5 т.б. жасалады.

САН ЕСІМНІҢ ЕМЛЕСІ

1.Кұрделі тіркескен сан есімдер сөзбен жазылғанда әр сыңары бөлек-бөлек жазылады. Мысалы, екі мың төртінші жыл, жиырма бес, отыз тоғыз, алпыс үш т.б.
2.Күрделі қосарланған сан есімдер сөзбен жазылса да, цифрмен (санмен) жазылса да (-) дефис арқылы жазылады: еш-екіден, отыз-қырық, алпыс-жетпістей, 2-2-ден, 30-40-тан, 60-70-тей.
3.Цифрмен таңбаланатын дара, күрделі сан есімдерге жалғанатын қосымшалар (-) арқылы жазылады. Мысалы, Менің жасым 60-қа жақындады. Сағат 6-да келемін.
4. Рим цифрымен таңбаланған реттік сан есімге -ыншы жұрнағының орнына дефис (-) қойылмайды. Мысалы, I курс, ІV том І.Есенберлиннің ІІ томын оқыдым.
5.Араб цифрымен таңбаланған реттік сан есімге -ыншы жұрнағының
        
        САН ЕСІМ
Заттың санын, ретін, мөлшерін, бөлшегін білдіретін сездердің қанша?
неше? нешінші? деген сұрақтарға жауап беретін тобын сан есім ... ... екі, ... бес, ... бір мың тоғыз жүз тоқсан, біреу, жетеу,
бірінші, бес-алты, жиырма шақты т.б.
Сан есім ... ... дара және ... сан есім ... ... Дара сан ... бір сөзден тұрады. Олар: бес, он, елу, бесінші,
екеу, жүз, мың, миллион т.б. ... сан ... екі не одан да көп ... құралады. Олар: он бес, тоқсан тоғыз, жүз бес, қырық-елу, екі
мың төртінші, отыз ... ... бірі ... ... өзге соз таптарынан ерекшелігі: ол басқа сөз таптарынан
жасалмайды.
САН ЕСІМНІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТҮРЛЕРІ
Мағыналық ерекшелігіне қарай сан есім алты ... ... ... ... болжалдық, топтау, бөлшектік сан есімдер.
Заттың дәл, нақты санын білдіріп, ... ... ... ... ... ... ұғымдағы сөздерді есептік сан есім дейді. Мысалы, бір, екі,
үш, он, мың, отаз үш, тоғыз жүз ... т.б. Сан ... ... түрлері
есептік сан есімдерден жасалады.
Заттың рет санын білдіріп, нешінші? деген сұрауға жауап ... ... түрі ... сан есім деп ... Ол есептік сын есімге -ыншы,
-інші жұрнағы жалғану арқылы жасалады. Мысалы, Отыз ... ... ... т.б.
Заттың жинақталған санын білдіріп, нешеу? деген сұраққа жауап беретін
сан есімді сан есім ... ... сан есім ... сан ... -еу ... жалғану арқылы жасалып, жетіге дейінгі ... ... ... ... ... ... бес-еу, алт-ау, жет-еу. Екі, алты,
жеті сан есіміндегі соңғы -ы,-і ... ... ... басталған
қосымшаның әсерінен түсіп қалған.
Заттың санын топтап көрсететін, қаншадан? нешеден? деген сұраққа жауап
берстін сан ... ... сан ... ... ... сан есімі дара сан
есімдер мен ... сан ... мен ... ... ... септігінің
жалғауы жалғану арқылы жасалады. Мысалы, елу-ден, алпыс-тан, ... ... ... дәл ... ... ... көрсетіл, қанша? неше?
қаншадан, қай шамалы? ... ... ... ... сан ... ... сан есім дейді. Болжалды сан есім септік сан ... ... ... -деген, таған-теген, лап - леп, -дап, -деп, -тап,
-теп, -дай, -дей, -тай, -тей жұрнақтары ... ... ... ... ... жүз-деп, мың-дай, жүз-дей; есептік сан есімдерге көптік
және жатыс септігінің жалғауы жалғану ... ... ... ... ... сан ... ... сан есімдердің қосарлануы
арқылы да: отыз-қырық, бес-алты, ... және ... ... ... ... қаралы, жуық, таман, ... ... ... ... да ... жүзеге тарта, елу шақты, мың қаралы, ... ... ... ... ... ... алып ... неше? деген
сұраққа жауап беретін сан есімнің бір түрі ... сан есім ... сан есім ... сал ... ... ... ... сөздерінің
тіркесуінен: бес жарым, екі жарты, төрт ширек және жай ... ... ... ... ... екі 10,2 ... бесі немесе жүзден бес 100,5 т.б.
