Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы

Өмірбаяны
Қоғамдық қызметі
Абай оқыған кітаптар
Абай және кітапхана
Абай философиясы
Абайдың ақын.шәкірттері
Әдебиеттер тізімі
Ұлы ақын, ағартушы, қазақтың жазба әдебиетінің және әдеби тілінің негізін салушы – Абай (Ибрахим) Құнанбайұлы Өскенбайұлы Шығыс Қазақстан облысы (бұрынғы Семей уезі) Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыстау облысы) Шыңғыс тауының бауырында дүниеге келді. Абай атақты Тобықты руының Ырғызбай деген тобынан тарайды. Ол ауыл молдасынан оқып жүрген кішкентай кезінен-ақ зеректігімен көзге түседі. Кейін ол Семей қаласында 3 жылдық медресе тәрбиесін алады.

Абай көпті көрген әжесі Зеренің тәрбиесінде болды. Шешесі Ұлжан да ақылды ананың бірі болған. Әкесі Құнанбай Өскенбайұлы орта жасқа келгенде атқа мініп, ел билеу жұмысына араласқан заманы, Ресей патшалығының Қазақстанның батысы мен орталық аймағын отарлап, ел билеу жүйесін өз тәртібіне көндіре бастаған кез.

Құнанбай өз заманында ел басқарған адам болды. Ол ел билеу ісіне балаларының ішінде Абайды баулып, араластырды.

Абайды оқудан ерте тартып, оқудан шығарып алуы да сол билікке ұлын қалдыру мақсатында еді. Әке еркімен ел ісіне жастай араласқан Абай тез есейіп, балалықтан да ерте айырылып, жастайынан ел ішіндегі әңгіме, сөз өнерін, билердің шешендік өнеріне құлақ салып, өзінің ерекше талантымен бойына сіңіре білді.
1. Әбдіғазиев Б. Асыл арна. - Алматы: Қазақ университеті, 1992. - 128 б.
2. Алтынсарин Ы. Шәкәрім Құдайбердіұлы / бас ред. Б. Аяған. - Алматы: «Қазақ энциклопедиясының» Бас редакциясы, 2007. - 632 б.
3. Құдайбердіұлы Ш. Шығармалары: өлеңдер, дастандар, қара сөздер/ құраст.: М. Жармұхамедов, С. Дәуітов, А. Құдайбердиев. - Алматы: Жазушы, 1988. - 560 б.
4. Шәкәрімтану мәселелері: сериялық ғылыми жинақ. 1-том. / құраст. Т. Шаңбай. - Алматы: Раритет, 2007. - 448 б. - («Атамекен» сериясы )
5. Шәкәрімтану мәселелері: Сериялық ғылыми жинақ. 2-том. / құраст. Т. Шаңбай. - Алматы: Раритет, 2007. - 376 б. - («Атамекен» сериясы )
6. Шәкәрімтану мәселелері: сериялық ғылыми жинақ. 3-том. / құраст. Т. Шаңбай. - Алматы: Раритет, 2007. - 376 б.- («Атамекен» сериясы)
        
        Өмірбаяны
|Жүрегіңнің түбіне терең бойла, ... бір ... ... оны да ойла ... ... ... ... қазақтың жазба әдебиетінің және әдеби тілінің негізін
салушы – Абай (Ибрахим) ... ... ... ... облысы
(бұрынғы Семей уезі) Абай ауданында (бұрынғы Шыңғыстау облысы) Шыңғыс
тауының бауырында дүниеге келді. Абай атақты Тобықты руының Ырғызбай деген
тобынан ... Ол ауыл ... оқып ... кішкентай кезінен-ақ
зеректігімен көзге түседі. Кейін ол Семей қаласында 3 жылдық медресе
тәрбиесін алады.
Абай ... ... ... ... тәрбиесінде болды. Шешесі Ұлжан да ақылды
ананың бірі болған. Әкесі Құнанбай ... орта ... ... ... ел ... ... араласқан заманы, Ресей патшалығының Қазақстанның
батысы мен орталық аймағын отарлап, ел билеу жүйесін өз тәртібіне ... ... өз ... ел ... адам ... Ол ел билеу ісіне
балаларының ішінде Абайды баулып, ... ... ерте ... ... шығарып алуы да сол билікке ұлын қалдыру
мақсатында еді. Әке еркімен ел ісіне жастай араласқан Абай тез есейіп,
балалықтан да ерте ... ... ел ... ... сөз өнерін,
билердің шешендік өнеріне құлақ салып, өзінің ерекше ... ... ... үшін ... жолын ұстанған Абайдың үстінен арыз да жазылып, үш-төрт ай
тергеліп, ақталып шықты.
Әке-шешесінің қасында жүрсе де жас Абай ... қол ... бос ... мәдениетін, араб, парсы, шағатай тілдерін үйренеді. Шығыс
әдебиетінің алыптары Низами, Хожа Хафиз, ... ... т. б. ... жаттап өседі. Кейін ол орыс әдебиеті мен тілін өздігінен үйреніп,
орыстың ұлы ойшылдары Пушкин, ... ... ... Некрасов т. б.
шығармаларымен танысады. Сонымен бірге ағылшын ғалымы Дарвиннің, Шекспирдің
шығармаларын да ... ... ... ... ... ... шыңдай
береді.
Абай ауқатты отбасынан шықса да халқына үнемі жақын болды, олардың дауын
даулап, мұңын жоқтады. Мұны оның мына өлеңінен көруге болады:
...Кедейдің өзі ... ... ... отын жоқ ... ... иін ... тонын илеп,
Шекпен тігер қатыны бүрсең қағып.
Қар жауса да ... бай ... ... киіз ... ... ... жалшы ұлы жалынышты,
Ағып жүріп ойнатар көздің жасы.
Жасы отыздан асқан Абай орыс тіліндегі кітаптарды мықтап оқуға бұрылады.
Сол кезде Семейге айдалып ... орыс ... ... ... өзінің ерекше танысып, араласқаны Михаэлис болды. 1880 жылдары
айдалып келген Долгополов, Леонтьевтермен да танысып, өзі олардан үйрене
жүріп, өзі де ... ... ... ... қол ұшын ... шығармашылықпен еркін араласуы 1860 жылдар болды. Ол кезде Абай
өлеңдерін басқа ... ... тек 1886 жылы ... деген өлеңінен
бастап өз атын қоя бастайды. Ақынның «Жаз», «Күз», «Қыс», «Жазғұтыр»,
сонымен қатар «Жасымда ғылым бар деп ескермедім», «Ғылым ... ... оқып ... ... аяқ» ... сол ... ... түсіну үшін маңызы зор.
Абайтанудың білгірі М. Әуезовтің атап көрсеткендей, Абай мұрасының нәр
алған рухани үш арнасы: өз халқының мәдени мұрасы мен ... ... ... ... ... ... ... толықтыра жүріп қырықтан асқан шағында біржола ақындыққа
берілді.
Туған ... ... оны ... ... бодандыққа қарсы Абай халқын
оятып, береке-бірлікке шақырды. Туған халқы да ... ... ... ... мағынасы зор өлеңдерін жатқа айтып, тұмардай сақтады.
Шынында әр сөзі теңіздің тереңіне тартқандай мың ... ... ... ... шабыты мен шапағаты мол Абай әр қазақтың бағдаршамы іспетті.
Абай өлеңдері бай философиялық, курескерлік қасиетке ие. Ол ең ... ...... ауыз ... ... ... жыры ... жырларының үрдісіне мұрагерлік етті.
«Ескендір», «Масғұт», «Әзім әңгімесі» - Абайдың шығармашылық мұрасындағы
поэмалары да зерттеушілердің назарында.
Абай қазақ өлең үлгісін ... ... ... ... Сондықтан да Абай
қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы деуге болады.
Абайдың ақындық дәстүрін ақынның көзі тірісінде тікелей дамытып,
жалғастырған ақын ... ... ... ... ... орын алатыны
Абайдың өз балалары.
Абай тек қана ақын емес, сонымен бірге сазгер. Халық арасынан шыққан
таланттарды танып, олардың еңбегін таратушы болды.
Абайдың ән ... ... ... ... ерекше орын алады.
«Сегіз аяқ», «Айттым сәлем, Қаламқас», «Желсіз түнде жарық ай» т. б. әндері
әлі күнге халық жүрегінен жылы орын ... ... ... қара ... ерекше мән берген.
Абай поэзиясының арқауы ғылым, білім, еңбек – осы қара сөздерде жалғасып
дамиды.
Қара сөздерден адамның ... ... мен ... ... болған
– күлкі мен қайғы туралы педагогтар арасында осы күнге дейін айтылмаған тың
ой табамыз. Өйткені ... мен ... ... ... ... тап басып айта
алмаған. Абай «күлме» демейді тек «орынсыз күлкіден сақ бол» дейді. Абай өз
шығармалары арқылы рухани бірлікке шақырады.
Қорыта айтқанда, Абай ... ... ... ұлы ... ... Ол
қазақ тілінің мәйегінен көптеген өлеңдер мен дастандар сондай-ақ, басқа да
философиялық шығармалар жазды.
Абайды Абай еткен, асыл сөзімен өлең етіп ... ... жыр ... ... - өмірден әділет, мейірім, сенім, адалдық іздеу барысында
тапқан танымдық олжалары, санасын сарғайтып барып көзін ашқан тұжырым
тоғыстары өлең ... ... ... ... ... ... ... аясы кең. Өлеңдері халықты
өнерге, білімге, ғылымға шақырады, әрі жанға жайлы, ... жылы ... ... ... ... ... Абай өлеңдері XIX ғасырдағы
«қазақ қоғамының айнасы» деп те аталады.
Ақын 1904 жылы ... ... ... ... Сүйегі Жидебай деген жерге
қойылды. Қазір сол Жидебайда ақынның өзі тұрған үйде әдеби-мемориалдық
мұражайы бар. Жер ... ... ... ... ... ұлы Абайымен
мақтанады. Олар күн өткен сайын Абайды жаңа қырынан тануда. Өйткені Абай
мұралары бүгін де, болашақта да өзінің өміршеңдігімен мәңгі жасайтын ... ... ... ... көптеген тілдерге аударылып, әлем
халықтарының жақсы бағасын алуда. ... бір ... ... Халық
Республикасында Абай шығармаларының қазақша нұсқаларынан сырт оның үш
бірдей дастаны және өлеңдері мен қара сөздері қытай ... ... ... өз ... он бала ... ... Ділдәдән: Ақылбай, Әкімбай,
Әбдірахман, Райхан, Күлбадан, кенже баласы Мағауия. Екінші әйелі Әйгерімнен
(Шүкіман) – ... ... ... ... ... үміт ... талантты
балалары: Әбдірахман, Мағауия, Тұрағұл, Мекайыл. Әкелерінің өлеңдерін жатқа
айтып, халық арасына таратқан, әнші, домбырашы болған.
Абай есімін еске ... ... ... ... ... асты. Ең
алдымен, Жидебайдағы Абай қыстауы қалпына келтіріліп, ол Семейдегі Абай
қорық мұражайының филиалына айналдырылды. Ақын жерленген зиратқа гранит ... ... ... ... және Қарауылда ескерткіш орнатылды.
Әдебиеттер:
Абай Құнанбаев: Библиографиялық көрсеткіш (екі тілде). - Алматы: ҚР-ның
Ұлттық ... 1995. - 302 ... А. ... бас ... // ... - 1992. - №3. - 23 - 28 б.
Әуезов М. Абайдың лирикасы // Сөзстан. 7 - кітап - Алматы, 1996. - 39-58 ... М. О. ... ... мен ... // ... - 2003. - №3. – 28 - 34 ... Су Қазақтың ұлы ақыны – Абай // Абай. - 2003. - №1. - 1 - 4 ... С., ... С. Ұлы ақын ... және ... ... ... ... таңы. - 1994. - 4 қазан.
Құнантаева К., Халитова И. Абайдың қара сөздеріндегі педагогикалық ой-
пікірлер // Ақиқат. - 1994. - №4. - 70 - 73 ... М. Осы жұрт ... біле ме ... ... ... ... хақында // Семей таңы. - 1990. - 16 қазан. - 4 б.
Бұл әдебиеттер Абай атындағы Семей облыстық ... ... ... ҚР ... ... кітапханасының (АҚРҰАК) құжаттарды
электронды жеткізу қызметінің электронды поштасы edd@nabrk.kz арқылы
тапсырыс беруге болады
АҚРҰАК ... ... ... ... ... ... ... етіп, өз өлеңдерін қағаз бетіне
түсіруге Абай тек 80-жылдардың ортасында жұмыла кірісті. Ақынның «Қалың
елім, қазағым, қайран жұртым», «Қартайдық, ... ... ұйқы ... ... ... таппай мақтанба», «Болыс болдым мінеки» секілді
таңдаулы көркемдік туындыларының қай-қайсысын алсақ та оларға идеялық арқау
болатын келелі мәселелер – білімге, адал ... ... ... артта қалу кесапатын айыптау, алауыздық пен керіс-тартысты,
өкімет билігін теріс пайдалануды әшкерелеу екені бірден байқалады. Халықтың
ауыр тағдырын, өмір-тұрмысын ерекше шеберлікпен, ... ... ... ... қоғамдық асыл мұраттарға жетуге ынталандырады.
19 ғасырда өмір сүрген данышпан, ойшыл Абай Құнанбайұлы шығармаларынан
дүниеге көзқарас, болмыс, табиғат құбылыстарының сыры, оның үнемі ... ... өзі ... ... ... ... оқып, үйренуге
болады.
Ұлы ақынның өмірінің соңында жазылған 45 қарасөзі мен өлеңдерінің
біршамасында қоғамдық ой-пікірлері ашық та айқын жазылған.
Абайдың адам мен ... ... ...... ... ... Абай ... белгілі қоғамдық өмірдің жемісі, нәтижесі ретінде
қарады, оның қимыл-әрекетін, психологиясын, моральдық келбетін ... ... ... ... ... ... ... Абай
өлеңдерінде неше түрлі болыс-байлардың әлеуметтік тұлға дәрежесіне
көтерілген, жинақталған бейнесін бүкіл іші-сыртымен көз алдымызға
келтіреміз. Абай адам ... ... ... ... сол ... жету
жолындағы ішкі сезімі мен айла-тәсіліне байланысты жасады. Ол өз
заманындағы сан түрлі әлеуметтік ... ... да осы ... ... көре де, ... де ... ... салған өз басының қамы емес, айналадағы өмірдің ащы шындығы,
кем-кетігі, қайшылықтары екендігі еш талассыз. Тағы бір ... ... - ... ... ... баянсыздығы жайлы тұжырым мен ақылды
адамның мінез-әрекетін, надан, ақылсыз кісінің әдетін айту, ... ... ... ... ... мен ақылды адамның мінез-әрекетін, надан,
ақылсыз кісінің әдетін айту, немесе ел билеудің қиындығы жайлы пікір –
осыларды өз ... ... алып ... өз ара ... аз болып көрінуі
де ықтимал сияқты.
Ақынның қоғам туралы ой-пікірлері бүгінгі өмірмен де тікелей байланысты.
«Жігіттер, ойын арзан, күлкі ... ... іс ...... ... ... мінез, жақсы қылық.
Кейбір жігіт жүреді мақтан көйлеп,
Сыртқа пысық келеді, көзге сынық.
Кемді күн ... ... тату ... біріңдікін бірің жеткіз
Күншіліксіз тату бол шын көңілмен,
Қиянатшыл болмақты естен кеткіз, - деген ақынның философиялық ой-толғамы
бүгінмен ұштасып ... өзі өмір ... ... ... ... ... ... бұзылған
халықтың, , ел-жұрттың бейнесін асқан көркемдік шеберлікпен суреттейтінін
«қалың елім, қазағым, қайран жұртым» өлеңнен ... ... ... жерінде ақын сөз тигізетін адамдар тобын саралап, бөліп айтады.
Мысалы, «ұқпайсың өз сөзіңнен басқа сөзді» дегені өңкей қырт, мылжың
адамдарға ... ... ... би ... ... қиқым» дегені елдің
сиқын бұзып жүрген, қолындағы күші азайған, ұлыққа, мансабы жоғары
чиновникке бағынышты болыстарға қатысты.
Абай халық туралы сөйлегенде, ел жайын ... ... ... ... «жұрт» деген сөздерді қолданады. Бірақ есте тұратын нәрсе – осы
сөздердің нақтылы ... ылғи ... ... ... ойдың орайына
қарай әр түрлі келеді. Елдің елдігін танытатын үлкен ұғым ... ... ... ... ... ... әсіресе «жұрт» деген сөзді телісі бар,
тентегі, аласы бар, құласы бар дегендей ... ... мағы нада ... ... ... ... ... ұғымдар арқылы сыншы ақын қоғам
өміріндегі әр түрлі қарама-қайшылықтарды ашып көрсетуге ұмтылады.
Абайдың ақындық ... ... ... ... ... ... кездері: 1885 – 1890 жылдар арасы, оның ішінде, әсіресе 1886, 1889
жылдары ол аса күрделі еңбек жасады. Осы екі жыл ішінде ... 40 ... ... ... ... ... жұртшылық жайынан,
әлеуметтік саяси хал-жағдайлар жайларынан жазылған.
қынның қоғам туралы ой-пікірі білім-ғылыммен ұштасып жатады. Білімге
арнаған өлеңдерімен қатар 32–ші қарасөзінде ... ... ал ... 6 ... бар ... айтады.
1. Адам көңілі шын мейірленсе, білім-ғылымның өзі де мейірленеді
2. Ғылымды үйренгенде ақиқат мақсатпен білмек үшін үйрену
3. Ақиқатқа көзің жетсе, өлсе ... ... ... ... үшін ... (ойлау, пікірлесу)
5. Салғырттық құдайдың, халықтың, дәулеттің, ғибраттың, ақыл, ардың дұшпаны
6. Ғылымды, ақылды сақтайтұғын ... ... ... бар. Сол ... ... өз кезеңіндегі әлеуметтік қайшылықтар, теңсіздіктерді көре білді.
Сонымен қатар, өмірдегі барлық өзгерістер адам өміріне тығыз байланысты
екенін айтады әрі адам мен ... ... ... болып, бірінсіз-бірі
күн көре алмайтынын дәлелдейді.
Ақынның өз заманымен, қоғам өмірімен қатынас-байланысы, жалпы дүние-
болмыстан алатын әсерлері сан ... оны ... ... ... бір ... тар ... түсінуге болмайды. Басты мәселе Абай
халықтың түбегейлі мүддесін, арман-тілектерін қаншалықты терең ұғынып-
түсініп, қандай ойшылдық деңгейде, қандай көркемдік қуаттылықпен айтып
жеткізе алатын ... Ақын ... ... тұлға болып
қалыптасып, жетіліп, кемеліне келуі үшін тиісті қоғамдық жағдай, аса зор
дарын мен ... ... ... ... – міне осылардың түйісіп келуі
шарт.
Бүгін біз Абайдың қазақ болмысын терең бойлай түсінуіне жол ашқан осы ел
басқару ісіндегі ... және ... ... ... ... сенімді
айта аламыз. Абай отаршыл билік жүйесі мен халықтың ара ... ... ... ... басқарушы билікке тікелей араласа жүріп көзімен көрді,
сыншыл ой елегінен өткізіп таныды. Сондықтан да Абай сияқты ұлы ... ... ... ісіне араласуы ұлттық қоғамдық ойдың жаңа
сапаға көтерілуіне негіз болғандығын мойындауымыз ... сол ... ... ... ... жүйесінің қазақ қоғамы үшін аса
зиянды індетке айналғандығын, қазақ халқын ... ... ... ... бара ... ... одан ... ел ісінің оңбайтындығын
терең ұғынды.
Басқаша айтқанда Абай отаршыл биліктің бұрыннан келе жатқан ұлттық мінез,
болмыстағы кемшіліктерді тереңдетіп жібергенін көзімен ... бұл ... ... ойлы ... Ақынның қара сөздерінде бұл дағдарыстық
құбылыстың нақты көрінісі берілген. Ұлы ақын оны жеке тұлғаға, әлеуметтік
топтарға байланысты ... ... ... ол: «тірі адамның жүректен аяулы жері бола ма? Біздің
қазақтың жүректі кісі дегені – батыр кісі дегені. Онан басқа ... ... біле ... ... ... әр ... істе
адам баласын өз бауырым деп, өзіне ойлағандай оларға да болса игі еді
демек, бұлар жүрек ісі … ... ... ... ... ... ... ... пысық жігіт деп ат қойып жүрген кісілерінің бәрі – бәлеге,
жаманшылыққа, мақтанға салынып, өз бойын өзі бір ... ... ... ... ... әуелі адам ба өзі ?» – деген негізді тұжырымға келеді.
Абай талдауынан өтпеген, Абай сынына ... ... ... ... жоқ десе де болады.
Жиырма екінші сөзінде ол: «Дәл осы күнде қазақтың ішінде кімді жақсы көріп,
кімді қадірлейді деп ойладым. ... ... ... бай жоқ. Бай ... ... басының, өз малының еркі өзінде болмас па еді? Ешбір байдың өз малының
еркі өзінде жоқ… Мырзаларды қадірлейді десең, осы күнде анық ... ... мал ... ... ... көп. ... бір пайдама келтірем деп мырза
болып жүр. .. ... пен биді ... ... ... берген болыстық пен
билік елде жоқ. Сатып алған, жалынып бас ұрып алған ... ... ... ... жоқ…
Қазақ қоғамының әлеуметтік дертін байқап-тануда және оларды сынға алуда 20
ғасыр басындағы қазақ саясаткерлері, ойшылдары мен жазушылары Абайдан үлгі
алды, ... ұлы ... ... санады.
Бас-басына би болған өңкей қиқым,
Мінеки, бұзған жоқ па елдің сиқын?
Өздеріңді түзелер дей алмаймын,
Өз қолыңнан кеткен соң енді өз ...... ... сын ... ... Міржақыптарға қазақ қоғамын терең түсіну үшін ғана емес, ең алдымен
оны түбегейлі өзгерту үшін керек болатын.
Архив құжаттарының көрсетуіне қарағанда Абай ... ... «18 ... ... ... ... оның 12 жылында болыс, 6 жылында би болып, ғұмырын әр
қилы айтыс-тартысқа толы оқиғалар толқынында өткізеді».
Бұл ақпаратты Абай атындағы Семей ... ... ... ... ... жылы ... ... орын тепкен Семей қаласының орталығынан тұңғыш жаңа
кітапхана ашылды. Оны ұйымдастырушылар Абайдың досы орыстың саяси жер
аударылып келген интеллигенттері – Е. П. ... ... А. А. ... И. ... П. Д. Лобановский, Северин, С. С. Гросс ... ... ... еді. ... өңірінде ашылған тұңғыш кітапхананың өмірге келуі
Абай есімімен тығыз байланысты. Өйткені бұл кітапханада Абай түнге дейін
отырады екен. Михаэлис пен Абай ең ... осы ... ... ... ... «Л. Н. ... бір шығармасын сұрайды. Ол кітап Е.
Михаэлистің қолында, енді ғана өткізуге кезекте тұрған Абайдың сұрағанын
көріп, Михаэлис қолындағы кітабын ақынға береді. Екі ... ... ... ... ... ... кездесу Абайдың өмірге, дүниеге
көзқарасын шыңдай түседі.
Абай: «Менің көзімді дүниеге ашқан Михаэлис» - деп оны аузынан тастамаған.
Абай нәр ... ... ... – орыс ... Орыс ... ... ... батыс елдері мәдениеті Абай осы Михаэлистің ұсынысы бойынша оған
дейінгісіндей қолына түскен кітаптарды емес, көркем әдебиет, сын,
философия, табиғат ... әр ... ... ... ... ... ... болған. Сол кездерден бастап Абай белгілі абайтанушылар
зерттеулеріне қарағанда, орыстың атақты ақын жазушыларынан: Пушкин,
Лермонтов, Толстой, Салтыков-Щедрин, Некрасов; сыншыл ойшыл ... ... ... ... ... ақындарынан: Гете,
Байрон; философтардан: Спенсер, Спиноза, Льюис, Дарвин, Дрепер сияқты
талайларды оқыған.
Әсіресе ақынға ... әсер ... ... мол ... ... ... ... университетінің профессоры Джон Уильям Дрепер болған. Оның сол
кездерде орыс тіліне аударылған, Ресейдің ... оқу ... ... есебінде пайдаланып жүрген «Европаның ақыл-ойының даму
тарихы» (1869 ж.) деген екі томдық еңбегі мен «Католицизм мен ... ... ... (1876 ж.) атты ... ... университетінің
бұрынғы студенті Евгений Петрович Михаэлис арқылы Абайдың қолына түседі.
Дәлірек айтқанда, Семей кітапханасында танысып, кейін жақынырақ білісіп,
достас адамдардың халіне ... ...... бұл ... ... өзі ... ... Кейін ұлы ақынның оны есіне алғанда
«Дүниеге көзімді ашқан кісі - Михаэлис» дейтіні осыдан.
Бұдан әрине, Абайдың ... ... ... білу ... ... ... сөзін тура қалпында қабылдап, асыра бағалағандық танытады. Жазушы
Мұхтар Әуезов әділ атап көрсеткендей, Михаэлис ең әуелі іздену қалыптасу
кезіндегі жол ... ... Ал ... аса зор ... толы
жоғарыдағы сөзі – оның өзін Дрэпермен табыстырғанына, оның Европаның ... ... ... ақыл-ойының даму тарихын сабақтастыра саралап
көрсеткен, жер бетіндегі басты дін атаулының тарихына талдау жасай отырып,
олардың ғылымға негіз болғанын, ... діни ... мен ... ... ... ... дамығанын нақты тарихи еңбектермен ашып,
түсіндіріп берген тамаша еңбегін оқу мүмкіндігін туғызғаны даусыз. Өйткені
Михаэлис ... Абай ... ... еді.
Абайдың Дреперді оқығанына Әлихан Бөкейхановтан бастап абайтанушылардың
бәрі ... ден ... ... бірі ... ... ... Кеннанның
«Сібір және жер аударылғандар» (1906 ж.) атты кітабындағы мына бір деректі
алға тартады. Дж. Кеннан Семейде сот мекемесінде ... ... ... осы ... жер ... А. ... деген азаматпен танысады. Ол
осы Д. Кеннанның құрметіне арнап, өз үйінде кешкі ас ұйымдастырады. Оған
қаладағы ... жер ... да ... ... ... ... ... Семей кітапханасын пайдалануда жер аударылғандар үшін қиындықтар
бар екенін және кітапхананың жергілікті халықтың ақыл-ойын дамытуға зор
ықпалы бар екенін, ... ... ... өте бай ... айтады. Сөзіміз
дәлелді болуы үшін мына үзіндіге назар аударайық:
- Кітапхананы, ... ... ... да ... Мен осында
Бокльды, Мильді, Дрэперді оқыған бір қарт қырғызды білемін.
- Шынымен қырғыз ба? – деп, әңгімеге ... ... ... ... ... ... Ия, қырғыз, - деді Леонтьев. – Бірінші кездескенімде ол менен индукция
мен дедукцияның арасындағы айырмашылықты өзіне ... ... ... қала жаздадым. Кейін әңгімелесе келе білдім, ол
ағылшын философтарының және жоғарыда мен айтқан авторлардың шығармаларын
оқып, зерттеп жүр екен.
- Сіз сонда ол ... ... ... деп ... ба? – деп ... ... тағы да.
- Мен оны тесеру үшін, Дрэпердің «Европаның ақыл-ойының даму тарихы» ... ... екі кеш бойы ... ... оның ... ... ... жеткіздім», - деп жауап береді Леонтьев.
Міне, осындай А. Леонтьев әңгіме ғып айтып ... ... ... ... Абай ... достық қатынаста болған. А. Леонтьевтің өзінен
Абай сұраған индукция мен дедукция терминдері Дрэпердің еңбегінде ... ... ... ... ... ... Абай көне заман ақыл-ойының екі алыбының ғылымында тұтынған
жолдарындағы өзіне түсініксіз ... ... ... ... ... ... өзі Абай ... деңгейінің қаншалықты биікте тұрғанын
көрсетсе керек.
Жалпы Абай Дрэперді оқуы арқылы дүниеге көзін жаңа ... ... ... ... әр тарауын оқыған сайын, бұрын оқымаған тарихи деректерге
ұшырасып, өзінің таным саясын кеңейте түседі.
«Европа ақыл-ойының даму ... оқу ... Абай ... әлемдегі барлық
құбылыстардың бәрі сол заңның тәртібіне тәуелді және оның күші жандыға ... да ... ... екенін таниды.
«Католизм мен ғылымның арасындағы қатынас тарихын» оқи отырып, Абай бүкіл
ғылым атаулының бастау негізі дін екенін біледі. Кейін келе дін ... ... ... тар ... ... ... ... айналдырып,
ал әлемнің озық ойлы перзенттерінің парасатты ізденістері жаратылыс заңының
қыр-сырын ашып, ғылымды жаңа өрістерге ... ... жыл ... ... Абай есімі кеңінен тарала бастайды. Семейге келген
ғалымдар, журналистер, әдебиетшілер Абай Құнанбаевты кеңінен танып ... 1992 ... бері ... ... ... ... Н. В. ... атындағы кітапхана өз тарихымен тығыз байланысты
Абай Құнанбаев есімімен аталады.
Бұл ақпаратты Абай атындағы Семей облыстық кітапханасының қызметкерлері
ұсынды.
Абай және ... ... ... ... рухани орталықтардың бірі. Қасиетті Семей жері
қазақ халқының маңдайына Абай, Мұхтар, Шәкәрім сияқты ұлы адамдарды ... ... ... алғаш ашылған кітапхананың өмірге келуі, қалыптасып дамуы
үшін үлкен үлес қосқан, осы кітапхананың ашылуын ұйымдастырған сол ... жер ... ... досы ... Лобановский, Долгополов,
Филиповтар болды.
Е. А. Михаэлис бастаған саяси жер аударылғандардың күшімен кітапхана 1883
жылы күзде ... ... ... ... комитеті үйінде ашылды. Барлық
деректерге сүйене отырып кітапхананың алғаш ашылу сәтінде 130 оқырман, 274
дана кітап қоры болғаны белгілі болды.
Кітапхана 1893 жылы ... ... беру ... ... ... ... ... кітапхананың жағдайы жақсарып, кітап қоры толықтырыла
бастады. Ал 1902 жылы Семейде ақысыз оқу үйі қоғамдық кітапханамен
біріктіріледі. Міне осы уақыттан бастап Н.В. ... ... ... ... ... ... болды.
1902 жылдан 1911 жылға дейін кітапхана жұмысын басқарған, өлке мәдениетінің
дамуына үлкен үлес қосқан кітапхананың алғашқы кітапханашыларының бірі ... ... ... Осы ... қаласында жүрген кезінде Н. Я. Коншин Батыс
Сібір Географиялық қоғамының мүшесі бола жүріп, Семей қаласының тарихын,
археологиясын, ... ... ... ... көп ... жер ... алға ... кітап қорының толықтырылып отыруы
үлкен ықпал жасады. Кітапханаға ақысыз ... ... ... шетел
философтарының аудармалары, шетел және орыс классиктерінің ең таңдаулы
шығармаларының болуы кездейсоқ емес еді.
Абай есімі кітапхананың алғаш ашылып, қалыптасу кезеңімен тығыз ... тура сол ... ... ең ... оқырмандарының бірі Абай
болатын. Кітапханаға келіп жүріп Абай Е. Михаэлиспен кездеседі. ... ... ... ... ... тереңге тартып, мақсат мүддесі
ортақ армандары бір екі адамды іштей табыстырып, ... ... ... алып ... Михаэлиспен кездесу Абайдың дүниеге көзқарасын
шыңдай түседі. «Менің көзімді дүниеге ашқан Михаэлис» - деп Абай оны ерекше
құрметтеген. Ол ... ... ат ... ... өзі де кітаптар алып
білімін көтерген. Бұл туралы Ә. Жиреншин 1961 жылы шыққан ақынның бір
томдық толық жинағына жазған алғы ... ... ... «1886 жылы орыстың
Батыс Сібіріндегі географиялық қоғамының Семейдегі бір ... ... ... Абай мүше болып сайланды. Қоғамның ғылым
қайраткерлеріне тарих, этнография, қазақтардың әдет-ғұрпы, ... ... ... Абай ... ... ... ... болады. Мысалы,
Абайдың ақылымен Маковецкий қазақтың әдет-ғұрпы, әлеуметтік дағдылы
правосын жинап кітап қып жазды». Кемеңгер ақын жер аударылып келген орыс
зиялыларынан көп ... ... озық ... ... ... бір жағынан
соларға елеулі мөлшерде өзі де ықпал еткен. Спенсер, Бокль, Толстой,
энциклопедиялық сөздіктер, анықтамаларды оқу барысында, өз халқының ойы мен
тілегін ойлай ... ... тағы ... ... ... үлес қосқан ғалым, академик М. Әуезовтың шәкірті Қ.
Мұхаметханов «Абайдың ... ... атты ... ... ... орыс
достарына мынадай сипаттама береді:
«Халық ағарту ісіне берілген алдыңғы қатарлы мәдениетті адамдардың ынта-
жігерінің арқасында 1883 жылы ... ... ... мен ... ... Бұл мәдени – ағарту мекемелерін ұйымдастыруға негізгі ұйтқы
болғандар, атақ-даңқ немесе бас пайдасы үшін емес, ... ... ... ... ... адамгершілік борышым деп білген адал азаматтар еді.
Олар орыстың саяси жер ауып келген интелегенттері Абайдың достары – Е. П.
Михаэлис, А. А. ... П. Д. ... С. С. ... Н. И. ... ... ... осы зиялылар тобына Абайдың өзі де болып, кітапханамен
тығыз қарым-қатынас жасағаны, 1883 жылы ашылған облыстық өлкетану
мұражайына Долгополов ... ... ... ... ... ... өшпес шығармаларының жазылу жылдарына қарап отырсақ, оның
аудармалары саяси жер ... ... ... Гоголь атындағы
кітапхана мұрасын пайдаланған мезгілге дөп келеді. Сөйтіп кітапхана классик
ақынның өз ... ... ... ... ... ... арқылы әлемді
танып, көкірек көзін ашуына үлкен септігін ... ... шын ... ... ... айналған.
Қаладағы осы жалғыз кітапхана арқылы Пушкин, Лермонтов, Салтыков-Щедрин,
Толстой сияқты әдебиет жұлдыздарының шоқтығы биік туындыларымен танысты.
Кейіннен Абай ... ... ... ... ұлы ... ... алғаш
естіген сырт адамдардың бірі-американдық журналист Джордж Кеннан болды.
1885 жылы Сібірді зерттеу, жер аударушылар тұрған мекенді көру ... ... жер ... ... ... көру ... ... прогрессивтік бағыттағы белгілі американ журналисі Д. Кеннан
қоғамдық кітапхана өмірімен да танысты. Сол ... ... ... ... өзінің «Сібір және айдау» атты кітабында былай деп жазды: «Мен
Спенсердің, Гекслидің, Дарвиннің шығармаларынан ...Эдгар Понның,
Диккенстің, Ж. Эмоштың, Ж. ... және ... ... мен
повестерін таңқаларлық сезіммен көрдім. Әсіресе, ғылыми шығармалар және
саяси экономия бойынша әдебиеттер көп ... ... ... ... ... мен ... ... мәдениеттілігі мен талғамын
танытады».
Міне осы бір шағын үзіндіден – ақ сол кездегі ғылымға құштар адамдардың
кітапханаға қаншалықты ықыласпен, ... ... ... ... ... журналист Д. Кеннан Абай туралы естігенде қатты қайран
қалады. Себебі оны саяси жер аударылғандар орыс тілін білетін және ... ... ... ... парасатты да қуатты ақыл –
ойдың адамы етіп бейнелейді. Д. Кеннан Абаймен кездескісі көргісі келеді,
бірақ кездесе алмайды.
Бұл ақпаратты Абай ... ... ... ... қызметкерлері
ұсынды.
Абай философиясы
Ұлы Абайды өмір, қоршаған дүние, табиғат, болмыс сыры, олардың заңдылықтары
көп ойландырған, ол дүние сырына бойлап, өзін ... ... ... ... Мен осы ... Жан ... өмірінің түпкі мәні неде?
Барлық адам баласы, жан-жануарлар да тамақтанады, ... ... ... қалдырады. Сонда адам баласының басқа жан иелерінен
айырмашылығы неде? Міне, Абай әркімді де толғандыратын ... ... ... іздейді. Ол өзінің ілімінде, пәлсапалық шығармаларында
адам баласының өмір сүру мақсатын, сол мұратына жету жолын, әлемдегі
болмыстың мәні мен өзіндік ішкі байланысты, ... ... ... ... – адам өмірінің мақсаты екенін айтады Абай. Жетілу
дегеніміз не? Түрлі жетілулер бар. Мысалы, спортпен шұғылданып өзіміздің
денемізді, ... ... ал ... ... ... ... жетілдіреміз. Абай осыларды айта отырып, бұлардан гөрі
маңыздырақ жетілу барын, ол – ... ... яғни ... ... ... ... ... жан жүректе орын тепкен. Жан адамның тыныс-
тіршілігін, іс-әрекетін жүрек арқылы ... Егер жан ... ... ... ... де ... ... Ішкі дүниесі тазарып,
жетілген адам ғана қателікке ұрынбай, өмірде жаңсақ баспай, дұрыс өмір сүре
алады. Адам баласының бақыты оның ... ... ... ... үйретеді Абай. Сонымен, жетілудің негізі – женді, жүректі жетілдіру
екен. Бұл – ... ішкі ... ... тазарту деген сөз.
Абай өз шығармаларында жетілу жолдарын, олардың түрлі белестерін көрсетеді.
Әрбір адам осы жетілу ... өте ... ... қай ... тұрғанын
және өмірінің келесі белесін анықтай алады. Мәні терең ашылып, келешегі
айқындалғанда ғана адам өмірі маңызды болмақ. Абай ... ... ... ... ... оның келешектің жарқын жолына шығуына мүмкіндік
береді.
Ақын мұрасында бір жүйеге ... ... ... ... ... жоқ. ... Абайдың көптеген өлеңдері мен
прозалық шығармаларында “… адам мен адамгершілік, ар, ұждан, мораль
философиясына төтелей қатынасы бар, толып жатқан бөлек-бөлек бір көлемді,
әрі ... ... ... бар ... даусыз. Абай шығармашылығын
зерттеудің алғашқы кезеңінде, 1920-30 жылдарда ақынның идеялық мұрасы қызу
айтыстар тақырыбына ... ... ... ... ... ... ... философияның жамап-жасқаған біртүрі деп дәлелдемек
болушылар да табылды (Қабдолов З. Қазақ ақыны Абайдың философиясы және оған
сын. ... ... 1928, 2 ... ... қайраткерлері мен жазушылар: М.О.Әуезов, С.Мұқанов,
Қ.Жұбанов, С.Сәдуақасов, С.Қожанов, І.Жансүгіров т.б. Абайдың ақындық
мұрасын анайы-социологиялық шабуылдан қорғап, ... ... ... ... - деп ... Мұқанов, - Абай
бұл сөздің ұнамды мәнінде ең озық реалист-суреткер болды және сонысы үшін
де біз оны ... ... ... да оның ... ... біз үшін баға
жетпес байлық болып табылады, тап солай болғандықтан да қазақ халқы Абайды
өзінің аса ірі ұлттық ақыны деп ... ... ... 1934, ... ... 19 ғасырда да Қазақстанда демократиялық қоғамдық ойдың
қалыптасып, дамуына негіз болған басты-басты идеялық үш ... нәр ... ... ауыз ... мен өткен замандардағы жазба ескерткіштерінен
сусындаған алдыңғы қатарлы халықтық дәстүр;
2) ... және орта ... ... ... таңдаулы шығармалары;
3) орыстың материалистік философиясы мен демократиялық мәдениеті, сол
арқылы дүниежүзілік (ең алдымен Батыс Европаның) философиялық ойдың
жетістіктері.
Әуезов бұл идеялық ... ... ... ... ... айта ... Абай дәуірі үшін осылардың ішінде үшінші
қайнармен, орыс классиктерінің ... ... ... аса ... Қазақстандағы қоғамдық ойдың болашақта жандана түсуіне ықпал
еткенін атап көрсетті.
Ғалым Абайдың орыс әдебиетімен және философиялық озық ойымен байланысын
оның аударған шығармаларының ... ... оған ... ... ... етті ... ... түсініктерді еске алумен ғана дәлелдемек
болған «жеңіл-желпі, қара дүрсін пікірлерге» қарсы шықты. Ол ... ... ... ... ... мұраларымен байланысын
анықтайтын мәселелердің тым тапшы зерттелгеніне өкініш білдірді; Абайдың
орыс әдебиетіне ғана емес, ... ... ... бүкіл рухани
мәдениетіне қатынасын тұтастай даму үстінде «орыс және қазақ халқының
байланыстарын сол кезеңнің мазмұнын анықтайтын саяси оқиғалармен тығыз
органикалық байланыста карастыратынының» ... ... аса ... М. Әр жылдардағы ойлары.-Алматы, 1961, 148-149 6.)
Өз заманының ғұламасы болған Абай көптеген орыс жазушылары ... ... ... ... ... А.И.Герценнің, Н.Г.Чернышевскийдің, Н.А.Добролюбовтың
шығармаларын оқып, зерттеді, орыс революционер-демократтарының озық ойы,
оның дүниетанымының қалыптасуына үлкен ықпал ... ... ... ... ... ... Аристотель, сондай-ақ,
Шығыстың ұлы ойшылы әл-Фараби мұраларымен де жақсы таныс болды; Батыс
Европа философиясын, ... ... ... Б.Спиноза, Г.Спенсер,
Л.Фейербах еңбектерін оқыды: «...өзінің рационалдық философиясын Абай
кездейсоқ жасай салған жоқ, алдымен осындай бай мектептердің оқуынан өтіп
алып, сөйтіп, бұларды өзінің ... ... ... соң ... ... ... М. Жиырма томдық шығармалар жинағы. А. , 1969, т.15 ,
141-б.).
Ол Ч. Дарвиннің даму теориясы мен ... ілім ... ... ... ғылымындағы білімінің кеңеюіне орыстың материалистік
психологиясы, нақтырақ айтқаңда И.М.Сеченов пен К.Д.Ушинский еңбектері
маңызды қызмет атқарды. Ақынның дүние-танымына сол ... ... ... аударылған адамдарымен достығы игі әсерін тигізді. Олардың арасында
Е.П.Михаэлис, Н.И.Долгополов т. б. демократтардың идеясында тәрбиеленген
алдыңғы қатарлы зиялы қауым өкілдері бар еді. ... ... ... ... ... ... таным, ақыл жайлы толғаныстары
көрініс тапқан:
«Өлсе өлер табиғат, адам өлмес»,
«Көк тұман - алдыңдағы келер заман» т. б., 45 «сөзден» ... қара ... ... - ... ... көзқарасының мәйегі, өзінің
мәні мен тұжырымдарының тереңдігі жағынан ұлттық мәдениет шегінен әлдеқайда
асып түсіп жатқан маңызды мұра. Бұл ... ... ... сан ғасырғы
тәжірибесінен (мәдениет, тарих, дәстүр, әдет-ғұрып, адамгершілік қасиеттер
т. б.), адам және ... ... ... ... ... бағыттарын зерттеуге Әуезов елеулі үлес қосты. Ол
Абайдың ... ... мен 19 ... ... орыс ... ... зерттеу арқылы олардың терең тамырластығын ашып
берді.
«Дүние - үлкен көл,
Заман - соққан жел,
Алдындағы ... - ... ... - ... өлінер,
Баяғыдай көрінер...»
Абайдың философиялық көзқарастарын оларды тек өзіне ғана тән
ерекшеліктерімен, өзіндік белгілерімен және ... ... ... бір ... ... және сол ... танытатын нақты-тарихи
ережелер жүйесін қаз-қалпында қабылдаған күнде ғана дұрыс түсінуге болады.
Абайдың дүниетанымындағы айналадағы қоршаған әлемнің ... ... ... ... ... және ... өлмейтіндігімен ұштастыра
қарастыратын көзқарасы қарама-қайшылықта және күрделі болып келеді. Солай
бола тұрса да ақын кұдайды табиғат-адамзаттың болмысының алғашқы себебі деп
есептемейді, ол ... ... күш ... ... теріске шығарады.
Әуезов айтқандай «... тіпті, оның ақынның діни нанымы мен сеніміне
байланысты ... өзі ең ... ... мұсылман дінінің кітаби
қағидаларына қайшы келеді». Ол бүкіл табиғатта орталық тұлға етіп адамды
қояды, философиялық ойларының көпшілігін де адам және адамгершілік
мәселесіне баса ... ... 17-19 ... ... тіпті,
Фейербахтың өзі де, адамды абстрактылы түрде, жай ғана биологиялық тіршілік
иесі ретіңде қарастырып, оның барлық қасиеттері мен ерекшеліктерін ... ... ғана ... ... Абай әр ... ... биологиялық-психологиялық,
эстетикалық және этикалық көзқарастан қарастырған. Абайдың адам туралы
негізгі түжырымдары Чернышевскийдің «Философиядағы антропологиялық принцип»
(1860) деген еңбегінде ... ... ... Чернышевскийдің
түсіндіруінше болмыс бірыңғай болған жағдайда адам басынан екі түрлі:
материалдық (адам тамақ ішеді, ұйықтайды, жүреді) және ... ... ... ... ... құбылыстарды байқаймыз. Абай
Жетінші сөзінде: «Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады. Біреуі
- ішсем, жесем, ... деп ... ... ... екен ... көрінген Һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп
білмесе, адамдықтың орны ... - ... ... ... ... ... ... және адамдар бақытын о дүниеден
емес, жарық дүниеден іздеуі керектігіне бағытталды. Ойшыл-ақын, әсіресе,
ғылыми ақиқатты жоғары бағалады: «... әрбір хақиқатқа ... ... ... соны тұт, ... айрылма!» Ол діни қағидалардың мәнін аша
келіп, Алланың «барлығының» өзіне, оның құдіретті күшіне деген сенімге
күдік келтіреді: ... бір ... ... ... жоқ ... ... ойлама дегенімізге пенде бола ма? Ақыл тоқтамаған соң, діннің өзі неден
болады? Әуелі ... ... ... ... ... не ... Алла ... басқа дүниенің арақатынасын бұлайша түсіндіру, құдіреттің
ұйғарымынсыз ешнәрсе де жасалмайды деп ... ... ... бас тарту болып табылады. Абай дүниетанымы бұлжымайтын қағида мен
нанымға негізделген тапжылмайтын дін сияқты емес, санаға сүйенеді. Ол
өзінің бірқатар өлеңдеріңде молдаларды, ... ... ... қайраткерлерін, ырымшылдық пен қараңғылықты қатал сынап, айыптайды.
Абай мұрасында таным мен ... ... ... орын ... 19 ғ-дың 2-
жартысында Қазақстанның қоғамдық дамуына байланысты туған талаптар ойшыл-
ақынды ... ... ... ... ... бөлуге мәжбүр етіп, оған
өзіндік көзқарасын айқындап берді. ... ... ... мен білімнің
маңызын жоғары бағалап, оларды әлеуметтік жаңалықтармен тығыз
байланыстырған ақын таным қызметін қоғамның үздіксіз дамуындағы басты күш
деп есептеді. Ол ... ... тану ... және оның ... мәселелерін дұрыс шешті. Оның ойынша қандай да болмасын
білімнің, ақиқаттың қайнар көзі адам өзінің сезім мүшелері арқылы танитын
объективті ... ... ... ... шама екенін айта келіп,
Абай «... хабарлардың ұнамдысы ұнамды қалпыменен, ұнамсызы ұнамсыз
қалпыменен, әрнешік өз ... ... ... Ол көңілге түсіруші... бес
нәрседен өткен соң, оларды жайғастырып көңілде ... - деп ... Ол ... ... шешкенде ерікті адамның жеке басы мен оның
белсенді күресіне деген сеніміне сүйенеді. Адамды дәрменсіз, әлсіз жан иесі
деп қарайтын діни ... ... ... ... ... ... қызмет атқара алатын қуатты күш деп санайды. Абай
сананы, «өз рухын» адам ... ... ... қажырлы еңбек арқылы
үнемі нығайтып отыруы керек деп есептейді. Бір ... ... ... ... ... ... - сана мен еңбек әрқашанда бір жерден
көрінуі керек. Ары таза, еңбекқор, білімді адамдар үшін табиғат құпияларын
танудың шегі жоқ. Ақын ... адам ... мен ... ... ... жаңа ... мен қасиеттерін тануға кең мүмкіндік алатынын атап
көрсетеді. Ол ғылымды: ... ... ... ... ... болып, әр
нәрсенің түбін, хикметін білмекке ынтықтықпен болады», - деп ... ... ... ... бойына біткен табиғи қасиеті деп есептеді
ойшыл. Бірақ, оның бұл мүмкіншілігі үнемі жетілдіріп отыруды талап етеді.
Бала рухани қасиеттерін жетілдіру үшін оның өзін ... ... ... адамдардың қызметімен танысуы керек. Адам табиғат
құбылыстарының құпияларын ұғу немесе соған байланысты белгілі бір дәрежеде
жорамал жасау арқылы өзінің қызметін ... ... ... ... ... ... ең ... денелеп білмесе, адамдықтың орны болмайды. Оны
білмеген соң, ол жан адам жаны болмай, хайуан жаны болады». Дегенмен, ол
қоршаған ... ... ... ... ... сонымен қатар таным
қызметінің мүмкіндіктері шектеулі екенін, барша танымның толық
аяқталмайтындығын да ... Ол ... ... материалдық әлемнің
шексіздігі мен таусылмайтындығында, бітпейтіндігіңде деп біледі: «Бұл
ғаламды көрдің, келісті керімдігіне және қандай лайықты жарастықты
законімен ... оның ... ... ... Бұлардың
бәріне ғажайып ықыласың және ақылың жетпейді».
Данышпан нұсқаған жолмен жүріп, оның өсиеттерін бұлжытпай орындаған адамның
жан сарайы күннен-күнге тазарып, кемелденудің биік деңгейіне шыға ... ... Абай ... Семей облыстық кітапханасының қызметкерлері
ұсынды.
Абайдың ақын-шәкірттері
|Шәкәрім Құдайбердіұлы ... ... 1858 жылы 11 ... ... бөктерінде қазіргі
Шығыс Қазақстан облысы Абай ауданында дүниеге келген. 1931 жылдың сарыала
күзінде алты мүшел – 73 жасқа қараған Шәкәрім қажы ... ... ... ... жендеттері оғынан қайғылы қазаға ұшырап, отыз
жыл бойы тәні көмусіз, ойпаңдағы құр құдық түбінде қалды. «... 1961 жылы ... ... ... 27 ... әкемді тастаған құдықты жалғыз қазып, 28
июльде және қазып, барлық сүйегін түгел алдым. Тек, оқ бүлдірген екі сүйегі
болды. Бірі - оң ... ... ... ... ... ... ... оқ төс
сүйектің ортасынан өтіп, оң жақ омыртқаның қанатын сындырған. ... 7 августе
қабірі қазылды, 8 ... Абай ... ... ... - деп есіне
алады Ахат Шәкәрімұлы.
Бүгінгі өскелең ұрпақтың ақынның шыққан тегі жайындағы шежірені де
қажетсінетіні мәлім. Сондықтан Шәкәрімнің туысы жайын өзінің «Түрік, ... ... һәм ... ... атты еңбегінде берілген ата - тек кестесінен
бастамақпыз.
Арғынның Момын деген тоқалынан үш баласы: Қарасопы, Кенжесопы, Бәсентиін.
Кенжесопыдан - Қанжығалы, Тобықты. ... екі ... ... ... аты ... дейді шежіреші. Дәулетектің үш баласы -
Байғара, Байшора, Жиеншора. Тобықтының ... ... ... ... ... Құлық. Мұсабай бидің екі баласы: Толымқожа, Сүйірбас.
Толымқожаның (лақап аты - Жаман Тобықты) екі баласы: Биянай (одан Наз,
Нүрке, Бірке, Ожар ... ... ... үш ... Әлі, Сары,
Қожаберген. Сарының балалары: Мәмбетей, Үмбетей, Мәмбетсопы және Кішік
(Күшік). Мәмбетсопыдан – Жұмағұл, Қожан. Жұмағұлдың алты ... бірі ... ... ...... Байымбет, Әнет, Әйтек. Әйтектен – Олжай,
Байбөрі (Бәкең), Қалқаман. Олжайдан - ... ... - ... ... ... Қайдос (одан - Бөкенші, Борсақ), Жандос (лақап аты ... ... үш ... ... көп ... ел «үш ... деп
атаған. Жігітектен Кеңгірбай би (1735-1825), ал Айдостың Ырғызбайынан
Өскенбай би (1778 -1850) туады.
1723 жылдың ерте көктемінде қалың қалмақ тұтқиылдан шабуылдағанда «ақ ... ... Орта жүз ... Сыр ... пана ... ... ... жаугершілігі аяқталған соң: «Біздің тобықты Орынбордың бергі жағында
Ордың (қазіргі Ресейдің Орск ... ... қара ... ... - ... ... қажы. Кіші жүз мекендеген қияндағы Орта Тобықты зорға
жеткен. Бірақ бұл жақта орыстың орнығып, қала - бекіністер салып қазақты
қыспаққа алғанын ... соң, ел ... ... ата ...... ... соңы – Орта жүз руларының жоңғарлардан босаған Ертіс өңірі
мен Шығыс Қазақстан аумағын емін-еркін иеленіп, жаппай қоныстанып жатқан
кезі тұғын. ... ... ... ... Дадан тобықтының биі Қараменде
Кеңгірбай биге былай деп сәлем жолдапты:
Басында Сырдың ... Орға ... тиіп жүре ... ... келдік.
Құл алдынан құрулы талқы деген,
Бұл жаққа баққа келмей сорға келдік.
«Сорға ... ... бұл ... ... ... матай, керей, уақ, тарақты
рулары иеленіп, орнығып алған еді. Екіншіден, Ор, Тобыл бойы тәрізді Ертіс
бойына да орыстың ... ... ... орап ... ... айтқаны. Осымен
ағайынға сыйымсыз, кәпірге жем болмауды ойлаған Дадан ... көп ... ... ... - ... суы ... ауады. Ал Кеңгірбай би
«малға жайлы мекенім» деп неде болса Шыңғысқа табан тірейді. Көнбеген соң
Қараменде оған ... ... боп сен ... ал, мен отау боп ... ... ... Шыңғыс өңіріне көшкенде Тобықты жұрты небәрі 200 отбасы ... ... бар. ... ... ... ... ... ал елдің басшысы ел - жұрты
«Қабекең», «Би атаң» деп аса құрмет тұтқан жаңағы Кеңгірбай би еді. Ел
бірлігін ... ... ... ... ... жерді кеңейте берген соң:
«Жерді неге кеңейте бергіңіз келеді, ... ме?» - ... ... ... ... ... ме, тарлықтан талқы кешпей ме?» - дейді екен Би ... ... ме десе ... 1831 жылы бір болыс қана болған Тобықты
елі жарты ... ... ... ... ... ... ... іргелі елге
айналған. Кеңгірбай биден соң, бүкіл Тобықты басшылығы Құнанбайдың әкесі
Өскенбай бидің қолына көшеді. Шәкәрімнің шежіре кестесіне ... еске ... бір жай - ... әйгілі «Абай жолы» эпопеясына арқау
болған шырғалаңды оқиғалар мен қиян - кескі талас - тартыстар негізінен
Тобықтының «Үш Олжай» бұтағы ішінде ... ... ... ... – Құнанбайдың тұңғышы. Құнанбайдың
бірінші бәйбішесі - найманның терістаңбалы ... ... ... ...... (азан аты - Әйбөбек) еді. Күңкеден - Құдайберді жалғыз. Күңке
Құдайберді жалғызсырамасын деп Ұлжанның Абайдан соңғы баласы Ысқақты (1847-
1900) бауырына ... өз ... ... Оған әйел әперіп, енші беріп
шығарған да өзі болады. Айта кету керек, осыдан соң әр шешенің балалары
араласып өссін ... ... ... ... ... салу Құнанбай
әулетінің бұлжымас салтына айналған.
Сол дәуірдегі ата салт ... ... ... әйел ... ... ... Дәметкен (азан аты Төлебике). Одан Омар, Нұртаза, Шәке (азан аты
Шаһмардан), Шәкәрім (азан аты Шаһкәрім). Айта кететін жай, ... ... ... және ... деп еркелеткен. Сондықтан келешек ғұламаны
мұқым ел Шәкәрім емес, тек Шәкерім деп атаған. 1988 жылдарға дейінгі
естелік, ... ... де тек ... деп ... ... Міне ... ... жазбамызда ғұлама есімінің бірде «ә» - мен, бірде «е» - мен
ұшырасатынын арнайы ескертеміз.
Құдайбердінің екінші әйелі – тобықты Мамай батырдың нәсілі ... ... боп ... соң ... ... дейін бала көтермей, сондықтан
Құнанбай Құдайбердіге осы Ботантайды айттырып, алып береді. Ботантай
тұңғышы Әмірді дүниеге әкелгенде, оны Төлебике бауырына салады. «Екі жылдан
кейін, - ... Ахат ... - ... өзі де екіқабат болып, ұл туды,
оның аты Омар еді, бір ... ... ... Онан соң ... үш ұл ... Нұртаза, Шаһмардан, Шәкерім. Ботантайдан - Жылқыайдар, Ырызықбай.
Жылқыайдар төрт ... ... ... Шәке ... мен ... би, ... ... ел жұмысына араласқан азаматтар.
Құдайберді жасынан жабысқан өкпе науқасынан айыға алмай, 1866 жылдың
көктемі, мамыр айының басында 37 жаста дүниеден өткен. Ол ... ... ... ... ... Әмір 14 ... ... 11 жаста, Шаһмардан
9 жасты, Шаһкәрім 7 жаста, ... ... ... ... ... ... ... 36 жасында, кіші әйелі Ботантай 33 жасында жесір атанды. Бір
анығы, кейіннен күндес әйелдер апалы - ... бір ... тату ... еді.
Сөйтіп, Шәкәрімнің бал дәурен балалық шағы уайым-қайғысыз ... қос ... ... Абай сияқты арда, «телғара» боп өсті.
Алғашқы өлеңін Шәкәрім әкеден жетім қалған жеті ... ... ... қайтыс болғанына көп уақыт өткен жоқ, - дейді ақын.
- Мен қыстаудың алдындағы төбеде жалғыз отырып, тасқа өрмелеп бара ... ... езіп ... ... ... де оған жаным ашып, өз
жетімдігім ойыма түсіп, «құрт болып» деген өлең шығарғаным есімде. Басқасы
ұмытылып, екі ауыз өлеңі ғана ... ... Сол екі ауыз ... онан ... ... пайда?
Өмір сүріп жүруші ем жазда сайда.
Жетімдік қандайлығын көзің көрді,
Кешегі тірі жүрген әкең ... де ... ... ... да ... аңсап аналарын.
Өзің жетім, жетімді аясаңшы,
Жоқ екен басыңда ми-саналарың...
Аңғарғыш та сезімтал ойын баласының мына өлеңін кешке Төлебике мен Ботантай
шешелері ... көз ... көл ... Өлең ... ... Абай ... бір келгенінде «Шәкәрімге өлең жазуға әзір ерте емес пе» деген
шешесі Төлебикеге ол: ... өлең ... ... оны ... ... қалай жазуды үйретемін» деген екен.
Шәкәрім ерте жетім қалғанменен, Құнанбайдың ерке ... ... бұла ... ... таршылық көрмеді. Жас шағында молда алдында дәріс алды. Тоғыз
жасында шешек шығып қатты ауырғандықтан, молда алдынан біржолата
алыстатылады.
Шәкәрім жасынан «Мың бір түн» ... ... ... қып ... ... бәйіттерін де төгілдіре жатқа соғады екен. «Олармен бірге қазақтың
«Ер Тарғын», «Алпамыс», «Қобыланды», «Қыз Жібек» сияқты қиссаларын оқып
жаттап алған. Ескі ... ... ... ... ... ... естігем» - дейді әке биографы Ахат қария.
Қандай ұлы ақынның ақындығы болса да, бір күнде бір-ақ бұрқ ... ... де ... сөз ... ... оны ұзақ ... ... өткені сөзсіз.
Шәкәрімнің 25 жасқа дейінгі өлеңдерінен бүгінге жеткені болымсыз. Олар – 22
жасында жазған үш өлеңі ғана: «Жаз келер», «Арман» және ... ... ... ... ... - шағын табиғат лирикасы, ал
соңғысы – ұзақтау сюжетті өлең. Оны Жайлау деген кісінің баласымен айтыс
түрінде Әбдіахмет, Таңсыққожа, ... ... үш ... әзіл ... ... өлең сөзі : ... бұл сөзге үш құрдасым» деп
аяқталады.
«Шын сырым» атты ұзақ өлеңіне тоқталалық. ... ... үш ... ... жазылған» деп басталады. Жырда ақынның әлдекімді құлай сүйген құса
халі, осыған байланысты махаббат ... ... ... ... Олай
болса ақын жүрегін жаулаған сұлу кім?
Шәкәрімнің жиені марқұм Тауфиқ Досаев «Абай» журналының 1994 жылғы ... осы ... ... ... ... ... жеткізеді. Қазан
қаласынан әскерден қашып Семей өңіріне сауғалаған ... ... ... Құнанбай Шыңғыс тауының Арқалық деген жерінен жер беріп, әйел
әпереді. Осыдан соң ... ... ... ... ... Махмұтты да көшіріп
әкелген көрінеді. Кейіннен екеуі де дөңгеленген дәулет иесі болып, бұл
ауылды ел- ... ... ... ауыл деп атап ... ... төрт ұл, ... ал ... екі ұл, бір қыз өсіп жетіп Бай ауылы мен Құнекең ауылының
сары-сүйек құда болғандығы белгілі. Осы ... айта ... ... ... қызы Айғаншаны Шәкәрім Құдайбердіұлы алып қашып кетеді», -
деп жазады Т. Досаев. Бұл мөлшері 1882 жылы болған оқиға. Құда ... ... ... ... ... ... ... үйлі - баранды болған
шағы еді. Іс насырға шаба ма, әлде қайтеді деген ... ақыл ... ... ... ... ... жолынан алмай, қолынан алсаң болмас па еді»
деп кейіпті. Сонда Шәкәрім: «Мұны мен де аз ... ... ... ... осы ... әйел үстіне әйел алған ешкім жоқ қой. Құда түсем десем
мені жолата ма, Абай ... ... ... ... мен Айғанша бір-бірін шын
құлай сүйген. «Шын сырым» толғауының аяққы шумағы осының куәсі:
Өзіңсің ... ... қор ... ... ... нұрым-ау,
Ақылды астыртын ұрлаған, ұрым-ау,
Өмір бойы өртеніп жүргенімше,
Не өлтір, не ... осы шын ... ... ... Шәкәрімді ғашықтық отына күйдірген жұмбақ ару, Т.
Досаевтың мәліметіне сүйенгенде, ноғай ... қызы ... сұлу ... ... ... ... танымал келін болып, ол етжеңді кісі болғандықтан
ауыл - аймақ «Май апаң» деп атаған. Шәкәрім осы Айғаншадан ... ... ... ... Зият ... төрт ұл, ... ... Гүлнар деген үш
қыз сүйеді. Жебірәйіл мен Күлзия жастай шетінеп кетеді.
Шәкәрім бірінші әйелі Мәуеннен де алты бала ... ... ... ... болса да жоғарыда айтылған Құнанбай салған үлгі бойынша Ахатты
бауырына салыпты.
Жасы 20-ға басқанда жігіт Шәкәрім болыс болып сайланады. Демек, 1878 – ... ... ... ... ... ... ... өз
өлеңдерінен елеп-ескермегені сияқты, Шәкәрім де өзінің тырнақалды
туындыларын жинап сақтауды қажетсінбеген сияқты. Сақталмағаны, өзі
айтқандай, «өртеп ... ... ... ... қазақтың
ескілігіне арналған және шығыс әдебиетіне еліктеп жазылған ... ... ... ... бет бұрып, ұлы ағасы Абай мектебінің жалынды
шәкірті бола білді. Ол әрқашан өзіне Абайды пір тұтты.
1891 - 95 ... ұлы ақын ... ... көп ... және ... жаңа ... ... белгілі бес дастаны бар (Ахат ақсақал бұлардан басқа бүгінге
жетпеген 1904 жылдар шамасында жазылған «Дума» деген поэмасы болған, ол
Қазанға жіберіліп, цензурадан ... деп ... еді ... мені ерте – ... ... деп өзі ... ақын бал дәурен балалық
кезінен Шығыстың ұлы шайырларын сүйіп оқып, олар салған дәстүрлерді жақсы
білген. Соның бірі - ... бес ... ... ... ... ... ... жазу үрдісі. Осылайша бір-бірімен күш сынасу, творчестволық
бәсекеге түсу шығыстың бұрын-соңды өткен ұлы ақындары үшін жазылмаған
қағида ... еді. ... ... бес ... ... ос ... ... кім білсін.
Бес дастанның үшеуі («Нартайлақ-Айсұлу», «Қалқаман-Мамыр» және «Еңлік-
Кебек») – ... ... ... қалған екеуі («Ләйлі-Мәжнүн»,
«Дубровский») – аударма туындылар. Бірақ кейінгі зерттеушілер «Ләйлі-
Мәжнүн» нәзира үлгісінде жазылған төл ... ... ... Әділ пікір.
Ұлы суреткер Мұхтар Әуезов өзінің «Еңлік-Кебек» пьесасын үш рет ... ... ... ... ... төрт ... ... мәлім. Сол сияқты
Шәкәрім де еңбектерін қайта өңдеп отырған. Мұны: «Шәкәрім өмірінің ақырына
дейін өзі жазған еңбектерін қайта қарап, толықтырып түзеумен болған» ... ... ... Мұхаметханов құптайды. Әсіресе 1908 - 1911 жылдар
аралығында Шәкәрімнің бұрынғы жазбаларын қайта қарап, баспаға әзірлеуді
қолға алғанын ескермей болмайды...
|Әдебиеттер ... |
1. ... Б. Асыл ... - ... ... университеті, 1992. - 128 б.
2. Алтынсарин Ы. Шәкәрім ... / бас ред. Б. ... - ... ... Бас ... 2007. - 632 ... ... Ш. Шығармалары: өлеңдер, дастандар, қара сөздер/ құраст.:
М. Жармұхамедов, С. Дәуітов, А. Құдайбердиев. - Алматы: Жазушы, 1988. - ... ... ... сериялық ғылыми жинақ. 1-том. / құраст. Т.
Шаңбай. - Алматы: Раритет, 2007. - 448 б. - ... ... )
5. ... ... ... ... ... 2-том. / құраст. Т.
Шаңбай. - Алматы: Раритет, 2007. - 376 б. - («Атамекен» сериясы )
6. Шәкәрімтану мәселелері: сериялық ... ... ... / ... ... - ... Раритет, 2007. - 376 б.- («Атамекен» сериясы)
Бұл әдебиеттер Абай атындағы Семей облыстық ... ... ... ҚР ... ... ... ... құжаттарды
электронды жеткізу қызметінің электронды поштасы edd@nabrk.kz арқылы
тапсырыс беруге болады
АҚРҰАК сайты: http://nabrk.kz

Пән: Тарихи тұлғалар
Жұмыс түрі: Реферат
Көлемі: 28 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 300 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлы3 бет
Абай құнанбайұлы туралы14 бет
Абай Құнанбайұлы. (1845-1904)3 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбаев8 бет
Абай (Ибраһим) Құнанбайұлының өмірі9 бет
Абай қарасөздерінің тәрбиелік мәні6 бет
Абай Құнанбаев4 бет
Абай Құнанбаев (1845-1904)10 бет
Абай Құнанбаев.(1845-1904)7 бет
Абай Құнанбаев: балалық және жастық шағы7 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь