Елордасы – Астана

I. Астана. ХХI ғасыр ғажайыбы.
II. Астана. Алаштың алтын қазығы.
1. Астана. тарихы. ел тарихы.
2. Астана. киелі орда.
III. Жүрегіме нұр сыйлаған әсем қала.
Ұлан- ғайыр қазақ даласының қақ кіндігі - Сарыарқа төсінде, ерке Есілдің жағасында ХХI ғасыр ғажайыбы- арайлы асқақ қала Астана бой көтерді. Тарих үшін қол қағым сәт болып саналатын он екі жыл ішінде еліміздің бас қаласы көркімен де, келбетімен де төрткүл дүниені тәнті етті. Ұлы қиыры жоқ қазақтың жалпақ даласының қақ төріне орналасқан Астана тарихы- ел тарихы. Бабаларымызды, найзасының ұшымен, тұлпарының тұяғының күшімен қорғалған шеті де, шегі де жеткізбейтін даласын басқаруда Ақмоланы тұғыр еткен. Осы жерден байтақ еліміздің жан-жағына қарым-қатынас жасап бақылап отыруға мүмкіндік алған. Ежелден бұл далаға Иван Грозныйда қызығумен дүниеден өтті. Петр бірінші: Мен Қара теңізді жаулап алғанша, дала кезек күте тұрсын! – деген болатын. Ресей қай кезде де біздің кең даланы иемденуді армандағаны тарихтан белгілі. ХХ ғасырда да қазақ жеріне қанша шүйіле түскенін уақыт ұмытқан жоқ. Тың және тыңайған жерді игертуді көздеген Хрущев бес облысты бөліп алуға шақ қалды. Горбачев пен Жироновский, Солженицин да қазақ жерін иемдену мақсатын көздеді. Осындай кезенде мемлекет басшысы Н. Ә. Назарбаев көрегендік пен кемеңгерлік жасап, астананың жаңа көшін бастауға бет бұрды. Астананы Алматыдан қиын кезеңде көшіру туралы Елбасының жарлығы қазақ даласына көз тіккендердің төбесінен жай түсіргендей болды. Бұл шешімнің дұрыс екенін ел-жұрт кейіннен толық түсінді.
        
        Елордасы – Астана.
Ақ жейде ақ
қала – Астана,
Төрінде
отырсын қазақтай хас дана
Тойынсын,
сімірсін халқыңның
Аппақ-ау, ... ... бас ... ... Астана- ХХI ғасыр ғажайыбы.
II. Астана- Алаштың алтын қазығы.
1. Астана- тарихы- ел тарихы.
2. Астана- киелі орда.
III. Жүрегіме нұр ... әсем ... ... ... ... қақ ... - Сарыарқа төсінде, ерке
Есілдің жағасында ХХI ғасыр ғажайыбы- арайлы асқақ қала ... бой ... үшін қол ... сәт болып саналатын он екі жыл ішінде еліміздің бас
қаласы көркімен де, келбетімен де төрткүл дүниені тәнті етті. Ұлы қиыры жоқ
қазақтың ... ... қақ ... ... ... ... ел тарихы.
Бабаларымызды, найзасының ұшымен, тұлпарының тұяғының күшімен қорғалған
шеті де, шегі де жеткізбейтін даласын басқаруда Ақмоланы тұғыр еткен. ... ... ... ... ... ... бақылап отыруға
мүмкіндік алған. Ежелден бұл далаға Иван Грозныйда қызығумен ... ... ... Мен Қара теңізді жаулап алғанша, дала кезек күте тұрсын! –
деген ... ... қай ... де ... кең даланы иемденуді армандағаны
тарихтан белгілі. ХХ ғасырда да қазақ жеріне қанша ... ... ... жоқ. Тың және ... ... ... көздеген Хрущев бес облысты
бөліп алуға шақ қалды. Горбачев пен Жироновский, Солженицин да қазақ жерін
иемдену мақсатын көздеді. Осындай кезенде мемлекет ... Н. Ә. ... пен ... ... ... жаңа ... бастауға бет бұрды.
Астананы Алматыдан қиын кезеңде көшіру туралы Елбасының жарлығы қазақ
даласына көз тіккендердің төбесінен жай түсіргендей болды. Бұл шешімнің
дұрыс ... ... ... толық түсінді. Арқаға бой түзеген көшке
ақындарда ақ батасын жыр шашумен төгіп:
Алатау бастағанда асқарала,
Қосылды қуанышқа жас бала да.
Алматы өзінің жас жалғасындай,
Арнайды ақ ... ... баба ... ... ... -деп ақ тілеу тілеп жатты.
Астананың Ақмолаға келуі- бабалар рухын қастерлеу, олардың аруақтарының
нұсқаған жолына бетбұрғандық. Бұл ... ... ... ... ... ... болатын. Қазір қазақтың әр азаматының асқақ Астанаға
деген махаббатында шек жоқ. Елбасы өзінің үлгі- өнегесімен баршаны ... ... ... ... ... қызмет етудің шынайы патриоты болуға
үндеді.
Астана- Қазақстанның төрі, ... ... ... Арқа ... ту тіккен
жас қала тәуелсіз еліміздің өркендеуінің негізіне айналды. Бүгінде бас
қалаға қарап, халқымыздың тарихи мен мәдениетін, салт- ... ... ... ... Жаңа ... көру, кім-кімгеде арман.
Бәйгеден келген ту алып,
Ұландай бейне қуанып.
Бөркімді аттым аспанға
Көргенде сені Астана!- деп ақындар ... ... ... ... дәл ... орналасқан, дәулет пен сәулеттің
ошағына айналып, жан-жағына шұғыласын шашқан аққу ... ару да ... ... күннен- күнге кең қанат жайып, өркендеп өсіп, әлемнің ең ірі
қалаларының қатарынан орын ... ... ... да мәні терең,
жобаларында да адам ойланарлықтай кереметтер бар. «Пирамида», «Қазақ
кешені», «Салтанат сарайы» сияқты ғимараттар ... қол ... көз ... ... өзге ... мен үйлерде Қазақстанның
қарышты қадамына лайық болашаққа Азияның барысындай ұмтылыс, рухани
талпыныс бар. Астана Бәйтеректен басталады. Бәйтерек Астананың бойтұмары
десек, қала ... ... ... ... қазақ елінің орталығы
екенінің иісі аңқып тұр. Бәйтерек пен Мебхус лентасы ... қос ... ... ... ... әлемдік ақыл-
ойды ұштастырып тұр.
Астана- өркениет көшіндегі темірқазығымыз. Астана- алаштың Сарыарқаға
қағылған алтын қазығы.
Бабалар аңсаған тәуелсіздіктің тұғырын, туын биіктеткен ... ... ... ... ... биік.. Астана келбеті әрбір
қазақстандықтың жүрегіне қуаныш сыйлап:
Күннен- сәуле, айдан- нұр,
Жасай бер, құлпыр, жайна гүл.
Мемлекеттігімнің қайнары
Тәуелсіздік айбары
Жайнай бер, ... ... деп ... ... ... – арман қала,
Бағы бір жанған қала,
Тұрады ол жап-жас болып
Мен үлкен болғанда да
Иә, Астананың көркейіп гүлденуі ... жас ... де нұр ... ... жарқын, мерейі үстем болатынына сенемін. Әрбір ұрпақ ... ... оның ... жан ... сүюі ... Мен де ... ер
жетіп, терең білім алып, елімнің өркендеуіне, Елорданың көркеюіне үлес
қоссам деймін.
Ел ордасы – Астана.
Жоспар.
I. Астанам- Арқадағы арман ... ...... ... ... нұр сыйлаған әсем қала.
Осыдан 19 жыл бұрын қазақ даласының қақ ... ... ... ... ... Ол ... 1997 ж 10 желтоқсандағы жарлығымен жарияланған
болатын. Елбасымыз ... ... ... еуразиялық ел болып
табылады». Ақмола – Еуразия құрлығының географиялық орталықтарының бірі. ХХ
ғасырдың шиеліністі тарихында біз тұңғыш рет өз мемлекетіміздің астанасы
туралы ... ... ... және де ХХI ... ... біз өз
таңдауымыз – көне Сарыарқаның киелі аспаны астында қоныс тепкен жаңа
астанамыз туралы мәлімдейміз, -деп айтқан болатын. Бұл тарихи шешім
еліміздің ойынан ... ... ... жыр- ... төккен болатын.
Ақмолам- Арқадағы арман қала,
Бақыты жұлдыз болып жанған қала
Арманы бабалардың орындалды,
Сыңсытты талай ғасыр салған қала!- деп Жұмабике Егінбаева
айтулы оқиға ... ... ... ... ... ... соның ішінде астаналардың өзіндік
әпсаналары баршылық. Мемлекеттің пайда болуы, халақтың шығу тегі, ... ... әр ... аңыздар мен хикаялар қатар жүреді. Ақмола- қазіргі
Астана қаланың ежелгі заманнан келе жатқан ... ... Бұл ақ ... мола ... ... Ақмола атанған мекен Астана қаласынан
жиырма шақырымдай жерде, Нұра ... ... ... ... ... ақ ... ... нешеме аңыздар мен әпсааналар туындаған.
Халқымыз қорым, мола, ... ... ... ... орын, мұнда ата-
бабаларымыздың аруақтары, рухтары мекендеген деп есептеген. Дала кезген
көшпелі халық пен саудамен шұғылданған ... ... ... ... жанында түнеген, медет тілеген. Жыр жампозы Мұқағали Мақатаев
«Қазақ жері» деген толғауында ата - ... ... ... ... ... ... ... еді.
Пай- пай –пай!
Киелі неткен жер.
Батырлар дүрілдеп өткен жер
Тұлпарлар дүбірлеп төккен тер,
Бас иіп иіскеп топырағын
Тағзым жасамай ... ... да ... емес ... ... киелі жер- Ел орда туралы да халық: ... ... ... ... етек алған кез еді. Бірде қасиетті Мекке Медине жерінен
екі қария мен арыстан терісін жамылған әулие келді. Халық оны ... ... ... ... жөнсіздіктерді тыйды, көшпелілерді
ізгілікке, кісілікке шақырды, адамшылыққа жат қылықтардан арылып ... ... ... ... халық бұлардан құран аяттарын үйренді,
тағылым алды. Кейінірек Арыстанбаб ... ... ал екі ... ... насихаттау үшін тұрақтап қалады. Әулие абыздар дүниеден озған ... ... ... Нұра ... ... қабағына жерлеп екі аппақ
кесене тұрғызады. Олар жерленген қос оба ... ... ие ... ... ... үшін ... орынға айналды»,-деп аңыздайды. Содан бері
талай жыл, ғасыр өтті, ... ... ... ... ... болды бұл
қасиетті жер.
Дүрліктіріп ойпат пен белеңді ұрыс,
Тураса да түндігін берен қылыш,
Найза қаққан, оқ ... ... ... ... ... ... дұрыс,-деп жалғанның жартысындай
жасыл жазира даласын ғасырлар бойы шегарасына қамал қорғандар салмай-ақ
жалаңтөс батырлары жан пидалықпен қорғай ... ... ... ... болғанын ақын Тынышбай Рахым қалай дөп басып айтқан.
Тәуелсіздікпен келген Сарыарқаның қақ ортасында іргесі жаңа қаланған қала
дүниеге келді. Бүгінде әлем ... ... ... жаңа ... ... ... 14 жыл ... өтті. Ару қала өзіне әлемдік
қауымдастықтың назарын аударды. Астана- тәуелсіз Қазақстанның қарқынды
дамуы мен гүлденуінің айқын айғағына айналды. Отандастарымыздың қажырлы
еңбегі арқасында республика ... күн ... ... ... ... бой ... ... таңқалдырып келеді. Жыр етеді, қиялыңды
кемерінен тасытады, бүгініне қарап, оның ертеңінің де ертегідей ғажап
болатындығына сенімің артады. ... ... ... едің деп толғанасың.
Ерке Есілдің ажары ашылып, жаңа ғасырда, жаңа мыңжылдықта ... ... ... ... куә ... ... осындай Елордаң бар
екендігі бақытына ие болғаныңды мерей тұтасың.
Жарылсаң қуаныштан жарыл, жүрек!
Күдіктен, қызғаныштан, арыл жүрек!
Көк байрақ көк аспанда желбірейді,
Үш ... ... ... ... ... көз ... қала ... жүректерге жыр сыйлайды.
Астана- арман қала. Талай жүректерге нұр сыйлаған әсем қала. Астананы
бір көру арман дегенді талай ... ... ... сәт ... ... ... Алғаш қаланы аралаған күні атбасын бұрған жерім бұрын
көгілдір экраннан талай мәрте ... ... ... ... алып
Бәйтерек болды. Жоғары басына шығып, қаланың айшықты ажарына, ... ... көз ... ... ... ... ... қала
тұрғызған Нұрсұлтан атамның аса көрегендік саясатына перзенттік көңілмен
төбем көкке бір елі ... ... ... қай жерінде болмадым.
Президенттің мәдени орталығы, Конгрессхол Нұр Астана мешіті, Пирамида не
деген керемет, айпа ... ... ... ... аралай жүріп, байқағанын
болашақтың қаласында жастардың сонша көп шоғырланғаны болды. Осыдан-ақ ел
ертеңі де жас ұрпақ, яғни менің замандастарым болатындығына көзім ... ... ... бәрі өлеңмен....»(тұрмыс-салт жырлары және оның
түрлері)
Алдарында бейбіт күн
алтын ғасыр,
Бейбіт күннің
болмайды салтында сын
Тойларың мен ойларың
қанаттанып,
Күй ... ән ... ... ... асыл сөз маржаны.
II. Салтын сүйген халқын сүйер.
1. Арман тілегін жырмен өрнектеген халық.
2. ... бір ... бала ... Ата -салты ұрпағымызға үлгі өнеге.
Жер шарындағы әр елдің, әр халықтың ... ... көз ... ... қасиетті байқаймыз. Ол- жазба әдебиеті пайда болмай тұрған
кездің өзінде әр халықтың ... төл ауыз ... ... Күні ... әлемге әйгілі болған әдебиетіміз, сол ауыз әдебиетінің заңды
жалғасы. Тегінде ауыз әдебиетінсіз бірден дамып, өскен әдебиетті адамзат
білмесе керек.
Қазақ ... ауыз ... ... сын ... да бай ... өз ұрпағына құс ұшса қанаты талатын, аң жортса тұяғы тозатын
ұшы-қиыры жоқ жері мен ... ... ... кәу сар ... ... ауыз ... не бір ... не бір тамаша, озық үлгілерін
қалдырған.
Заманымыздың заңғар жазушысы, халқымыздың данышпан перзенті,
ұлтымыздың біртуар ұлы Мұхтар Әуезов осы мол ... ... ... сан ... өлең ... жинай берсе, үлкендігі Алатаудай
болар еді»,-деп бір ауыз бейнелі сөзбен дөп басып айқан болатын.
Иә, жазба әдебиетіміз өмірге келген дейін ... ... ... ... Қай ... болмысын салт-
дәстүрлері сол халқтың мінез-құлқын, қасиеттерін көрсетеді. Қазақ халқының
салт-дәстүрлері де ұлттың мінез-құлқы мен қасиеттерінің айнасы. Қазақта
«Алты жыл аш қалсаң да, ... ... ... ... ... ... ... қазақ халқынң салт-дәстүрлері оның ұшыт болмағын паш етеді. Олай
болса, қазақ халқының ертеден келе жатқан ойын-сауығы, ... ... ... ... ән-би, тақпақ сияқты түрлері болса, қазақ халқы ән, жырға
бай болады да, өзінің осы салтын сақтап,, ұрпағына ... ... ... жаңа туған балаға шілдехана жасап, ер жетіп, ел тілегін, ... ... адам ... тілек білдіреді. Тойбастар жыры да ұзатылар
қызға, үйленер жігітке арналып, жақсы ... ... Онда ... ... бата беріп, болашақта бақытты болуын тілейді. Қазіргі кезде
де талай тойлар, ұлы адамдардың туған күнін еске алу ... ... ... ... ... ... ұлттық ойындарынан көрініс беріп
жатыр. Абылай ханның, дүние жүзіне аты тараған дана данышпан Абайдың, қазақ
халқын ... ... ... ... ... жүзіне танытқан Мұхтар Әуезовті,
қазақтың барлық жанр алыбы Сәбит Мұқановтың мерей тойлары ... Бұл да ... ... ... ... бір ... Салт-дәстүр жағынан алып
қарағанда жар-жар сыңсу, жоқтау, беташар, қоштасу ... ... ... ... ... ... мен тозығы бар» демекші бүгінгі күні осы
салт-дәстүрлерінің жаңа өмірге сай жаңарған көрінісін көреміз. Ежелден
кемеңгер халқымыз ұзатылар қызы мен ... , ... боп ... жас жұбайға
артар арман, тілегін жырмен өрнектеген.
Айт, келін-ау, айт, келін!
Атыңның басын тарт, келін!
Сауысқаннан сақ келін!....
Жұмыртқадан ақ келін!...
...Ел-жұртыңа жақ, ... жаңа ... ... ... болуын, ана-анаға мейірімді, ауыл-аймаққа жағымды, өсек-
өтірікпен аулақ болуын қалайтын тамаша ... ... ... ... ... сақ, жұмыртқадай ақ бол» деген теңеулерді тамаша
қолданады.
Ата-ана үшін ең қымбат өзінің перзенті екенін ... ... ... ... арнаған. «Ұлы бар үйде, қызы бар үйде шуақ бар», «Ұлың
өссе-мұратың, қызы ... ... ... «Ұлың өссе, күндей
болсын деп тіле», «Дәулетіңнің қадірін ұлың өскендн білерсің, абыройыңның
қадірін қызың ... ... ... ... даналық сөздерін тілге тиек
еткен жөн.
«Адамның бір қызығы лала деген....» деп Абай айтқандай ... ... ... тойы ... ... сәті ... ... Дүниеге
келген сәбиіне қуанып шілдехана жасаса, тәй-тәй басып жүре бастаған кезінде
«Жүйрік бол!», «Шауып кет!» деген тілектерді айта ... екі ... ... ... баланың тұсаукесер тойын жасайды.
Халқымыз ұл баланы отау иесі, өмірінің жалғасы деп біледі. Өмірінің
қақ жартысы ат ... ... ... ... ұлын ұйықтап ашамайға мінгізген.
Қазақ халқы үшін алдымен ашамайға, артынан тай-құнанға міну ат жолын тартты
деген сөз азамат болудың бастамасы өйткені , ... ... ... ... бе, әлде ... ... өзі ... ма
өмірге ерте араласады. Қазақ баласы тек бұрын ғана емес, бүгін де ат
құлағында ойнайды.
«Халқым қандай десең, салтымнан сынап біл, өзім ... ... ... ... ... туған елдің дәріптемей, өскен жан салу жүрсе де ғаріп-
кедей», «Халқын сыйлаған салтын сыйлайды» деген ... ... ... ... оны ... білу, ұрпақтар жүрегіне жеткізу халқына
жаны ашыған әрбір саналы азаматтың перзенттін асыл парызы. «Халқының ежелгі
үрдісі бар» ... ... салт – ... ... ... ... ... міндеті.
Бір Ел, бір Елбасы.
Елі мұратқа жетпей тұрып,
Ері мұратқа жетуші ме ... ... ... ... ойламай болмайды?
Н.Назарбаев.
Жоспар.
І. Ар-намыстан жаралған қайсар қайраткер.
ІІ. Елімен етене Елбасы.
1. Н.Назарбаев – ... ... ... ... ... ... ауыр жүк ... Ешқашан мойымадың қиынына.
(Қ. Әлімқұлов)
ІІІ. Халқың риза саған, Елбасы.
Неткен байтақ, неткен ұлы жер ... ... ... ... ... ... ... сенде өлсем
Арманым жоқ бұл дүниеде дер едім, -
деп Қасым ақын ... ... ... ... жері Атыраудан Алтайға
дейін керіле көсіліп жатқан ұшы-қиыры жоқ кермиық кербез дала. Осы даладан
тарихтағы тұңғыш жер серігі, алғаш ғарышкер ... Осы ... ... ... ... атом ... ... сутегі бомбасы сыналған. Бар
қуатты қазақ осы даладан ... бар ... осы ... ... Қазақтың
хандары мен батырлары, ғалымдары мен қайраткерлері, қаламгерлері мен өнер
саңлақтары осы кең далада туып, осы даладан қанат қағып, қияға ... ... ... ел, ... ... ... қасиетін қасіретіне
айналдырмақ болып, жан-жақтан анталаған қара-құрым қалың ... ... ... ... ... ... қалың нуы мен ағын суы тұрмақ, бұлаңдаған
бұйырғыны мен бұтасына дейін қызғыштай қорып, ұлан даланы ата-бабамыз
ғасырлар бойы тыным таппастан, кірпік қақпастан ... ... мұра ... ... тағдыр-тарихын барлық дем тынысымен түсініп, елінің
ендігі тарихын сол ұлылар рухында одан әрі жаңғырта-жасарта алып кететін
есіл ер, көзсіз ... ... ... ... қайтпас-қайсар
қайраткеркерек еді. Табиғатынан көреген халқымыз ел тағдыры таразыға түскен
шақтарда елін басқарып, қас батырдың ісін істей ... ... тап ... халқының тағдырын қолына берді.
Қазақ елінің соңғы 20 жыл тұтқасын ұстап, туын көтерген тұрлаулы да
тұғырлы тұлғасы – ... ... ... - әлем ... аты ... жер бетіне сөзін өткізіп, дегенін істетіп отырған
бүгінгі заманның көрнекті саясаткері.
Ширатып жанды шынайы шешен ... ... ... ... ... халқыңды төрткөл дүниеге танытып,
Келесіз қалап жаңа қоғамның негізін, - деп
жерлесіміз А.Көпжасарова жырлағандай ... төрт ... ... ... ... ... ата ... ерекше дарынды туған, кемел
ойлы кемеңгер, ... ... ... «Қазағым сіздей ұлмен бақ
тапқасын. ... неге ... ... ... - деп ... ... ... гуманист, елін ұлы көшке сүйреген көшбасшы.
Тарихтың тағдыр – талайы шешуші сәтінде мемлекет басына келіп, шексіз
ұлтжандылықпен рух ... ... елін ... мен ... ... ... ... келе жатқан ізгі жан туралы жылы лебіздерді көптеп
келтіруге ... ... бірі ... ... бір ... ... ... бөленіп отырған қандасымыз Аман Төлеевтің айтқан сөзі де көңіл
бөлерлік. Ол: «Н.Назарбаев - өте көреген, ... ... ... ... әрі ... ... Мен оның ... ұнатамын. Ол шебер
шахматшы секілді, бәрін де алдын – ала есептеп, нағыз жүрістерді ... - деп ... Н. Ә. ... - ... ... ... туын ... азамат. Жаңа ғасыр мен жаңа ... ... ел, ... ... ... ... ... алдында толып жатқан қиындықтар бар еді. Қазақ
жерінің байлығына көзін сұғып, ... ... ... ... ... ... жаңа ... қатынастарға ауысуды тосырқап,
үріккен қойдай жан-жақққа алаңдап, басы бірікпеген ... ... шыға ... ... ... ... ... тағы басқа
да ел өмірінде толып жатқан қордаланып шешімін табуға тиіс мәселелер тұрды.
Осындай жағдайда ... ... ... сарайын күреп тастап, ата-
бабаларымыздың ... үйін тіге қою оңай ... ... ... ... ... ... жатса-тұрса
ойлайтыны да, айтатыны да көп ұлтты ... ... мен ... сақтап
қалу болды. Халықты аштыққа, жалаңаштыққа ұрындырмай, қиын өткелден алып
шығуының бірден-бір жолы – шет ... ... ... ... ... өзіміздің теңгемізді тұрақтандыру, дамыған елдермен
байланыс ... жер ... ... атты ... бар ... таныту
болды.
Өтпелі кезең қиыншылықты тайғақ болғанымен, мемлекеттің ... ... ... ... ... ... ұстанды. Саяси
тәуелсіздігімізді нығайтуда, елде демократиялық ... ... ... пен ... ... ... ... қалыптастыруда бұрын -соңды болмаған жетістікке жетті. Жаңа
басқару жүйесі, оның басқарушы, бақылаушы және ... ... ... ... ... өкілеттігі мен құдіретті, мемлекеттік билік
жүргізудің жаңа тәртіптері қалыптасты. Қазақ ... ... ... ... ... ... ... Шығыстағы ұлы
держава Қытаймен арадағы ғасырлар бойы ... ... ... ... түйін біржола толық шешілді. Осының бәріне бейбіт, ынтымақтастық
жағдайында мемлекеттің саяси-экономикалық келбеті мен даму болашағы ... өз ... өз ... ... ... ... осы ... сан түрлі ұлт баласының басын
қосып, басшылығында жүру тұрмақ, қосын ... ... ... ... ... сезінген Елбасы халық көшінің басында болып, ұлы ... ... Ел ... ... ... ... ... Қазақстан осы
күннен бастап және жер жүзіндегі 100-ден астам ел түгел ... ... ... ... ... ... ... ынтымақтастығы,
Евразиялық қоғамдастық құру туралы пікір айтып, өз ... ... ... әлем ... ... ел ... кейін ең бір батыл, асқан ақылды
шешімі – астананы ... ... ... ... де ... ... кір ... жерін ойлаған азамат оның ертеңгі өмірін де қамдап ойлайды. ... ... ... ... ... түскен жоқ. Арқа төсіне қоңыс
аударған елордаға бақ пен ... ... ... «Бұл болашағымызға керек,
қызығын келер ұрпақтар көреді», - деген болатын.
Өзіңмен қазағымның бағы ашылды
Туғызған ел едік қой сан ...... ... ... ... жарасымды, - деп ақын
жырларында Елбасы шешімінің дұрыстығы паш етілді.
Елбасының тікелей басшылығымен ... ... ... ... ... бас ... ... өндіруді тоқтату тәрізді шын мәніндегі
аса маңызды шешімдер қабылданды. Жер бетіндегі ... ... ... бірі болып ұсынды. Қазақстанның шетелдермен, халықаралық
ұйымдармен, мемлекетаралық, экономикалық және әскери ... ... ... мүмкіндіктер туды.
Туған жерінен жырақта ... ... ... өз Отанына
оралуы, дүние жүзі қазақтарының қазақ ... үш рет бас ... ... ... төрағалық етуі, қазақ жеріндегі ұлттар мен ... арта ... тағы ... іс-шаралардың жүзеге асуы бүгінде
елімізбен Елбасымыздың абыройын биіктете түсті.
«Нұр ... ... ... ... ... ... ... тәуелсіздігін
алғаннан бері Президентіміз өзінің туған елін сара ... ... ... ... ...... жыл ... халыққа арнаған жолдаулары
мен қазақты, қазақ елін жер планетасының ... ... арғы ... ... жуық ... ... ... Президентімізді дүние жүзі таниды
және оны өз ... ... ... ... ... көретінін мақтан тұтамын. Елінің қамын ойлаған Елбасы жыл
сайын іс-сапарлармен ... ... ... жергілікті тұрғындармен
кездесіп, өтініштерін тыңдап мәселелерді шешуге ... ... ... - ... ... қолында деп таныған Елбасы мектептер
мен балабақшаларда ... ... ... ... беру ... орын
жетіспеушілігін төмендету мақсатында арнайы әзірленген ... ... ... ... ... ... ... бастамасымен өмірге келген Қазақстан халықтары ассамблеясы - 15
жылдан бері татулық пен бірліктің алтын ... ... ... ... елі
өзге ұлт өкілдерін бір шаңырақтың астына жинап, ортақ мақсатқа жұмылдырып
отыр. Елбасының атқарған игі ... ... мен ... ұлт ... дән
риза.
Атан тартар ауыр жүк,
Мойныңызға артылды.
Түсінген жан едіңіз
Дәстүрім мен салтымды ,
Бір Алла өзі жар ... бер, ... ... - деп ... ... болған Елбасының өмірі мен қызметі, елі мен ... ... ... арнаған. Бұл жолда қойдан қоңыр халқыңды от пен суға
түсірмей алға ... бер, ... және ... ... неткен ұлы жер едің,
Неткен күйге жүрегімді бөледің?
Сенде тудым, сенде өстім, сенде өлсем.
Арманым жоқ бұл дүниеде дер едім,-деп ... ақын ... ... ... жері Атыраудан Алтайға дейін керіле көсіліп жатқан ұшы-қиыры жоқ
кермиық кербез дала. Осы даладан тарихтағы тұңғыш жер серігі, алғаш
ғарышкер ... Осы ... ... қалқан болған алғашқы атом бомбасы
жарылған, сутегі бомбасы сыналған. Бар ... ... ... ... ... осы даладан жаралған. Қазақ хандары мен батырлары, ғалымдары мен
қайраткерлері, қаламгерлері мен өнер ... осы кең ... ... осы
даладан қанат қағып, қияға ұшқан. Осындай ұлтымыз-ң туған ел, жерге дарыған
киелі қасиетін ... ... ... ... ... ... ... жауға қасқая тұрып, бастарын бәйгіге тігіп, қалың нуы мен ағын
суы тұрмық, бұлаңдаған байырғыны мен бұтасына дейін ... ... ... ... ғасырлар бойы таным таппастан, кірпік қақпастан ерлікпен
бізге мұра етіп қалдырды.
Ұлы даланың тағдыр тарихын барлық дем тынысымен түсініп, елі-ң ендігі
тарихын сол ... ... одан әрі ... жасарта алып кететін ессір ер,
көзсіз батыр, тап-таза ар-намыстан жаралған ... ... ... ... тағдырын қолына бергенінде жаза басып жаңылған жоқ еді. Қазақ
елінің соңғы он жыл тұтқасын ұстап, туын көтерген тұрлаулы да тұғырлы
тұлғасы ... ... ... әлем ... ... атағы
жеткен, жер бетіне сөзін өткізіп, дегенін істетіп отырған бүгінгі заманның
көрнекті саясаткері.
Ширатып жанды шынайы шешен лебізің,
«Қазақ жігітін қарашы ... ... ... ... дүниеге танытып,
Келесіз қалап жаңа қоғамның негізін,-деп жерлесіміз
А.Көпжасарова жырлағандай Н.Әбішұлы төрт құбыланы түгендеп, ... ... ... ... ... ата ... ерекше дарынды
туған қасиет дарыған қайраткер. Қазағым сіздей ... ... ... сөзін сақтап қалсын,-деп ақындар жырана арқау болған гуманист, елін
ұлы көшке сүйреген көреген көшбасшы.
Тарих-ң тағдыр талайы сәтінде ... ... ... ... рух ... ... елін өрлеу мен гүлдену жолына
түсіріп, іркілмен бастап келе ... ізгі жан ... жылы ... ... ... Соның бірі Ресей-ң байтақ бір өлкесін билеп, халқының
құрметіне бөленіп отырған қандасымыз. Аман Төлеевтің ... да ... ... Ол: ... Назарбаев өте көреген, әріден ойлайтын
саясаткер. Ол жігерлі, әрі айбарлы адам. Мен оның көрегендігін ұнатамын. Ол
шебер шахматшы ... ... ... ала есептеп, нағыз жүрістерді таңдай
алады»-деп көрсетті.
Президент боламын ... кісі ... мен ... жүрегін, ірі саясаткер
талантымен, ел басқару ісіндегі мол тәжірбиесімен ұштастыра ... ... ... ... мемл-ң тәуелсіздігімен еларалық қадір қасиеті-
ң арту үшін еңбек етуі шарт. Н.Назарбаев бұл ... ... ... ... ... ақыл-ойын байытуға, абыройын асыруға, ар-ожданын ардақтауға
қызмет етті және қызмет етіп келеді. Ол ... ... ... тәуелсіз дамуы үшін тер төгіп, бейнет көшті.
Шынында , Н.Н.- қазақ-ң жығыла жаздаған туын ... ... жаңа ... мен ... ... ел, ... ұлт ... аттаған
қазақ елі-ң алдында толып жатқан қиындықтар бар еді. Қазақ ... ... ... ... ... ... жан-жағында анталаған
алпауыт мемлекеттер, жаңа қоғамдық қатынастарға ауысуды тосырқап, үріккен
қойдай жан-жаққа алаңдап, басы ... ... ... ... шыға
алмай кібіртіктеген қалт-құлт еткен экономика тағы басқа да ел өмірінде
толып жатқан қордаланып ... ... тиіс ... ... Осындай
жағдайда Кеңңс өкіметі-ң құлаған сарайын күреп тастап, ата-бабамыз-ң ақбоз
үйін тіге қою оңай болған жоқ. ... ... ... ... ... ... ойлайтыны да айтатыны да көп ұлтты еліміздің тыныштығы
мен ... ... қалу ... ... жалаңаштыққа ұрындырмай, қиын өткелдер алып
шығуының бірден-бір жолы шет елдердің қаржысын Қазақстанның экономикасын
өркендетуге жұмсау, өзіміздің теңгемізді тұрақтандыру, дамыған елдермен
байланыс жасап, жер ... ... атта ... бар ... ... ... қиыншылықты тайғақ болғанмен, мемл-ң алдындағы өзекті
мәселелерде Елбасы бірде-бір баянды бағыт ұстанды. Саяси тәуелсіздігімізді
нығайтуға, елде демократиялық процестерді орнықтыруда, ұлтаралық ... ... ... ... ... ... ... қалыптастыруда
бұрын соңды болмаған жетістікке жетті. Жаңа басқару жүйесі, оны басқарушы,
бақылаушы және атқарушы органдарымен институттары ... ... мен ... ... ... ... жаңа тәртіптері
қалыптасты. Қазақ елінің территориялық тұтастығының, біртұтас
мемлекеттігінің заңды негізгі қаланды. ... ұлы ... ... ... бойы ... шиеленісіп келген шекараға қатысты түйін
біржола толық шешілді. Осының бәрі ... ... ... ... ... келбеті мен даму болашағы әлемдік қауымдастыққа
өз бағытымен , өз ... ... ... ... осы ... сан ... ұлт баласының басын
қосып басшылығында жүру тұрмақ қосын тігіп, қосшылығында жүрудің өзі бақыт
екенін сезінген Елбасы халық көші-ң басында болып , ұлы ... ... Ел ... алысымен БҰҰ-ға мүшеғып енгізді. Қазақстан осы күннен
бастап және жер жүзіндегі 100-ден астам ел түгел таныған егемен ел болды.
Егемендігіміздің ... ... ... ТМД мен ... қоғамдастық құру туралы пікір айтып, өз жобасын ұсынудың
дұрыстығын бүгінде әлем елдері мойындады.
Президентіміз-ң ел тәуелсіздігінен кейін ең бір ... ... ...... ... көшіруі. Қайда жүрсе де кіндік кесіп, кір жуған
туған жерін ойлаған азамат оның ... ... ... ... ... ... ... ауыстыру оңайға түскен жоқ. Арқа төсіне қоныс
аударған елордаға бақ пен дәулет тілеген Елбасы: «Бұл болашағымызға керек,
қызығын келер ... ... ... ... қазағымның бағы
ашылды. Туғызған ел едік қойсан асылды. Ақмоланы Астанаға ауыстырып, Аты
қандай бүгінгі жарасымды,-деп ақын жырларында Елбасы шешімі-ң ... ... ... ... ... ... ... қайта лаулап, жанып қайттым
Ән
мен күй, шежіре мен шешендіктің,
Мен
бастау бұлағынан қанып ... ... ... жер, ... ауыл ... маған.
II. Ауыл-алтын бесік.
1. Ауыл тартқан ауыртпалықтар.
2. Ауылды көркейту адалдықтың азаттық ісі.
III. ... ... ... діңгек, халықтың келешегі.
Ауыл-алтын бесік. Бәрімізде сол бесікте терббғеліп өстік.
Адалдыққа, адамгершілікке, амандылыққа дініміздің, әдет-ғұрып, салт-
дәстүріміздің және рухани қайнар көзі болған ауылға ... ... ... ... жер, ... ауыл ... маған,
Ешкімге бұл сезімді былғатпағам
Мен оның өзім ғана сезінетін,
Қастерлі қасиетін жырлап бағам,-деп ... ... ... ана тілін, мәдениетін, ұлттық қасиетін құрметтеп, елін,
жерін сүюге ... ... ... оятатын орта. Ауыл-өзге жұрттың
елдігін, бірлігін, қадір-қасиетін сақтап, тазалығы, тұнықтығы бұзылмаған
мөлдір бұлақ. Ауыл –ең бастысы қазақ халқы өнген, өскен орта.
Ауыл ағаш ... киіз ... ... ... үшін ... медет, көзіне ыстық бір керемет емес пе?! Оның аты ... елең ... қыр ... жоқ. ... ауыл исі ... ... мен
абыройының алтын бесігі. Демек, ұлттың түп тамыры сол ауылдан таралып, жан
дүниесі содан нәр алып жатқанын естен екі елі шығармаған ләзім.
Ал оның ... сезі ... Тек ... ... мен көзім керек!-деп
ақын жырлағандай оның жай-жапсарына, мұң-мұқтанына барынша байсалды қарау
шарт. Үш ... ... ... ... ... ... пайдаыс тиетін
барша азаматты түлеп ұшқан туған жерінің әл-ауқатын жақсартуға, рухани
жағынан көмек көрсетуге, атсаысуға шақырды. Бүгінгі таңда ауыл өмірі ... ... мен ... үшін ... жоқ ұлттық намыс деңгейіне
көтерілуді талап етіп тұрған көкейкесті шара.
Қай заманда, қай қоғамда да төңкерістер мен сілкіністердің, тарихи
дауылдардың ауыртпалығын алдымен ауыл ... ... Оны ... ... ... болады. Өткен ғасырдың өзінде-ақ ескі мен жаңаның ... ... ең көп ... ... ауыл ... ... қолдан
жасалған ашаршылықта шаңырағы ортасына түсіп, адамдарының жартысына жуығы
қырылып қалған да сол ауыл. Қала берді кешегі ойластырмай жедел жүргізілген
жекешиелендірудің ауыр ... ... де ... ... ... өрісі ұстағанның қолында, тістегеннің аузында
кетіп, назардан тыс, қараудан қағыс қалып жарықсыз, сусыз, жылусыз отыра
алмай аудан орталығы мен ... ... ... ауылдың бүгінгі жайы кім-
кімгеде аяздай батады.
Құт киемді сыпырып ұры ... ... ... ... мен ызыңдап мұңа қалған,-деп ақын Ф. Оңғарсынова
бәріміздің жанымызға аяздай батып отырған ауыл жағдайының бүгінгі көрінісін
көрсеткен еді. Ауыл басындағы қиын ауыр ... ... біле тұра ауыл ... көңіл бөлінбеді. Сондықтан гүлденген бай ауылдардың орнында
қоңыраған, жұрты қала жағалаған ауыл қалды. Иесі кетіп, жұрты қалған, үйі
құлап, орны ... сол ... көз ... ... ішің ... ... ... ауылдың өзінде терезелері шегеленіп, иесіз тұрған
үйлердің көбейіп бара жатқанын көргенде жүрегің сыздап, көңілің құлазиды.
Шаңырағы ортасына түсіп, ... ... ... ... ... мен
тоз-тозы шығып кеткен балалары мекемелері қанша.
Өнегелі ұл мен қыз ... ... құт ... ... де ... ... ... адамзаттың ісі. Елбасы өзінің 2003 жылға арналған
жолдауында ауылға барынша көңіл бөлініп, қаржы берілетінін айтты. Өз
сөзінде ол сонау кеңес ... ... да, ... ... көп ... ... кешегі реформаның қателіктерін арқа жонымен сезген
ауыл адамдары енді бәріміздің ықыласымызды, қамқорлығымызды сезінуге тиіс,-
деп ағынан ашық айтты.
Ауылдың ... кіру үшін ... суы, ... ... жол қатынасы,
аурухана, мектеп, мәдениет ошақтарын көтеріп, барынша қолдау ... ... ... ... ... электрик секілді маман кадрлардың
ауылға бет бұруын ұйымдастыру үшін, оларға қолайлы жағдайлар жасау керек.
Оларға үй, жәй, ... ... жер ... берілуі керек. Ауыл кәсіпкері
үшін де кең жол ашылып, көптеген жеңілдіктермен пайдалауына мүмкіндік
туғызылу керек. Сол кезде қалаға ... қолы ... ... жүрген талай
жастың ауылға қайта оралуына оң бағыт берер еді. Сол тәрізді ауыл жақты да
жарнамалауға тұрарлық қырларымен көрсетіп, есігін ашық ... ... ... де ... ... барып орнығып, түтінін
түтіндететін жандардың табылары сөзсіз.
Ауылды ажарландыру мал баққан бақташы мен жерден ... ... ... ... ... ... ... ауылдың білім-
ғылымының, өнерінің өрісін ұлғайтқан жөн. Бүгінде еліміздегі барлық
мектептер ... деп ... ... Сол ... ... ... қажетке жарамай, көрмеге қойылғандай көрініс
беретініне көңіл бөлінбейді. Заман талабына сай ... ... ... болсақ, ауыл мектептерінде информатика пәніне
айрықша көңіл бөлінуі тиіс. «Жеті ... ... біл, жеті ... ілім ... халық даналығында айтылғандай ауыл балаларын қазақ, орыс, неміс,
ағылшын тілдеріне баулу керек.
Қорыта келгенде ауыл тұнық бастауымыз, алтын діңгегіміз, ... ... ... ... ... ... ... тұрмыс-салты
мен әдет-ғұрпының, рухани тірлігінің бастау көзі де сонда жатыр. ... ... ... ... ... ... өткен оның бай мәдениеті мен
игі дәстүрін ұрпақтан-ұрпаққа ... келе ... да ... ... ... үш ... ауыл жылы атауы төрт
құбыласын түгендеп, кемел ойлап, кемеңгер ата-бабаларымыздың жолымен жүрген
ақыл-парасатының, азаматтық саясатының нәтижесі.
«Жауға шаптым ту байлап»...
( ХI-ХVIII ... ... ... халық өмірімен біте қайнасып
тұрғандықтан, халықтың көңілін сергітетін өзінің
ғасырлар
бойы тарихынан, қиялы дүниесінен
қызықты
жырлар, ғажайып дастандар, ... ... ... ... ... көзі болып табылады.
Е. Ысмайылов.
Жоспар:
I. Жыршылар-ғасырлар қазынасының шежіресі.
II. Жер халқының қамын ойлаған бабалар өсиеті.
1. Алмастай ойып түсер өткір тілді жыршылар.
2. Жауһар ... ... ... ... ... ... халықтың болса да әдебиетінің пайда болуы-күрделі құбылыс. Қазақ
әдебиеті де осындай биікке тез ... ... жоқ. Сол ... сай
дамыған мәдениеті болғанын, сөз өнерін ерекше қастерлегенін, ... ... ... ... VII –VIII ... өзінде мәңгі өлмес мұралары
қалдырғанын енді-енді ғана оқып, біліп жатырмыз. Соның ... ... ... ... «Құдатғу білік» сияқты жазба әдеби мұралар
жасалған екен.
Қазақ халқының алғашқы бөлініп шаңырақ көтерген кезінде туған жырдың
сақталған нұсқасында:
Қара Қыпшақ Қобыланды да нең бар еді, ... асып ... ... ... ... ме жұлыным!
Адасқанын жолға салдық бұл ноғайлы ұлының!
Аққан бұлақ, жанған шырақ жалғыз күнде құрдың!
Қара Қыпшақ Қобыланды да нең бар еді, ... ... ... ... ... ... шыққан атақты Жанақ ақынға Уақ Жарқын би сұрақ қойған екен:
-Жанақ ақын, атаңда ақындық бар ша?- ... де ... ... түп ... ақын ... ... ... ұста болса керек»,-деген
екен. Бірақ сол Қотан бабамыздан қалған жыр ... ... әзіп ... ... ... ... жыраулар жырларының қадірлі-елін, Отанын
сүйетіндегі, қалың елінің қамын ойлап, қайғы жұтып күңіренетіндігі, әлеумет
мәселесі, халықтың тыныштықта, бақытты өмір сүруді ойлайтындығында.
Жыршылар ... ... ... ... ... ... айтып
қана қойған жоқ, тіршілігін, ой-санасын, дүниетанымын шебер де көркем
бейнелеу тілмен суреттеп беріп кеткеніміз алтын қазына.
Бабалар жырларының негізгі тақырыбы-осы ... елі, ... ... ... ... ... ... жайлы қоныс іздеуі, сөйтіп халқының
«қой үстінде бозторғай жұмыртқалайтын» жерде тұрған уын ... ... ... аты ... ... Асан ... ... мініп, жиһан
кезіп, жасыл орманды, көкорай шалғынды, мөлдір сулы жерді іздегенде ұлан
байтақ қазақ даласында Асан атаның табаны тимеген, ол баға ... ... аз ... ... Асан ... Еділ мен Жайық арасынан өткенде:
-Еділ менен Жайықтың –бірін жазда жайласаң, бірін ... ... ... ... ... менен күміске!
Бабамыз Жетісудің ағашының басы сайын жеміс екен, шаруаға жайлы қоныс
екен,- депті.
Ел, халық ... ... ... көз ... ... ... ... іздеп қоныс көр,
Желмая мініп жер шалсам,
Тапқан жерге ел көшір,-деп жыр ... ... «Әй, хан, мен ... ... ... ханға айтқан
толғауында «шабылып жатқан халқың бар, аймағын көздеп көрмейсің»,- деп
күйзелген халқының ... ... ... ... ішіп ... мақсаттанып,
қызып, өзінен басқа хан жоқтай елеуреп, бақ-дәрежесіне, мансабына
масаттанған» ханға батыл үн қатады. Жырау бұл ... ... ... ... ... ... бейнелеген. Елінің қамын, ертеңін
ойламаған ханға жырау: «Ойыл көздің жасы еді... ойылдан елді көшірдің,
жемде кеңес қылмадың, жемнен де елді көшірдің...Еділ деген ... ... тар ... -деп тіл ... ... ... ... күмін жоғары
бағалаған. «Еділ бол да, жайық бол, ешкімменен ұрыспа»,-деп, елді бірлік-
ынтымаққа шақырады жырда ғибрат, өнеге аларлық парасатты ой түйіндері мол.
Ол өз ... да, ... ... да биік ... ... ... ... қайтесің
Түбі терең қуысқа»,-деп шалдуарлық теріс
мінездерден сақтандырады. Сол сияқты «Ердің құны болса да, қол қусырып
барған соң, аса кеш те қоя бер, ... ... ... , ... ... ... ... қол бастар» деп, ерлікті, батырлықтыжырына
ту еткен жыраулар өздері де ... қарт ... ... «болат қылыш
асынып» жаумен талай шайқасқан батырлар болған. Мұны «дұлығамның төбесі
туған айдай болмаса, батыршылық сүрменді», «дулығалы бас кескен, ерлердің
алдаспаннан игі қолы ... ... ... жоғары бағалаған Шалкиіз
жырау, Балдағы алтын құрыш болат, ашылып шапсам деп тартар, ... ... ... ... ... ... дәріптеген Қазтуған жырау
жырларынан байқау қиын емес. Талай жорықтарға қатысқан Шалкиіз де, ... ... орақ ... ... арқалы ақын болған Қазтуған да елін,
туған жерін көзінің қарашығындай қорғаған батыр жандар. Сондықтан ... ... ... елі, ... кесіп, кір жуған жері. Олар өз
жырларында тебірене жырлады.
Салп-салпыншақ анау үш ... ... ... ... ... ... Еділіне перзенттік қалтқысыз сезімін Қазтуған еміріне жырына
өрнектейді.
Жыраулар поэзиясының басты тақырыптардың бірі- ел бірлігі,
ынтымағы. Өйткені «бірлік болмай, тірлік ... ... ... ... ... ... ел ... байланысты екенін түсіне білген.
Сондықтан, «малың ды бер де, басың қос, басың ды қос та, бек сыйлас» деп
кейінгі ... ... ... ... ... ... поэзиясында адамгершілік жайында толғаныстар мол. Олар
адамды жақсылыққа сүйсіндіріп, жамандықтан бездірген. Жырау жақсы деген ... ... не, ... ... ... адамгершілік қасиет адамның
қандай әрекет, қылық- мінезінен көрінеді міне, осы тақырыпта ... ... дос ... ... ... ... дос болсаң
Күндердің күні болғанда
Бір ғаламға күлкі етер,-деп жыр толғаған
болса, Шал ақын:
Ата-ананың ... ... ... ... ... ... ... кеткенде білерсің, -деп жырларында жақсылық имандық, қадір-
қасиет жағдайындағы толғанысын көреміз. Жыраулар жырындағы осы тақырыптарға
байланысты жолдар парасаттылық ой тереңдігімен ерекшеленеді.
Қорыта келгенде, ... пен ... ту ... ... поэзиясының
бүгінгі ұрпаққа берер тәлім-тәрбиесі мол. Үнемі достықты, ақпейіл ынтымақты
жақтаған ... ... мен ... ... білуге, жаман мен жақсыны тани
білуге үйретеді. Жыраулардың туған ел мен жерге арнаған толғаулары бүгінгі
жастарға өнеге ... ... ... ... сияқты баласы Абат Байтақ та көрегендігі мен
ақылды, ел қамын ойлайтын, Асан Қайғының сөзін жалғастырушы, халқын бақытты
етпекші болып, жолбасшы ретінде ... ... ... ... Абат пен ... қаза тауып, Ақтөбе облысы, қазіргі Қобда ауданы,
Талдысай деген жерде қаза тауып, сонда жерлеген екен.
Асыл
махаббаттың айшықты ескерткіші
(«Қыз Жібек»
жырының көркемдік ерекшеліктері)
Жоспар:
I. Қыз ... ... ... ... ... басты кейіпкерлері.
1. Махаббаттың қиын жолы.
2. Махаббатсыз өмір бос.
III.Қорытынды.
«Қыз Жібек» жыры- идеялық мазмұны, көркемдік сөз саптасы, сюжеті,
композициясы, көркемдік ... ... ... ... үзік ... ... өзек болған оқиға Төлеген мен Қыз Жібектің арасындағы шынайы
махаббат. Олардың бір-бірімен табысқан шуақты сәттері де, қайғылы-қасіретті
күн кешкен трагедиялық кездері де ... ... ... өте күшті сезім екендігі бейнеленген.
Дастандағы бейнелі сөз кестелерін жыршы ... ... ... ... ... ала ... Мысалы, қазақ ауылының көшпелі тіршілігінің сән-
салтанаты, Төлегеннің өлім алдындағы әуедегі алты қазбен қоштасқан сәті,
Жібектің асыл жары Төлегеннің қазасына егілген жан ... ... ... өрілген.
Дастанның басты кейіпкері –Төлеген мен Қыз Жібек. Базарбай тоғыз
ұлынан айырылып, қан жұтып, қасірет шегіп ... ... Алла ... ... ... ... Оның ... дүниеге келген келбетін жыршы былай
суреттейді:
Төлеген деп қойыпты ұлдың атын,
Құдай артық жаратқан оның затын,
Баланы сипат қылып айтып ... жан ... бір ... ... кең ... ... боп өсті. Айналасына да, еліне
де сыйлы, қадірлі азамат болды. Үйленер шағына да жетті. Қалыңдық ... ... ... арылтып тамам қылды», бірақ ол «ел-жұрттан қыз жаратпай»,
өзіне сүйікті жар болар сұлуды іздеумен күн ... ... ... ... саудагер шал Төлегеннің сұлу қыз іздеп жүргенін елден естіп, оған:
Қыз жақпай өз еліңнен жүрсе саған,
Төлеген, сүйінші бер енді маған,
Елі бар Ақ ... алты ... ... ... ... соған»,-деп Төлегенді
Ақ Жайық сұлуларына ынтық етеді. Жолы ауыр, жүзкіндік болса да Төлегеннің
қыз іздеуге көңілі кетті. Төлеген іздемекке талап етті. Белін ... «Құс ... ... жаратты», Тұрланның барлығын алтындатып,
күміспен төрт аяғын тағалатты. Барлық жол ... ... ... сексен
жігіт қашы алып, он бес жігіт басшы алып, Ақ Жайыққа жөнелген.
Анасының қарсы ... ... ... Төлеген Ақ Жайыққа жиырма
бес жорға ала кетеді. Саудагер шал аңыз етіп айтқан сұлуларды көрмен болып,
елге:
«Жас қызы болса ... ... ... ... ... да, ... да ... беремін»,-деп хабар етеді. Мұны естіген мұрагерлер, үміткерлер
дәмеленген жұрт алын көрсетеді. Төлеген ешбірін ... ... ... ... ... жорға мінгізді. Көңілінен шығар сұлу көрмеген
ол: «Бұл қыздары сұлу деп шал ... ... ... деп ... Сол ... қыз ... Төлегеннің келгенін естіп, ханның ақылшысы әрі ақын
Қоршыға қыз таңдап жүрген жігітті көрмекке, Төлегенді іздеп жолға шығады.
Қоршыға «Мен Төлегенді көрейін, ... ... ... Қыз ... те
жақтырар»,-деп ойлайды.
Төлегеннің келісті келбетіне, парасаттылық адамгершілігіне көңілі
толған Қоршыға:
Мен бір сұлу табайын,
Патшалардың жалғызы
Аты Жібек сұрасаң
Кереметін көр,- дейді.
Сонымен, Қаршыға өзіндей әрі сұлу, әрі ... ... ... ... жігітке мойын бұрмай жүрген Сырлыбай ханның көштерін
көріп, арасындағы сұлулардың ең әдемісі Қыз Жібекті көріп ғашық болып
қалады. Қыз Жібек оны ... ... ... риза болады. Қыз Жібекпен
Төлегенді атастырады. Осы шыншыл махаббат кесірінен Төлеген қайтыс болады.
Бұл жаңалық Қыз Жібекті дүр сілкіндіреді. Міне, осы Қыз ... ... ... қазіргі заманның жастарына үлкен әрі аса қажетті тәлім-
тәрбие болып саналады. Сондықтан бір-бірін сүйген жастар махаббаты Төлеген
мен Қыз Жібектің махаббатындай ... Осы ... мен ... мен ... ... ... ... жаздым. Бір-бірін көру үшін қандай
қиыншылықтардан өтеді. Төлеген ... ... бір ... бір ... оймен
кетеді. Жақсысы Жібек сияқты сұлумен болғаны болса, жаманы сол ... ... екі ... арасындағы ғашықтық сезімдерді суреттеуде болсын, қазақ
аулының көшпелі тіршілігінің сән-салтанатын суреттеуде ... ... ... ... ... орай екшеп ала білген. Жайлауға көшіп бара жатқан
сән- салтанаты асқан көш сайын сұлулығы бір-бірінен асқан перінің қызындай
сұлулардың ... ... ... қыз кетіп барады,
Шытырма көйлек етінде
Нұр сәулеті бетін де,
Бұралып кетіп барады,- деп
Құбылта, Құлпырта суреттесе:
Көш басындағы қыздардың көріктері: ... ... ... ... ... жоқ, ... көлдің аққуындай» деп бірінен-бірі асыра
сипаттайды. Солардың бәрі осындай келбетті болғанда Төлеген армандаған
Жібек қандай екен деп ... ... ... ... ... ... ... жыршы:
Алтын тақтың үстінен
Қояндай қарғып түседі,
Ақ маңдайы жарқылдап,
Танадай көзі жалтылдап...
Кер маралдай керіліп....
Тәңірі берген екі ... ... ... ... Қыз ... ... ... ойната, көркем теңеулерді шебер қолдана Жібектің сол
сәттегі қимыл-келбетін жыр өрнегіне әдемі түсірген.
Қорыта келгенде, қазақ поэзиясының інжу маржанына айналған,
еліміз 500 ... ... ... ... «Қыз ... жырының халқымыздың
әдебиеті мен мәдениетінде алатын орны үлкен жырда шынайы махаббатқа
тұрақтылық, сөзге беріктік тәрізді Төлеген, Жібек бойындағы асыл қасиеттер,
бүгінгі жастарға үлгі ... ... ... толы ... ... ... тарихын оқып білгісі келген бүгінгі менің
замандастарыма жырдың тәрбиелік мәні ... ... ... ... ... ... мен сүйініші бүгінгі ұрпаққа үлгі еткен, асылды жыр.
Бүгінгі ұрпақ, біз халқымыздың асыл жәдігерлерін құрметтей де қастерлейміз.
Сегіз қырлы, бір сырлы ... ... ... ... , ... ... ... аудармашы, ... ... ... педагог, майталман өнер санаткері- әнші, композитор, актер ,
режиссер ретінде қалың жұртшылыққа ерте танылып, өмір де ерте ... ... ... ... ... ... ... болсын....
Бейсенбай Байғалиев.
Жоспар
I. Кіріспе бөлім:
Сегіз қырлы бір сырлы жігіт сұлтаны Жүсіпбек.
II. Негізгі бөлім:
1. Қазақ әдебиетіндегі барлық жанрдағы асқан шебері.
2. Халық ... ... ... Адам ... ... ірі ... Ән мен жыр – ... асыл мұрасы..
III. Қорытынды бөлім.
1. Асыл мұра байлығы ел есінде.
Қара сөздің хас шебері, өлең-жырдың майталманы, адам жанын тап
басып танитын тамаша психолог, ән мен ... ... ... ... ... аудармашы Жүсіпбек Аймауытов- сегіз қырлы, бір сырлы жігіт
сұлтаны болған екен. Туған әдебиетіміз бен ... бақ- ... ... ... жас ... де, ... әр түрлі салада мол мұра
қалдырды. Жас шағының өзінде семинарияда оқып жүргенде-ақ әдебиетке
құмарлығы, оның болашағы зор, талантты екені ... ... ... ... үлкен ықпал еткен өзінің әкесі еді. Бұл туралы:
«Ауылдағы өзім құрбылас балалардан хатты ерте ... ... ... көп ... ... Қалдыкеш апамның бір сандық хиссасы бар еді.
Қыстың ұзақ кештерінде алғашқыда Қалдыкеш, соңынан Ахат екеуімізге әкем
хисса, өлеңдерді оқытқызып отырушы еді»,-дейді ... ... аз ... көп мұра ... ... ... әр ... қоғамдық жұмыстарда жүріп, одан кейін үстем тап, өкімет
билігіндегілердің қуғын- сүргініне ілігіп жүрсе де, әдебиеттің әр ... ... ... ... ... ... да ... зерттеулер жасаған,
қаламы қарымды, ойы ұшқыр жазушы болды. Қазақтың қашаннан бергі эпикалық
қара сөзбен жазылатын қызық әңгімелері сияқты ... ... ... ... ХХ ғ. ... қазақ арасындағы саяси өзгерістер мен
халықтың тұрмыс-тіршілігін көрсетеді. Романның бас ... ... ... ... ... ... даласындағы қоғам тынысын суреттеп
береді. Патша үкіметінің отаршылдық ... ... ... 1916
жылғы халық көтерілісі, қос үкімет, жаңа үкіметінің алғашқы көріністерін
шындықпен, әдеби қызықты тілмен алдыңа жайып ... ... ... ... әсем ... жазылған, романдағы Ақбілек, Қарамұрт, Мұқаш, Балташ,
Ұрқия образдарының әрқайсысы өзінің тағдыр- талайы бар күрделі образдар.
Жазушы Әсем ... ... ... ... ... ... ... суреттейді. Бұдан басқа «Күнекейдің жазығы», «Торамбай мен қатыны»,
«Елес», «Боранды болжауыш әулие» т.б. әңгімелері бар.
Жүсіпбектің драматургиядағы еңбегі ... ... ... ... ... сахна төрінен орын алған. 1926ж. Ұлт театрын
жандандыру кезіндегі ... 32 ... ... кейін екінші орынға
ие болған пьесасы – «Шернияз» пьесасы, «Ескі ... бала ... ... ... ... «Ел ... «Қанапия- Шарбану»
т.б. аударма пьесалары бар.
«Бірдеме табыла ма деп әкесі ... тағы ... ... ... ақша ... ... қалып жатыр». «Қалдырамын, патшаға балаңды
бермеймін» деп болыстар ақшасын алып қойып, енді теріс ... ... ... ... ... ... танытқан жемісті
еңбегінің бірі- аударма өнері. Заман талабы, оқырман сұранысына орай ... ... орыс ... ... ... ... Ол аударған
Моппасан әңгімелері Рабиндранат Тагордың «Тамиласын»- Дамелі» деп Конрад
Беркович. Джек Лондон. А.С. Пушкин Н.В.Гоголь шығармаларын ... ... ... ... ... ... көрген емеспін. Мен Қазақстан
баспасында директор болған кезімде, Жүсіпбекке «Тамила» ... ... 15 ... уақыт өткенде «Толық аударып әкелдім», деп тұр. Мінсіз
шығарма.... аударылған. Сөз ... ... ... ... аты –
«Тамила» болатын, оны «Дамелі» деп тәржімелепті. Қолжазба кешікпей баспаға
басылуға берілді. Мен мұндай шешен, сөзге бай, ұшқыр жазушыны ... ... ... ... ... туындысын өлеңмен бастаған Жүсіпбек әр жылдарда газет-
журналдарда басылып тұрған ... ... ... ... ... ... болды. Жүсіпбек- сегіз қырлы деген едік. Жүсіпбек ... мен ... ... ... көріпті. Әнді өзі де тамаша етіп айтады, екен
де, тамаша етіп күмбірлетіп күй де тартады екен. Әрі ... әрі ... ... ... ... қарт ақын Дихан Әбілев. Жүсіпбек Аймауытовтың
публицистикалық шығармалары өзінің сан-сала тақырыпты қамтуымен,
өткірлігімен, ғылымилығымен ерекшеленеді.
«Мен Жүсіпбектің 3 әнін ... ... ... ... бидай»,
«Әридай-ай». Бұл әндерді қазір халық әні деп жүр. Жүсіпбек «Жеңеше» деген
әнді ... ... ... те, ... те жас жігіттер. Гүлсім жеңгей
үйінде Жүсіпбек осы әнді айтты. Бізде, жеңгей де т.б. адамдар да беріле
тыңдадық.
Үйім де, тағдырым да – ... ... ... дала мен ... ... ... сен аңсаған,
Жақын жүрсем, мен төрінде жанаттың,
Алтын діңгек - өзім туған босаған!
«Туған жер» Қ. Аманжолов.
Жоспар:
I. Қазақстан- ... ... Үйім де, ... да – ... ... де ... жанұя.
2. Әлем таныған ел.
III. Қашанда қарыздармын елім саған.
Мен ... ... ... Бұл сөз- ... менің
замандастарымның көкірегін кернеген, мақтанышпен айтатын перзенттік сөзі.
Өйткені, мен азат елдің ұланымын, Қазақстан деген байтақ елдің түлегімін.
Отан! Қандай құдіретті сөз! Бұл ... ... ... ... деген сөз.
Қазақстан- байтақ ел. Осы сөзді естігенде көз ... ... ... ... көк шалғын, айдын көлде қиқулаған аққу-қаз, үйір-үйір
жылқы, ... қой, ... ... ... ... жібектей
толқыған ақ селеу, қоңыраулатқан бозторғай үні елестейді. Отаным деп соққан
жұдырықтай жас жүрегімнен шыққан соң осы ... ... ... ... ... ... сөз әуелде көшпелі өмір сүрген ата-бабамыздың от
жағып, тіршілік еткен ұясы ... ... ... ... Отан үшін от пен оққа
кеудесін тосқан Бауыржан ата: ... үшін отқа түс, ... ... қазақпын, мың өліп, мың тірілген,
Жөргегімде таныстым мұң тілімен.
Жылағанда күлкімнен күн ... ақын ... ... ... ... қиындыққа мойыған емес. Есесіне отқа түссе
жанбаған, суға салға батпаған қайсар халық.
Пай, пай, пай!
Киелі неткен ... ... ... ... ... төккен тер,
Ғашықтар бір-бірін өпкен жер,
Сарылып сал-сері кеткен жер,
Бас иіп, иіскеп топырағын,
Тағзым жасамай өтпеңдер!- деп үлкен ... ... ақын ... ... ... ... біздің атамекеніміз, қазақ
даласы- бабаларымыздың ұрпағына қалдырып кеткен асыл мұрасы.
Қазақстан- аялы алақанымен еркелетіп, мәпелеп өсірген қасиетті ... жан ұям. Бұл ... сүю өз ... табалдырығынан басталады.
Тағдырыңда шетсіз, шексіз қияға бірге өрлеп кете береді. Ізгі ниетті
адамның қай-қайсысы да ... ... ... ... туыстығын, өзінің тағдыры
да жан-тәнімен байланысты екенін терең сезінеді. Бар тағдырым өзімен бірге
өрілген елге деген сезімім, сүйіспеншілігім күн ... ... ...... ... тұла бойыма ананың ақ сүтімен тараған, ана
тілімен дарыған ақ нанымен бекіген.
Қазақстан- көк Туы асқақ желбіреп, ... ... ... жылға аяқ басқан жүздеген ұлттар мен ұлттардың ортақ үйі. Өйткені
ол сол ... ... ... суын ... ... ... Табиғатымен
біте қайнасып, адам болып қалыптасты. Сондықтан осы үйді қорғау, ... ... ... ... қасиетті парызы.
Қазақ елі қашаннан да жыр елі,
Тарихында тұлғалар көп киелі
Қазақстан аясында бұрыннан
Бірнеше ұлт бірге өмір сүреді,- деген жыр жолдары жас
жүрегіне ... ... ... ... тау, ... ... қасиетті, киелі.
Сондықтан сол құдіретті мекенді сүйе біліп, оған өз тағдырын сеніп
тапсырып, оның гүлденуіне дамылсыз ... ету ... Өз елін ... ... ... шыңы.
Ал, бүгін туған үйіміз – Қазақстан бейнесі адам танымастай өзгерді.
Бүгін біз қасиетті Түркістан , Отырар, Ордабасы, ... ... оқып ... Біздің елдің әдебиеті мен мәдениетін бүкіл ғлам тануда. Біз, әрбір
қазақ, ... ... ... ... ... аламыз. Қазақстан әлем халқымен теңесіп, жаңаша өмір сүруге бет
бұрды. Әлем қазақтарды тани бастады, оның ... даму ... ... жүзі ... ... игі ... ... Осылардың бәрі- біз үшін зор мақтаныш, теңдесі жоқ қуаныш.
Біздің ата-бабаларымыз ешқандай оқу орнын бітірмей-ақ өз ұрпағын
иманды, ... ... ... шексіз сүйетін етіп тәрбиелей білген.
Жастардың құлағына: «Туған жерің ... ... ... жері – ... деп құя ... ... тиімді өлшемі бар. Пайдалы дәрі-дәрмектің дозасынан
көп қабылдасаң, сауықпай өліп кетуің ... Сол ... ... да
өлшемі бар.
Отаншылдық – білімділік. Көп оқыған, көп тоқыған, білгені мол адам
ғана намыскер, әділетті бола ... Яғни ... ... мемлекет тағдыры
білімді ұрпақ біздің қолымызда. Атам қазақ: «Елдің даңқын ері шығарады,
ердің даңқын елі шығарады», -деп бекер айтпаған. Елдің елдігін,
адамгершілік асыл ... ... ... ... әлемге жар салуда,
жас буын, біз де үлес қосайық.!
Қашанда қарыздармын елім саған,
Анамсыз алыс жүрсем көп ... ... ... махаббатын
Туған ел, берерім көп менің саған,- деп жырлаған
ақын ағаның өлең шумақтарымен ... ... бір ... азамат өз Отаны үшін еңбек етуге, жанын қиюға, Отанды
қорғауға міндетті. Тәуелсіздік, елім, жерім, ... деп атқа ... ... ... өткен батыр бабаларымыздың алдында біз қарыздармыз. Олардың
білектің күшімен, найзаның ұшымен қорғап қалған кең- байтақ қазақ жері- өз
ұрпақтарына қалдырған ... ... ... ... ұлы – ... қасиеті»,
Жүректілік- жігіттің қасиеті»
( Б.Момышұлы)
Жоспар:
I. Ел ерімен елзесі.
1. Ел басына күн туса, Ер етігімен су ... ... ... ... «Ұшқан ұя»- тәбие мектебі.
Қазақ халқы- жауынгер, батыр халық. Ұлан байтақ жерін жаулардан
ондаған ғасырлар бойы сақтап келе жатқан ... Осы ... ... ... ... ... ата- бабаларымыз, елі мен жерін жаудан қорғап
қалды. «Баба қайтса, ата қалар. Ата ... ... ... әке ... ... ... ... ерлік істеріне қажығып өскен. Осындай «ел ерімен
еңселі», «Елім» деп ... ... ... еш ... ... ... бүкіл
бір елдің қасиетін өз бойына дарыта алған, туған ұлтын шексіз сүйіп, терең
қадір тұтқан халқымыздың қаһарман Бауыржан бабамыз ... ... ... ... ... ... ... Бауыржанның өзі де бұл
мектептерін айта келіп, салт-дәстүр тезігінде сусындаған мектебім деп маған
жоғары қалды. Осылайша, Бауыржанның алғашқы білімі ұлттық ... ... орыс ... ... жеті жылдық интернаты,
Ленинград қаласы, соғыс, әскери Академия шыңдай түсті.
Ер басына күн ... Ер ... су ... деп ... ауыр күн ... әлемді дүр сілкіткен Ұлы Отан соғысы басталғанда ол
өзінің қас батырға тән ерлігімен, қажырлы еңбегімен, қаһарман батырлығымен
елін жаудан қорғады. Сұрапыл ... ... ... атамыз алдыңғы
шептің, үздіксіз шайқастың командирі болды. Ол тебір шақта жол ... ... ... ... ... да қамқор әке бала білді.
Ол батыр ғана емес, білікті қолбасшы, ғажап стратег, ... ... ... ... ... Оның ... мен ерлігімнің, көзсіз жетістіктерімен
жауда таныс болып, атамыздың атынан қорқатын да болған.
Бүкіл әлем
Бауыржанды біледі,
Ерліктерін жырғып
айтып жүреді,
Москва үшін
болған қанды ... ... бірі еді,- деп ... жырына қосқан батыр баба бүгінгі ұрпақ
үшін анар асу биік исің ... ... ... ... ... ... Берлинге дейінгі
соғыстың сұрапын жолдарынан өтті. Төрт жылсыз жастанып мазасыз түндерді,
кескілескен шайқастарды басынан өткізді. Бұл ұзақ жолда ол ... асыл ... дақ ... жоқ. ... ... бір
ұлымын, жатымды арым үшін құрбан еткен» дейтін өзіміз өмірлік ұстанымынан
бір мысқылды айнымаған Бауыржан Момышұлы.
Мен жиырма төрт жыл бойы әскерде ... Біле ... ... ... университет. Осы 25 жыл ішінде мен талай қолбасшымен кездестім
кездестім, ... ... ... ... қол ... ... істедім,
тәрбие көрдім. Өйткені командир деген әскери педагог қой,- деп ... ... ... өзі ... боп, ... өмір ... ... көрсетеді.
Аты бүкіл әлемге аңыз боп тараған қазақ елінің ақиық қыраны
Бауыржан ... ... ... ақын.
Қ.
Мырзалиев.
Өткірлігі өзінің
Ұстарадан бетерді,- деп өткірлігін
алмастың өткірлігіне баласа
Жаны берік тастам да,
Лайықты дастанға,- деген жолдар
атамыздың ... ... ... Бауыржан Момышұлы 46 жасында қалыптасқан дағдысын
күрт өзгертіп, «инемен құдық қазғандай» азапты тіршілікке бет қойды. Ол ... көзі ... ... мен қан ... ... ... ... етіп, әңгіме, мемуарлық шығармасын жаза бастады. Ол ел өміріндегі
өзекті ... ... ... көңіл бөліп, шығармаларына өзек етті.
Бауыржан Момышұлы мұраларының ішінде биік ... ... ... ... ... ... салт-дәстүр мен әдет-ғұрпымыздың көркем
энциклопедиясы деп бағалатқан туынды. Автор әже бейнесі арқылы тектіліктің,
кемеңгерліктің, парасаттылықтың өзегін өрнектейді. Асыл әже бір ... ... ... ... ... жан ... ... бейнелейді.
Бауыржанның атасы Имаштың, әжесі Қызтумастың әрекеттері нағыз қазақы
қалабынан шыққан. Батыр атамыздың бойындағы батырлық та, даналық та өзі
шексіз сүйген ұшқан жұғысты ... ... ... ... көтерген батыр баба айтқан тебір
қанатты сөздері де халық есінде. Бастық болу міндет ... ... ... қазақ
болу қазақтың міндеті, содан кейін адам болу керек. Шын азамат өзінің
жағдайынан гөрі, ... ... ... ... ... ... ... өмірлік ұстанымы болу қажет.
Ол: «Ақыл айтар шеңінде
Мың жанаған ... ... ... мезгілде
Шатынап түскен жайдай бол
Мейірің түсер мезгінде!-деп өзі қандай болса
өзгелерден де соны талап етті. Ерлікті, адалдықты ту етіп ... ... ... ... ... ... арнап отырды. Жастар- біз
бастаған істің жалғасы, еліміздің ертеңі. Сондықтан олардың өміріне қарай
алмаймын дейді жауынгер жазушы. Осылайша ХХI ... ... ... ... көп еңбектер жазды. Әсіресе ел аузында атанған ой-
түйгендері құнды тәрбие көзі. Оның өмір жолы мен шығармалары ... ... ... ... кездесетін қиындықтарға мойынмай,
тайсалмай қарсы тұра алатын батыл ... ... үшін ... ... тек қана ... ерліктің символы болып
қоймастан, халқының патриоты болды. Ұлтының тағдыры үшін жақсылықты жайып
салып, жамандықты жасырмаған адал азамат болды. Менің ойымша, кейінгі ... ... ... ... ... ... ... рухы жоғары
дәрежедегі азаматтар аз емес. Бауыржан атамыздың нақыл сөздері мен көркем
шығармаларын оқи отырып, біз ... ... ... ... ... ... тұтамыз. Ертеңгі күні болашақ ұрпақтың бақыт пен бейбітшілікті аңсаған
ел арманын орындап, үмітін ақтамайтынына менің ... ... жоқ. Ал ... ... атамыз тәрізді ұлы тұлғалардың есімі мәңгі ел есінде
сақталады.
Халықтың батыр ұлы- Бауыржан.
(Б. Момышұлы
туғанына 100 жыл толуына)
Бірде тік,
бірде сынық, бірде қатты,
Жайдары көңілі
түссе ... қысы ... ... бұл сымбатты
(Ғали Орманов)
Жоспар:
I. Ұлтының ұлы перзенті.
II. Бауыржан Момышұлы ХХ ғасырдың ... дара ... ... ... қазақ деген қауымнан...»
2. Ақбозат- батыр серігі.
3. «Найзадан қол ... ... ... (Б. ... ... үлгі алар аысл ... ... ұлы перзенті, қаһараны жауынгер, даңқты қолбасшы Кеңес
Одағының Батыры, әйгілі ... ... ... –ХХ ғасыр биігінде
тұрған дара тұлға. Балалық шағын Қаратау, Алатау қойнауларында өткізіп,
асау заманмен арпалыса жүріп ... ... ... ... ... ... ... қайтпастан өз заманының билігіне көрсетілген
батыр бабамыз көзі тірісінде бүкіл Кеңес Одағы мақтаны тұтатын және шет
елдер танитын аңыз ... ... ... менен дауылдан Францияда туылса, болар еді Бонапарт,
Қазақстанда туылып, болып қалған Бауыржан!- деп жыр шумақтарына арқау
болған батыр ... ... ірі ... ... өз қол ... мыңдаған
қарапайым жауынгерлермен жұп жазбай жүріп, 1941 жылы басталған Ұлы Отан
соғысына 1945 жылдың көктеміне дейін үзбей ... ... ... қорғап қалу жолындағы қан шайданды қаһармандықпен қақ жарып
өтті. Қарапайым командирден даңқты қолбасшы ... ... ... ... даңқты перзенті Бауыржан Момышұлының өмір жолы ел
басындағы ірі тарихи ... ... ... ... ... ... соң, бастауыш мектеп мұғалімі, милиция бастығы болған
Бауыржан Момышұлы 1932 жылы ... ... ... ... ... ... ... өткен Бауыржан Момышұлының әскери өмір
жолы осы жерден бастау алған болатын. 1933-1936 жылдары Кіші командирлер
құрамын дайындайтын курсты да сонда ... ... ... арнайы топтың құрамында болып, Қызыл Армияның қатарына командир
ретінде шақырылған алғашқы қазақтардың бірі. Мұнан кейін ол тұрақты әскер
қатарына ... ... ... 25 ... ... Армия құрамында әр
түрлі шенде құрама командирінен дивизия командирі дейінгі дәрежеге ... ... өзі ... ... ... ат ... ... капитаны,
әрі жатықтырушысы міндетін қоса атқарады. Қиыр Шығыста әскери қызметін өтеп
жүрген Бауыржан Момышұлы әскердегі адал әрі ... ... үшін ... ат ... ... ретінде маршал В. Блюхердің қолынан марапат
алады.
«Ер қанаты –ат» деп қастерлеп, ... ... ... ... ... ... түрі мен ... қарай көп нәрсе байқауға болатындығын өзі
көрсетеді.
«Мен адымдай басып, шеткері тұрған ақбозға жақындап, зер салдым.
Маған осы ат ... ... Осы ... ... ... ... неліктен ақбоз атты қалайсыз?- деп сұрады.
Жылқының ақбозын халық қасиетті ... ... ... ботагөй
қариясы да, ел қорғайтын батыры да ақбоз айырға мінген. Онал соң ақбоз
атпен жауға шапқан командир жеңіске жетпей қоймайды. Естеріңізде ... ... ... ... ... асқан, Кутузов боз атпен француздарда
Парижге дейін қуып барған, Чапаев боз айғырымен Колчактың қарақұрым қолына
қырғындай тиген. Мен де осы ... ... ... дейін шегіндірсем
деймін,-дейді. Бұл жылқы жүйрігін ойпай танитын нағыз атбаптар ... ... ... ... жетеді әрі батыр атамыздың тағы бір асыл
қырын танытады.
Бауыржан Момышұлының қаһарман командир ретіндегі атақ- даңқы
фашистер Москваны ... алу үшін ... ... ... ... тобын
шұғыл шоғырландырып, Волокалам, Старая Русса- Холм бағыттарында жанталаса
ұмтылған кезеңде 1941 ... аяғы мен 1942 ... ... ... ... ... ... Сол кездерден бастап барлық Кеңес баспасөзі қазақ
халқынан шыққан қайтпас қайсар қолбасшы туралы тоқтаусыз жазды.
Найзадан қол босаса, қалам алдым,
Толғанып оқиғаны көп ... ән ... ... ... ашық ... деп
өзі айтқандай, шындықты ту еткен батыр баба 1942 жылы ... ... ... ... Қан майданнан жараланып емделуге келген батыр ұлын
астана жұртшылығы қошеметтеп басына көтереді. Осы кезде туған халқының
ыстық ықыласы мен махаббатына бөленген ... қан ... ... ... ... ... тума ой ... келешек ұрпақ үшін жатқа түсіріп
алу қажеттігін түсінген заңғар жазушы Мұхтар ... ... мен ... ... ... ... әңгіме-дәріс сабағын
ұйымдастырады. Бұл әңгіме –дәріс кейін «Соғыс психологиясы» деген ... ... 1956 жылы 46 ... отставкаға шығады, жазушылық өнерге
бағыт алады. Атақты жазушы Петр Вершигфа: «Бізге Бауыржан ... ... ... Жазушы болып, ол екінші ерлік жасады. Екі
ерлігі де, менің түсінігіме, бір-бірінен кем ... ... ... ... ... ... афоризмдер мен өлеңдері
майдан өмірі шындығынан туып жатты. Белгілі қаламгер Тахауи Ахтанов
Бауыржанның жазушылық өнері туралы өз естелігінде: «Біз ... ... ... де өз ... ... ... ... да, Баукең жазушылық ерлігін Отан үшін опат болған өз солдаттары,
майдандас жауынгер достары үшін атқарып шыққан еді. Осы ретте оның ... ... ... ... ... оққа ... ... мәңгі есте қалдыру
мұратының биіктігін, адамгершілік сезімінің ұлылығын, бар тірлігінің
тазалығын аңғарамыз»-делінген.
Қорыта келгенде, биыл туғанына жүз жыл ... ... –ХХ ... ... дара тұлға. Айбынды, сөзге шешен, өткір
мінезді, жанары от шашқан, аты ... ... ... ... бүкіл
ғұмыры мен шығармашылығын сараптар болсақ. Бүгінгі біздерге, болашақ
ұрпаққа қалдырған аманаты ұлтын үкімет ұстау, ұлт намысын аяққа басқызбау
керектігін аңғарамыз. ... ... ... хас ... ... сардарлары
арасынан шыққан тұңғыш дивизия командирі Бауыржан Момышұлының рухына құрмет
көрсету тағылымынан үлгі алу ...... ... ... ... ақын ... жол
емес. Бұл жолға
барлық жас қуаты,
өмірлік бейнеті,
жүрек қаны сарп
етілген. Осы
күйді әсіресе ... ... ... ... мол мұра ... ... Жаңа өмірді жырлаған ақын.
1. Өткен өмір суреті.
2. Әділдік, теңдік іздеген ақын.
III. Ұрпағына ұлағат мұра.
Сәкен Сейфуллин ХХ ... ... жаңа ... ... бірі,
аз ғұмырында өлмейтін мол мәдени мұра қалдырған талантты ақын, жаңашыл
жазушы, көрнекті қоғам қайраткер.
Қазақ әдебиетінің барлық жанрында ... ... ... ... ... шығармалар халық өмірінің ең бір көкейкесті тақырыптарын
қопара көрсетіп, жанды бейне, көркем ... ... ... ... ... ... жасады. Ұлттық әдебиетке төңкерістік мазмұн, жаңа
форма, асқақ идея ... ... ... ... ... ... ... ерекше орын алды.
Сейфолла мен Жамалдың отбасында еркелетіп ... деп атап ... ... ... ... ... қара көз, толқынды шашты,
қысмұрын, қайратты ұл болып өсті. Сөзге ... ... ... ... ... ... өр, қайсар, әділи болып өсуіне әсер етеді.
Еркелікті білмейтін, орынсыз күлкіге, жылауға жоқ тұрымтайдай ... ... ... тыңдаудан жалықпайды. Ауыл молдасынан тілін
сындырып, арабша хат таныған Сәкен қиса-хикаяны өзі оқи алатын кезге
келгенде, Нілді заводына ... ... ... Ақмолада, Омбыда мұғалімдер
семинариясында оқып білім алған сәкеннің еңбек жолы Сілеті- Бұғылы деген
жерде ауыл мұғалім болудан басталады. Бұл кез ... ... ... ... ... ... ... жатқан кез еді. Осындай кезде Ақмолаға
келген ақын әлеумет қайраткері, саяси күрескер болып шыға келеді.
Тырнақ алды ... ... ... ... өлең ... ... ... қазақ фольклорын, Абай шығармаларын, орыс, Еуропа әдебиеттері
классикасын игеруге талпынады. «Айқап» журналында хабар, сын, мақала,
бірнеше өлең бастырады. 1914 жылы 20 ... ... ... ... атты ... ... басылып шығады. Жинаққа енген «Мұра», «Түс»,
«Кім басшы аға халыққа», «Інішегіме» өлеңдерінде ... ... ... ... көзі ... ... байларының надандығы мен
топастығы, білімге үндеу мәселелерін көтерді. Ақын «Інішегіме» атты
өлеңінде:
Біз қараңғы үйде отырмыз, қарағым
Сендер әкеп шырақ жағың, ... деп ... ... «Түс» атты өлеңінде бақшадағы қураған ағаштар мен жас
шыбықтарды көрсету арқылы қираған ескі өмір мен жас жеткіншек жаңа өмірді
суреттеп көрсетеді.
1922 жылы ... ... ... ... ... ... поэзиясында жаң
көркемдік мұраттарды іске асырған туынды болды. Жинақтың «Асау тұлпар»
атануы да тегін емес, ... ... ... мініп, мүлгіген даланы
тұлпардың дүбірімен оятуды мақсат еткен ақынды көреміз. Ақынның «Асығып тез
аттандық», «Кел, жігіттер» өлеңдері ... ... ... жанның жан
сезімі және қазақ әдебиетіндегі ең алғашқы төңкерістік рухтағы жырлар
болатын. Ал «Тұлпарым», «Сағындым», «Қамаудан» өлеңдері қаһарлы ... ... ауыр ... ... ... ... жасайды.
Сәкен лирикасындағы жақсы үлгілерді «Экпресс» жинағынан табамыз.
Туған даласына, еліне деген ыстық сезімін «Қара жер», «Күзгі дала»
өлеңдерінде өрнектеген.
Сыр сандықты ашып қара, ашып қара ... ... ... қара ... деп ... ... пен ... мансап пен ұждан, достық пен қастандық туралы
тебірене толғаған «Сыр сандық» өлеңі оқырманының ... жер ... ... ... сырларын шертетін шығармасы еді.
Сәкен лирикасының шоқтығы биік кейіпкерлерінің бәрі әр
манандықтағы жұмысшылар болды. «Тоқу ... ... ... т.б.
өлеңдері өзіндік бір поэтикалық жүйе құрайды. Табиғатты ... ... ... көңіл күйімен, оның еңбегімен байланысты жырлайды.
Ақынның күрес жырларында да, лирикалық кейіпкердің еліне, халқына деген
сезім күйлері ... ... ... ... кеп, майда желдер таудан асып,
Құшақтап аймалайды амандасып.
Естіген, көрген білген сырын маған
Айтысты – қуанысып, сыбырласып,- деп
даладағы өзгеріс үнін дала желі ... ... ... ... шат ... ... келгенде, ХХ ғасырда қазақтың ұлттық әдебиетінің жаңа
жолмен дамуына үлкен үш қосқан жаңашыл күрескер ақын ... ... ... ... ... ... ... мен мәдениетінде есімі
мәңгі қалды. Заңғар жазушы М.О. Әуезов: «Оның шыншылдығы- қызып жанып
отыратын, бұл білініп тұратын, барынша шын сезім, шын жүрек ... ... жолы -әр ... ... ... ... жолы емес, ылдип бар,
өрі бар- өмір жолы, ... ... ... ақын жолы деп ... ... өлмейтін әдеби мұра қалдырған Сәкен өз халқының құлай сүйген ең
сүйікті перзенттерінің бірі, оның өр тұлғасы мәңгілік ... ... ... ... ... соң,
Тұнық жырмен жиынам....
(Д. Бабатайұлының
заман туралы толғауы)
Жоспар:
I. Заманның озық ... ... ... сұрасаң,
Сары алтынның буынан.
1. Елін қызғыштай қорыған ақын.
Дулат Бабатайұлы- қазақ ... ... зор үлес ... ойшыл,
парасатты ақын. Ол өз заманының озық ақыны. Өз кезеңінің қоғамдық өмір
шындығын, көкейкесті мәселелерін зор ақындық қуатпен, шынайы да өткір
шындылықпен бейнелеген, ... ... ... ... орын алатын ірі
ақын- Д.Бабатайұлы әдебиетте ерекше орын алады. Дулат Бабатайұлы – қазақ
әдебиетінің тарихындағы ең ... ... ... Сан ... ... бері келе ... ... өнерден тамыр тартқан оның
шығармашылығы қазақ поэзиясына соны леп ... ... ... ... ... ... ұлы Абай ... үні, ықпал боларлық жаңа поэзия
жасады. Дулат ақын өзінің шығармаларында ... ... ... ... ... Ол ... бойы ауызша туып, ауызша тарап,
ауызша сақталып келген мол дәстүрлі қазақ поэзиясын жаңа ... ... ... ... сөзінің жаңа кезеңге, жаңа сапаға көшуіне
дәнекер, аралық саты болған ақындардың бірі, ... ... ... ... ... ... ... отаршылдығы барынша ойран салып жатқан
уақытты өз кезімен көрген Дулат заман келбетін, сол заман адамының ... ... ... ... сол ... ... зар-заман әдебиетінің
көрнекті өкілі. Ол отаршылдыққа қарсы алғаш үн қатқан. Қазақ әдебиеті
тарихында алғаш рет ... ... ... ... ақын. Отаршылдықты,
жергілікті әкімдердің халықты қан қақсатып отырған қылықтарын, жемқорлықты
әшкерелеуге ... ... ... ... үн қосып, бойына қуат, ойына
қанат бітіруге, шерлі-шерменді болғандарға дем береді, рухтануға шақырады.
«Дулат Бабатайұлы – қазақ халқымен қоса бүкіл түркі ... ... ... ... жете ... оның қасиеттерінен нәр алған ақын»
-деп бағалаған Т.Кәкішев сөздері ақынның әдебиеттегі орнын ... ... ... ... ... ... ... болғанына наразы
болған реалист ақын болды. Ақын отаршылдық тауқыметіне душар болған
халқының ауыр хамы күйзеле суреттейді. Ел мен ... ... ... өз ... ... ... ... атқамінерлердің опаздығына
күйініп, оларды аяусыз шенеген ақын:
Атам қонған кең далам!
Мендей сені қызғанар,
Бауырыңда өскен қай балаң?!
Көл қорыған қызғыштай
Сен ... ... ... ... ... ... ... оған деген сүйіспеншілігін білдіре, қазақ
даласын ата-баба бейнесінде алған.
«Анам қонған кең далам!» -деп ... қарс ... ... ұлтарақтай бөлігін сырт жаудың таптауына қимайды, өзін көл ... ... елін ... ер ... ... ... Ата-баба
көшіп-қонған кең байтақ қазақ даласын сыртқы жаудың қанды ... ... ... ... ... ... ескертеді. Ақын ата-баба мекені
арқылы өзінің ақындық, перзенттік үнін анық танытады. Ол қазақ халқының
ғасырлар бойы қалыптасқан тұрмыс қалпын өткелі зорлықпен бұзған ... ... Тек ... ... ... ... түркі халқының
шежіресінен хабардар көне ақын, жыраулар мұрасын жете таныған, оның озық
қасиеттерінен нәр алған ақын .Патшалық Ресейдің капиталистік қарым-
қатынасының ... ... ... де, одан туындаған өзгерістер мен
жаңалықтарға да жаны қас. Қазақтың өз ... ... ... құрып, дербес
өмір сүруін көксейді, хан басқарған феодалдық тұрмысты жақтайды. Ел
тарихының тағлымды тұстарын, туған жерге деген сүйіспеншілік, ата қонысқа
деген ... ... оның ... ... алаң ... ... Дулат
шығармаларында молынан қамтылған. Бұл мазмұндағы өлеңдерінде Дулат
отарлауға ұшыраған елдің халі болашақты қалай болатынын ... ... ... ... ... түнегі
Жеріңе келіп түнеді,
Жаныңнан таспа тіледі,
Ішіңе әбден кіреді,
Оны Дулат біледі,- деп көзбен көріп, куәсі
болған ... ... ... ... елдің келер күндердегі
азапты тағдырын сезінеді. Ақын:
Елді судай сапырған,
Бейнесінен батырған,
Шілде де мұзды қатырған,
Берілді тізгін ылаңға.... –деп, ел билейтін
әкімдердің ынсап, ар, әділдік ... ... ... ... суреттей
келіп, қорқауларды қолпаштаған әділетсіз қоғамды өлтіре сынайды.
Бытырып, азып- тозған ел
Бөдене емей немене?- деп, елдік қасиетті,
береке, бірлікті сақтауға ... ... сол ... ... бар ... ... оның зәру мәселелерін қозғаған ақын. Сонымен қатар, ол
патша үкіметінің қанаушылық мәнін, халықты талан –таранға салып, ... ... ... мен ... ... ... алды. Бір
өлеңінде:
Жеріңнің алды шұрайын,
Дуан салып жайланып,
Датыңды айтсаң майырға,
Сібірге кеттің айдалып
Бейнең қандай болды екен
Қарасаңшы бір мезгіл
Қолдарыңа айна алып,-деп басқарып ... тап ... ... ... – арбап отырған іс-әрекеттерін
әшкерелейді. Ақын елдің бірлігін, ынтымағын керектігін ... ... ... ... ... ... ... өзгеріп бара
жатқанына наразы болады.
Дулат жырларының өзнгі- қоғам өмірі, халық ... Ол ... ... ... ... ... ... сөзбен сипаттап жеткізеді.
Туған халқының болашағынан күдер үзбеген ақын өзінің шығармаларында елін
сүйген азамат қандай болу керектігін жырлайды.
Қорыта келгенде, ... өмір ... ... ... ... ... оған ... азаматтық ой-пікірін батыл білдірген
күрескер. Ол өз кезінде ел ішіндегі жан ауыртқан іс-әрекет, оқиғаларды
өлеңге айналдырған жыр дүлділі ғана ... сол ... ... әлеуметтік
ойлар түйген ойшыл. Біз Дулат шығармаларынан қазақ халқының екі жақты
езгіге түскен ауыр халін, ... ... ... ... ... әкім, билердің езіп-жаншуын көреміз.Азаматтықты аңсаған ақынның
ерліктің өлшеміндей болған жырлары ... ... ... ... ұлт ... өршіл үні-Дұлат ақынның жырлары
ұрпаққа аманат!
Адамзат тудырған алып ... ... ...... ... мен ... ... оқшау тұрған ұлы
тұлға.Абай – қазақ әдебиетінің тарихында жаңа ... ... ... ... ... ... ұлы ... ақын. Ол әдебиетті идеялық ,
көркемдік жаңа биікке көтерді және оны ... ... ... ... ... ... атқаратын қасиетті өнер деп білді. Абай- адамзат
мәдениетіне үлкен үлес қосқан «әлемге ортақ» тұлғалардың бірі. Абай- ХIХ
ғасырда жарық ... ... ... бір дара ... пайғамбар, алтын баған!
Дүниеге алты жасар шағынан сын көзімен қараған оны ата дәулеті, әке даңқы,
отбасы ошақ қасы ... ... ... ... алмаған, іштей тынып, шерін
үзе алмай күйзелген. Күн санап емес, сағат сайын ... ... ... ... ... ... ойы ... абай өлі-тірі ғаламаға жүгіне
ойға түскен. Баласының өзгеше даралығын байқаған әке, оны жанынан
тастамаған. Он үшінде тұсауын кесіп, он ... ... ... ... ... етіп ... ауыл ... деп тізгінін ұстатқан. Әке үміті мен тәрбиесі
басқа кетпей, ел билеу ісіне ерте іліккен Абай он екі жыл болыс, алты ... ... ... ... ... ... ... Абай ел ықыласына халық
құрметіне ие болып отырған. Болыста, би де болған ол ... ... отар ... ауыр ... ... ... білді. Білім
алмағандықтан надандық жайлаған өз ұлтының жағымсыз іс-әрекеті, мінез-
болмысы қарапайым жұртқа тізесін батыратын әкімдердің бақталастылыққа толы
болыстың қызмет бәрі- Абай жүрегін ... ... ... ... ... ... қайран жұртым,
Ұстарасыз аузыңа түсті –ау мұртың
Жақсы менен жаманды айырмадың
Бірі қан, бір май боп енді екі мұртың»- ... ... әже мен ана ... өз ... озық ойлы ... болған,
алғыр да сұңғыла әке тәрбиесі жинақталған Абай ... пен ... ... ... тағыстыра келіп, ел билеу ісінде халықпен ерекше жақындаса
түсті. Қазақ халқының дәтүрі мен әдет-ғұрпы ауыз әдебиетінен басталса, ақын
Абай әдет-ғұрып пен ... ... ... ... ... етіп, әдеби
тілмен өрнектеп жеткізген, тіл мәдениетіне ерекше мән берген, әдеби жазба
тілдің ірі өкілі. Бұдан ... жол ... ... ... не болды? Қандай
амал керек? Ұлы ақынды осы сауалдар қинады. Кемеңгер ақынның ұлылығы да
үстем тап ... ... ... ... ... ... ... мүдесінен халық мүддесін жоғары қоюында. Халқының қамын, ұлтының
болашағын ойлаған кемеңгер ақын ... тап ... ... ... ... ... сынады. Халқының арашашысы, ақылшысы, қамқоршысы болды.
Осындай әрекеті өз ортасында жауларын көбейтті. Сондықтан ақын:
«Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім, Мыңмен жалың ... кінә қой ма!» ... ... ... ... атқа мінерлері ғана емес, қарапайым халқы
да түсіне ... ... ... ... ... айналғанына, оқыған
адамдардың өз байлығын үшін күн кешіп жүргенін жаны күйзелген. Ақын:
«Таппадым ... ... ... ... ... сөзіме
Әдетіне қарысып»- деп қынжылады.
Қазіргі кезде есімі әлемге әйгілі Ұлы Абай атамыздың кейінгі
ұрпақтарға қалдырған асыл мұралары ақыл мен адамгершіліктің, ... ... ... пен ... парасат пен пайымдаудың үлгі, өнегесіне
айналып отыр. Біз өмірдің кез келген саласында өзекті де өнегелі қозғағымыз
келсе, ұлы ақын қалдырған асыл ... ... кете ... Өнегелі де
өсиет сөз айтқымыз келсе, алдымен аузымызға «абай атамыз айтқандай» деген
сөз тіркестері оралатыны сөзсіз. Арнына өшпес із асыл мұра ... ... елде ... жоқ ... ... ... бос қуардық
Әйтеуір ақсақалдар айтады деп
Жүрмесін деп, аз ғана сөз ... ... ... ... ... ... мол асыл мұралар қалдырған. Абай
атамыздың артына қалдырған асыл мұраларының бір саласы қазіргі кездегі
адамзат баласын толғандырып ұқыпты пайдалана білу ... ... ... әрі ... Ақын ... ... төрт ... өлеңдерімен бірге табиғат деген ұғым көбіне дүние, әлем, тәңір,
жаратушы, қар жер, ккө аспан, атамекен деген ұғымдармен тамырласып жатады
да табиғатта үнемі ... ... ... ... шалынады. Табиғаттың
бірқалыпты тұрайтыны, оның үнемі дамып, өзгеріп әрі ... ... ... шумақтарынан да аңғаруға болады:
Жас қайтармақ, жоқ тумақ, туған өлмек
Тағдыр жоқ өткен өмір қайта келмек
Басқан із, көрген қызық артта қалмақ
Бір құдайдан ... бәрі ... ақын ... бұл ойын жиырмасыншы қара сөзінде де айқындай
түсіп, «дүние бірқалыпты тұрмайды. Әрбір мақұлыққа ... ... ... ... жоқ» -деп, ... атап көрсетеді. Ұлы ақынның білімге,
ғылымға шақырған өлеңдері өз алдына бір төбе абай өз ... ... ... ... ... ... адамдарға үміт артып, олардың
жүрегін оятып, оларды өзінің озат мақсат-мұраттарына тартуға ұмтылды.
Жастардың өнімді еңбек етіп, ғылым мен білімге ұмтылуы, алға қойған
мақсатқа ... ... ... міне ... асыл ... ... ... ғылымға шақырған өлеңдерінің негізгі мақсаты- «оқыған
білер әр сөзді, надандай болмас ақ сөзді» ... ... шақ ... ... осыны меңзеген ойшыл ақын жастарға:
Жастықтың оты қайдасың,
Жүректі түртіп, қозғамай
Ғылымның біліп пайдасын,
Дүниенің көркін болжамай?- деп, ... ... көзі ... ... жататықтан, соның пайдасын біліп, ел-халқына
жұмасу керектігін айтады. Абай –қазақ даласындағы ... ... ... алдын алуға талпынған, сол сырқаттың диагнозын да дәл тауып, емделу
жолдарына дейін айтып берген ... ... ... ... көздің жасы,
жүректің қанымен еріткен көреген философ ақын .Сондықтан да ол ем
қонбайтын, сөзге болмайтын ... ... ... ... қор ... ... деп ... Тобықты арғынның бір атасы ғана
болғанмен, бұл исі қазаққа ... сөз деп ... ... ... ... ... ... керек қылмас ешкім қалап,
Терең ой, терең ғылым іздемейді,
Өтірік пен ... ... ... деп, ... ... жолыққандарды тілге тиек етті. Қазақ тағдырында жиі
кездесетін сатқындық, опасыздықтың бет-бейнесін:
«Күшік асырап, ит ектім,
Ол балтырымды қанатты,
Біреуге мылтық үйреттім,
Ол мерген ... мені ... төрт ... ... Сөз тыңдайтын құлақ таппай, сырласатын жан таппай,
жапандағы бақсының моласындай жалғыз ... ... ... де Абай
ұрпаққа ұлағат, келешекке өсиет айтады.
Ж..Аймауытовтың «Ақбілек» ... ... ... ... ... ... қоғамдық құрылыстар жіктеген екі дәуірдің
шекарасында өмір сүріп, сол заманның аласапыран ... ... ... ... ... ... бірі- Жүсіпбек Аймауытов еді.
Ол қазақ халқының отаршылдық езгіге қарсы және ұлттық тәуелсіздік үшін
күресі идеясымен сусындап, әдеби шығармашылығын революция ... да, оны ... ... ... туысты айрықша дамытып жетілдіреді.
Ақын, драматург, публицист, прозашы, сыншы, аудармашы Жүсіпбек бұл ... ... ... өнімді қызмет істей отырып, осы жанрлардың
ұлттық әдебиетімізде орнығуына ерекше еңбек сіңірді, сөйтіп азаттық,
бостандық ұраны астында туған жаңа әдебиеттің ... ... ... ... легінде болды. Жүсіпбек Аймауытов- сегіз қырлы, бір ... Оның ... от ... ... халқына азаттық, теңдік
идеясын таратқан туындылары заманның көкейкесті мәселелерін қозғаған еді.
Көркем сөзді дәуірдің шытырман оқиғаларына үн ... ... ... ащы ... ... ... күш деп ... жазушы шығармалары
арқылы халықтың жүрегіне жеткізуді мақсат етті. Жазушы шығармашылығының
ұзақ үзілістен кейін де өлмей, ескірмей, бүгінгі оқырманға тың ... ... ... ... ... айналып отырғаны да сондықтан Жүсіпбек
қазақ әдебиеті тарихындағы алғашқы үлкен романшы және драмашы есебінде
белгілі. Алай да мұндай жанрларды ұлттық әдебиетте ... болу ... ... жоқ. Ол оған ... ... ... өсу кезеңдерін бастап
кешірді. «Алғашқы жазуларым сырлы әдебиет бетінде болмай, жалпы газет,
журнал мақалаларынан басталды»,- деп Мұхтар Әуезов ... ... ... ... те ... бірге күнделікті баспасөз бетінде,
публицистік, журналистік қызметпен қатар бастады. 1918 жылы М. Әуезовпен
бірге «Абай» журналын шығарысты. Одан кейін «Қазақ тілі», «Ақ ... ... ... ... ... ... ... қазақ
әдебиетінде проза жанрының қалыптасуында Жүсіпбектің алатын орны ерекше.
Жазушының «Қартқожа» романы бүкіл ... ... төл басы ... ... болған Қартқожа Жананұлы Тоғамбаевтың басынан кешірген оқиғаларын
суреттей ... ... ... ... ... алған, сол білімін халқына
арнаған ұстаз, 30-жылдардағы зұлматтың құрнбаны Қартқожаның бейнесін
жасаған, «Қартқожа» арқылы сол ... ... ... ... ... ... ... көрсеткен. Кең даладан пана таппай, сыртқы
жаудың соққысына көп ұшыраған қазақ халқының жаңа дәуір тұсында бастан
кешкен ... ... ... ... ... ... ... ашып көрсеткен шығармасы- «Ақбілек» романы. Романда азамат
аласапыранның тұсында мойын қазақ елі ... ... ... ... армиядан жеңілген ақ гвардияшылар шегініп бара жатып,
жол- жөнекей қазақ ауылдарын қисапсыз күйзеліске ұшыратты. ... ... ... ... ету көп ... ... осындай бір ақ
гвардияшылардың тонаушылық әрекеті үстінде қолға түскен қазақ қызы- Ақ
білектің басынан кешкен оқиғалары суреттеледі. ... ... ... бір ұшқыны. Романда Ақбілекті ақ солдаттардың алып
қашып кетуі, оны қара мұрт офицерідің әйел қып ұстауы- бір ... ... ... ... ... намысына тиетін ауыртпалық қыздың бостандыққа
ұмтылғанмен, ел бетін көре алмай қиналуы, әкесінің
Ақбілектен қашқақтауы, атастырған күйеуінің тайсақтауы, ... оған ... ... ... бәрі де ... ... салып, мәпелеп, аялап
өсірген қазақа өлімнен де ауыр. Ел ... ... ... ... боп ... ... ... барып оқып, адам қатарына қосылып жар тапты, бақытты
өмірге қадам басты. Роман соңында ағасы мен жеңгесіне еріп, ... ... ... ... ... ... табысамыз. «Ақбілек» баяғы емес,
өзгерген, өнер тапқан, жетімен, ысылған. ... ... ... ... ... ... мұңайған Ақбілектің ізі де жоқ.
«Ақбілектің қылығын ісін көргенде, ақсақал таңданады: Бұл қалай боп кеткен?
Қаланың не қасиеті бар? Жұп-жуас, ... бал емес пе еді? деп ... ... ... жат, Ақбілек өнерлі. Ол енді ақсақалдың ғана емес, көптің
баласы. Енді ақсақал одан именеді»,- деп ... ... ... бұл ... ... ... бола ... дүние емес. Жүсіпбек оның
тағдырын жеңілдетпей, қайшылықты оқиғалар легінде көрсетеді. ... ... өзі де ... ... Осы ... ... ... бар ерікті
тілсіз, көз жасына берген қыз қайғысына ол тебірене үн қосады: «Сорлы,
Ақбілек! Сен ... кім ... Тар ... ... тас емшегін
жібіткен, аруанадай анаңнан айырылдың! Келешектегі бақытты өміріңнің
кілтіндей көріп, сары ... ... ... қазынаңнан айырылдың! Жасыңмен
қайғы жуылсын! Жасыңнан теңіз жиылсын! Зарлатқан сені мұндар тұншықсын-
суың да улансын! Қыз баласын көзінен таса қылмай, ... ... ... ... ... Жүсіпбек те терең тебіреніспен
толғанғанын көреміз. Мұның бүгінгі күн үшін айрықша маңызы бар. Болашағын,
бақытын аз ойлайтын, ар- ... ... ... шашып- төгіп жүретін
бүгінгі қыздарға қазақтың әдет-ғұрып заңдарының үмім жақтарын жазушының
өнеге еткенін ... ...... ... кейіпкері болғанмен, ол
жалғыз емес. Жазушы оның өскен, әр қилы өмір кешкен ортасын, қарым-
қатынастағы адамдарды суреттеу арқылы заман шындығын жан-жақты ... ... ... ... ... табиғат
көріністері – бәрі тұтаса келіп, негізгі шығарма идеясын толықтыра түседі.
Жүсіпбек Ақбілектің шыққан ортасы- ауыл мен оны тәрбиелеп, ... ... ... қала ... көп ... ... ... келгенде Жүсіпбек Аймауытов таланты зор, тағдыры ауыр,
өмірі қысқа болғанмен, әдеби мұрасын мол әрі ... ... ... өзі де ... үні, сол ... халқымыздың тірішілігін
танытатын ұлағаты шығармалар. Кеңестік солақай саясат құрбаны болғанда,
бүгінгі ұрпаққа әлі талай құнды шығармалар тарту ететін жазушының ұлттың
рухани өмірінде алатын орны ... ... ... ұлы ... ... ... ... бәрі тұтасқан»-деп көрсеткен.
Шын мәнінде, ұлағатты ұстаз, публицист, аудармашы, сегіз қырлы, бір ... ... ... ... көгінде мәңгілік жарқырай бермек.
Бата берген Сүйінбай,
Жырдың тіккен ... ... ... ақылы.
Жамбыл
Жоспар:
I. Асыл сөздің атасы.
II. Сүйінбай – халықты тілін қорғаған өткір оқ.
1. Сүйінбай – елдікті , ерлікті жырлаған ақын.
2. ... ... ... ... Ұрпаққа қалған аман.
ХIХ ғасырдағы қазақ әдебиеті өзінің мазмұны мен идеясы жағынан
біраз, ілгерілмеген, қоғамдық мәні зорайып, әлеуметтік беті айқындала
бастаған ... бұл кез ... ... ... ... Заман сыры жан-
жақты ашылып, қоғамдық, ұлттық саналық олжа болғаны, әлеуметтік
теңсіздіктер, қоғамдық қайшылықтар жырланып, қазақ ақын ... ел ... ... ... ... танылады. Патшалық, аға сұлтандық
өктемдіктерге жергілікті үстемдер озбырлығы қосылып, қалың ел, еңбекші
бұқараның қасіреті молайып жатқан бұл кез ... ... ... ... ... таусылып, басқа аталы қалмаған қолына қару алып,
патшаға, аға сұлтан тобына қарсы аттанғаны үлкен оптимистпен жырланады.
Қазақ поэзиясы бұрынғы бірыңғай сарыннан ... ... ... ... ... туған елінің тарихи кезеңіне жырлап, хан-сұлтандар алдында
қасқиып тұрып, ... ... ... , ... ... аты кең ... өрін
жүйрік, асыл сздің атасы- Сүйінбай Аронұлы.
Сүйінбай Аронұлы 1815 жылы ... ... ... ... ... ... ... Бұлақ деген жерінде туған, кедей отбасынан
шыққан, шешесінен жастай айырылып, немере ағасының қолында ... ... ... бала ... ... бағып, тамағын асыраған. Ол туралы
өлеңдерінде ақынның өзі де айтады. Ал ақын ... ... ... 10 ... ... ... ... секпіл басқан екі бетін
жетімді жетілдіріп, жүйрік еткен, Алланың құдіретін,-деп жетім баланың
ақындық ... ... ... ... ... 13-14 ... «Түс» деген өлеңінде осының жауабындай құбылыс жайында сөз
болады. Шүйбек деген байдың қойын бағып жүргенде, болашақ ақын бір күні ... ... ... ... ... ... Сен маған ұлықсат
бер, Шүйбек бойым, әйтеуір, тегін емес ... жын ... ма, ... ... ... ... – деп ... тастап, ақындық жолға
түсетінін айтады. Осылай ақын жасөспірім кезінен-ақ ақындық өнерді ... ... інжу ... аңыз ... мен ... ... жаттап
өскен.
Ақын шығармаларында ХIХ ғасырдағы қазақ елінің өмір-тіршілігі,
арман- мұратын кеңінен жырлаған. Жасында қолында билігі мен байлығы бар
үстем тап ... ... ... ... зорлық-зомбылығын,
әлеуметтік әділетсіздікті көріп біліп өскен ақын қара халықтың ... ... ... идеясы Сүйінбайдың өлеңдері мен жыр дастандарының,
айтыстарының өн бойына тартылған өзекті идея. Ақын шығармаларының бір
парасы тікелей осы ... пен ... ... ... ... ... пен елдіктің іспетті «Бөрілі менің бойрағым» өлеңінің орны бөлек.
Онда бір тайпа ер жүрек елдің ғана елге, ... ... ... ... –көк
бөріге сыйынған, оның басын ту етіп, тұлпар мініп, елін қорғаған сонау ғұн-
түркі заманынан қанымызға сіңген рухы есіп ... ... ... көрген жан емен.
Бөрідей жортып кеткенде
Бөлініп қалған хан емен- деп басталатын саф
алтындай салмақты сөзінен дүниені дүр, тау мен ... ... ... қарсы
аттанып бара жатқан қазақтың қаһармандық бейнесін көреміз.
Ақынның «Ту алып жауға ... сен» ... ... рухы да ... ... ... Онда атақты батырлар Сұраншы мен Саутыққа ақын өзі
ат ... ... ... елді ... шауып кеткенде:
«Бұл жатыстарың не жатыс
Қоқанның қолы мықты деп,
Жатырмысың жабығып»-деп, қос батырдың намысына тие
сөйлейді. Әрі қарай ақын:
Батыр ... ... ... ... ... ... шалып жығатын-деп, батырлық пен ақындықтың елге
қызмет ететінін ескертеді. Мұны ол тегін қозғап отырған жоқ алдындағы екі
батырға салу, ... ... ... ... ... әмір ... ойқа ... маған ересің,-келіп Сұраншы, сауырықтай ерлеріне ел
де ереді деп, еліне де, батырларына да ... ... ... ақынның арғы
бергіден жете хабардрлығы, көңілі жүйрік, көрегендігі көрінеді. Туған
елінің бостандығы мен тәуелсіздігі үшін күрескен, халықтардың достастығы
мен туысқандығын жырлаған суырыпсалма ақын ... ... ... ... ... мен билердің, төрелердің халыққа жасап отырған
әділетсіздігіне өз наразылығын білдірді.
Біреудің көз саласың құзырына,
Мен тұрмын аң-таң болып қызығына,
Аударып ақты ... пәре ... ... әділетсіз бұзығыңа? –деп «Төрелерге» деген
өлеңінде олардың парақорлығын арсыздығын айта келіп:
«Тау басына жиналған тазқаралар,
Жемей ме ... ашса көке ... ... ... ... ... ... аң-құстың ашкөзденген тірлігіне теңесе,
«Үмбетәліге» деген өлеңінде.
Әділдікті айтамын,
Кесе алмайсың тілімді
Айтып өтем мініңді!- деп кесіп айтса, өлеңінде ... ... ханы ... ... ... ... ... келіп,
«екі ауылды егер қылатын», «іскерлігін».
Елге жақпас қылығы,
Бұл заманның ұлығы
Параменен мал жиып,
Бойынан асқан былығы»-деп мысқылдайды. Өмірде асыл ... ер мен ... ... мен ... ізгі мен ... көп ... таразылаған дана ақын жақсы мен жаман адамның қасиеттері туралы
да ой толғайды.
Мұқағали Мақатаев
Өлсе өлер
Мұқағали Мақатаев,
Өлтіре алмас,
алайда өлеңді ешкім
М.Мақатаев
Жоспар:
I.«Абай ... бір ... ... ... ... қара ... ... Өлеңмен өрілген ойлар
2. Халқының салт-дәстүрін сүйіп өскен.
III. Жазылар естеліктер мен туралы.
(М.Мақатаев)
Қуат алып Абайдың тіл- күшінен,
Жыр жазамын Абайдың ... ұлы ... сөз ... сөз ... тани ... ... ... Абай
салған соны соқпақ жолды, әдеби ұлттық дәстүрді одан әрі жалғастырған
арқалы ақын М.Мақатаевтың қазақ ... ... үлгі ... ... ... жыр ... төкті. Абай өлеңнің бөтен сөзбен былғанбауын,
тілге жеңіл, жүрекке жылы тиюін қаласа, Мұқағали қазақтың қара өлеңін ой
мен сезімге байытып, ... ... ... қара ... онда бір ... сыр бар ... деп ... бойлай түседі.
Шынында, Мұқағалиды ақын еткен де, мәртебесін биіктеткен де, ақындық
ғарышқа самғатқан да – осы қазақтың қара өлеңі. Ақын осы қара ... бас ... ... ... ... ... даламыздың қол
жауына аттанғанда жазылған қара өлең, ақ жүректі аналар дүниге сәби
әкелгенде ақ сүтімен жазылған қара өлең ақынды барынша баурап алғанды.
Сондықтан ақын ... ... ... де ... де, ... де, ... әсерлігімен де басқа ақындардың
шығармашылығынан ерекшеленеді.
Ойлы жас!
Өлең менің сырласымдай,
Сырлассам да, құмарын жүр басылмай
Айтып өткен ақында арман бар ма,
Жүрегінің түбіне кір жасырмай..... деп өз ... ... өлең ... ... ... да, ... да айтып, жүрегінің
түбінде кір жасырмай атқарылған.
Қазақтың поэзиясында табиғатты тану, оны ... ... ... ... ... алған болатын. Осы дәстүр Мұқағали поэзиясында
заңды жалғасын тапқан. Тіпті «Ай-аспанда, Мен –жерде» өлеңінде Абайдан
өзгеше кетіп:
Мен де жалғыз
Тып-тылсым
Тыңдап тұр ма айналамыз!
Мен ... ... ... ... ... деп ... айды
жердегі өзімен сырлас етіп қояды. Ақын өлеңі өзіндік өрнегімен
ерекшелінеді.
Абай сияқты Мұқағалида адам ... ... ... ... ... сынайды. Адам болу үшін жастардың жат қылықтардан
аулақ болуын қалайды. Абай: «Атымды адам қойған соң, қайтіп ... ... ... жоқ, жаман болуға,
Жұрт мені
Жақсыдан қалған көз дейді,-деп өмірден өз орнын ... ... ... назар аударады.
Мұқағали халқына ерекше сенім артып, құрметтеп өткен ақын. Қай
өлеңін де ... ... ... ... ерекше тебіреніспен жырлап,
солардың болашағы жайлы толғанып, қуанышына жадырап, қайғысына қамығып,
нағыз халықтың ұлы бола білген ақын. Ақын өз ... ... ... ... де өзі баға ... өлмесе өнері туралы:
Ал жырым ақтарылса арнасынан,
Селкілдеп тау мен тасың зорға шыдар
Жалғасы бар, жырымның
Жалғасы бар,- деп тебіренген.
Айхай, ... ... ... ... ... ет асылып Бөліскей салауырда шай қайнаған,-деп
халқының салт-дәстүрі мен тұрмыс-тіршілігін сезімталдықпен жырлаған ақынның
бірі де Мұқағали Мақатаев.
Кемеңгер халқымыздың «Тау ... ... ... түседі» деген
қанатты сөз бар. Осы сөз дәл Мұқағалиға арнап айтылғандай. Ақынның өмірден
озғанына ширек ... ... ... өтсе де ... ... оның ... жабыла оқиды. Халық санасын тұрмыс билеген нарық заманында,
халықтан әдебиетті, өнерді өгейсіткен мынау қиыншылық заманда да әрбір
оқырман қолынан, әрбір үйден Мұқағали ... ... ... жасқа да,
қартқа да ортақ сүйікті ақын болу себебі біріншіден – халықтың қара өлеңін
шекпен ... ... ... ... ... шыншылдығы, сыршылдығы,
нәзіктігі. Екіншіден – көріпкелдігі мен әулиелігі.
Ақынның жары Лашын да өз естелігінде: Мен Мұқағалиды данышпан,
көреген, әулие дер ем. Оның тек ... емес ... де ... болжауы келіп
отырады. Мен 50 жылдығымды тойлауға қатыса алмаймын, бірақ өзім бұл өмірден
кеткенше, қысылмай жететін жырлар жазып кеттім. Ол ... де ... ... Қарасаздың да атын әлемге жаяды деп жазып кеткенін айтады.
Жазылар естеліктер мен туралы,
Біреулер жөн еді дер де ... ... еді дер ... ... бірер –тұрманы –деп өзі
айтқандай ақын туралы өлеңдер естеліктер, зерттеу-мақалалар, жүрек ... ... арыз ... ... деп бар ... ... ... ой-орманы орындалып, қауым емес, халық болып туған күнін
тойлап жатыр. Ақынның тамаша шығармалары келешектің көшін болашақ
ұрпақтарымен ... ... ... ... күн
Енді қазақ жыламас!
Өз алдына халқымның
Тіккен туы құламас!
Иран-
Ғайып
Жоспар:
1. ... ... ... жоқ, ... ... М. ... ... кербез дала тарихы.
II. Тарихы қалың, күні нұрлы, келешегі зор қазақ елі.
2. Әлем ... ... ... ... ... ... елім ... байтақ, неткен ұлы жер едің,
Нендей күйге жүрегімді бөледің?
Сенде тудым, сенде өстім, ... ... жоқ бұл ... дер ... Қасым ақын
тебірене жырлаған
ұлан-байтақ қазақ жері Атыраудан Алтайға дейін керіле көсіліп жатқан ұшы
қиыры жоқ кермиық кербез дала. Осы даладан тарихтағы тұңғыш жер ... ... ... Осы ... ... ... ... алғашқы атом
бомбасы жарылған сутегі бомбасы сыналған. Бар қуатты қазақ осы даладан
алған, бар жақсылық осы даладан жаралған. Қазақтың хандары мен ... мен ... ... мен өнер ... осы ... туып, осы даладан қанат қағып қияға ұшқан. Осындай ұлтымыздың туған
ел, жерге дарыған киелі қасиетін қасіретіне айналдырмақ болып, жан-жақтан
анталаған қара-құрым ... ... ... ... ... ... ... қалың нуы мен ағын суы тұрмақ, бұлаңдаған бұйырғыны мен бұтасына
дейін қызғыштай қорып, ұлан ... ... ... бойы ... кірпік қақпастан ерлік пен бізге мұра етіп қалдырды.
Сайын дала төсінде мал-жан ... қамы мен ... ... ... ... бойы ... ... ауыртпалығын тартып келді. Өткен
жылдар өшкен жоқ, сонда тұр, ... ... ... дал ... ... ... ... даласы талай ерлік күресті, қырғын шайқастарды
бастан өткізді. Қаратаудың басынан көш ... ... ... бір тайлақ бос
келеді. Ел жұртынан айырылған жаман екен, қара көзден мөлтілдеп жас ... өлең ... ... ... ... ... ... қырғынға ұшыраған
жерін тастап босқынға айналған кезеңнен хабар береді. Бұл «Ақтабан
шұбырынды, Алқакөл сұлама» атанған тарихтың бір парағы еді. ... ... ... ... елді ... ... хандарымыз,
жеңісті ұйымдастырып, атақты бабаларымыз елі мен жері үшін қасық қаны
қалғанша шайқасып ұлан-ғайыр жерді аман сақтап қалды. Алайда ... әлі ... жоқ еді. ... жері оның кең ... мейірман халқы пана
болар деп сенім артқан Ресей империясының отаршылдық езгісінің құрбаны
болды. Оның жетпіс жыл Кеңестік империяның құрамында болып, өз билігіміз
өзімізге ... ... ... ... шақ ... ... жер
бетінен жойыла жаздаған ел болдық.
Тәуелсіздіктің дабылындай болып, Кеңестік жүйені дүр
сілкіндіріп, халықтың қалғыған санасын оятқан 1986 ... ... ... ... жарқын беттерінің бірі еді. Осылайша, есте жоқ ескі
замандардағы мыңдаған бабаларымыздың, Алаш ... ... ... ... ... ... Рысқұлбековтерге дейінгі сансыз
боздақтардың төгілген қанының өтуі болған ... ... ... биыл 20 жыл ... ... Қазақ елі 1991 жылы 16 желтоқсанда
Тәуелсіздігін жариялап, дербес мемлекеттердің қатарына қосылды.
Ширатып жанды шынайы шешен лебізің,
Қазақ ... ... ... ... ... төрткөл дүниеге танытып,
Келесіз қалап жаңа қоғамның негізін,-деп жерлесіміз
А.Көпжасарова жырлағандай, сол кезден бастап кемел ойлы кемеңгер, ... жолы мен ... ата ... ... дарынды туған, қасиет
дарыған қайраткер, әріден ойлайтын саясаткер Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев
халықтың тізгінін өз қолына алды. Ел егемендігін алысымен БҰҰ-ның ... ... осы ... ... әлем таныған елге айнала бастады.
Қазақ елі қашаннан да жыр елі,
Тарихында тұлғалар көп киелі
Қазақстан аясында бұрыннан,
Бірнеше ұлт ... өмір ... жыр ... ... ... ... құрылуы, ТМД
мемлекеттерінің арасында суырылып шығып, ЕҚЫҰ сияқты халықаралық ... ... ... ... жерінен жырақта жүрген қандас бауырларымыздың
өз Отанына оралуы әлем ... ... ... Желтоқсан айында Астана
төрінде өткен Саммиттің өзі әлем назарын Еуразия жүрегіне аудара білді.
Астана Саммитінен кейін, оған дейінде әлем ... ... ... ... ... қарап отырған еді. Әлем қазір Қазақстанның,
Астананың үніне құлақ түретін рай танытты. Тәуелсіздік қазақ халқына ару
Астананы тарту етті. ... ... ... ... жағдайы
жақсарып, әлемде 50 дамыған қатарына ілігуде.
Қазақстан – байтақ ел. Егемен елімнің келбеті ... ... ... ... ... мол. ...... басталады. Болашақ иесі-
бүгінгі жастар. Президентіміздің 2030 жылға дейінгі даму стратегиясында
біздің көкейіміздегі үміттеріміз мен ұмтылыстарымыз нақты көрініс тапқан.
Ел болашағы ... ... ... ... ... отыр. Болашақтың тірегі
болған жастар үлкен маман иелері болып жеріміздің бар байлығына өзіне
болып, сыртқа шығара алатын алып компаниялардың иелері бола ... ... ... елі ... ... ... орнын ойып алатына сеніміз
мол.
Қорыта келгенде, көк туы асқақ желбіреп, тәуелсіздігіміз салтанат
құрғанына 20 жылға аяқ басқан болашағы зор еліммен мақтанамын. ... ... ... мен ... ... ... ... Біз, әрбір қазақ,
әлемге әйгілі ақынымызбен, жазушымызбен, әнші, күйшілерімізбен мақтана
аламыз. Қазақстан әлем халқымен теңесіп, жаңаша өмір ... бет ... ... тани бастады, оның демократиялық даму жолындағы жеңістіктерін
дүние жүзі қауымдастығы ... игі ... ... ... Осылардың
бәрі – біз үшін зор мақтаныш, теңдесі жоқ ... ... елім ... алыс ... көп ... арнап ыстық махаббатын.
Туған ел, берерім көп менің саған,- деп жырлаған
ақын ағаның өлең шумақтарымен ... ... бір ... Атам ... ... ері ... ердің даңқын елі шығарады»,-деп бекер айтпаған.
Елдің елдігін, адамгершілік асыл қасиетін, қазақтың қалпымызды айдай әлемге
жар салуда, жас буын, біз де үлес ... ... ... екі ... бірдейлігі емес, ең кемі екі түрлі
дауыстың қиысуы емес пе. Сөз көркемдігі осы ... Бір ... ... ... да ... ... көлеңкесін де түсіріп тұрады.
Ғ.Мүсірепов
Жоспар:
I. Ғ.М.Мүсірепов –ұлттық сөз өнеріндегі зор тұлға.
1. Жазушы шығармаларындағы дәуір шындығы.
2. Ана ... ... ... ... аты өлмейді, Ғалымның хаты өлмейді.
(Халық даналығы)
Ұлттық сөз өнеріндегі зор тұлға, әдебиетіміздің дүние жүзілік
аренаға ... ... ... ... ... бар, іргелі көркем сөз
шеберлерінің бірі- Ғабит Мүсірепов.
Ғ.Мүсірепов ана тіліміздің ел таныған шебері. Оның әйгілі әңгіме,
пьеса, романдары ел ... ең бір ... ... – дала ... өзгерісін, қилы-қилы қия белін суреттейді. Жазушы ақиқат ғұмыр
кешкен, ... ... ... ер ... ... алыс-жақынды
болжап, адалдықтан ауытқымай өткен абзал жазушы, таза сезімді азаматтықты
жырлап өткен ақын ... ... ... 20 ... ... ... келген жазушылық жолын,
алғашқы құтты қадамын проза жанрының ішінде әңгіме жазудан бастаған жазушы
шығармаларында халқымыздың басынан өткен тағдыр- талайын, тартыс, күреске,
арпалыс ... толы ... кең ... ... ... ... алғаш
қалам тартқан жазушылардың бірі. Тарихи шындықты жоқ етуге болмайды, ол
кезде жазған ақын-жазушыларымыздың ... да жаңа ... ... ... ... сарында көрсету арқылы жаңа образдарды жасап, жаңа
салт-дәстүр, тұрмыс-тіршілікті жаңаша суреттеу әдісі болған еді. Ол ... ... жаңа ... ... ... ... тұлпар, отарба,
экспреске теңеп суреттеп жатса, Ғабит Мүсірепов ерекше толқын бейнесінде
символдық образ жасап, алғашқы адымын «Тулаған ... деп ... бойы ... ... ... ... махаббаты болып жырланып келе
жатқан әйелдер бейнесін ертеде тек бас бостандығын аңсаушы, ерге серік
ақылшысы, сүйкімді сұлу жар ретінде ... ... ... ана мен ... ... ... өміріндегі тіршіліктің тұтқасы,
адам баласы бойына адамгершіліктің рухын, нәрін тартушы, қоғамды
өркендетуге үлесін ... ... бірі деп ... ... шындықтан
аулақтай алмаймыз, қандай ғана адам болмасын, Абай атамыз айтқандай: ... үш ... ... мінез жұғады. Ата-анадан, ұстазынан, құрбысынан,
әсіресе солардың қайсысын жақсы көрсе, соған көп еліктейді»,-деген екен.
Ендеше, әуелі кезде ... ... ана ... ... ... ... ... өзі де ана туралы жаза бастады. «Ашынған
ана» Қанапияның , «Ер ... ... ... ... ... ... ананың алып күш екенін, адамгершілік қасиетті ананың
ақ сүтімен даритын, батырлық пен ақындыққа, шешендік пен ... ... ... ... ... екенін көрсете жазған. «Ананың анасы»
әңгімесінде:
«Білектің күшін найзаның ұшын күші теңдеске, не иығы теңдеске
жұмсаған жоқсыңдар. Жағаласқан жау емес, ... сор емес пе.... ... ... әкетіп барасыңдар, бұларың да ерлік пе, әділдікке
жараспайды.....қызымды алып қайтамын»,- дейді.
Осы сөйлемдерде ана қаншама тәрбиенің көзін ашты, ... ... ... ... әділдік, ерлік дегеннің қасиетін айта
келіп, осы қолды басқарып келген, жау қуып, ел ... ... ... Жалпақ балуан-батырлардың да есіне сала кетті, яғни ессіз
есерлер тәрбиелемей, ел қорғайтын нағыз әділ де ер азаматтарды ... ... Ана ... ... да ана, қай ана болса да бала тәрбиесіне
назар аудармай қоймайды ғой. Сол көріністі осы шығармадан да көреміз.
«Менің атым-әйел, мына ... ... ... де ... ... ... да. Нең бар еді ... жалғызымда?! Кел, ботам,
өзіме!» деп қалай батыл, қалай ержүректілікпен айтады. Бұл сияқты ананың
ерлігін, ананың батылдығын, ананың алып күш екендігін суреттеген ... ... ана ... шығармаларында да көрсете білген. Дүбірлі, дауылды
жылдардан, «тар жол, тайғақ кешуден өтіп, кең өмірге қадам ... ... ... жаңа ... жаңа адам образын жасауды міндет еткен кезеңде,
Ғабит Мүсірепов те ... ... ... жазды. «Қос шалқар»,
«Шұғыла», «Талпақ танау», «Алғашқы адымдар», «Көк үйдегі көршілер» ... ... ... ... Ақан мен ... «Көк ... ... «Талпақ танаудағы» Сәден т.б. кейіпкерлер –қазақ
кедейлерінің қалың көпшілігінің жан-күйін баяндайтын жаңа образдар. Бұл
шығармалардың негізгі тақырыбы ауыл адамдарының өмір ... ... ... ... әр адам ... әр ... көрсетіледі. «Талпақ
танау» әңгімесін оқып отырғанда ақ аңқаулығы, адалдығы, кеңпейілдегі
көрініп тұрса, екінші ... ... ... тән ... ... ... ... ойнақы әжуа көңіліңе бірден ұялап, өзің де ... ... ... Осы да мал ма?
- Мүмкін, мал шығар......
- Азуы малға ... ... ... қойға ұқсайды...
- Тек, қойға теңемеші кәпірді.......деген үзінділерде кәдімгі ауыл
қазағының
ертеректегі бейнесі көрініп тұр, ... ... ... ... өмірдің қандай саласында болсын құдіретті күш-
халық, еңбек ерлері екенін бірінші орынға қояды. Жастарға халық бақыт ... ... ... ... сүйе ... ... «Бүкіл жер
жүзілік аренаға көтерілген көп жанрлы кемеліне келген, профессионалды қазақ
әдебиетін Ғабит Мүсіреповтің қаламынан шыңдалып ... ... ... мүмкін емес»-дейді М. Қаратаев ағамыз. Халық бейнесін халық
ортасынан алып суреттеп, біз сияқты жас ... үлгі етіп ... ... елім деп ... ... бар ... күш- жігерін, ақыл-қайратын,
мейірім-парасатын, керек десе қыршын тәтті өмірін халық бақытты үшін қиятын
ел азаматтары етіп суреттейді. ... ... ... ... ... ... Ғ. Мүсірепов өзі былай дейді:
«Еліріп келе жатқан жауды есеңгіретіп жіберген жау жағасына мықтап
жармасқан темір қол, жау қолына шорт етіп ... ... ... -әлем айызын
әлем түгел қандырып, дүние жүрегінен мәңгі ұмытылмас орын алған 28 жас
Қазақстан ұлдары да!!! Тартыста таймайтын, ... ... ... ... ... екендіктерін көрсетті»- деген ойларынан бүкіл роман
көрінісі толық жайылып, тақырыбы айқындалып, терең де мағыналы, көркем сөз
зергері екендігі айнадай жарқырайды. Ғабит Мүсіреповтің ... ... де ... ... мазмұнды әрі ырғақты, сазды болып келеді. Оның
тілінде оқушыны бірден баурап, үйіріп ... ... бір ... ... Ғабит Мүсіреповтей халқына жүрек майын шам қылған азаматтық
тұлғаның ... орны ... ... ... ... Қазақстаным!
Ата жұрт атамекен - өте кең ұғым. Атамекен – адамның ата-
бабаларынан бері қарай кіндік қаны ... ... келе ... ... ... қызығы мен бақытының тұрағы.
Біздің халқымызда атамекенді ардақтау ... өте ... ... қасиет тұту-қанға сіңген мінез, ежелгі дәстүр. Бұл ... ... ... тараған, ана тілімен дарыған. Бабаларымыздың он бес ғасыр бұрын
айтқан ұлы ұстазы Күлтегін ескерткішінде жаз:
Қызыл қанымда ... ... ... ... отырмадым,
Тізеліні бүктірдім
Бастыны еңкейттім
Түрік болғаным үшін- деген жолдар атамекен
құдіреттілігін айқындай түсетіндей. Ғасырлардан ғасырларға ұласып, ұрпақтан
ұрпаққа жеткізіп, мирас етіп ... Ұлан ... ... ... елі- сонау Алтайдан Пиренейге дейін билік еткен Еділ батырдың елі.
Қазақ елі – асқан батырлығымен, ақыл-парасаттылығымен Египет еліне билік
жүргізген Бибарыстың, ... ... ... ... «Ер ... ... ит тойған жерінде» деген мақал бар. Әр адамның
туған жері бәрінен қымбатты. Өйткені ол сол жердің топырағында ... ... ... ... ... ... біте қайнасып, адам болып
қалыптасты. Сондықтан да әрбір адам туған жерін қорғайды, аялайды, күтеді,
қастерлейді. Аялы ... ... ... ... ... шалғындар,
теңіздей телегей ормандар, сылдыраған бұлақтар керіліп жатқан кең дала,
аспанмен тілдескен ақ басты ... ... ай, ... ... көк
мөлдір аспан, күлімдеген күн ана өміріміздің тірегі, қызығы, рақаты. Туған
жердің әрбір тасына дейін қасиетті, киелі, әулие. Сондықтан сол ... сүйе ... ... ... Менің кіндік қаным тамып,
шыр етіп дүниеге келген елім қасиетті Әулиеата өңірі. Бабаларымыздың
көзінің ... ... ... ... батылдыққа тәрбиелеп,
елін -жерін сүюді, береке-бірлікті бұзбауды өсиет етіп кеткен ... ... ... ... ... Сыпатай, ел қорғаны Сұраншы, Бауыржан,
Ағаділ бабаларымызды кім білмейді?! ... ... ... ... елін, жерін сүймеуі мүмкін емес.
«Өткенімізді ұмытсақ , болашақ бізді кешірмейді»,- деген ... ... ... тайталасқа толы ұлы тарихқа айналған екінші
мыңжылдықты артқа тастап жанталаса жүйткіген жиырмасыншы ғасырдан аман-есен
аттап өткен еліміз жаңа мыңжылдыққа дербес мемлекет, егеменді ел ... ... ... ... ... ... бойы ... тәуелсіздігіне қолымыз жетті. Тәуелсіздік! Қандай рухты, жүрекке
қандай ... ... ... ұғым, жатса түсінен жүрсе есінен кетпеген ата-
бабаның ғасырлық арманы болған тәуелсіздік еді бұл. Бұл тәуелсіздік
Республиканың барлық ... ... ... ... ... кең ... ... ұқсады. Мәуелі бәйтеректің тамыры сала-сала
болады. Қазақстан өзінің жеріне әр ... ... әр ... себептермен
келген ел-жұртқа пана болды. Оларға да, өзімізге де ортақ Отан болды, бола
бермек. Ғұлама Махмұт Қашқари: «Бұтағы көп ... құс ... деп, ... ... дәл ... ... ұлттың басын біріктірген, береке-бірлігін,
тыныштығын сақтап отырған бейбітшілікті сүйетін халқына тәнті боламын.
Тәуелсіздіктің дабылындай болып, Кеңестік жүйені дүр сілкіндіріп,
халықтың қалғыған ... ... 1986 ... Желтоқсан оқиғасы халық
тарихының жарқын беттерінің бірі еді. Осылайша, есте жоқ ескі замандардағы
мыңдаған бабаларымыздың, Алаш ұранын ... ... ... ... ... ... ... сансыз боздақтардың
төгілген қанының өтуі болған тәуелсіздікке біздің қолымыздың жеткеніне биыл
20 жыл толғалы отыр. . ... ... биыл ... ... ... ... туы көтерілген тұста дүниеге келген сәби жаңа ғалам
азаматы. Сәбидің көрсетер шарапатының бәрі ... ... жыл ... ... тарих көшінің биігінен қарағанда қас-қағым сәт-іспетті көрінер. Бірақ
осы жылдары еліміздің бұғанасы бекіп, әлемдік қауымдастық төрінен салиқалы
орын ... ... ... елі 1991 жылы 16 ... Тәуелсіздігін
жариялап, дербес мемлекеттердің қатарына қосылды.
Ширатып жанды шынайы шешен лебізің,
Қазақ жігітін қарашы шіркін дегіздің.
Ұлы халқыңды төрткөл ... ... ... жаңа ... негізін,-деп жерлесіміз
А.Көпжасарова жырлағандай, сол кезден бастап кемел ойлы кемеңгер, ата-
бабаларымыздың жолы мен жүрген ата кіндігінен ерекше дарынды туған, қасиет
дарыған ... ... ... ... ... Әбішұлы Назарбаев
халықтың тізгінін өз қолына алды. Ел егемендігін алысымен БҰҰ-ның мүшесі
болды. Қазақстан осы күннен бастап әлем ... елге ... ... елі ... да жыр ... тұлғалар көп киелі
Қазақстан аясында бұрыннан,
Бірнеше ұлт бірге өмір сүреді,-деген жыр жолдары
көрсеткендей Қазақстан халықтарының Ассамблеясының құрылуы, ТМД
мемлекеттерінің арасында суырылып ... ЕҚЫҰ ... ... ... төрағалық етуі, туған жерінен жырақта жүрген қандас бауырларымыздың
өз Отанына оралуы әлем ... ... ... ... ... ... ... Саммиттің өзі әлем назарын Еуразия жүрегіне аудара білді.
Астана Саммитінен кейін, оған дейінде әлем Қазақстан президенті ... ... ... қарап отырған еді. Әлем қазір Қазақстанның,
Астананың үніне құлақ түретін рай танытты. Тәуелсіздік ... ... ... ... ... Қазақ елінің әлеуметтік- экономикалық жағдайы
жақсарып, әлемде 50 ... ... ... – байтақ ел. Егемен елімнің келбеті ертең бүгінгіден де
нұрлы болатынына сенімім мол. Болашақ – бүгінен басталады. Болашақ иесі-
бүгінгі жастар. ... 2030 ... ... даму стратегиясында
біздің көкейіміздегі үміттеріміз мен ұмтылыстарымыз нақты көрініс тапқан.
Ел болашағы жастарға елбасы ерекше қолдау көрсетіп отыр. Болашақтың тірегі
болған жастар ... ... ... ... жеріміздің бар байлығына өзіне
болып, сыртқа шығара алатын алып компаниялардың иелері бола алады. Осы
кезде қазақ елі әлемдік ққ . Дүние ... ... ... ... ... ... ... мүддесі айқындалды. Көреген Елбасы
тағы да халқының қастерлі, қыспаққа, қатал ... ... ... елі ...... ... ... түсіністік пен бейбіт қатар өмір сүруді
таңдап алды. Оңтүстік ... және Орта Азия ... де тату ... бағытын ұстанды. Кең байтақ Қазақстанның ұлан ғайыр шекарасын
да ... ... ең ... ең ... ... ... мойындатты.
Болашақта гүлденген Қазақстанды өркениетті елдер қатарына жеткізуді мақсат
етті. Мәдени, рухани өмірімізде көптеген өзгерістер бар, ... ... ... ... бой ... Жат жұртта қалған қандас туыстарымыз
атақонысқа оралуда. Ғасырлар бойы қол жеткізу арман ... ... ... ... ... төрінен орын алды.. «Біріңді қазақ, бірің дос,
көрмесең істің бәрі бос»,-деген ұлы Абай сөзін ұран етіп, өзара ауыз
бірлікті болсақ ... ... ... ... ... ... бола
алар едік. Сондағана біз өзіндік дара сипаты қалыптасқан ішкі саясаты
тұрақты, сыртқы ... ... ... ашық ... ел ретінде жаңа ғасыр
биігінен көрінеміз. Дүние жүзінде материалдық ... ... ... ... ... ... ... болатынына сенемін.
Егеменді Қазақстанның тізгіні жас ұрпақ біздің қолымызда. Халық
жазушысы ... ... ... ... ... салт-сананың
мызғымас тірегі тәуелсіздік. Тәуелді ұлт бұл байлықтың бәрінен айрылып,
бейшара болады» деген. Бұл қанатты ... ... ... ... ... тілін, дінін қасиет тұтуымыз керек. Тезірек
өсіп, ер жетіп, Қазақстанымның өсіп өркенденуіне өз үлесімді қоссам деймін.
Тәуелсіздіктің тірегі білім. Ол жағын дана ... ... ... ... ... ... ... жығады» деп баяғыда айтқан. Мектеп
қабырғасындағы үлесім жақсы оқуым деп білем. Қай кезде де болмасын білімді
ұрпақ – ел ... ... ... ... ойы ... ... ... сенімдімін. Адам елінен, жерінен тыс өмір сүре алмайды. Менің
жас жүрегім деп мәңгі соғады. Елім үшін, халқым үшін қызмет етемін.
Елбасымыздың: «Қазақстанның ... ... ... ... ... сезімін ақтай аламыз. Мен шығармамды ақын Ербол
Шаймерденұлының жыр жолдарымен аяқтаймын.
Көк байрақ ... ... жас, ... ... ... ... Тудың көкті тіреп,
Қазағым, сен қашанда тұғырдасың!

Пән: География
Жұмыс түрі: Курстық жұмыс
Көлемі: 61 бет
Бұл жұмыстың бағасы: 700 теңге









Ұқсас жұмыстар
Тақырыб Бет саны
Астана - Қазақстан Республикасының елордасы8 бет
Еліміздің елордасы – Астана5 бет
Алаш философиясы әлем қазақтары мәдениеті контексінде4 бет
Астананың көрікті жерлері8 бет
Ел ордасы астана6 бет
Индустриялдық-инновациаға жалпы түсінік57 бет
Ортақ отан - Қазақстан6 бет
Қазақстан Республикасы мен Әзербайжан Республикасы арасындағы қатынастар4 бет
Қырғызстандағы қазақтар6 бет
Expo 2017 – ел мәртебесінің асқақ рухы5 бет


+ тегін презентациялар
Пәндер
Көмек / Помощь
Арайлым
Біз міндетті түрде жауап береміз!
Мы обязательно ответим!
Жіберу / Отправить


Зарабатывайте вместе с нами

Рахмет!
Хабарлама жіберілді. / Сообщение отправлено.

Сіз үшін аптасына 5 күн жұмыс істейміз.
Жұмыс уақыты 09:00 - 18:00

Мы работаем для Вас 5 дней в неделю.
Время работы 09:00 - 18:00

Email: info@stud.kz

Phone: 777 614 50 20
Жабу / Закрыть

Көмек / Помощь