жасалады.
САН ЕСІМНІҢ ЕМЛЕСІ
1.Кұрделі тіркескен сан есімдер сөзбен ... әр ... ... ... ... екі мың ... жыл, жиырма бес, отыз тоғыз, алпыс
үш ... ... сан ... сөзбен жазылса да, цифрмен (санмен)
жазылса да (-) дефис арқылы ... ... ... ... ... ... 60-70-тей.
3.Цифрмен таңбаланатын дара, күрделі сан есімдерге ... (-) ... ... ... Менің жасым 60-қа жақындады. Сағат
6-да келемін.
4. Рим цифрымен таңбаланған ... сан ... ... жұрнағының орнына
дефис (-) қойылмайды. Мысалы, I курс, ІV том І.Есенберлиннің ІІ томын
оқыдым.
5.Араб ... ... ... сан ... ... ... ... дефис қойылады. Мысалы, Абайдың 1-томын оқыдым, 4-курс т.б. Ал сөзбен
жазылғанда ... ... ... ... бірінші том, төртінші курс.
6.Реттік сан есім араб цифрымен жазылып, күн, жыл аттарымен тіркесіп
келгенде (-) дефис жазылмайды. ... 2004 ... 8 ... 1986 жыл, ... ... Есептік сан есім мен зат есім тіркескенде бөлек-бөлек жазылады.
2 жігіт — екі жігіт, 10 бала - он бала ... ... ... ... сан ... қосымша (-) дефис арқылы
жазылады. Мысалы, Сағат кешкі 7-лерде ... ... ... ... Жарым, жарты сөздерімен жасалған бөлшектік сан есім сөзбен жазылса
да, цифрмен жазылса да ... ... ... Сабақ сегіз жарымда
басталады.
Сан есімдердің ішінде дара, күрделі ... және ... ... сан
есімдер зат есімдер сияқты септеледі: бестің, ... ... ... ... ... ... бесіншіден, бесіншімен;
бесеудің, бесеуге, бесеуді, бесеуде, бесеуден, бесеумен т.б.
САН ЕСІМНІҢ СӨЙЛЕМДЕГІ ҚЫЗМЕТІ
Сан есім ... ... ... ... ... ... Ең ... санын, мөлшерін, ретін білдіріп ... ... ... бір мың ... ... ... сөйлемде бір мың сан есімі қанша?
деген сұрауға ... ... ... тұр.
Сан есімдер көбінесе етістіктің алдында келіп, қашан? қалай?
дегеп сұрақтарға жауап беріп, пысықтауыш ... ... ... ... ... екі-екіден топтау сан есім алдында қалай?
жайғастық деген сұрауға жауап беріп ... ... ... есім ... ... қолданылып көптік, септік, тәуелдік, жіктік
жалғауда келсе сөйлемде бастауыш та, баяндауыш та, ... та ... ... Үшеуі ақылдасып шешті. Білікті бірді білімді ... ... ... ... бірде, мен елу алтыдамын деген сөйлемдердегі үшеуі -
атау тұлғада, кім? деген сұраққа жауап беріп ... ... ... ... ... ... ... деген сұраққа жауап беріп толықтауыш, жиырма
бірде, елу алтыдамын деген жіктік ... сан есім ... ... ... ... ... болып тұр.
ЕСІМДІКТІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТҮРЛЕРІ
Есімдік мағынасына қарай: жіктеу ... ... ... сұрау
есімдігі, өздік есімдігі, белгісіздік ... ... ... ... есімдігі болып жеті топқа бөлінеді.
Жіктеу есімдігі жақтық ұғымда қолданылып, сөйлеушіні, тыңдаушыны және
бөгде адамды білдіріп, кім? не? ... ... ... ... ... үш жақта, жекеше, көпше, анайы, сыпайы түрде айтыдады. Жіктеу
есімдіктеріне: мен, сен, сіз, ... ол, ... біз, ... ... ... Ол оқушы. Жіктеу есімдігі көптеледі: біз-дер, сіз-дер, о-лар,
жіктеледі: мен-мін, сен-сің және сентеледі. Жіктеу есімдігінің септелуінде
ерекшеліктер мол. Атап ... мен, сен, ол ... ... ... ... ... жалғағанда түбірдегі л,н дыбыстары түсіп қанады;
жатыс септігінде л дыбысы н-ға (ол ... ... ... ... ... -ған ... түбірдегі н дыбысы жалғау құрамына ... ... ... ... ... ... дәнекер -ы, -і
дыбыстары пайда болады. Зерттеушілердің айтуынша, ... ... ... ... түскен — ны (ң), ні (ң) тұлғасына жалғанады.
Атау. мен ... ... ... ма-ған ... ... ... ... мен-де ... ... ... ... ... ... ... ... ... жіктеу есімдігіне де, сілтеу есімдігіне де жатады. Жіктеу
есімдігінде ... ... ... ... ... ... ... мағынасын
береді. Жіктеу есімдіктері тәуелденбейді. Ол, олар есімдігі тек ... ғана ... ... ... , нұсқау, мегзеу мағаналарын білдіреді. Сілтеу
есімдігі мыналар: сол, сонау, ана, анау, бұл, осы, осынау, ... ... ... ... Бұл — халықтар достығының көрінісі. Қонақты мына үйге
кіргізіңдер.
Сілтеу есімдігі көптеледі. осы-осы-лар, сол-со-лар; тәуелденеді: осы-
м, осы-ң, ... ... ... ... осы, осы-ның, осыған, осы-
ны, осы-нда, осы-дан, осы-мен.
Өздік есімдігіне бір ғана өз сөзі ... ... Өзің адал ... ... ... ... есімдігі үнемі тәуелдеулі тұлғада
қолданылады: өз, өз-ім, өз-ің, өз-іңіз, өз-і, ... ... ... ... ... ... ... өз-ім-е, өз-ім-ді, өз-ім-
де, өз-ім-нен, өз-ім-мен өздік есімдігі жіктік жалғауын да жалғайды: ... Сен ... Ол ... ... ... алу ... қолданылады. Олар: кім? не? неше?
нешеу? қанша? қайсы? қалай? қандай? қайда? қайдан? Қашаннан? ... ... ... ... ... ... барасың? Сұрау есімдігі зат
есімнің ... ... ... не-м, не-ң, ... көптеледі: кім-
дер, не-лер; септеледі: не, не-нің, не-ге, ... ... ... не-мен;
кейбіреуі жіктеледі: Мен кім мін, сен кімсің, ол кім, мен қандай-мын, сен
қайдай-сың, ол қайдан?
Белгісіздік ... ... не ... ... ... жорамалдап
көрсетеді. Белгісіздік есімдігіне мынлар жатады: біреу, ... ... ... ... ... әр, әрбір, бірнеше, біраз, әлденеше,
әрқалай, әлдеқалай, ... ... ... бір. ... ... ... даусы естілді. Белгісіздік есімдігінің бірқатары
көптеледі: біреу-лер, әлдене-лер, тәуелденеді: біреу-ім, ... ... те, ... де ... біреу, біреу-дің, біреу-ге, біреу-
ді, біреу-де, біреу-ден, біреу-мен, бірдеңе-м-нен, бідеңе-м-мен.
Болымсыздық есімдігі басқа сөздердің орнына қолданылып, ... ... ... Үйге ... ... Оның ештеңемен жұмысы жоқ.
Болымсыздық есімдігі мыналар: Ешкім, ештеңе, ешқендай, ештеме, ... ... ... ... ... ешқандай, дәнеме, дәнеңе.
Болымсыздық есімдігінің зат есім орнына ... ... ... ... ... ... ешкім-нің, ешкім-ге, ешкім-ді, ешкім-
де, ешкім-нен, ешкім-мен.
Жалпылау ... ... ... ... есімдіктердің түрін жалпылау
есімдігі дейді. Мысалы, Бүкіл халық ... ... күш ... ... артта қалды. Жалпылау есімдігінің, бәрі ... ... ... ... ... ... сөздері жатады. Жалпылау есімдігінен, Бәрі,
баршасы барлығы, ьар, күллі, бүкіл, ... ... ... ... ... ... ... бар сөздері ғана ... ... ... бар-ым, бар-ың, бар-ы; тәуелденген
жалпылау есімдіктеріне септік жағалаулары ... ... ... ... ... ... есімдігі жіктелмейді.
ЕСІМДІКТІҢ ЕМЛЕСІ
Кейбір есімдіктердің, әсіресе белгісіздік, ... ... ... ... Сол үшін оның ... ... білу ... есімдіктермен әр, еш, кей, қай, қайсы, ... бір ... ... ... ... ... да, бірге жазылады: әркім,
ешкім, кейбір, қайбір, қайсыбір, ешқашан, ешқайда, әлдеқашан.
Басқа сөз ... ... ... зат есім және ... сын ... ... әр, еш, кей, қай, қайсы, бір ... ... ... әр ... еш ... еш ... кей адам, кей шақта, қайсы қыз,
бір бала, бір күні, бір ... ... ... ... мен құбылыстың атын білдірстін, заттық ұғымда
қолданылатын атау сөздер зат есім деп ... Зат есім кім?, не?, ... ... ... ... бареді. Қазақ тілінде кім? деген сұрау ... ғана ... Оған кісі ... мен ... ... ... ... Мысалы, Арман, Балжан, Әсем, нағашы, жиен, ата-ана, ... ... ... ұшқыш т.б. Не? деген сұрау адамнан басқа заттардың
бәріне қойылады, Оған жанды, жансыз заттардың ... ... ... деген ұғымға көзбен көріп, қолмен ұстауға болатын нақтылы заттардан
басқа, табиғат пен ... ... ... ... ... ... дерексіз ұғымдар мен түсініктердің атаулары да енеді.
ЗАТ ЕСІМНІҢ МАҒЫНАЛЫҚ ТОПТАРЫ
Зат есімдер мағынасына ... ... ... және ... ... ... бөлінеді.
Көзбен көріп, қолмен ұстауға болатын заттың атауы деректі ит есім деп
аталады. Мысалы, бала, гүл, үй, ... ... ... қалам, мектеп т.б.
Көзбен керіп, қолмен ұстауға болмайтын, тек ... ... ... ... ... ғана ... заттық ұғымдардың атауы дерексіз зат
есім деп аталады. Мысалы, қуаныш, қайғы, ақыл, ес, ... ... ... ой, қанағаг, байлық, бақыт т.б.
Біртектес заттық ұғымдардың жаллы атауын жалпы есім дейді. ... ... ... ағаш, адам, кітап, су, көше, т.б. Біркелкі заттардың
ішінен жекелеп, даралап атайтын зат есімдерді ... есім ... ... Құнанбаев, Мұқтар Әуезов, Сырдария, Іле, "Талапты" ... ... ... ... "Жас ... ... ... есімдер үнемі бас әріппен жазылады. Олар мыналар:
1.Кісінің аты-жөні, ... ... ... ... ... ... ... атаулар: Орта Азия, Күн,
Қазақстан, Алатау.
3.Газет, журнал, кітап, ... ... ... ... "Кісен ашқан" күйі, "Егемен Қазақстан" газеті
4. Мекеме, ... ... ... ... ... Оңтүстік Қазақстан облысының әкімшілігі, "Шиелі" ауылы.
5. Хайуанаттарға қойылған атаулар: Құлагер, Тайбурыл, Бөрібасар,
Ақтас.
ЗАТ ЕСІМНІҢ ЖАЛҒАУЛАРЫ
Қазақ тіліндегі төрт жалғау, ... ... ... және ... жалғанып зат есім түрленіп отырады.
Көптік жалғаулары Зат есімге жалғанып ... -лер, -дар, -дер, ... ... көптігін білдіретін жалғау көптік жалғау деп аталады: бала-
лар, мектеп-тер, оқушы-лар, гүл-дер т.б. ... ... ... ... ... зат ... де бар: шаш, ұн, топырақ, құм, су т.б.
ТӘУЕЛДІК ЖАЛҒАУЛАРЫ
Тәуелдік жалғауы бір заттың екінші бір ... ... ... ... ... ... мағынаны береді. Тәуелденетін сөз үш жақтың
бірімде тәуелдене, меншіктеле айтылады. Тәуелдік жалғауы өзі ... ілік ... ... ... ... ... Мысалы, I. Менің
ана-м, II. сенің ана-ң, сіздің ана-ңыз, III. оның ана-сы.
Зат есімнің тәуелденуі екіге бөлінеді: ... ... ... ... я ... заттың көп затқа немесе көп адамға ... ... ... ... дейді. Керісінше бір я бірнеше заттың бір ... ... бір ... меншікгі екенін білдіруді оңаша тәуелдеу дейді.
ОРТАҚ ТӘУЕЛДЕУ
I. Біздің бала-мыз, үйлер-іміз, балалар-ымыз
II.Сендердің бала-лар-ың, үйлер-ің
Сіздердің бала-лар-ыңыз, үйлер-іңіз
III.Олардың ... ... ... ... бала-м, үй-ім, балалар-ым, үй-лер-ім
II.Сенің бал-аң, үй-ің, бала-лар-ың, үй-лер-ің
Сіздің бала-ңыз, үй-іңіз, бала-лар-ыңыз, үй-лер-іңіз
III.Оның бала-сы, үй-і, бала-лар-ы, үй-лер-і
СЕПТІК ЖАЛҒАУЛАРЫ
Септік жалғауы зат ... ... әр ... ... ... сөйлемдегі сөздерді байланысқа түсіреді. Қазақ тілінде жеті септік
бар: атау, ілік, барыс, табыс, жатыс, шығыс және көмектес ... ... Бұл ... сөз кім? не? ... ... жауап
береді. Мысалы, ана, бала, кітап. Атау септігі өзге ... ... Бұл ... ... тәуелдік жалғауын жалғауына қарай сұрақтардың
да кімім? нем?, кімің? нең? кімі? несі? ... ... ... ... ... сөз ... ... болады. Мысалы, Қанат шанада отыр.
Сөйлемнің соңында келгенде атау септігіндегі сөз баяндауыш ... ... ... — оку ... септігі. Бұл септіктегі сөздер кімнің? ненің? қай? қандай? деген
сұратарға жауап ... ... -ның, -нің, -дың, -дің, -тың, -тің. ... буын және ... ... ... сақтап жалғанады. Мысалы,
кітап-тың, күрек-тің, ауыл-дың, үй-дің, өзен-нің т.б. Ілік септігіндегі сөз
негізінен ... ... ... Жолдасымның (кімнің?) бөлмесінде
әңгімелесіп отырмыз. Сөйлемдегі жолдасымның деген сөз ілік ... ... ... ... сұраққа жауап беріп анықтауыш болып тұр.
Ілік септігінің жалғауы ... ... ... ... де ... ұжымның мүшесі — ұжым мүшесі, қаланың көшесі — қала көшесі.
Барыс септігі. Барыс септігіндегі сөз ... ... ... ... жауап береді. Жалғаулары: -қа, -ке, -ға, -ге, -а, -е, -на, ... ... ... ... атам-а, әкем-е, қарындасы-на т.б. Барыс
септігіндегі сөз кімге? неге? деген ... ... ... толықтауыш,
қайда? деген сұраққа жауап бергенде пысықтауыш қызметін ... ... ... хат ... ... ... ... зат есімі кімге? деген
сұраққа жауап беріп толықтауыш болып тұрса, ... ... ... деген
сөйлемдегі ауылға зат есімі қайда? деген ... ... ... ... ... тұр. ... ... Септіктегі сөздер
кімді? нені? деген сұраққа жауап береді. Жалғаулары: -ны, -ні, -ды, ... -ті. ... ... кеме-ні, хат-ты, жүк-ті, баласы-н, кітабы-н т.б.
Табыс септігіндегі зат есім тура толықтуыш қызметін атқарады. Мына ... мен ... ... ... ... қарбызды деген зат есім
нені? деген сұраққа жауап ... тура ... ... ... ... ... жалғауы кейде түсіріліп те айтыла береді. Мысалы, ... ... ... Бұл ... ... ... неде? қайда? деген
сұрақтарға жауап береді. Жалғаулары: -да, -де, -та, -те, -ңда, -нде. ... ... ... ... ... ... ... беріп жанама
толықтауыш болса, қайда? деген ... ... бері ... ... ... ... ... тұрады. Сенің жүрегіңде (неде?) адамға ... ... бар. ... ... ... ... сұраққа жауап берген
қалада сөзі пысықтауыш, неде? деген сұрақка жауап берген жүрегіңде ... ... ... ... ... ... ... Шығыс септігіндегі сөз кімнен? неден? қайдан? ... ... ... ... -дан, -ден, -нан, -нен, -тан, -тен.
Мысалы, ... ... ... хабарды тыңдап отырмыз. Шын ... ... ... ... ... ... зат есімі жанама
толықтауыш, екінші сөйлемдегі шын көңілден зат есімі пысықтауыш қызметінде
жұмсалып тұр.
Көмектес септігі. Бұл ... ... ... ... ... ... жауап береді. Жалғаулары: -мен, -бен, -пен, ... ... ... ... ... ... т.б. ... септігі
басқа түркі тілдерінде жоқ, тек ... ... ғана ... ... ... екі түрі бар: жай ... және тәуелді сентеу.
Жай септеу деп сөздердің түбір күйінде тұрып септелуің айтамыз.
Мысалы, қала, қаланың, ... ... ... ... ... тәуелдік жалғауы жалғанғаннан кейін септелуін тәуелді септеу
дейді. I. қағаз-ым, II. қағаз-ың, III. қағаз-ы ... ... ... септелу үлгісі:
Атау — ... ... ...... ... қағаз-ы-ның
Барыс — қағаз-ым-а, қағаз-ың-а, қағаз-ы-на
Табыс — ... ... ...... ... қағаз-ы-нда
Шығыс — қағаз-ым-нан, қағаз-ың-нан, қағаз-ы-нан Көмектес
— қағаз-ым-мен, қағаз-ың-мен, қағаз-ы-мен.
ЖІКТІК ЖАЛҒАУЛАРЫ
Зат есімнің ... ... ... арқылы түрленуін зат есімнің
жіктелуі ... ... ... ... ... білдіреді. Жіктік жалғауы
жалғанған сөздер әр уақытта баяндауыш болады. ... ... үш ... ... ... және ... сыпайы түрінде жалғанады. Зат есімнің
жіктік жалғаулары төмендегідей:
Жекеше түрі
I жақ -мын, -мін, -бын, -бін ... ... ... жақ -сың, -сің, ... ... -сіз ... ... ... ... ... ... ... оқушы
Көпше түрі
I жақ. -мыз, -міз, -быз, -біз ... ... ... жақ ... ... ... ... ... адам-сыздар, оқушы-сыздар
IІI жақтың арнаулы жалғауы ... ... ... ... жалғауы тәуелдік жалғауынан кейін де жалғанады. Мысалы,
Мен (сенің) ағайын-ың-мын, сен (менің) ағайын-ым-сың.
Зат ... ... ... жіктік жалғауын жалғай алмайды. Жіктік
жалғауы тек адамға байланысты зат есімдерге ғана жалғанады.
ЗАТ ... ... есім зат ... ... де, ... сөз ... да сөз тудырушы
жұрнақ жалғану арқылы ән-ші, бала-лық, ки-ім, тара-қ, мал-шы жасалады.
Мұндай зат ... ... зат есім ... түбір) деп аталады. Туынды зат
есімдерге бірігу, қосарлану, тіркесу, қысқару арқылы жасалған зат ... ... ... күрделі зат есімдер деп аталады.
Туынды түбір зат есім жасайтын жұрнақтарды екі топқа бөліп қарастыруға
болады: 1) Есімдерден зат есім ... ... 2 ... зат есім жасайтын жұрнақтар.
Есім сөздерден зат есім жасайтын жұрнақтар:
1.-шы, -ші жұрнағы арқыльі бір іске ... ... ... ... ... ... ... тіл-ші;
2. -шылық, -шілік жұрнағы арқылы дерексіздік, жалпылық, қалыптық
мағына беріледі: тір-шілік, қиын-шылық, ... -лік, -дық, -дік, -тық, -тік ... ... ... мән ... ... ... батыл-дық, жаңа-лық;
4.-ыл, -іл жұрнағы ... ... ... ... саңқ-ыл,
гүр-іл;
5.-қар, -кер, -гер жұрнағы ... ... ... мағынасы
беріледі: дәрі-гер, сот-қар, айла-кер, қызмет-кер;
6.-кеш, -паз, -қар, -қой, ... ... ... ... мамандық,
орын, жай мағынасы беріледі: арба-кеш, өнер-наз, ас-хана, әуес-қой.
Етістіктен зат есім жасайтын жұрнақтар:
1.-ма, -ме, -ба, -бе, -па, -пе жұрнақтары ... ... зат, ... өнер атаулары жасалады: кес-пе, тер-ме, мін-бе, шал-ма;
2.-ым, -ім, -м жұрнақтары арқылы дерексіз зат атаулары жасалады: біл-
ім, сен-ім, байла-м, ... -кі, -ғы, -гі ... ... ... атаулары жасалады:
сүз-гі, шал-ғы, шап-қы, шаныш-қы;
4. -ыс, -іс, -с ... ... ... зат ... жасалады:
соғ-ыс, жар-ыс, ұр-ыс, қон-ыс;
5. -мақ, -мек, -бақ, -бек, -пақ, -пек ... ... ... ... ... ... піс-пек, құй-мақ, іл-мек;
6.-сын, -сін жұрнақтары арқылы табиғат құбылысының атаулары жасалады:
ықта-сын, бора-сын;
7. -ман, -мен, -бан, -бен ... ... ... ұғым ... ... ... -асы, -есі жұрнақтары арқылы дерексіз заттық ұғым ... ... ... ... ... -ын, -ін, -н жұрнақтары арқылы табиғат ... ... ... ... ұғым ... ... бора-н, жау-ын, жи-ын,
түй-ін, ег-ін т.б.
ЗАТ ЕСІМНІҢ СӨЙЛЕМДЕГІ ҚЫЗМЕТІ
Зат есім сөйлемде басқа сөздермен ... ... ... ... қызметін атқара алады. Зат есімнің ен негізгі қызметі ... және не? ... ... ... ... атау ... тұрып бастауыш
болуы. Мысалы, Ана - бәріміз үшін ең қасиетті ұғым. Арман ... ... Одан ... ... - ... ... тұрып толықтауыш болу.
Мысалы, Ұстаз қадірін шәкірт біледі. Баланы жастан .... Зат есім сөйлемде
негізгі ойды ... ... да ... атқарады. Мысалы, Мен
ұстазбын. Қазақстан Республикасының астанасы - Астана қаласы. Зат ... ... реті де ... ... ... күн ... түсте
шыққан дұрыс. Ілік септігінде келіп анықтауыш қызметінде жұмсалады. Мысалы,
Қаланың у-шуы басылмады.

Пән: Тілтану, Филология
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 10 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 200 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Бастауыш сыныпта сан есімді оқыту әдістемесі42 бет
Мақал-мәтелдер құрамындағы сан есімдердің этнолингвистикалық сипаты103 бет
Мектепте киелі сан есімді оқытудың тиімді әдістері31 бет
Неміс және қазақ тілдердегі сан есімге (3;7) қатысты фразеологиялық сөз тіркестері4 бет
Сан есім туралы8 бет
Сан есімнің (күрделі) сөзжасамы44 бет
Сан есімнің мағыналық топтарын оқытуда интерактивті әдістерді қолдану30 бет
Сан есімнің мағыналық топтарының сөзжасамы27 бет
Сан есімнің мәні23 бет
Түркі тілдеріндегі сан есімдердің мағыналық топтары5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь